Норуодунай суруйааччылар мэтириэттэрэ көрүдүөр эркинигэр кэчигирээн турбуттара хас эмэ сыл буолла. Икки арда баччалыы сэнтимиэтир буолуохтаах диэн ыйаабыттаахпыт. Хата, өйүн өйдөөхтөр, кэлин даҕаны «норуодунай» булгуччу эбиллэр ини диэн, син миэстэ хаалларбыт эбиппит. Онтубут оруобуна буолла, онон мэтириэккэ араама оҥорторор түбүгэр түстүм. «Абааһы аһаабыт сириттэн арахпат» диэбиккэ дылы, табаарыспар Бикиэнтий Өндүрүөйэбискэ барарга сананным. Кини урут оройонуо сэбиэдиссэйэ, оттон мин оскуола дириэктэрэ буолан, син балачча өр алтыспыппыт. Биэнсийэҕэ тахсыбыта быданнаабыт табаарыһым – үөрэх биир кыһатыгар мастарыскыай дуу, лабаратыарыйа дуу сэбиэдиссэйэ.        Бу кыһа дьиэтэ салалтата уларыйыаҕыттан чыҥха атын буолбут. Килэйэн-халайан, эргэ дьиэ да буоллар, ханан да быыл-куоппас сыстыбатах, улахан омуна суох эттэххэ, бииргэм күлүмүрдэс үлүгэрэ. Киһи этэ тардан, үктэниэн да дьулайар курдук. Урут, эр дьон дириэктэрдиир кэмнэригэр, бу дьиэ төһө да маннык килэйбэтэр-халайбатар, ыһыллаҕас-тоҕуллаҕас да буоллар, күлсүү-салсыы, саҥа-иҥэ, быһата, устудьуон аймах үймээтэ толору буолара. Ол – билигин сыта да суох. Хайдах эрэ траур саалатыгар бохоруонаҕа сылдьар курдук уу чуумпу.    Мастарыскыай үлэһиттэрэ урут көөбүллээх атахтарынан төттөрү-таары мэскэйдэнэллэрэ, омуннаахтык күлсэн ньиргиһэллэрэ тохтообут. Хосторуттан дэҥҥэ быгаллар, сибигинэһэн кэпсэтэллэр. Бу кыһаҕа дьахтар аймах бас-көс оруолламмыта миэхэ, оскуолаҕа уһуннук үлэлээбит киһиэхэ, сонно биллэр. Оскуолаҕа дьахтар баһыйар буоллаҕына, уол оҕо кыыс курдук намчы, таһыттан көрдөххө, күөх оту тосту үктээбэт курдук ньылбааран сылдьааччы. Маны үчүгэй диэххэ сатаммат. Ол – син биир аҕа иитиитин ылбатах уол оҕо кэриэтэ.    Бикиэнтий Өндүрүөйэбис наадабын истэн баран, сэттэ уонча саастаах, хойуу хара баттахтаах хатыҥыр киһини аҕалан билиһиннэрдэ. Ачыкытын аннынан сороҕор сүр тэбэнэттээхтик көрүтэлээн ылаттыыр саҥа табаарыс Уус Мэхэйиил диэн судургу ааттаах буолан биэрдэ. Начаас ыккардыгар миммитин билсэ оҕустубут. Өрүкүйбүт баттаҕын көннөрүнэ-көннөрүнэ оҥоһуктарын, араас хаартыскатын көрдөртөөтө. Чахчы да, аатыгар ханыылыы уус эбит. Көмүс тарбах! Оҥоһуктара Эмиэрикэнэн, Франциянан тилийэ көппүттэр. Элбэх да хаартыска! Бу олорон биири бэлиэтии көрдүм: оҥоһуктарыгар сорох эрэ киһи киэн туттар дуулаҕа тэрилин сиимбэлэ булгуччу баар. Мэхэйиил ону кистээбэт: «Аан дойдуну Эр киһи тэрилэ уонна Дьахтар ууһатар уоргана тутан олороллор», – диир. Саха оһуорун-мандарын көр – барытыгар итилэр сиимбэллэрэ хайаан да баар үһү. Ураһабыт быһыыта эмиэ дьахтарга сыһыаннаах буолан таҕыста. Бэл, аты миинэргэ үктэнэр иҥэһэбит кытта! Дьэ, Уус Мэхэйиил олус сөбүлүүр тиэмэтигэр таба тайанаммын, санаатын олус таптым. Бэйэтэ да кэпсэппэтэҕэ ыраатан абыранна быһыылаах: кэпсээн тимэҕэ сөлүннэ...   * * *    Аҕам, киһиэхэ сирдэрбэт ааттаах уус, ончу кырабар өлбүт. Бэйэм ийэбин кытта күөх от бытыгырыаҕыттан сайылык пиэрмэлэринэн, кыһынын холкуостаахтары кытта дьукаахтаһан олорорбутун өйдүүбүн. Батыһыннара сылдьан араас үлэҕэ көмөлөһүннэрэр этэ. Онон эбитэ дуу, туох эмэ туллан-тостон эбэтэр самнан-сиҥнэн сытар буоллаҕына, төһө сатыырбынан оҥоро сатыыр мөккүөннээҕим. Аҕабын да удьуордаан эбитэ буолуо. Ол иһин улахан дьон миигин олус сөбүлүүллэрэ. Уола сэриигэ өлбүт Кылаанньа эмээхсиҥҥэ тугу эмэ оҥордохпуна, суорат кутан биэрэ-биэрэ төбөбүттэн сыллаан ылара уонна баттахпын имэрийэ-имэрийэ: «Ии, оҕом котоку баттаҕа күкээрийэн, дьоҥҥор-сэргэҕэр мэлдьи көмөлөһө сылдьар буолаар», – диирэ.    Үөрэхпэр, ордук нуучча тылыгар, быстар мөлтөх этим. Хата, үөрэҕим быыһыгар учууталларбар чаһы долбуурун, хаартыска арааматын оҥорон биэрдэхпинэ, наһаа үөрэллэрэ. Аһынаахтыыллара да буолуо: булгуччу туох эмэ ас сыыһын туттаран ыыталлара. Оскуолаҕа атын оҕолор курдук мөҕүллүбэт этим, учууталларым син «орто» сыананы туруоран, кылаастан кылааска таһааран иһэллэрэ. Кылааһым кыргыттара миигин олус сөбүлүүр быһыылаах этилэр. Паартаҕа сэргэстэһэ олорор Дуунньа нарын тарбаҕынан кэтэхпинээҕи баттахпын туппахтыырыгар үөрэнэн да хаалбытым. Кыыһым: «Миисэ баттаҕа үчүгэйиин, кыабакы курдук сып-сымнаҕас», – диэмэхтиирэ. Сэбиэскэй аармыйа күнэ буолла да кыргыттар араас бадаарактара паартам иһигэр туолар этэ.    Ахсыс кылаас кэнниттэн Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа киирбитим. Сөбүлүүр үөрэхпэр киирэн, биир да биридимиэти ыарырҕаппатаҕым. Учууталларым да үчүгэйдэрэ бэрдэ. Ол да саҕаттан истипиэндьийэ туохха да тук буолбат этэ. Мин ол кыһалҕатыттан куорат биир балыыһатыгар хачыгаарынан киирбитим. Сүүрбэччэ хаамыылаах сиртэн сырдыкка таачыканан чох таһарым. Эдэр буолан, соччо-бачча сылайбат этим. Түүнүн дьуһуурунай сиэстэрэ киирэн (утуйан хаалыа биитэр арыгылыа диэн) хонтуруоллаан тахсара. Таарыйа туох эмэ астаах буолара. Хата, мин оччолорго буокканы буолуохтааҕар, сампааны да испэт этим. Бука, дьиҥнээх хачыгаардар пиибэ, арыгы аргыстаах эбиттэрэ буолуо. Устунан сиэстэрэлэрбин кытары бодоруһан бардым. Өссө Люда диэн бааһынайдыҥы дьүһүннээх кыыс, дьуһуурустубата буолбатаҕын үрдүнэн, хачыгааркабыттан арахпат буолла. Син эр  киһи элээмэтэ буоллаҕым: кыыс тугу баҕарарын хайдах билиэм суоҕай. Ол эрээри үлэбэр маннык таҥастаах-саптаах сылдьан итиччэ куукула курдук кырасыабай кыыска хайдах чугаһыамый. Атын да дьүөгэлэрэ: Клара, Вероника – эмиэ киирэ-тахса сылдьар этилэр. Үлэлэригэр, бэйэлэрин ыккардыгар хайдах сыһыаннаахтарын хантан билиэм баарай. Арай биирдэ кылаабынай быраас миигин ыҥыран ылла уонна: «Дьэ, Миисэ, хачыгаар быһыытынан олус үчүгэйгин эрээри, сиэстэрэлэрбин сүгүн үлэлэтэргиттэн аастыҥ, онон уурайдаххына сатаныыһы, халлааммыт да сылыйда», – диэтэ. Хайыахпыный, син ботуччу харчылаах үлэбиттэн уурайдаҕым дии. Саатар, биирдэрин эмэ кытта таптаһан да көрүөхпүн диэн, билигин кэлэн абаккарабын. * * *    Училищебын бүтэрэн чугастааҕы оройуоҥҥа уруһуй, үлэ учууталынан таҕыстым. Оскуолаҕа дьахтар учуутал – кырыы-кырыытынан. Дириэктэрим биэнсийэлээх, лаппа сааһырбыт киһи, миигин хара бастакыттан «көлүйбүтүнэн» барда. Үгэс курдук, үлэ учуутала оскуола ис-тас көстүүтүгэр эппиэтинэстээх. Маныаха үрдүкү кылаас оҕолорун туһанабын. Өссө куруһуоктаахпын. Өр кэмҥэ оскуола исписэлииһэ суох олорбут буолан эбитэ дуу, биитэр уһанарым, ойуулуурум үчүгэйэ бэрдэ дуу – эдэр да, эмэн да кутун-сүрүн туппуппун билбэккэ да хааллым. Үлэбэр оройбунан түһэммин, этэргэ дылы, «өлөр да соло суох». Нэһилиэккэ да көмөм баһаам: биир да үлэ миигинэ суох барбат. Манна мин кэлии киһи буоламмын, кыргыттар туох эмэ сылтаҕы булан кэлэ тураллар. Мин эмиэ алааран хаалан, биир эмэ кыыска чугаһыыр аат диэн суох киһитэ буолан биэрдим.    Үрдүкү кылааска үөрэнэр Муся диэн олус талааннаах кыыс баара. Бу ойуулуура үчүгэйин эриэхсит! Киэһэ хойукка диэри уопсай дьиэбиттэн арахпат. Ону даҕаны мин тулуйа сатаан баран, «чэ, Муся, бириэмэ ыраатта, дьарыктанан бүтүөххэ» диэн, үүрэн кэриэтэ ыытарым.    Биирдэ айдаан бөҕө буолла. Нэһилиэккэ туох барыта күүркэтиллэн, уон оччонон дарбааннанан иһиллэр. Мусям төрөппүттэрэ кыыстарыттан альбом лииһигэр миигин ойуулаабытын булан ылбыттар уонна дириэктэргэ илдьэн биэрдэхтэрэ дии. Дириэктэр кэбиниэтигэр ыҥыран көрдөрбүтүгэр сүрэҕим хайда сыспыта: мин сыбыс-сыгынньах турар эбиппин! Ойуу адьас дьиҥнээх курдуга. «Маннык ойоҕумсах киһини оскуолаҕа оҕону иитиигэ саа да тэбэр сиригэр чугаһатымыахха» эҥин диэн, төрөппүттэр суруктарын ааҕан баран, букатын да кутум-сүрүм тостубута. Хайдах дакаастыамый кыыска төрүт да чугаһаабатахпын? Хата, дириэктэрим миигин итэҕэйбитэ уонна «бу дойдуттан сүбүгүн баран хаал» диэн өй укпута. Сулумах киһи туох элбэх маллаах буолуохпунуй – суумкабын сүкпүтүм да боппууччук массыынаҕа олорсон Дьокуускайдаабытым.    Соторутааҕыта ол оскуолам үбүлүөйэ буолбута. Миигин син «маннык учууталлаах этибит» диэн санаан ыҥырбыттара да барбатаҕым. Дьиҥэр, педагогическай үлэбин наһаа да үчүгэйдик саҕалаабыт оскуолам этэ. Ол саҕанааҕы оҥой-соҥой көрбүт оҕолор, учууталлар харахпар субу баар курдуктар. Оттон, били Мусям олоҕор ончу табыллыбатах, хаста да эргэ тахсыбыт да арахсыбыт үһү.   * * *    Урут билиҥҥи курдук буолбатах этэ: саҥа исписэлиискэ болҕомто син ууруллара. Биллэн турар, эн хайдах үлэһитиҥ быһаарар оруола улахан этэ. Мин оҥоһуктарбын араас таһымнаах быыстапкаҕа биһирииллэрэ, өрөспүүбүлүкэ таһыгар да син элбэх ыытыллыбыта. Ол эрээри саамай үөрэрим – икки хостоох кыбартыыра биэрбиттэрэ. Сорох дьон «уус – саамай харчылаах киһи» дииллэр. Ити – төрдүттэн сыыһа. Харчыланыаххын баҕарар буоллаххына, элбэхтик сүүрүөххүн-көтүөххүн наада. Уһанныҥ, ойуулаатыҥ да харчы халлаантан ардах буолан кутулла түспэт. Табаарыстарым «эн эбитим буоллар, биир хоспун арыандаҕа биэриэм этэ» диэн сүбэлииллэрэ. Инньэ гынан хайыахпыный, «баҕалаах маска ыттар» диэбиккэ дылы, биир хоспун арыандалыыр буоллум. Дьэ, доҕоор, биллэрии биэрээппин кытта сонно кэлбитэ эбээт, нохтолоох сүрэхпин хамсаппыт саха кырасаабыссата барахсан! Ийэлээх, үс саастаах оҕолоох, бэйэм бараллаам дьахтар этэ Саргылаана. «Сонно көрөөт таптаабытым» диэтэхпинэ, дьөрү итэҕэйиэҥ суоҕа.     Ийэтэ барахсан күнү быһа сиэнин көрөрө, хата, миэхэ үлэбиттэн кэлэрбэр аспын астаан тоһуйара. Ити курдук хас да ый олорбуппут. Онтон Пиэрибэй маай чугаһаабытыгар эмээхсин сиэнин илдьэ Хатаска баар аймахтарыгар хоно-өрүү айаннаабыта. Оо, онно долгуйбуппун эриэхсит! Арааһа, ийэтин кытта эрдэттэн сүбэлэспит быһыылааҕа. Оннук дии саныыбын билигин даҕаны. Мүлүк-халык тутуннарбыт даҕаны, туох санаалаахпытын иккиэн курдаттыы билэр этибит. Утуйуу буолбутугар туох да үгүс кэпсэтиитэ суох Саргылаанам бу туналыйан кэлэн хоонньубар киирбитэ. Чэ, ону барытын эйиэхэ сиһилии кэпсиир санаам суох. Олохпор дьахтары кытары бастакы түүнүм этэ. Биири дьиктиргиибин: бу түүн кэнниттэн Саргылаанабын таптыырым өссө күүһүрбүтэ, оттон кини, төттөрүтүн, биллэ уостубута.    Холбоһуохха диэбиппин ылымматаҕа уонна сотору соҕус буолаат, атын сиргэ көспүттэрэ.    Билигин да кыайан быһааран этэр кыаҕым суох, тоҕо сөбүлээбэтэҕэ буолла? Айаҕалыы сатаан, «эр киһи быһыытынан сириллибитим эбитэ дуу?» диибин. Арыгыны испэппин, табах тарпаппын, арааһы бары уһанабын, харчыга ымсыыта суохпун, ол гынан баран тоҕо сирилинним? Чахчы, тапталы, сирдээҕи дьолу эр киһи дуулаҕа тэрилэ тутан олорор быһыылаах. Көр, оҥоһуктарбын.   * * *    Мэхэйиил кырдьаҕас кэпсээн-ипсээн баран, бүк түһэн баттаҕа күкээрийэн олордо. Мин көрүдүөргэ тахсыбытым – уу чуумпу, ол эрээри мааҕыҥҥытааҕар лаппа элбэх киһи тыаһа-ууһа суох таһырдьа диэки дьулуһар...   БУТУКАЙ.
kyym.ru сайтан