(Сэдэх дьиктилэр)

Биир сыл ааһа оҕуста. Былырыын баччаҕа дойдубар Кыһыл-Үрүйэҕэ тахсан сынньанан аҕай төттөрү куоракка төннөн испитим. Кыһыл-Үрүйэ диэн кыракый дойдум төрөөбүт Хаҥалаһым улууһун ортотугар, Мохсоҕоллоох бөһүөлэгиттэн өрүс утары, арыыларынан хаххаланан, саһан-бүөмнээн түбүгүрэ турара. Мин өрүһү туораары, паром тиксэр сиригэр ыксаан испитим. Суолбун кылгатаары Дьоспо арыытын кытыытынан быһа түспүтүм. Оччолорго өрүс үөһүнэн уута уолбут буолан, киһи тобугунан кэһэр чычаас уулааҕа. Арыы кытылыгар биир да киһи атаҕа үктэнэ илик этэ. Дьоспоҕо сирдээх дьон окко киирээри бэлэмнэнэ сылдьар этилэр. Мин бастакы “орох тэппит” киһи быһыытынан син дьоһуннук сананан испитим. Ол быыһыгар аара кумахха сытар араас таастары ылан көрө-көрө ууга быраҕаттыы-быраҕаттыы аа-дьуо хаампытым. Эмиэ да дойдубуттан барыахпын соччо баҕарбаппын.
Арай хааман истэхпинэ өрүс халааныттан суураллыбыт кумах сыырга, синньигэс ураҕастарынан курдуу тигиллибит туос тээбирин быган сытара харахпар быраҕылла түспүтэ. Чугаһаан көрбүтүм былыргы туостан тигиллибит тыы тумса буолан биэрдэ.
Эрдэ бу кытылынан төһө эмит элбэхтэ сылдьыллыбыта да, маннык былыргы тээбирин үйэлэртэн күрэнэн сытарын ким да сэрэйбэккэ сылдьыбыт эбит. Куоракка кэлэн баран нэдиэлэни быһа, тыыбын санаан иккис өрөбүлбүн күүттүм. Кыһыл Үрүйэҕэ дьоммор булумньум туһунан телефонунан биллэрдим.
Бырааттарым Андриан, Яков Константиновтар, Федор Петров буолан эппит күнүм сарсыныгар, ыйбыт сирбинэн тиийэн, булан тыыны хостообуттар этэ. Биһиги биир эмит тимир, боробулуоха, тоһоҕо туттулла сылдьыбыта буолуо диэн күүппүппүт, онто ончу туттуллубатах эбит. Хостоноругар бүүс-бүтүн 4,5 м уһуннаах, туостартан салҕанан оҥоһуллубут тыы буолан биэрбитэ. Тигиллибит сиигинэн хара ыаһынан сыбаммыт. Икки уһун синньигэс тиит ураҕастарынан эркин-дьардьама холбообуттар, онно салҕаммыт туоһунан киэбэ тардыллыбыт. Тигэр, холбуур-баайар быа оннугар имигэс туох эрэ силиһин туттубуттар. Түгэҕин чараастыы кыһыллыбыт уһун чыыппаан маһынан уһаты тэлгэппиттэр. Олор үрдүлэринэн 10 см кэтиттээх 6 мм халыҥнаах туора — тэлгэтии, имигэс мастарынан киэптии тэптэрбиттэр. Сүөһү ойоҕос уҥуоҕун курдук тыыга форма биэрэр мастар эбиттэр. Туттуллубут мастара устуруустаммыт курдук тэбис тэҥ, биир да суола суохтук кыһыллыбыт. Линейка курдук көнө, сүрдээх пропорцияны тутуһан үлэлиир эбиттэр.
Мин куораттан тэринэн дойдубар тыыбын көрө тиэтэйбитим. Хас да хаартыскаҕа түһэрэн баран, тыы түгэҕиттэн кумаҕын сиидэлээн көрдүм. Хомойуох иһин туох да көстүбэтэ, хата ол оннугар күп-күөҕүнэн

кууран хаалбыт былыргы үөт сэбирдэхтэрин булан дьоммор көрдөрдүм. Ол аата тыыны сайыҥҥы кэм саҕана тутта сылдьан хаалларбыттар. Баҕар саҥардыы оҥорон бүтэрэн баран кумахха форматын киэбин тупсараары анаан көмпүттэрэ буолуо диэн түмүккэ кэллим.
Бу тыы быһа холоон ХVIII үйэ бүтэһигин ХIХ үйэ саҥатын саҕанааҕы сэп буолуохтаах. Оччолорго Саха сирэ Россия састаабыгар саҥардыы киирэн эрэр кэмэ этэ. Нууччалар кэлиэхтэриттэн ыла сахалар чэпчэки сырыылаах, уустук оҥоһуулаах туос тыы оннугар ыарахан, боростуой оҥоһуулаах чараас хаптаһынтан тоһоҕонон туттарыллан хомуллубут тыылары, оҥочолору, улахан бааттары оҥостор буолбуттара биллэр.
Билигин тыы төрөөбүт Хаҥалаһым улууһугар II Дьөппөн музейыгар баар. Дьөспө тыытыгар маарынныыр 1,5 м уһуннаах туос тыы СГУ КФЕН музейын архивыгар баарын көрбүтүм. Биир ньыманан оҥоһуллубуттар этэ.
Федот КОНСТАНТИНОВ..
2000 сыл