Атырдьах ыйын бүтэһик күннэрэ. Саха сирин киэҥ-куоҥ тайҕата күһүҥҥү мандар киэргэлин кэтэн, айылҕа баайын – сир аһын дэлэччи тоҕо тардан турар кэмэ. Тиит мастар быыстарынан кытархай өҥнөөх отоннор, сииктээх муохха саһан сытар уулаах отоннор киһи хараҕын үөрдэллэр. Айылҕа ити уоскулаҥ, киһини угуйар кэмигэр Болуодьа кэргэнинээн, үгэс курдук, отоннуу тыаҕа тахсыбыттара. Кинилэри кытта чугас доҕордоро, дьиэ кэргэн биир чилиэнинэн буолбут эрэллээх ыттара барсыбыта. Ол күҥҥэ ити түөрт атахтаах доҕордоро кинилэр олохторун быыһыа диэн ким сабаҕалыа баарай? Сарсыардааҥҥы тыа олус чуумпу, ыраас салгыннаах этэ. Күн уота чараҥ быыһынан сандааран, сир аһын үргүүргэ олус табыгастаах усулуобуйаны тэрийбитэ. Ыаллар бэйэ-бэйэлэриттэн чугас сылдьан, кэпсэтэ-кэпсэтэ отоннорун хомуйан эрдэхтэринэ, тыа иһэ эмискэччи, туох эрэ биллибэт кутталлаах күүс саба түспүтүн курдук, уу-чуумпу буолан хаалла. Чыычаах ыллыыра тохтоото, тыал суугуна кытта уурайбыт курдук буолла — туох эмэ куһаҕан буолаары ыгыыта, суоһааһына. Айылҕа барыта ыар, дьаарханнаах түгэн буоларын кэтэһэрдии чуумпурда. Ыттара маҥнайгынан сэрэйдэ. Кини муннун өрө көтөҕөн, салгыны сытырҕалаата, онтон түүтэ үрүө-тараа туран, талахтар диэки көрөн, суостаахтык ырдьыгынаан барда. Бу ырдьыгынааһыҥҥа туох эрэ улахан куттал чугаһаабыта илэ билиннэ. Сөкүүндэ аҥаара буолаат, халыҥ талахтар тоҕо бараннар, мутук тосторо чуумпуну аймаата. Ол талахтар быыстарыттан, хараҥа күлүк, аар тайҕа муҥур хаһаайына – модьу-таҕа, сүүнэ улахан тыатааҕы оҕонньор, икки баппаҕайынан сыгынах силиргэҕиттэн тайанан турар эбит. Киһи үксүгэр тыатааҕыны сылба, олус бытаан адьырҕа кыыл курдук саныыр. Ол эрээри, улахан аһыылаах, биллэрин курдук, олус түргэн, сымса уонна сүүнэ күүстээх. Эһэ баара-суоҕа икки-үс эрэ ойуунан кинилэр иннилэригэр баар буола түстэ. Ыар атахтара сиргэ түһэллэригэр сир ньуура доргуйар курдуга. Кэргэнниилэр хам хатанан, олус куттанан, уолуйан, тыыннарын да ылбат турукка киирдилэр. Аар тайҕа кыылын тыыннаах сыта, күүскэ тыынара, кырыктаах хараҕа иннилэригэр бу илэ баар буолла. Ол түгэҥҥэ кэм-кэрдии тохтообут курдуга. Дьэ, саамай кутталлаах, итии хаан тоҥор түгэнэ манна саҕаланна. — Эһэ биһигиттэн икки-үс эрэ хардыылаах сиргэ баар буола түспүтэ. Кутталбыттан сүрэҕим тохтуу сыспыта! — диэн кэлин, уоскуйан, ийэбит эт-тириитэ тардан, олорон эрэ кэпсээбитэ. Ол мүнүүтэҕэ кини хараҕар өлүү илэ бэйэтинэн көстүбүтүн киһи барыта да өйдүөн сөп. Дьиктитэ диэн тыатааҕы эмиэ куттанан чугуйбат этэ. Кини үстэ кинилэр диэки саба түһүөхтүү, кэлин атахтарыгар олоро биэрэн, тыастаахтык түһэ-түһэ, иннин диэки ыстанан, суостаахтык хабырынан ылла. Бу «албын» саба түһүүлэр киһи өйүн-санаатын ыар баттыгынан баттаан, уҥар-сатар турукка тиэрдэллэр. Кыыл бэйэтин күүһүн, баһылыыр кыаҕын көрдөрөн, кинилэри хамсаппат гына куттуур оонньуутун саҕалаабыта. Куотар туһунан санаа да суоҕа – эһэттэн киһи хаһан да куоппат, куоттахха өссө ордук эккирэтэр диэн киһи барыта да кэпсиирэ кулгаахха субу баардыы иһиллэрэ. Ити чуумпу, дьулаан, муҥур уһукка тиийбит түгэҥҥэ, өлүү икки ардыгар түбэспит дьонун эрэллээх доҕордоро – лайка ыттара туруммута. Кыра уҥуохтаах да буоллар, ыт сүрэҕэ хорсун, хотой курдук… Өбүгэлэриттэн бэриллибит бултуур, хаһаайынын көмүскүүр хаана оонньоон, өлүүттэн да куттаммакка, тыатааҕы диэки саба түстэ. Лайка улахан кыылга утары ыстанан, олус сымсатык, чаҕылхайдык үрэн, кыыл болҕомтотун бэйэтигэр тарта. Ыт үрэрэ, эһэни тула сүүрэрэ, кэнниттэн ытыра сатыыра улахан кыылы соһутта, уордайыар диэри кыһыйар-абарар турукка киллэрдэ. Эһэ дьонтон аралдьыйан, бэйэтин тула эргийэр «кып-кыра, кыһарҕаннаах өстөөхтүүн» киирсибитинэн барда. Лайка сымсата бэрт буолан, эһэ ыар баппаҕайдарын охсуутуттан мүччү-хаччы ойон, тыа диэки сыҕарыйан, кыылы кэнниттэн бэйэтигэр угуйан барда. Ол курдук, хаһаайыттарын тыыннарын быыһаары, хорсун ыт улахан адьырҕа кыылы тыа диэки үүрэн киллэрдэ. Эһэ уонна ыт тыа түгэҕэр от-мас тостор, ардыгар ырдьыгыныыр, улаханнык үрэр тыастара сүтүөр диэри, Болуодьа кэргэнинээн туран хаалбыт сирдэригэр хамсыыр да кыахтара суох буолан олоро биэрдилэр. Кэнникинэн өйдөрүн булунан, кутталлара арыый ааһан, уолуйбут туруктаах дьиэлэрин диэки түргэн хаамыыларынан хардыылаатылар. Билигин кинилэр бэйэлэрин туруктарын буолбакка, аны «Ыппыт барахсан ханна тиийбитэ буолуой? Эһэ обургу туттаҕа дуу?» диэн муҥ санааҕа ыллардылар. Дьиэлэригэр тиийэн, санаа-оноо буолан олордохтуна, арай кинилэр быыһааччылара – эрэллээх ыттара биир да бааһа суох, кутуругун кулунчуктатан тиэргэҥҥэ сүүрэн киирдэ! Бу түгэҥҥэ үөрүүнү, махталы хайдахтаах да тылынан тиэрдэр кыахтара суоҕа. Сүрүнэ диэн бары үһүөн тыыннаах, этэҥҥэ ордон хаалбыттара — дьол. Буолан ааспыт дьулаан түбэлтэни ырытан баран, уопуттаах булчут Болуодьа эһэ быһыыта 3-4 саастаах, толору сиппит-хоппут кыыл диэтэ… — Чугаһынан эһэ оҕотун тыаһа-ууһа, саҥата да иһиллибэтэҕэ. Ийэ эһэ эбитэ буоллар, албыннаабакка, тутатына саба түһүөх этэ. Онон ити чуолкай атыыр кыыл эбит, — диэн Болуодьа быһаарда. Баҕар, кинилэр биллибэтинэн кыыл сынньана сытар сиригэр эбэтэр бултуйбут булдугар чугаһаабыт буолуохтарын сөп. Билигин ыттара кинилэргэ дьиҥнээх дьоруой, тыыннарын быыһаабыт дьиэ харабыла буолан, үйэлэргэ умнуллуо суоҕа. Сайдам
edersaas.ru сайтан