Содержание

• Тоҕо кинилэр олохтоох буоллуларый?
• Ахсааннарын хонтуруоллуур уустук

Саха сиригэр уонна Иркутскайга баклааннар (чуолаан улахан баклан) көстүүлэрэ — бу биирдиилээн көтөрдөр түбэспиччэ «түһүүлэрэ» буолбатах, бу кинилэр тарҕанар эйгэлэрин (ареалларын) кэҥэтиилэрэ буолар. Көтөрдөр дьиҥнээхтик уонна өр кэмҥэ кэллилэр, сэдэх ыалдьыттан куруук олорор олохтоохторго кубулуйдулар.
Баклааннар тарҕанар тэтимнэрэ кинилэр хоту диэки хайдах сыҕарыйбыттарын чуолкайдык көрдөрөр:

• Иркутскай уонна Байкал: Байкалга баклан былыр-былыргаттан олохсуйбута, ол эрэн XX үйэ ортотугар киһи кинилэри бүттүүн эһэн кэбиспитэ. Ол эрээри 2000-с сыллар ортолоругар көтөрдөр Кытайга кыстыыр сирдэриттэн төннөн барбыттара. Урут уйа туттар Байкал кэтэҕинээҕи Торей күөллэригэр улахан кураан турбутунан, баклааннар Байкалга уонна Ангараҕа тардыспыттара. 2023–2024 сылларга Иркутскай уобаласка кинилэр ахсааннара улаханнык элбээбитэ (40 тыһыынчаҕа тиийэ), уонна кинилэр балык көрдөөн Иркутскай куорат карьердарын уонна уулаах сирдэрин кырдьык баһылаан барбыттара.

• Саха сирэ: 2018 сыллаахха экологтар Сунтаар улууһугар биирдиилээн уйалары бэлиэтээбиттэрэ. Ол эрэн 2025–2026 сылларга дьиҥнээх ахсааннарын дэлби тэбиитэ (демографическай взрыв) буолбута. Баклааннар республика алта улууһунан (Сунтаар, Алдан, Ленскэй, Ньурба, Өлүөхүмэ уонна Кэбээйи) тэнийбиттэрэ.

Тоҕо кинилэр олохтоох буоллуларый?

Бакланнар — көһөр көтөрдөр. Кинилэр Сибииргэ уонна Уһук Илиҥҥэ саас (кулун тутар бүтүүтэ — муус устар) төрүү-ууһуу кэлэллэр, оттон күһүн Кытайга уонна Соҕуруулуу-Илиҥҥи Азия атын дойдуларыгар кыстыы көтөллөр.
Саҥа сирдэргэ олохсуйуулара үс биричиинэттэн тутулуктаах:

• 1. Аһылыктара уонна климат: Климат сылыйыыта уонна улахан өрүстэргэ (Өлүөнэ, Бүлүү, Алдан) балык дэлэйиитэ уйа туттарга олус табыгас усулуобуйаны үөскэттилэр. Баклан — олус үчүгэйдик бултуур сиэмэх көтөр, 50 миэтирэ дириҥҥэ тиийэ ууга умсар кыахтаах уонна күҥҥэ 500 гыраамтан 1 киилэҕэ диэри балыгы сиир.
• 2. Айылҕаҕа өстөөхтөрө суох: Тайҕаҕа уонна өрүстэргэ улахан баклааҥҥа кини ахсаана элбиирин тохтотор конкуреннар суохтарын кэриэтэ. Байкалга кинилэр ахсааннарын уйаларын алдьатар хоптолор кыра-кыратык аҕыйаталлар, оттон хотугу өрүстэргэ бу механизм өссө да үлэлии илик.
• 3. Киһиэхэ экономика өттүнэн туох да барыһы аҕалбата: Саха сиригэр, Ангара уобалаһын курдук, булчуттар баклааны ытарга сэргээбэттэр. Кини этэ балык сыттаах уонна сиэбэттэр, оттон ботуруон сыаната ыарахан.

Ахсааннарын хонтуруоллуур уустук

Билигин Саха сирин Экологияҕа, айылҕаны туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатын министерствота сэрэтии чуораанын охсор, тоҕо диэтэххэ баклааннар балык

хаһаайыстыбаларыгар уонна олохтоох экосистемаларга биллэр охсууну оҥорон эрэллэр. Билигин кыһалҕаны быһаарар бэлэм уонна чэпчэки суол суох: көтөрдөр түргэнник көһө сылдьалларыттан ытан өлөрүү туһата кыра, оттон уйаларын алдьатар уустук, тоҕо диэтэххэ бу регионнарга (Байкал сыгынньах таастарыттан уратыта) баклааннар үксүн үрдүк тайҕа мастарын чыпчаалларыгар (20 миэтирэ үрдүккэ диэри) уйа тутталлар.
Онон Саха сиригэр баклааннар билигин — бу саҥа орнитология чахчыта, регион бу балаһыанньаны кытта сөбүлэһэн, бииргэ олороругар тиийэр.