Биһиги, балыыһаҕа сытар, тугу да гынара суох туос иллэҥ оҕонньоттор, былыргыны, урукку дьону-сэргэни, былааһы, ол быыһыгар абааһылааҕы эмиэ сылайан, кэпсии сытан утуйан хаалыахпытыгар дылы ыаһыйалаһарбыт. Бу түбэлтэни балаатаҕа бииргэ сытыспыт атаһым Бүөтүр Сүөдэрэбис өтөрдөөҕүтэ кэпсээн аһарбыттаах.

Бүөтүр эдьиийэ Марфа Даниловна сэттэ уончатыгар чугаһаан баран, кыһын сир тоҥуутун саҕана бүөрэ аккаастаан өлөн хаалар. Кырдьаҕас киһилэрэ “барбытыгар” дьоно олус улаханнык аймаммакка, айдааны-куйдааны, мучумааны таһаарбакка эрэ анараа дойдуга тэрийэргэ тиэтэйэллэр. Эмээхсин үйэтин-сааһын тухары баартыйа үлэтигэр, кэлин биэнсийэҕэ тахсан баран, кырдьаҕастар сэбиэттэрин салайан олорбута. Үлэтэ элбэҕиттэн дуу, аймахтарын оҕолорун биэбэйдэһээри дуу, оннук, ойох тахсыбакка, оҕо төрөппөккө, наар дьон кыһалҕатыгар олоҕун анаабыт сүрдээх бойобуой эмээхсин этэ. Ол да иһин кини суох буолбутугар, бииргэ үлэлээбит, алтыспыт дьоно бука бары кэлэн бырастыыласпыттар, бохоруоналаабыттар.

Тиһэх суолугар атаарыы остуолун кэннэ куораттан тахсыбыт Бүөтүр уола аах уонна аймахтара буолан куораттарыгар айаннаабыттар, чугас ыаллара, эмээхситтэр-оҕонньоттор эр-биир тарҕаһан, дьиэ иһигэр Бүөтүр Сүөдэрэбис кэргэнэ Даайалыын уонна кыыһыныын бэйэлэрэ эрэ хаалбыттар. Кэргэнэ кыыһын кытта хойукка диэри куукунаҕа иһит-хомуос сууйа, ас тобоҕун оннун буллара сылдьыбыттар. Бүөтүр Сүөдэрэбис хоһугар киирэн, сытан эрэ “эдьиийим барахсан үтүө киһи буолан, элбэх киһи кэлэн атаарыста ээ” диэн саныы-саныы, ытык иэһин төлөөбүт киһи быһыытынан, нухарыйар аатыгар барар.

Түлүк-бадык түүлүн быыһынан иһиттэҕинэ, дьон ньамалаһаллар. Онтон хос аана сэгэйэргэ дылы гынар да эдьиийэ Марфа Даниловна киирэн кэлбит уонна ороҥҥо сытар киһини үрдүттэн өҥөйөн туран: «Ол иһин да сэрэйбитим, туохпун эрэ умнан укпаттара буолуо диэн. 69 сыллаахха хомуньуустарым бэлэхтээбит дуйдаах чаһыларын хомуотум сиэбиттэн хостоон угаргытын умнубуккут. Үйэм тухары бэйэм аттыбар илдьэ сылдьыбыт абыраллаах сэбим этэ…» – диэн этэн-тыынан эрдэҕинэ, Бүөтүр Сүөдэрэбис дэлби тиритэн, баттатан уһуктар. Оронугар олоро түһэр, дьон саҥата хуу-хаа иһиллэргэ дылы, сүрэҕэ өлөхсүйэр. Бүөтүр оччону түһээн баран сытыа үһү дуо, туран хоһуттан тахсыбыта – уу-чуумпу. Дьоно иһиттэрин сууйан бүтэрэн утуйбуттар эбит. Уҥуоҕа халыр-босхо баран салҕалас буолбут Бүөтүр, хараҥаҕа харбыалаһан, уотун уматар. Дьыбааҥҥа тиийэн бүк түһэн олордоҕуна, кэргэнэ Даайа уһуктан кэлэн хоһуттан тахсар:

– Туох буоллуҥ, Бүөтүр, сатаан утуйбатыҥ дуу тугуй, ээ? Мин эмиэ уум чараас баҕайы,

барытын иһиллии, тугу эрэ кэтэһэ сытар курдукпун.

– Доҕоор, бэрт дьикти түүлү түһээтим. Эдьиийбит чаһытын көрдүүр. Ыл, эмээхсин хомуотун көр эрэ, били, дуйдаах чаһыта баар дуо?

Даайа хомуот сиэбин барытын хаһан көрөн баран, аллараа тардарга утуйар таҥас, соттордор анныларыгар дуйдаах чаһы сытарын булан ылар. Бүөтүрдээх, дьэ санааҕа түһэллэр. Чаһы инниттэн хоруобу оруур сүрэ бэрт буолсу. Инньэ гынан, сарсыныгар нэһилиэк кырдьаҕаһа Испирдиэнниин сүбэлэһэргэ быһаарынан утуйаллар.

Испирдиэннэрэ чаһы туһунан истэн баран: «Оо, бөрүкүтэ суох дьыала буолбут. Мин урут итинник курдук кэпсээннэри истэр этим буолан баран, итэҕэйбэт этим ээ. Бээрэ, чахчы оннук буолбут буоллаҕына, эмээхсиммит тааһын анныгар чаһыгытын уктаххытына сатаныыһы. Аны, ол сэппит тимир буоллаҕа дии, туох эрэ таҥас дуу, кумааҕы дуу эбитэ буоллар, уоттаан кэбиһиэххэ сөбө. Кытаатан, тоҕус хонуга туолуон иннинэ, чаһыгытын таас анныгар илдьэн хаһа түһэн баран кыбытыҥ, тимир бэйэтэ да тимириэ. Былыргылар оттон өлүөхсүт малын-салын аттыгар көмөр буолаллара», – диэн сүбэлээбит.

Бүөтүрдээх эдьиийдэрин уҥуоҕар тахсан кистии-саба чаһыны көмөн кэбиспиттэр. Ол кэннэ туох да биллибэтэх. Онон «арааһа, чаһытын буллаҕа буолуо, этэҥҥэбит дии» диэн балаатаҕа бииргэ сытар атаһым, Горнайтан төрүттээх Бүөтүр Сүөдэрэбис кэпсээбиттээх.

Арамаан ДАЙЫЫЛАП.

Хаҥалас.

tuymaada 29 апреля, 2026