Даарыйа эмээхсин сарсыарда эрдэ, күн саҥа тахсарын саҕана, уһуктубута. Түннүгүнэн көрдөҕүнэ, халлаан сып-сырдык, былыта суох ыраас, от-мас суугунас — сиккиэр тыалга хамсыыра көстөр. «Бүгүн, барахсан, дьэ, дьэдьэнниир күнүм үүннэ быһылаах,» – дии санаат, оронуттан чэпчэкитик туран кэллэ. Ол курдук, Даарыйаҕа сайын аайы кэлэр үтүө үгэс баара – дьэдьэн. Киниэхэ ити сир аһа боростуой аһылык эрэ буолбатах. Бу – оҕо сааһын сыта, ийэтин илиитин сылааһа, ааспыт олоҕун амтана. Хас биирдии кыһыл көмүс таммахха кини дьоллоох да, сороҕор аһыылаах да кэмнэрин өйдөбүлэ иҥэн сытар курдуга. Кэргэнэ, Бүөтүр, тыыннаах эрдэҕинэ иккиэн тыаны кэрийэ сылдьан дьэдьэнниир үгэстээхтэрэ. «Даарыйаа, көр эрэ, бу хайдах курдук улаханый, минньигэһий!» – диэн Бүөтүр саҥата кулгааҕар иһиллэн ааһар курдук буолар. Быйыл сайын курааннык саҕаламмыта да, бүтэрэ чугаһаан, ардахтар түһэннэр, сир-дойду көҕөрөн, от-мас чэчирээн, сир аһа биллэрдик хойуутук үүнэн, бэлэҕиттэн бэристэ. Даарыйа эмээхсин үс хонуктааҕыта анаан-минээн бэлэмнэммит кыра туос ыаҕыйатын, бытыылкалаах үүттээх чэйин, хас да алаадьыны суулаан, кыра суумкатыгар уктан, сарсыардааҥҥы сөрүүн тыалы сирэйигэр илгийэ, чугас тыатын диэки хаамта. Кини дьэдьэнниир сирэ – «Күөх Хонуу» диэн ааттаах, биир үрдүк маар тэллэҕэр баар сыһыы. Манна күн сырдыга үчүгэйдик түһэр буолан, дьэдьэн бөҕө үүнэрэ. Даарыйа сыл аайы ити сиргэ бастакынан кэлэн, сир аһын аан-бастаан амсайар дьолун мүччү туппат. Күөх мутукча быыһынан күн уота кыламнаһан оонньуур, чыычаахтар ыллыы-туойа көрсөллөр, сииктээх от-мас сыта муннун иһин киирэн абылыыр. Даарыйа хааман иһэн, өбүгэлэрин үгэһинэн, аал уоту аһатар курдук, алаадьытыттан кыратык тоомтолоон, сиргэ-уокка бэристэ, ис сүрэҕиттэн алгыы санаата: «Аан дойдум иччитэ, Аан Алахчын Хотун, эйэҕэс мичээргинэн көр-иһит, күндү бэлэххин кэрэхсээн, сэмэйдик хомуйа кэллим. Кыра оҕо курдук көрө-харайа сырыт, муннарбакка-иллэрбэккэ этэҥҥэ дьиэбэр төнүннэрээр…» «Күөх Хонуутугар» тиийэн, Даарыйа сөҕөн-махтайан тохтоото. Быйылгы дьэдьэн кырдьык даҕаны дэлэгэйэ, бөдөҥө сүрдээх! Кып-кыһыл, сытынан дыргыйбыт дьэдьэннэр, күөх сэбирдэх быыһыттан «мигин ыл, мигин ыл» диэбиттии, ымайа тураллар. Эмээхсин дьэдьэн амтаннаах сытынан туола тыынан, ыаҕаһыйатын туппутунан сүгүрүйэн, сир аһын хомуйан барда. Дьэдьэннээ да дьэдьэннээ. Бииртэн биир бөдөҥ отону булан, үөрүүтэ-көтүүтэ муҥура суох. Ыаҕыйатын аҥаара туолан эрэр. Өссө биир саҥа сири булла – манна дьэдьэн өссө элбэх. Өссө биир сири… Ол курдук, амсайа-амсайа, бэйэтэ да билбэтинэн, үөрэнэн хаалбыт суолуттан тэйэн, тыа диэки дириҥээн испитин өйдөөн көрбөккө хаалла. Арай эмискэ күн уота сүтэн, тыал сөрүүдүйэн, кус-хаас саҥата ахсаан, тыа иһэ дьиктитик чуҥкуйан хаалла. Даарыйа өйдөнөн, төбөтүн көтөҕөн көрбүтэ – тулата барыта биир кэм тиит мас, хатыҥ чараҥ, талах үүммүт. Ханан кэлбитэ, хантан киирбитэ – биллибэт. Суола-ииһэ симэлийбит. Күн ханна баара биллибэт, халлаан бүтүннүү кэриэтэ күрэҥ былытынан бүрүллүбүт. «Тыый, бу хайдах буолла?» – диэн эмээхсин дьиксинэ санаата. «Бу аттынан хаһан да сылдьыбатах сирим дии. Хайдах манна кэллим?» Бастаан улаханнык куттаммата. «Аата, бу чугаһа, хайа эрэ диэки хаамтахха, дэриэбинэ тахсыаҕа,» – диэн бэйэтин уоскута сатаата. Биир диэки туһаайан хааман истэ, истэ, истэ… Тыата  бүппэт, мастара баран биэрбэт. Хата, өссө дириҥээн, хараҥаран, ыгыллан иһэр курдук. Кутталыттан сүрэҕэ тохтоон ылардыы мөҕүстэ. Хас биирдии кураанах лабаа тыаһыгар, хас биирдии сэбирдэх хамсыырыгар соһуйан, эргиллэ-эргиллэ көрөр. «А-уу! А-уу-у!» – хаһыытаан көрдө. Саҥата тыа иһигэр иҥэн, сатараан, сүтэн хаалар. Ким да хардарбат. Күн киэһэрэн, тыа иһэ сирэр-сибигинэйэр хараҥаҕа сууланан барда. Эмээхсин сылайан, эстэн, сэниэтэ эстэн, охтубут кырдьаҕас тиит төрдүгэр олордо. Ыаҕыйалаах дьэдьэнин ханна эрэ хаалларбытын да өйдөөбөт. Үүттээх чэйэ, алаадьыта барыта ол ыаҕыйатыгар хаалта. Кураанах хаалбыт суумкатын эрэ кууспахтыы олордо. Хараҕыттан итии уу таммалаан, иэдэһинэн сүүрүктэнэн түстэ. «Дьэ, Даарыйа, муҥҥун манна булар буоллаҕыҥ. Саатар кэргэммэр, оҕолорбор барыам диэхпин, тыаҕа хаалан… Өбүгэлэрим алҕаспын истибэтилэр, хараҥа тыа хаайан кэбистэ…» – дии санаан, ытаан-соҥоон, уйулҕата хамсаан, бэйэтэ бэйэтин буруйданна. Хараҥа буолан, тымныйан барда. Даарыйа хараҕын симэн, тоҥон-хатан, бүрүк-барык түһээн көрөн эрдэҕинэ, чугас ханна эрэ лабаа «час» гына тостон, иһийэн хаалла. Эмээхсин уолуйан, хараҕын аста. Иннигэр, хас да хаамыылаах сиргэ, кып-кыра, биэс-алта саастаах кыысчаан турара. Үрдүгэр – муус маҥан, сиргэ тиийэ уһун ырбаахылаах, хап-хара суһуоҕун икки гына өрүнэн, иннигэр түһэрбит. Атаҕар туга да суох, сыгынньах. Ол эрээри тымныыны, сөрүүнү билбэттии, биир тэҥник, долгуйбакка эрэ көрөн турар. Хараҕа – дириҥ, хараҥа, киһи ис-сүрэҕин, санаатын-оноотун барытын билэрдии дьулааннык одуулуур. Даарыйа бастаан тыла байыллан, саҥа таһаарбакка олордо. «Бу хараҥаҕа, ити тыа муҥугар хантан кэлбит оҕото буолуой? Төрүт сэрэппэккэ хайдах баар буолан хаалла?» – диэн санаалар мэйиитигэр бииртэн-биир охсуллан аастылар. Куттанарын да, үөрэрин да билбэтэ. Утуйан, түүйэн эрэрэ буолуо дуо? Илитинэн хараҕын сотто-сото көрдө – кыыс сүппэтэ. Ол оннугар өссө чуолкайданан, чаҕылыспыттыы көһүннэ. «Тыый, оҕом… тоойуом… – диэн Даарыйа сибигинэйдэ. – Манна… манна тугу гына сылдьаҕын? Муннуҥ дуо? Ийэҥ, аҕаҥ ханналарый?» Кыысчаан хардарбата. Иэдэһин да, уоһун да хамсаппата. Ол оннугар, одуулаан турбахтаат, илиитин уунан, Даарыйа олорор сириттэн уҥа диэки, хараҥа чараҥ диэки ыйда. Онтон эмээхсиҥҥэ кыратык төбөтүнэн «онно» диэбиттии килбэччи туттан баран, ол диэки эргиллэн, хааман баран хаалла. Хаамар да диэххэ айылаах буолбатах. Сиртэн тэйэн, көтөн иһэрдии, хамсаныыта биллибэттик, субус-сурулаан, мастар быыстарыгар киирэн сүтэн эрэрэ. Маҥан ырбаахыта хараҥаҕа сырдык былаах курдук көстөн, ыҥырардыы кыламныыр. Даарыйа тугу гынарын билбэккэ мучумааннаата. Хараҥа чараҥ диэки киирэртэн куттанар. Ол эрээри, ити кыысчаан – бу түүн кини соҕотох эрэлэ. Кинини эрэ батыстахха, быыһанар кыах баар буолуо диэн бүтэһик итэҕэлэ уһугунна. «Кэтэс, оҕом, кэтэс!» – диэн баран, Даарыйа бары күүһүн-уоҕун мунньан, туран, кыыс диэки сүүрдэ. Кыысчаан Даарыйаны кэтэспиттии тохтуу-тохтуу, эргиллэ-эргиллэ көрөн ыла-ыла, иннин диэки сирдээн истэ. Кини батыһар суолугар лабаалар тостубаттар, талахтар мэһэйдээбэттэр, бадарааннар арахсан биэрэр курдуктар. Даарыйа бэйэтэ да соһуйда – хараҥаҕа хайдах курдук чэпчэкитик, сыыдамнык айанныырын. Хараҥа тыа кинилэргэ суол арыйан биэрэр кэриэтэ. Ол курдук төһө өр айаннаабыттарын Даарыйа билбэтэ. Арай биирдэ көрбүтэ, мастар чарааһаан, иннигэр киэҥ, сырдык алаас арыллан кэллэ. Ыраах, дэриэбинэ кытыытыгар, кини бэйэтин дьиэтин түннүгэр уот кыыма умайан, күлэ-үөрэ ыҥырардыы көстөрө. Үөрүүтүттэн хараҕын уута кэлэ сыста. «Махтал, оҕом! Махтал, күндү киһи!» – диэн хаһыытыы-хаһыытыы, кыысчаан диэки эргилиннэ. Ол эрээри ким да суоҕа. Хараҥа тыа саҕатыгар, кини турбут сиригэр, ким да суох. Чуумпу. Арай, Даарыйа хараҕын кырыытынан, хараҥа быыһыгар киирэн иһэр маҥан ырбаахы уһуга биирдэ кыламнаан, букатыннаахтык сүттэ. Кыысчаан турбут сиригэр, сииктээх лабыкта үрдүгэр, биир улахан, ураты кыһыл, чаҕылхай дьүһүннээх дьэдьэн сытара. Даарыйа бу дьэдьэни ылбата. Сүгүрүйэн турбахтаат, дьиэтин диэки сылайбыт, ол эрээри чэпчээбит аххан санаалаах, хааман төнүннэ. Дьиэтигэр киирэн, сылаас оһоҕун аттыгар олорон, Даарыйа барытын өйдөөтө. Киниэхэ көрсүбүт оҕо – киһи оҕото буолбатах этэ. Кини, сарсыарда истиҥ махталынан, сэмэй бэлэҕинэн алҕаабыт Тыатын Иччитэ, Аан Алахчын Хотун, бэйэтинэн дуу, эбэтэр кыра кыысчаан уобараһынан дуу, кэлэн, муммут-тэммит оҕотун сирдээн аҕалбыт эбит. Ол түүн Даарыйа утуйбата. Түннүгүнэн ыйы-күнү эргитэр хараҥа тыаны одуулуу олордо. Ол эрээри, кини хараҕар тыа куттала суох, кини хараҕар тыа улуу, кэрэ, кистэлэҥ күүһүнэн, муҥура суох эйэҕэс санаатынан толору көһүннэ. Даарыйа эмээхсин өйдөөбүтэ: киһи айылҕаны ытыктаатаҕына, айылҕа хаһан да хаалларбат, хаһан да бырахпат. Кини – Ийэ Айылҕа. Сайдам
edersaas.ru сайтан