Главная / Кэпсээннэр / Туолбут ый
Добавить комментарий
Кэпсээн
Халлааҥҥа туолбут ый Тууна хоһун сып-сырдыгынан мичээрдии одуулуур. Түүн оройо буолбут да, эдэр дьахтар утуйар уута букатын уйгууран хаалла. Аттыгар быыкаа Маасыҥката арай кини санааргыырыгар кыһаммакка, күн кыһалҕата суох утуйан буккуруйа сытар. Таһырдьа ыт үрдэ. Тууна эмискэ оронуттан ойон турда уонна биирдэ-иккитэ хардыылаат, хоһун түннүгэр сүүрэн кэлэн сыста түстэ. Хас биирдии этин сааһа аһыллан, бүтүннүү кулгаах-харах буолан таһырдьаны манаста. Сүрэҕэ, доҕуурга иҥнибит туллук оҕотунуу, тохтоло суох толугуруу мөҕүстэ. Таһырдьа тыал бөҕө түспүт. Тимир собуор аана иччитэ суоҕун биллэрэн, кураанаҕынан нэлэс гынан, тыастаахтык хайа быраҕылынна. Тууна түннүгүттэн тэйэн төттөрү оронугар кэлэн сытта. Син арыый уоскуйа быһыытыйда. Санаатыгар утуйуон олус баҕарар да, уута букатын уйгууран хаалбыт. Чочумча ыйдаҥалаах түүнү мээнэнэн одуулаһа олоро түстэ, онтон тыастаахтык өрө тыынаат, аргыый аҕай оронугар хат сытта. Уҥа-хаҥас эргичиҥнии түһэн баран, турарга, оһох эбэргэ сананна. Таҥынна. Хоһуттан тахсан оһоҕор кэллэ. Оһоҕун аанын арыйбыта, уота аат эрэ харата кылаҥнаан бүтэн эрэр эбит. Кыыс сып-сап таҥнан, таһырдьа таҕыста. Хас да хардаҕаһы көтөҕөн киллэрэн умуллан эрэр оһоҕор бырахта. Онтон оһоҕун иннигэр олорон эрэ, идэтинэн, арааһы бары эргитэ санаан барда. Байбаастыын ыал буолан олорбута төгүрүк биэс сыла буола охсубут эбит. Кэм-кэрдии ааһара, эчи, түргэнин. Бу бэҕэһээ аҕай саҥа билсэн эрэргэ дылылара ээ. Олус да түргэнник холбоспуттара. Баара-суоҕа сыл аҥарынан этэ дуу. Оччолорго кини эдэркээн, бухгаалтар үөрэҕин саҥа бүтэрбит кыыс, манна Ааттаахха биир улахан тэрилтэҕэ кассирынан үлэлии кэлбитэ. Биир үтүө күн, Саҥа дьыл саҕана, кассаны ойоҕолуу хойуу хаастаах, уһун уол турарын көрөн сүрэҕэ айаҕынан уһулу ойон тахса сыспыта дии. Уол уочарата кэлбитигэр касса иһин өҥөйөөт, бэрт хорсуннук: -Бу хантан кэлбит кырасаабыссаҕыный? Кэргэннээххин дуо?-диэн ыйытан соһуппута. -Мин да? Суох,-диэбитин Тууна кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта. -Ээ, оччотугар билсиэх, мин Байбаас диэммин,-диэн баран уол маҥан көнө тиистэринэн киэҥник мичээрдээн кэбиспитэ. Бу күнтэн саҕалаан, Байбаас уол Тууна үлэлиир тэрилтэтиттэн арахпат буолбута. Кыыс да тута уолу сөбүлээн, бииргэлэһэн барбыттара. Билсибиттэрэ саҥа икки ый буолаат, уол ыал буолуохха диэн турбута уонна кыыс сөбүлэҥин истибэккэ да сылдьан, бу саас, муус устарга сыбаайбалыахпыт диэн быһаччы быһааран кэбиспитэ. Төрөппүттэрин кытта билсиһиннэрбитэ. Дьоно да соҕотох уолларын тылыттан тахсан санаалара суох курдуга, тута
холбооттоон барбыттара. Байбаас дьиҥнээх аата Байбал диэн этэ. Ону оҕо эрдэҕиттэн Байбааһынан ыҥыран, бу аат киниэхэ букатын иҥэн сылдьара. Уол оскуола кэннэ үрдүк үөрэххэ киирэн баран, тута сыл да буолбакка, быраҕан кэлбитэ, кэлин ханна да үөрэммэтэҕэ. Аҕатын кытта кыһынын маска сылдьара, сайынын тутуутуга үлэлиирэ . Майгытынан соҕотох оҕо буолан, бас баттах соҕус, хайдах эрэ олус дьиппиэн, тоҥуй киһи этэ. Борбуйун көтөҕүүтэ, кыра-кыралаан аҕатыгар мордьойор буолан барбыта. Ол эрээри аҕатын тылыттан тахса сатаабата. Аҕата Бииктэр чааһынай мастыыр тэрилтэлээх буолан, дьон үгүстүк көрдөһөрө, соруйсара, ононн бэйэтэ туһугар муҥур тойон курдук сананара. Ийэлэрин олоҕун тухары кыам үктүү үөрэммит буолан, эр киһи дьахтар аймаҕы кытта улаханнык эн-мин дэспэтэ, эйэргэһэ сатаабата. Соҕотох уолун да кытаанахтык тутара. Эр киһи харах уутун тоҕоро букатын сааттаах дьыаланан, улахан аньыынан ааҕыллара. Ийэлэрэ Нина бэйэтэ да чуумпу, бэрт сэмэй, ээҕи кытта сылдьар көнө майгылаах киһи этэ. Ол эрээри уолун биирдэ эмэ аҕалара көрбөтүгэр уора-көстө кууһан, сыллаан ыллаҕына, Байбаас дууһатын хайа эрэ муунтуйбут кыла таарыллан, төлө баран, куруук ытыыр идэлээҕэ. Маннык түгэҥҥэ иккиэн саҥата суох чочумча куустуһа түһээт, ийэтэ уолун оройуттан сыллаатын кытта, сып-сап арахсан хаалаллара. Кыратыгар уол иһигэр ийэтин олус аһынара, таптыыра. Ол эрээри кини оҕо сааһыгар дьиэ кэргэн иһигэр дьахтарга илин-кэлин түһэр, кини хаппырыыһын истэр кытаанахтык бобуллара.Маннык эйгэҕэ улааппыт буолан, Байбаас дьахтарга сымнаҕастык сыһыаннаһар диэни хара маҥнайгыттан да билбэт этэ. Син атын ыал аҕалара кэргэннэрин атаахтаталларын көрөрө эрээри, борбуйун көтөҕүүтэ, иһигэр улаханнык сөбүлээбэт буолан барбыта. Бастарыгар ытыннараллар дии саныыра. Маннык да санаатын Туунаҕа соҥнуура, кэргэнигэр тоҥуйдук сыһыаннаһара. Эн ыал ийэтэҕин, хаһаайка буолаҕын, эр киһини аһатыахтааххын-сиэтиэхтээххин, көрүөхтээххин-истиэхтээххин. Мин булабын-талабын, эн ол булбуппун үксэтэҕин, тэнитэҕин диэн. Аны эр киһи иһэрэ-аһыыра көҥүл буолуохтаах, ыарахан үлэҕэ сылдьар киһи хайаан да сылаа таһаарыахтаах үһү. Бүтэр онон. Бу санаатыттан Тууна ордук абарда. Байбаас, дьиҥэр, киһилии аһыыра-сиирэ буоллар, букатын бопсуом суоҕа этэ. Саатар иһэн-аһаан баран айдаарбакка, боруоктаспакка сылдьара буоллар. Куруук кини кимниин эрэ бурайсыбыт, бэл, аһары баран, охсуспут да буолар. Туунаны да түүннэри утуппакка, араастаан куттуур, үөҕэр-таныйар, өлөрүөх-өһөрүөх буолан саанар. Биирдэ кыыла туран, быыкаа саҥа төрөөбүт, аҕыйах
хонуктаах куоска оҕотун уокка быраҕан, Тууна сүрэҕин хайытан турардаах. Ол куоска өлөн эрэр бүтэһик ньааҕыныыр энлгэнэ билигин да кулгааҕар иһиллэргэ дылы. Онон кыыс сүрэх баастаах буолан, киһитэ испитин биллэр эрэ, уйулҕата ыһыллан, хайдах-туох буолуон билбэт. Сарсыҥҥытыгар уонна онтун билиммэт, өйдөннөҕүнэ буруйдаах курдук санаммат, “тылгынан баппакка, киирэн биэрдэҕиҥ, кыынньаама да, бүттэҕэ дии” диир. Ол эрээри арыт улахан араллаан кэннэ Байбааһа букатын барытыгар сөпсөһө сылдьар дьикти, сытыары-сымнаҕас майгыланар. Тууна туох диир да, тук курдук сөбүлэһэн иһэр. Аны киһитэ дьиэҕэ тугу да гыммат диэххин, барытын көрө-истэ, дьиэтин-уотун өрө тарда сылдьар. Бу сотору баанньыгын үлэҕэ киллэриэхтээх. Уһаммат эрдээх дьахталлар ымсыырар эр киһилэрэ. Маска да, тимиргэ да сыстаҕас. Онтон иһиэх-аһыах баҕата кэллэ да, туохтан барытыттан тымта, кыйытта сылдьар буолар. Үлэлээтэҕинэ да барыта иһилик-таһылык, дуоннааҕы үөтэлээбэт. “ Мин киһим арыгы дьаатыгар ылларбыт ыарыһах, абааһыта кэйиэлиир буоллаҕа” диэн Тууна эмиэ араастаан толкуйдуур. Сахалыы эмтэтиэн баҕарар да, Байбааһа туох иһин буолуммат, арыгыһыт курдук санаммат ”баҕардахпына хаһан баҕарар тохтуубун” диэн тыллаах. Кэлин син куһаҕаннык иһэрин өйдөөбүт курдук итирдэҕинэ дьиэтигэр кэлбэт буолла. Икки-үс күн сүтэн хаалар. Иһэр-аһыыр табаарыстарыгар хонор-өрүүр. Дьэ бу күннэргэ Тууна утуйар уута уйгуурарын, аһыыр аһа ас буолбатын Байбааһа өйдөөн да бэрт. “Ол тоҕо утуйбаккын, ыл да утуйан хаал ээ” диир, киһи кыһыйыах. Эттэххэ судургу да, хайдах да оннук утуйары сатаабат. Тууна тугу гыныан билбэккэ, оһоҕун иннигэр олус өр олордо. Саатар сүбэ көрдөһүөн, дьонтон саатара, кыбыстара бэрт. Кэлин ханна да сылдьыбат, кимниин да алтыспат. Дьүөгэ да баара биллибэт. Бастаан утаа син үлэтинэн кыргыттары кытта билсэн испитэ да, кэргэн тахсыаҕыттан Байбаас барыларын тэйитэлээн кэбиспитэ. Дойдутугар, Чуоҕаҕа, ийэлээх аҕатыгар барыан олус баҕарар да, эмиэ санаата буолбат. Аҕата эмиэ хара маҥнайгыттан “хайдах эрэ бас-баттах, букатын олоҕо суох тыллаах киһи эбит, эрэйдэниэҥ кэриэтэ тута араҕыс” диэбитин, Тууна ол сахха өлөрдүү өһүргэнэ истибитэ. Билигин уонна хайа сирэйинэн дьиэтигэр төннүөй? Сарсыарда халлаан сырдыыта Тууна кыыһын таһыгар кыратык сытыам диэн баран, кыбыс-кытаанахтык утуйан хаалбыт этэ. Арай иһиттэҕинэ ыраах ханна эрэ оҕо ытыыр. “Хайа ыаллар оҕолорун көрбөккө ытаталларый” диэх курдук санаан иһэн, эмискэ соһуйан, уһукта биэрбитэ, Мааһыҥката арбаллан кэлэн аттыгар ытаан мэрбэллэ турар эбит. “Тыый” диэбитинэн
ойон турбута, истиэнэ чаһытын хантас гынан көрбүтэ, бэлиэр, уону ааспыт этэ. Ойон тураат, кыыһын көтөхпүтүнэн, ыксал бөҕөнөн оҕотугар хааһы буһарбыта. Бэйэтин олус буруйдаммыта уонна кыыһын аһатаат, тута остуолун хомуйан киирэн барбыта. Онтон оһоҕун оттон түбүгүрбүтэ, ол былаһын тухары кыыһын иһирдьэ-таһырдьа бэйэтин кытта илдьэ сылдьыбыта. Санаатыгар тугу эрэ куоттаран эрэр курдуга. Сүүрэр-хаамар икки ардынан сылдьан маһын кыстаабыта. Салгыы дьиэтин-уотун кылбаччы сууйан, эбиэт буһаран киирэн барбыта.Бу тухары санаатыгар Байбааһа сип-сибилигин киирэн кэлиэхтээҕэ. Хайдах-туох туруктааҕа эмиэ биллибэт этэ… Ол эрээри бу күн Байбаас дьиэтигэр биллибэтэҕэ. Түүнүн Тууна эмиэ аанньа утуйбатаҕа. Этин сааһа аһыллан, бүтүннүү кулгаах-харах буолан, кыра да тыаһы дьик гына иһиллии сыппыта. Түннүгүнэн эмиэ туолбут ый кинини муодаргаабыттыы одуулаһара. Бу сытан маннык түүннэри кыыс абааһы көрөрүн өйдөөбүтэ. Куттанар уонна кэтэһэр саҕа бу Орто дойдуга куһаҕан суоҕун билиммитэ. Дьиктитэ диэн, маны барытын тулуйуохтаахпын, дьахтар анала маннык буолуохтаах дии саныыра. Онно сүрүн төрүөтү хотуна Байбаас ийэтэ Нина биэрэрэ. Эдэр ыалга дьонноро кэлэ-бара ый баһыгар-атаҕар сылдьаллара, аһынан-таҥаһынан көмөлөһөллөрө. Эһэлэрэ да Мааһыҥкаҕа үөһэ тэстэр этэ. Куруук илии тутуурдаах, өттүк хапалаах сылдьара. Ол эрээри кийиитин кытта биирдэ да улаханнык, айах атан ирэ-хоро кэпсэппэтэ. Күннээҕинэн судургутук быһаарсаллара. Ол иһин Тууна эбэлэригэр чугаһыы сатыыра. Нина да кийиитин тэйитэ сатаабат этэ. Кийиитэ арыт аһары тууйулуннаҕына уолларын үҥсэргиирэ. Оччотугар Нина курустук үөһэ тыынара уонна аргыый аҕай Туунаны утары көрөн олорон эрэ:“Байбаас кыратыгар аҕабыт иһэн-аһаан сор хааммытын сордообута, эрэй бөҕөтүн көрдөрбүтэ, билигин бу чуумпу олоххо олоробут. Олоххо араас буолар буоллаҕа, тулуйуохха наада. Байбаас да көнүө” диэн саба саҥаран кэбиһэрэ. Маннык арааһы санаан, хотунун курдук курустук өрө тыына сытан, Тууна эмиэ сарсыаданан биирдэ утуйбута. Арай тоҕус диэки, кыбыс-кытаанахтык утуйа сыттаҕына, тимир собуор аана тыастаахтык кыыкынаан күүстээхтик хайа быраҕыллыбыта. Кыыс, уокка оҕустарбыттыы, арбас гыммытынан ойон турбута да, тута киирэр ааҥҥа сүүрбүтэ. Байбааһа сирэйэ-хараҕа саллаччы иһэн, дэлби саппаҕырбыт, күлүгүрбүт дьүһүннээх дьиэтигэр тыаһаан-ууһаан киирэн кэлбитэ. Кимниин эрэ эмиэ охсуспут быһыылааҕа, аҥар хараҕа көҕөрбүт этэ. -Таах эмиэ тугу да гыммакка, утуйан аппайа сытаҕын дуу?! Маһын бүппүт дии, тахсан хайыт. Сылайан аҕай кэллим. Кыыскын ытатан көрөөр
эрэ, сэрэн олох. Бүгүн күнү быһа утуйабын. Сарсын үлэлии барабын, тыаҕа. Өйүөбүн үчүгэйдик бэлэмнээр. Эмиэ ааспыттааҥы курдук, ыт да сиэбэт хатарчы хаппыт бэрэскитин буһараараххыный-диэт, быдьардык тыллаһа-тыллаһа, бадарааннаах саппыкытын устан ырычаахтаспыта. Онтон сонун, бэргэһэтин сиргэ элитээт, остуолга саллардаан кэлбитэ. Өрүһүспүттүү чаанньыктан тымныы уу иһэн киллиргэппитэ уонна тута хоско киирэн оронугар кур гына сууллан түспүтэ. Сотору мунна хаһыҥыраан барбыта. Тууна бу тухары биир кэм саҥата суох кэргэнин таһынар кэҕиҥнии сылдьыбыта. Онтон киһитэ хоско киирээтин кытта, сып-сап оһоҕор кэлэн хас да хардаҕаһы сэрэнэн бырахпыта. Хайдах эрэ Байбааһа этэҥҥэ эргиллэн кэлбититтэн уонна тугу да гымматаҕыттан ис-иһиттэн чэпчээн хаалбыта. Санаатыгар дьиэтэ сырдаан, оһоҕо чачыгыраччы умайан, барыта орун-оннугар түспүт курдуга. Таһырдьа тахсан Байбааһын сорудаҕынан мас хайытан барбыта. Дьиҥэр, сарсын оттор мастара баар эбит да, хайыппатахха эмиэ биир айдаан буолуо диэн, кыайбатар да, хайдах сатанарынан хас да чуурканы эллээн, син иннилэрин ылбыта. Тохтоон тыын быһаҕас тыына туран, тоҕо эрэ олбуорун иһин кэриччи одууласпыта. Хараҥа быыһынан тимир соппулуот олбуор эркинэ кыыһы бүүс-бүтүн ыйыстыах курдук суостаахтык сабардаан турара. “Сотору кыһын кэллэҕинэ, хайдах дьэ олоробут, олус эрэйдээх буолсу дуу” диэн, кыл түгэнэ хобдох санаа күлүм гына төбөтүгэр охсуллан ааспыта. Онтон халлааны хантайан сырдыгынан сыдьаайар туолбут ыйы саҥата суох одуулаһан барбыта. Тууна ый мэлтэйбит сирэйигэр олус курус икки хараҕы көрбүтэ уонна саҥата суох сүрэҕэ ытырбахтаан, икки иэдэһин устун хараҕын уута сүүрэн барбытын, бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта.
Сотору сандал саас сыыйа-баайа сандаарыйан тиийэн кэлбитэ. Эдэр ыаллар олохторо ол эрээри сүнньүттэн уларыйбатаҕа. Байбаас син биир иһэрэ-аһыыра, Тууна кэргэнин маныырыттан олус илистибитэ. Ыам ыйын чаҕылхай биир бэлиэ күнүгэр, аны хат буолбутун билбитэ. Үөрүөн дуу, хомойуон дуу билиминэ сылдьан, түүнү быһа утуйбакка, араастаан эргитэ санаан баран, баарынан, биир сарсыарда кэргэнэ уһуктаатын кытта, кэпсииргэ санаммыта. -Байбаас, иһит эрэ, мин хат буолбуппун, хайыыбыт?-диэн сэрэнэн, киһитин суорҕанын көннөрө-көннөрө, аргыый аҕай ыйыппыта. -Туох диигин? Хат да? Эс, хайдах буоллуҥ!? Тугуй, төрөөрү гынаҕын да?!-диэн Байбааһа суорҕанын туора хаһыйаат, оронугар олоро биэрбитэ. -Оттон… тыыннаах дууһаны…-диэн истэҕинэ, Байбааһа кэтэҕин аһыттан ылан, умса баттыы-баттыы: -Хайдах бириэмэннэй буолбутуҥ да, оннук суох оҥор! Нэһиилэ айгыстан
төрөөн бараҥҥын, хааным баран дьон бөҕөтүн аймаабыккын умна оҕустуҥ дуо?! Билигин уонна биир оҕоҕун сатаан көрбөккө сылдьаҥҥын, өссө иккис оҕолоноору гынаҕын да, акаары!-диэт, дьахтар эрэйдээҕи туора садьыйан кэбиспитэ. Тууна ыарыытыттан буолбакка, абатыттан улаҕа диэки токуруйан сытан, сык гына ытаан сыҥсырыйан барбыта.
Сарсыҥҥытыгар Тууна хара сарсыардаттан оҥостон балыыһаҕа барбыта. Балай да өр уочаракка олорбута. Бу олорон эрэ иһигэр баар, саҥа үөскээн эрэр киһитин ис-иһиттэн аһынан, олус күүскэ уйадыйан кэлбитэ. Бырааска да киирэн барытыгар аат эрэ харата эппиэттэһэ олорбута, ол да буоллар, Байбааһын сорудаҕын быһа гыммакка, “оҕобун түһэттэрэбин” диэн хос-хос эргитэн аҕалан, саҥара олорбута. Аҕамчы көрүҥнээх быраас дьахтар кыыс саппаҕырбыт сирэйин-хараҕын көрөн олорон эрэ эмискэ: -Эн төрүөххүн баҕарбат сүрүн биричиинэҕин эт эрэ, -диэбитэ. -Оттон… бастакыбын ыараханнык оҕоломмутум уонна оттон… кэргэним букатын баҕарбат,-диэт, Тууна умса көрөн кэбиспитэ. -Билигин оҕо түһэттэрэр көҥүллэммэт, улахан гинекологическай биричиинэлээх эрэ буоллаххына биирдэ. Анализтаргын туттарбытын кэннэ көрүөхпүт. Ол эрээри оҕоҥ улааппыт, онон төрүүргэр тиийэҕин,-диэн баран быраас кыыһы аһыммыттыы көрөн кэбиспитэ. Балыыһаттан дьиэтигэр төннөн кэлэн баран, быраас туох диэбитин Байбааһыгар кэпсээбитэ. Онуоха киһитэ саҥата суох истэн баран: -Куоракка да киирэн түһэртэриэҥ. Мин барытын ыйыталаһан, билэн сылдьабын. Харчы эрэ наада,-диэбитэ. Кэргэнин бэрт судургу быһаарытын истэн, Тууна иһигэр олус абарбыта. Олоҕор маҥнайгытын хайдах эрэ утарылаһыах, бэйэтин кырдьыгын этиниэх санаата кэлбитэ.
Хараҕа ууланан, кэргэнин уун-утары көрөн олорон: -Оттон, Байбаас, арай төрөөтөхпүнэ? Тоҕо табыллыбатый? Бэйэлээх бэйэҥ оҕоҕун өлөрөөрү гынаҕын дуо?-Тууна кыланар аҥардаах улаханнык саҥарбытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалбыта. -Туох диигин? Миигин өссө өлөрүөхсүт диигин дуо? Ону-маны туойа олорбуккун үчүгэй аҕайдык!- диэн бардьыгынаабытынан Байбааһа ойон турбута да, Туунаны баттаҕыттан ылан сиргэ соһон түһэрбитэ. Кыыла турбут эр киһи туох түбэһиэх кэргэнин кулупаайдаан баран, Маасыҥкалара аттыларыгар кэлэн маккыраччы ытаан барбытыгар, өйдөммүт курдук, аҕылыы-аҕылыы:-Сүөһү, ону-маны сымыйанан буолар-буолбаты туойума! Оҕоҕун куттааҥҥҥын, бу дьаабылана сыттаххын! Куоракка киирэҕин, онон бүтэр! Тур!-диэбитинэн нэһиилэ үнүөхтүү сытар Туунананы сулбу тардан туруору тардыбыта. Онтон ытаан мэрбэллэн турар Мааһыҥкатын көтөҕөн ылан: -Ийээ, каака, куһаҕан чүөчэ, паапаҥ тылын истибэт. Куттаныма, оҕом сыыһа, билигин ньам-ньам, аһыахпыт. Уоскут кыыскын!- диэн баргыатаат, кыыһын ийэтигэр туттара туран, оҕотун сиирэ-халты иэдэһиттэн сыллаан ылбыта. Тууна ситэ туох буолбутун өйдөөбөккө, уолуйа куттанан, кыыһын көтөхпүтүнэн, тута куукунатыгар сүүрбүтэ. Хараҕын уута биир кэм тохтоло суох халыйарын, халаатын саҕатынан сотто-сотто, билиитэттэн миинин арааран, этин хостоон, хоторон бараахтаабыта.
Аҕыйах хонон баран Байбаас Тууналаах Маасыҥкатыгар такси сакаастаан, хас эмэ хонук эдьиийин Биэрэни кытта кэпсэтэн, куоракка ыытар буолбута. Таксига дьонун олордо туран “Тууна, ол-бу буола сылдьаайаххыный? Кэпсэппиппит курдук оҥотторон баран биирдэ кэлэҕин” диэн маас-таас курдук этэн кэбиспитэ. Бу аҕыйах хонук Туунаҕа барыта түүл-бит курдук ааспыта. Хаһааҥҥыта эрэ Байбааһым, кэргэним диир киһитэ киниэхэ илиитин көтөҕүөҕүттэн бүүс-бүтүн кураанахсыйан хаалбыт курдуга. Айаннаан иһэн сахалыы намыын ырыаны истэ олорон, кыыс төбөтүгэр араас курус санаалар кииритэлээн барбыттара. Такси иһигэр олорор, күө-дьаа кэпсэтэр дьон саҥатын истэ-истэ, хайдах эрэ олус ымсыыра санаабыта. Эчи, бу дьон дьоллоохторун, көҥүл саҥара-иҥэрэ, кэпсии-ипсии, күлэ-үөрэ сырыттахтарын. Арай мин, дьоло суох сордоох, маннык кэлэр сирим кэлии үүтэ, барар сирим баҕана үүтэ буолан олордоҕум. Эмиэ да дьонноох эрээри тыыннаах тулаайаҕа курдукпун. Тоҕо мин кэргэммиттэн куттанарбын, кырбанарбын кимиэхэ да кэпсээбэппиний? Тоҕо? Куттал… син биир барыта кутталга кэлэн сөһүргэстиир эбиппин. Мин курдук атаҕастанар, көҥүллэрэ быстыбыт, кутталга олорор дьахталлар бу аан дойду үрдүгэр хас эмэ сүүһүнэн тыһыынчанан буоллахтара. Саатар,
биирдэрин эмэ кытта билсэн, кэпсэппит, сүбэ көрдөөбүт киһи баар инии… Чэ, ол эрээри эмиэ даҕаны киһи олоҕо үөһэттэн суруллан кэлэр дииллэр дии. Маннык ыйаахтаах, дьылҕалаах бу күн сиригэр ананан төрөөтөҕүм. Урукку олохпор туох эрэ улахан аньыылаах-харалаах буоламмын, маннык ньүдьү-балай олоххо тигистэҕим. Кырдьык, барытыгар бэйэм буруйдаахпын… быһыыта. Барыта буолуохтаах буолан истэҕэ. Бу курдук арааһы эргитэ санаан, Тууна кыыһынаан куораты эбиэт саҕана булбуттара. Байбааһа ыйбыт аадырыстарыгар тиийээттэрин кытта, таксист сып-сап массыынатыттан ойон түһэн, Тууналаах Маасыҥканы түһэртии охсубута. Урут бу дьиэҕэ Байбааһынаан саҥа холбоһон баран, аҕыйах хонукка хонон-өрөөн аапсыттаахтара ээ. Байбаас тастыҥ, олоҕун тухары сулумах эдьиийэ Биэрэ күлэн-үөрэн оччолорго бэрт сэргэх киһи этэ. Билигин дьэ бу хараҥа дьыаланы оҥороору сылдьар кийиитин хайдах эрэ көрсөр. Маннык ытырыкта саныы-саныы, Тууна кыыһын уонна кыра суумкатын көтөхпүтүнэн иккис этээскэ таҕыста. Аҕыс сыыппаралаах квартираҕа чуо-бааччы тиийэн, сэрэнэн аан звоногун баттаата. Арай ааннара сып-сап арылла биэрдэ да, кур бэйэтэ кубулуйбатах, эдьиийдэрэ Биэрэ, кинилэри манаан турар курдук: -Уой даа, кимнээх кэллилэр буу? Кырасаабысса Машенька уонна килбик кийиитим Тууна. Киириҥ-киириҥ, атаххытын манна устуҥ. Кыыскын миэхэ биэр, суумкаҕын манна аҕал, -диэн икки илиитин нэлэппитинэн, элбэҕи кутан-симэн, уруккутун курдук, үөрэ-көтө көрүстэ. Дьонноро сыгынньахтанан, суунан-тараанан, саалаҕа киирэн кыратык уоскуйа түспүттэрин кэннэ, Биэрэ аймахтарын чэйдэтэ ыҥырда. -Чэ, манан киирэн олоруҥ, Машенька уһун айантан сылайда буолуо. Уу чукучук, улааппыт аҕай. Хаһа буолла? Ким курдугуй кинии, -диэн эдьиийдэрэ быыкаа кыыһы таптаан ымманыйа-ымманыйа, Туунаҕа чэй кута турда. -Үһүгэр чугаһаата,-Тууна хайдах эрэ мулук-халык туттан, кыыһын баттаҕын көннөрбүтэ буолла.-Чэ, Тууна, эн олох кыбыстыма. Бэйэ дьоно буоллахпыт. Хайдах-туох олордугут? Дэлби сылайбыт көрүҥнээххин дии. Сэрэн эрэ, кыыскын итии чэйгэ,-дии-дии чааскытын остуолга уураат, уун-утары олорунан кэбистэ. -Этэҥҥэбит. Байбаас аҕатын кытта маска сылдьар, -диэтин кытта, Тууна кулгааҕа итийбитинэн барда. -Чэ бэрт, үлэлээтин. Этэҥҥэ эрэ сырыттын. Испэт-аһаабат да? Дьэ биһиги аймах кытаанах, тоҥуй, олох олоруох диэтэххэ ыарыахан дьоммут. Арай мин киһи бэрдэ, ийэм дьонун батаммын арыый киһиргэспин, атыммын, ыллам-дьэллэм киһибин. Онон эн кинилэри атыҥырыы көрөр буоллаххына, мин онно сүүс бырыһыан сөпсөһөбүн. Кыбыстыма-кыбыстыма, аһаан ис. Кыыскар бу кэтилиэттэн сиэт. Наһаа
сымнаҕас, минньигэс, сөбүлүөҕэ, - Биэрэ биир кэм мичээрдии-мичээрдии, Тууналаах Маасыҥканы сыҥаах баттанан, өрө мыҥаан олордо. Онтон төлөпүөнэ талыгыраабытыгар “уой, киммит эмиэ эрийдэ?” диэт, ньуоскатын туппутунан, саала диэки татыгырайа турда. Арай Тууна иһиттэҕинэ “туох айылаах, сөп чэ, бэйэбит билэбит, сарсын-сарсын. Суох, ыҥырбаппын, утуйа сыталлар” диэн улаханнык туохтан эрэ тымтар саҥата иһилиннэ. Ол кэннэ эдьиийдэрэ хайдах эрэ сирэйэ таастыйан, саҥата суох кэлэн, дьонун утары эмиэ олорунан кэбистэ. -Иһит эрэ, ити Байбаастыын оҕо түһэттэрэ сатыыргытын мин олох өйдөөбөппүн. Тоҕо кэлэ сатыыр киһини төттөрү үтэйээри гынаҕыт? Ити эмиэ киһиҥ эрийэр. Арааһа, кини дьаһалынан кэлбиккин дуу, хайдах?-диэн өтөрү-батары көрөн олорон, туруору ыйытан соһутта. -Суох… иккиэн сүбэлэһэн быһаарыммыппыт. Билигин сатаан икки оҕону иитэр кыахпыт суох. Ол иһин, - Тууна сымыйалаабытыттан кыбыстан, эмиэ икки имэ кэйэн барда. -Хайдах эрэ сирэйгиттэн-хараххыттан көрдөххө, наһаа көҥүл өттүгүнэн кэлбэтэх курдуккун. Тугу эрэ кистиигин. Быраатым майгытын билэбин бөҕө буоллаҕа. Арба, тойонуҥ соҕотоҕун мастыы бардым, аспын бэлэмнээбэтэх диэн тымтар. Эйигин ыҥырбытын утуйа сыталлар диэтим. Ол-бу буолбатын, соҕотох айаҕар бэйэтэ да бэлэмнэннин. Айан дьоно сылайдаххыт даҕаны. Оо, Машенька баай-баай буолаары гыммыт. Утуктаабыт ээ кини. Көр, кыыһыҥ аччыктаабыт аҕай. Эдьиий биир кэтилиэтин барытын сиэн кэбиспит дии. Минньигэс бөҕө дуу? Ии, оҕобун, бэйэҕин кэтилиэт курдук ньам гыннарбыт киһи баар ини. Кэл эрэ, эдьиийгэ көтөхтөр, -диэт, икки илиитин сараппытынан, Биэрэ Маасыҥкаҕа чугаһаан кэллэ. Маасыҥка хараҕа сириҥнии олорон эмискэ соһуйан, ходьох гына түстэ уонна килэччи көрөн баран, төбөтүн быһа илгистэ-илгистэ ийэтигэр ыга сыһынна. -Ньиэ, ийэлээҕэ хаарыаны. Атыҥырас эбит ээ, кини. Туох абааһы эмээхсинэ арбаллан кэллэ диэтэҕэ дии, оҕом сыыһа. Оннук буолумна, сөп ээ. Чэ, бээ, оҕону куттаамыахха. Кэлиҥ эрэ, бу хоско. Орон бэлэмнээбитим. Хоонньоһон да утуйар инигит, -дии-дии эдьиийдэрэ дьонун батыһыннаран кыра хоско киллэрдэ. Тууна хоско киирэн кыыһын былаачыайатын, таапачкатын устан ороҥҥо сытыарда. Бэйэтэ эмиэ кыыһын бэйэтигэр ыга тардан баран, аттыгар сытынан кэбистэ. -Маасыҥкаа, тоҕо барыта манныгый? Оҕом балтылаах дуу, бырааттаах дуу буолуо этэ буоллаҕа. Хата, манна кэлэн мөҕүллүбэтибит дии. Аҕаҥ, паапаҥ саас буолла, аны тыаҕа тахсыбаппын диэн баран, бүгүн тоҕо соҕотоҕун мастыы бардаҕай? Чэ, тугу эмэ булан өйүөлэнэр ини. Ыксаабыт киһи ийэтигэр да барыан сөп. Утуйуохха, сылайыы барда. Сарсын… барыта сарсын быһаарыллыа,- дии сытан, Тууна халтаһата ыараан, бэрт түргэнник утуйан хаалла.
Бу бириэмэҕэ Байбаас ыгыччы кыыһыран, эдьиийин Биэрэни уонна Туунатын мөҕүттэ-мөҕүттэ, халыҥ ойуур иһигэр киирдэ. Бэлиэр ууллан эрэр, үрдэ ньалҕаарыйбыт тоҥуу хаары кэһэ-кэһэ, ыраахтан суон соҕус тиит маһы бэлиэтии көрдө. Ээ, сөп, бу турар дии, оттон, сэргэ буолуон сөптөөх мас. Көнө, үрдүк даҕаны. Ыһыах түһүлгэтигэр туох да ааттаах. Сэбиэт Сэмэн сиэри-туому тутуһаар диэтэ даҕаны, айа… эмиэ тугу ньаҕайданан, аата мас аата мас ини. Оччолоох маһы кэрдэн-кэрдэн кэллэҕим. Инньэ диэн саныы-саныы, Байбаас чугас сытар сыгынахха чугаһаан, сынньана түһэн, тыын киллэринэргэ сананна. Үрүксээгиттэн тиэрмэстээх итии чэйин ороото, онтон арыылаах килиэбин сулбу ойутан таһаарда. Көр, бу дьахтар, саатар, куоракка икки хонукка барарын билэ-билэ, миин эрэ буһаран хаалларар буоллаҕа.Атын эбитэ буоллар, туох эмэ бурдук аһын да буһарыа эбит. Билигин куоракка тиийэн таах мээнэ, эдьиийин Биэрэни кытта тугу да гыммакка, ону-маны ыаһахтаһа, мээнэ хобу-сиби тарҕата олордохторо. Көр, ити киһи эрийбитигэр, эдьиийин аттыгар олох “суох диэ”дии-дии ити дьахтар турбут буолуохтаах. Эдьиийэ Биэрэ даҕаны, кинини албыннан, сымыйанан Туунаны куоракка ыҥыран баран, акаарыны төбөтүн булкуйан аҕай эрдэҕэ. Олох даҕаны төрөө диэтэ ини бэрт киһи. Аҕам Биэрэни сөпкө сөбүлээбэт эбит. “Тэлээрбэх” диэн аата оруобуна. Өссө кини кэргэнин, сокуоннай кэргэнин ыҥырбаппын диэбит буола-буола. Санаатыгар, бу кэмҥэ Тууна эдьиийин кытта кини акаарытын күлүү гынан, икки дьахтар тэбис-тэҥҥэ күлэн аларастаһар курдуктара. Байбаас ити элэктээх хара санаатыттан абаран, иһэ олорбут чэйин туора илгэн, тоҕон кэбистэ. Аһын дуомун төттөрү сиирэ-халты үрүксээгэр батары биэрээт, ойон турда да, иһийэн турбут хара тыа хайа баран сатарыар дылы, аттыгар турар “Дружбатын” собуоттаан бирилэттэ. Онтон аҕыйахта үктэнээт, маһыгар чугаһаан, маҕыйа-маҕыйа, харса суох эрбээбитинэн барда. Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолуор диэри ыгыччы кыыһыран, омунугар, маһын кытта бэйэтэ иҥнэри баран эрэрин, өйдөөбөккө да турда. Тиит мас кыыкынаабытынан “оччотугар бу баар” диэбиттии эр киһини курданары алларатынан күр гына илдьи түһэн кэбистэ. Арай Байбаас кыл түгэнэ өйдөнөн кэлбитэ, муннуттан-айаҕыттан хаан бөҕө барбыт. Хамсыыр, тыынар да кыаҕа суох суон тиит мас анныгар сытар. Хаһыытыах буолта, саҥарар кыаҕа букатын да суох эбит. Эмискэ мэйиитэ эргийэн, тыына хаайтаран, тууймааран барда. Өйүн хайа эрэ кылам гынар көстүүтүгэр Тууна уонна кыыһа Маасыҥка ытаабыт сирэйдэрэ көстөн кэллэ. Аттыларыгар ийэлээх аҕата буруйдаммыттыы умса көрөн тураахтыыллар. Эмиэ да сып-сырдык сааскы күн сыламар быыкаа кынаттаах, үрүҥ ырбаахылаах, атах сыгынньах эһээхэй оҕо аргыый аҕай көтөн кэлэн, Байбаас түөһүгэр түүтэх курдук сып-сымнаҕастык олоро биэрдэ. Байбаас кылгас олоҕун чаҕыл түгэннэрэ биир кэм киинэ лиэнтэтин курдук элэстэнэн аастылар. Ол тухары мотохоно курдук уол оҕо кинини аһыммыттыы, хап-харананан унаарыччы көрөн олордо. Хантан ылбыт күүһэ эбитэ буолла, биитэр өлөн эрэр киһи тиһэх кыланыыта эбитэ дуу “бырастыы, Тууна…Барытын өйдөөтүм. Төрөө-төрөө… күн сириттэн уолбутун күрэтимээ даа…” дииргэ дылы гынна да, ханна барбытын билбэккэ хаалла.
Унньуктаах уһун тымныы кэннэ, сүрэҕи-быары ортотунан киирэр, саймаархай салгыннаах сандал саас кэлбитэ, бүгүн хаһааҥҥытааҕар да ордук биллибит. Ол курдук сып-сырдык чаҕыл күн уота хас биирдии тыынар тыыннааҕы, оту-маһы сып-сылааһынан имэрийэ угуттаабыт. Тыа иһэ чыычаах күйгүөрүнэн, “чырып-ирип” көрдөөх, сэргэх ырыанан толору туолбут. Сир аннынан хара уу онон-манан быгыалаан, харалдьык тахсыбыт сиринэн, сыккыс буолан кылгырыы устан эрэр. Бэс чагда өр кэмҥэ күлүгүрэ соҥуоран турбут бэйэтэ, хаар саҕынньаҕын киэр илгэн, сиккиэр тыалга бигэнэн, кур көтөҕөтүнэн тамнааттана, биир кэм ыраахтан аргыый аҕай далбаатана турарга дылы. Эмискэ, муҥур тиит мутугар сохсоллон олорор, хара тураах, туохтан эрэ соһуйан, улаханнык дааҕырҕаан, дууһаны сылаанньытар кэрэкэ матыыбы үрэйэн кэбистэ. Арай, ыраахтан көрдөххө, чороҥ соҕотох эдэр киһи кимиэллээхтик хааман, булгунньах томтордоругар чугаһаан кэллэ. Кэлэн, аллара сыыр эниэтиттэн чарапчыланан, үөһэ томтордору кыҥастаста. Сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөххө, буутун этэ буһан, холун этэ хойдон эрэр, бэрт сэргэх, уолан оҕо киһи эбит. Эдэр киһи чочумча тохтоон, таалан турда. Салгыы эрчимнээхтик дабайан томторго көмүллүбүт дьон уҥуохтарыгар таҕыста. Чуо-бааччы чагда быыһыгар киирээт, биир тимир эргиирдээх киһи уҥуоҕар кэллэ. Хайдах эрэ хараастан, хараҕа ууланан, саҥата суох балай да өр турда. Онтон дириҥник өрө тыынан баран: -Аҕаа, дорообо, бу уолуҥ, Эрэл, кэллим. Сарсын мин аармыйалыыр буоллум. Онон өтөр көрсүбэппит буолуо. Билигин дьалхааннаах кэмҥэ хайдах эрэ ытырыктатар курдукпун… Ол эрээри ийэм миигин куруук аҕаҥ курдук күүстээх, хорсун санаалаах буолуохтааххын диир…Онон хайаан да эйигин түһэн биэрбэт курдук, эр киһи киэбин кэтэммин, этэҥҥэ сылдьан, эргиллиэм диэн тылбын биэрэбин. Кэлэн үөрэхпин салҕыам, ыал буолан, дьиэ-уот тэриниэм. Оҕолонон-урууланан, биһиги аймах аатын ааттатыам, … уонна хайаан да, эн курдук… үтүө киһи буолуом,- диэтэ уонна эдэр киһи ах баран, төбөтүн умса туттан, өр соҕус нөрүйэн турда. Онтон аны ким эмэ көрүө диэбиттии, хараҕын уутун туора хаһыйаат, эргиллэ биэрдэ да, сылбырҕатык хааман, дьон уҥуоҕуттан тахсан, сыыры таҥнары түһэн, суолга киирдэ. Уол атыла кэҥээтэр кэҥээн, тэйдэр-тэйэн, ыраата турда. Маны барытын кыраҕытык кэтии олорбут хара тураах, уол кэнниттэн батыһа, хаста да бэлэһэ хайдарынан дааҕырҕаан ылла. Ол эрээри кини сэтэриир сэмсэ саҥатын ой дуораана иилэ хабан ылан, ойуур тыа саҕатыгар илдьэн, биир тыынар тыыннаах истибэтин курдук, туомтуу баайан, саһыаран кэбистэ. Оттон боруҥуйан эрэр халлааҥҥа, көстөр-көстүбэт, саҥа төрөөбүт ый, ону кэлтэйдии мэлдьэһэн турда.
Укажите e-mail или номер телефона для связи:
Опишите причину жалобы:
Содержание
Кэпсээн
Халлааҥҥа туолбут ый Тууна хоһун сып-сырдыгынан мичээрдии одуулуур. Түүн оройо буолбут да, эдэр дьахтар утуйар уута букатын уйгууран хаалла. Аттыгар быыкаа Маасыҥката арай кини санааргыырыгар кыһаммакка, күн кыһалҕата суох утуйан буккуруйа сытар. Таһырдьа ыт үрдэ. Тууна эмискэ оронуттан ойон турда уонна биирдэ-иккитэ хардыылаат, хоһун түннүгэр сүүрэн кэлэн сыста түстэ. Хас биирдии этин сааһа аһыллан, бүтүннүү кулгаах-харах буолан таһырдьаны манаста. Сүрэҕэ, доҕуурга иҥнибит туллук оҕотунуу, тохтоло суох толугуруу мөҕүстэ. Таһырдьа тыал бөҕө түспүт. Тимир собуор аана иччитэ суоҕун биллэрэн, кураанаҕынан нэлэс гынан, тыастаахтык хайа быраҕылынна. Тууна түннүгүттэн тэйэн төттөрү оронугар кэлэн сытта. Син арыый уоскуйа быһыытыйда. Санаатыгар утуйуон олус баҕарар да, уута букатын уйгууран хаалбыт. Чочумча ыйдаҥалаах түүнү мээнэнэн одуулаһа олоро түстэ, онтон тыастаахтык өрө тыынаат, аргыый аҕай оронугар хат сытта. Уҥа-хаҥас эргичиҥнии түһэн баран, турарга, оһох эбэргэ сананна. Таҥынна. Хоһуттан тахсан оһоҕор кэллэ. Оһоҕун аанын арыйбыта, уота аат эрэ харата кылаҥнаан бүтэн эрэр эбит.
Кыыс сып-сап таҥнан, таһырдьа таҕыста. Хас да хардаҕаһы көтөҕөн киллэрэн умуллан эрэр оһоҕор бырахта. Онтон оһоҕун иннигэр олорон эрэ, идэтинэн, арааһы бары эргитэ санаан барда.
Байбаастыын ыал буолан олорбута төгүрүк биэс сыла буола охсубут эбит. Кэм-кэрдии ааһара, эчи, түргэнин. Бу бэҕэһээ аҕай саҥа билсэн эрэргэ дылылара ээ. Олус да түргэнник холбоспуттара. Баара-суоҕа сыл аҥарынан этэ дуу. Оччолорго кини эдэркээн, бухгаалтар үөрэҕин саҥа бүтэрбит кыыс, манна Ааттаахха биир улахан тэрилтэҕэ кассирынан үлэлии кэлбитэ. Биир үтүө күн, Саҥа дьыл саҕана, кассаны ойоҕолуу хойуу хаастаах, уһун уол турарын көрөн сүрэҕэ айаҕынан уһулу ойон тахса сыспыта дии. Уол уочарата кэлбитигэр касса иһин өҥөйөөт, бэрт хорсуннук:
-Бу хантан кэлбит кырасаабыссаҕыный? Кэргэннээххин дуо?-диэн ыйытан соһуппута.
-Мин да? Суох,-диэбитин Тууна кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта.
-Ээ, оччотугар билсиэх, мин Байбаас диэммин,-диэн баран уол маҥан көнө тиистэринэн киэҥник мичээрдээн кэбиспитэ.
Бу күнтэн саҕалаан, Байбаас уол Тууна үлэлиир тэрилтэтиттэн арахпат буолбута. Кыыс да тута уолу сөбүлээн, бииргэлэһэн барбыттара.
Билсибиттэрэ саҥа икки ый буолаат, уол ыал буолуохха диэн турбута уонна кыыс сөбүлэҥин истибэккэ да сылдьан, бу саас, муус устарга сыбаайбалыахпыт диэн быһаччы быһааран кэбиспитэ. Төрөппүттэрин кытта билсиһиннэрбитэ. Дьоно да соҕотох уолларын тылыттан тахсан санаалара суох курдуга, тута
холбооттоон барбыттара.
Байбаас дьиҥнээх аата Байбал диэн этэ. Ону оҕо эрдэҕиттэн Байбааһынан ыҥыран, бу аат киниэхэ букатын иҥэн сылдьара. Уол оскуола кэннэ үрдүк үөрэххэ киирэн баран, тута сыл да буолбакка, быраҕан кэлбитэ, кэлин ханна да үөрэммэтэҕэ. Аҕатын кытта кыһынын маска сылдьара, сайынын тутуутуга үлэлиирэ . Майгытынан соҕотох оҕо буолан, бас баттах соҕус, хайдах эрэ олус дьиппиэн, тоҥуй киһи этэ. Борбуйун көтөҕүүтэ, кыра-кыралаан аҕатыгар мордьойор буолан барбыта. Ол эрээри аҕатын тылыттан тахса сатаабата. Аҕата Бииктэр чааһынай мастыыр тэрилтэлээх буолан, дьон үгүстүк көрдөһөрө, соруйсара, ононн бэйэтэ туһугар муҥур тойон курдук сананара. Ийэлэрин олоҕун тухары кыам үктүү үөрэммит буолан, эр киһи дьахтар аймаҕы кытта улаханнык эн-мин дэспэтэ, эйэргэһэ сатаабата. Соҕотох уолун да кытаанахтык тутара. Эр киһи харах уутун тоҕоро букатын сааттаах дьыаланан, улахан аньыынан ааҕыллара. Ийэлэрэ Нина бэйэтэ да чуумпу, бэрт сэмэй, ээҕи кытта сылдьар көнө майгылаах киһи этэ. Ол эрээри уолун биирдэ эмэ аҕалара көрбөтүгэр уора-көстө кууһан, сыллаан ыллаҕына, Байбаас дууһатын хайа эрэ муунтуйбут кыла таарыллан, төлө баран, куруук ытыыр идэлээҕэ. Маннык түгэҥҥэ иккиэн саҥата суох чочумча куустуһа түһээт, ийэтэ уолун оройуттан сыллаатын кытта, сып-сап арахсан хаалаллара. Кыратыгар уол иһигэр ийэтин олус аһынара, таптыыра. Ол эрээри кини оҕо сааһыгар дьиэ кэргэн иһигэр дьахтарга илин-кэлин түһэр, кини хаппырыыһын истэр кытаанахтык бобуллара.Маннык эйгэҕэ улааппыт буолан, Байбаас дьахтарга сымнаҕастык сыһыаннаһар диэни хара маҥнайгыттан да билбэт этэ. Син атын ыал аҕалара кэргэннэрин атаахтаталларын көрөрө эрээри, борбуйун көтөҕүүтэ, иһигэр улаханнык сөбүлээбэт буолан барбыта. Бастарыгар ытыннараллар дии саныыра. Маннык да санаатын Туунаҕа соҥнуура, кэргэнигэр тоҥуйдук сыһыаннаһара. Эн ыал ийэтэҕин, хаһаайка буолаҕын, эр киһини аһатыахтааххын-сиэтиэхтээххин, көрүөхтээххин-истиэхтээххин. Мин булабын-талабын, эн ол булбуппун үксэтэҕин, тэнитэҕин диэн. Аны эр киһи иһэрэ-аһыыра көҥүл буолуохтаах, ыарахан үлэҕэ сылдьар киһи хайаан да сылаа таһаарыахтаах үһү. Бүтэр онон.
Бу санаатыттан Тууна ордук абарда. Байбаас, дьиҥэр, киһилии аһыыра-сиирэ буоллар, букатын бопсуом суоҕа этэ. Саатар иһэн-аһаан баран айдаарбакка, боруоктаспакка сылдьара буоллар. Куруук кини кимниин эрэ бурайсыбыт, бэл, аһары баран, охсуспут да буолар. Туунаны да түүннэри утуппакка, араастаан куттуур, үөҕэр-таныйар, өлөрүөх-өһөрүөх буолан саанар. Биирдэ кыыла туран, быыкаа саҥа төрөөбүт, аҕыйах
хонуктаах куоска оҕотун уокка быраҕан, Тууна сүрэҕин хайытан турардаах. Ол куоска өлөн эрэр бүтэһик ньааҕыныыр энлгэнэ билигин да кулгааҕар иһиллэргэ дылы. Онон кыыс сүрэх баастаах буолан, киһитэ испитин биллэр эрэ, уйулҕата ыһыллан, хайдах-туох буолуон билбэт. Сарсыҥҥытыгар уонна онтун билиммэт, өйдөннөҕүнэ буруйдаах курдук санаммат, “тылгынан баппакка, киирэн биэрдэҕиҥ, кыынньаама да, бүттэҕэ дии” диир. Ол эрээри арыт улахан араллаан кэннэ Байбааһа букатын барытыгар сөпсөһө сылдьар дьикти, сытыары-сымнаҕас майгыланар. Тууна туох диир да, тук курдук сөбүлэһэн иһэр. Аны киһитэ дьиэҕэ тугу да гыммат диэххин, барытын көрө-истэ, дьиэтин-уотун өрө тарда сылдьар. Бу сотору баанньыгын үлэҕэ киллэриэхтээх. Уһаммат эрдээх дьахталлар ымсыырар эр киһилэрэ. Маска да, тимиргэ да сыстаҕас. Онтон иһиэх-аһыах баҕата кэллэ да, туохтан барытыттан тымта, кыйытта сылдьар буолар. Үлэлээтэҕинэ да барыта иһилик-таһылык, дуоннааҕы үөтэлээбэт. “ Мин киһим арыгы дьаатыгар ылларбыт ыарыһах, абааһыта кэйиэлиир буоллаҕа” диэн Тууна эмиэ араастаан толкуйдуур. Сахалыы эмтэтиэн баҕарар да, Байбааһа туох иһин буолуммат, арыгыһыт курдук санаммат ”баҕардахпына хаһан баҕарар тохтуубун” диэн тыллаах. Кэлин син куһаҕаннык иһэрин өйдөөбүт курдук итирдэҕинэ дьиэтигэр кэлбэт буолла. Икки-үс күн сүтэн хаалар. Иһэр-аһыыр табаарыстарыгар хонор-өрүүр. Дьэ бу күннэргэ Тууна утуйар уута уйгуурарын, аһыыр аһа ас буолбатын Байбааһа өйдөөн да бэрт. “Ол тоҕо утуйбаккын, ыл да утуйан хаал ээ” диир, киһи кыһыйыах. Эттэххэ судургу да, хайдах да оннук утуйары сатаабат.
Тууна тугу гыныан билбэккэ, оһоҕун иннигэр олус өр олордо. Саатар сүбэ көрдөһүөн, дьонтон саатара, кыбыстара бэрт. Кэлин ханна да сылдьыбат, кимниин да алтыспат. Дьүөгэ да баара биллибэт. Бастаан утаа син үлэтинэн кыргыттары кытта билсэн испитэ да, кэргэн тахсыаҕыттан Байбаас барыларын тэйитэлээн кэбиспитэ. Дойдутугар, Чуоҕаҕа, ийэлээх аҕатыгар барыан олус баҕарар да, эмиэ санаата буолбат. Аҕата эмиэ хара маҥнайгыттан “хайдах эрэ бас-баттах, букатын олоҕо суох тыллаах киһи эбит, эрэйдэниэҥ кэриэтэ тута араҕыс” диэбитин, Тууна ол сахха өлөрдүү өһүргэнэ истибитэ. Билигин уонна хайа сирэйинэн дьиэтигэр төннүөй?
Сарсыарда халлаан сырдыыта Тууна кыыһын таһыгар кыратык сытыам диэн баран, кыбыс-кытаанахтык утуйан хаалбыт этэ. Арай иһиттэҕинэ ыраах ханна эрэ оҕо ытыыр. “Хайа ыаллар оҕолорун көрбөккө ытаталларый” диэх курдук санаан иһэн, эмискэ соһуйан, уһукта биэрбитэ, Мааһыҥката арбаллан кэлэн аттыгар ытаан мэрбэллэ турар эбит. “Тыый” диэбитинэн
ойон турбута, истиэнэ чаһытын хантас гынан көрбүтэ, бэлиэр, уону ааспыт этэ. Ойон тураат, кыыһын көтөхпүтүнэн, ыксал бөҕөнөн оҕотугар хааһы буһарбыта. Бэйэтин олус буруйдаммыта уонна кыыһын аһатаат, тута остуолун хомуйан киирэн барбыта. Онтон оһоҕун оттон түбүгүрбүтэ, ол былаһын тухары кыыһын иһирдьэ-таһырдьа бэйэтин кытта илдьэ сылдьыбыта. Санаатыгар тугу эрэ куоттаран эрэр курдуга. Сүүрэр-хаамар икки ардынан сылдьан маһын кыстаабыта. Салгыы дьиэтин-уотун кылбаччы сууйан, эбиэт буһаран киирэн барбыта.Бу тухары санаатыгар Байбааһа сип-сибилигин киирэн кэлиэхтээҕэ. Хайдах-туох туруктааҕа эмиэ биллибэт этэ…
Ол эрээри бу күн Байбаас дьиэтигэр биллибэтэҕэ. Түүнүн Тууна эмиэ аанньа утуйбатаҕа. Этин сааһа аһыллан, бүтүннүү кулгаах-харах буолан, кыра да тыаһы дьик гына иһиллии сыппыта. Түннүгүнэн эмиэ туолбут ый кинини муодаргаабыттыы одуулаһара. Бу сытан маннык түүннэри кыыс абааһы көрөрүн өйдөөбүтэ. Куттанар уонна кэтэһэр саҕа бу Орто дойдуга куһаҕан суоҕун билиммитэ. Дьиктитэ диэн, маны барытын тулуйуохтаахпын, дьахтар анала маннык буолуохтаах дии саныыра. Онно сүрүн төрүөтү хотуна Байбаас ийэтэ Нина биэрэрэ. Эдэр ыалга дьонноро кэлэ-бара ый баһыгар-атаҕар сылдьаллара, аһынан-таҥаһынан көмөлөһөллөрө. Эһэлэрэ да Мааһыҥкаҕа үөһэ тэстэр этэ. Куруук илии тутуурдаах, өттүк хапалаах сылдьара. Ол эрээри кийиитин кытта биирдэ да улаханнык, айах атан ирэ-хоро кэпсэппэтэ. Күннээҕинэн судургутук быһаарсаллара. Ол иһин Тууна эбэлэригэр чугаһыы сатыыра. Нина да кийиитин тэйитэ сатаабат этэ. Кийиитэ арыт аһары тууйулуннаҕына уолларын үҥсэргиирэ. Оччотугар Нина курустук үөһэ тыынара уонна аргыый аҕай Туунаны утары көрөн олорон эрэ:“Байбаас кыратыгар аҕабыт иһэн-аһаан сор хааммытын сордообута, эрэй бөҕөтүн көрдөрбүтэ, билигин бу чуумпу олоххо олоробут. Олоххо араас буолар буоллаҕа, тулуйуохха наада. Байбаас да көнүө” диэн саба саҥаран кэбиһэрэ.
Маннык арааһы санаан, хотунун курдук курустук өрө тыына сытан, Тууна эмиэ сарсыаданан биирдэ утуйбута. Арай тоҕус диэки, кыбыс-кытаанахтык утуйа сыттаҕына, тимир собуор аана тыастаахтык кыыкынаан күүстээхтик хайа быраҕыллыбыта. Кыыс, уокка оҕустарбыттыы, арбас гыммытынан ойон турбута да, тута киирэр ааҥҥа сүүрбүтэ.
Байбааһа сирэйэ-хараҕа саллаччы иһэн, дэлби саппаҕырбыт, күлүгүрбүт дьүһүннээх дьиэтигэр тыаһаан-ууһаан киирэн кэлбитэ. Кимниин эрэ эмиэ охсуспут быһыылааҕа, аҥар хараҕа көҕөрбүт этэ.
-Таах эмиэ тугу да гыммакка, утуйан аппайа сытаҕын дуу?! Маһын бүппүт дии, тахсан хайыт. Сылайан аҕай кэллим. Кыыскын ытатан көрөөр
эрэ, сэрэн олох. Бүгүн күнү быһа утуйабын. Сарсын үлэлии барабын, тыаҕа. Өйүөбүн үчүгэйдик бэлэмнээр. Эмиэ ааспыттааҥы курдук, ыт да сиэбэт хатарчы хаппыт бэрэскитин буһараараххыный-диэт, быдьардык тыллаһа-тыллаһа, бадарааннаах саппыкытын устан ырычаахтаспыта. Онтон сонун, бэргэһэтин сиргэ элитээт, остуолга саллардаан кэлбитэ. Өрүһүспүттүү чаанньыктан тымныы уу иһэн киллиргэппитэ уонна тута хоско киирэн оронугар кур гына сууллан түспүтэ. Сотору мунна хаһыҥыраан барбыта.
Тууна бу тухары биир кэм саҥата суох кэргэнин таһынар кэҕиҥнии сылдьыбыта. Онтон киһитэ хоско киирээтин кытта, сып-сап оһоҕор кэлэн хас да хардаҕаһы сэрэнэн бырахпыта. Хайдах эрэ Байбааһа этэҥҥэ эргиллэн кэлбититтэн уонна тугу да гымматаҕыттан ис-иһиттэн чэпчээн хаалбыта. Санаатыгар дьиэтэ сырдаан, оһоҕо чачыгыраччы умайан, барыта орун-оннугар түспүт курдуга.
Таһырдьа тахсан Байбааһын сорудаҕынан мас хайытан барбыта. Дьиҥэр, сарсын оттор мастара баар эбит да, хайыппатахха эмиэ биир айдаан буолуо диэн, кыайбатар да, хайдах сатанарынан хас да чуурканы эллээн, син иннилэрин ылбыта. Тохтоон тыын быһаҕас тыына туран, тоҕо эрэ олбуорун иһин кэриччи одууласпыта. Хараҥа быыһынан тимир соппулуот олбуор эркинэ кыыһы бүүс-бүтүн ыйыстыах курдук суостаахтык сабардаан турара. “Сотору кыһын кэллэҕинэ, хайдах дьэ олоробут, олус эрэйдээх буолсу дуу” диэн, кыл түгэнэ хобдох санаа күлүм гына төбөтүгэр охсуллан ааспыта. Онтон халлааны хантайан сырдыгынан сыдьаайар туолбут ыйы саҥата суох одуулаһан барбыта. Тууна ый мэлтэйбит сирэйигэр олус курус икки хараҕы көрбүтэ уонна саҥата суох сүрэҕэ ытырбахтаан, икки иэдэһин устун хараҕын уута сүүрэн барбытын, бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта.
2 чааһа
Сотору сандал саас сыыйа-баайа сандаарыйан тиийэн кэлбитэ. Эдэр ыаллар олохторо ол эрээри сүнньүттэн уларыйбатаҕа. Байбаас син биир иһэрэ-аһыыра, Тууна кэргэнин маныырыттан олус илистибитэ. Ыам ыйын чаҕылхай биир бэлиэ күнүгэр, аны хат буолбутун билбитэ. Үөрүөн дуу, хомойуон дуу билиминэ сылдьан, түүнү быһа утуйбакка, араастаан эргитэ санаан баран, баарынан, биир сарсыарда кэргэнэ уһуктаатын кытта, кэпсииргэ санаммыта.
-Байбаас, иһит эрэ, мин хат буолбуппун, хайыыбыт?-диэн сэрэнэн, киһитин суорҕанын көннөрө-көннөрө, аргыый аҕай ыйыппыта.
-Туох диигин? Хат да? Эс, хайдах буоллуҥ!? Тугуй, төрөөрү гынаҕын да?!-диэн Байбааһа суорҕанын туора хаһыйаат, оронугар олоро биэрбитэ.
-Оттон… тыыннаах дууһаны…-диэн истэҕинэ, Байбааһа кэтэҕин аһыттан ылан, умса баттыы-баттыы:
-Хайдах бириэмэннэй буолбутуҥ да, оннук суох оҥор! Нэһиилэ айгыстан
төрөөн бараҥҥын, хааным баран дьон бөҕөтүн аймаабыккын умна оҕустуҥ дуо?! Билигин уонна биир оҕоҕун сатаан көрбөккө сылдьаҥҥын, өссө иккис оҕолоноору гынаҕын да, акаары!-диэт, дьахтар эрэйдээҕи туора садьыйан кэбиспитэ.
Тууна ыарыытыттан буолбакка, абатыттан улаҕа диэки токуруйан сытан, сык гына ытаан сыҥсырыйан барбыта.
Кэргэнэ таһырдьа ааны сабан тахсаатын кытта, маккыраччы ытыы-ытыы Тууна туран таҥна олордоҕуна, бэркэ соһуйбут сирэйдээх, кыра ороҥҥо утуйа сытар Маасыҥката оронуттан түһэн кэлбитэ уонна тоотоллон кэлэн, ийэтэ арбайбыт баттаҕын көннөрө-көннөрө:
-Ийээ, таама…таама, ийээ чээ,-дии-дии быкка тарбахтарынан ийэтин баттаҕын көннөрбүтэ буолбута. Онтон ийэтин сирэйин өҥөйөн көрөөт, ыга сыстан, кууһан ылбыта.
-Ии, оҕом сыыһа, аһынар киһи эн эрэ бааргын миигин. Бу күн сиригэр саамай чугас, күндү киһим. Хаһан эрэ эн да биһиги туохтан да куттаммат, чуумпу олоххо олоруохпут. Бээ, туруохха, аҕаҥ кыыһыра илигинэ,-Тууна түргэн-түргэнник туран таҥна охсон, кыыһын көтөхпүтүнэн куукунатыгар тахсан, ас бэлэмниир түбүккэ түспүтэ.
Сарсыҥҥытыгар Тууна хара сарсыардаттан оҥостон балыыһаҕа барбыта. Балай да өр уочаракка олорбута. Бу олорон эрэ иһигэр баар, саҥа үөскээн эрэр киһитин ис-иһиттэн аһынан, олус күүскэ уйадыйан кэлбитэ.
Бырааска да киирэн барытыгар аат эрэ харата эппиэттэһэ олорбута, ол да буоллар, Байбааһын сорудаҕын быһа гыммакка, “оҕобун түһэттэрэбин” диэн хос-хос эргитэн аҕалан, саҥара олорбута. Аҕамчы көрүҥнээх быраас дьахтар кыыс саппаҕырбыт сирэйин-хараҕын көрөн олорон эрэ эмискэ:
-Эн төрүөххүн баҕарбат сүрүн биричиинэҕин эт эрэ, -диэбитэ.
-Оттон… бастакыбын ыараханнык оҕоломмутум уонна оттон… кэргэним букатын баҕарбат,-диэт, Тууна умса көрөн кэбиспитэ.
-Билигин оҕо түһэттэрэр көҥүллэммэт, улахан гинекологическай биричиинэлээх эрэ буоллаххына биирдэ. Анализтаргын туттарбытын кэннэ көрүөхпүт. Ол эрээри оҕоҥ улааппыт, онон төрүүргэр тиийэҕин,-диэн баран быраас кыыһы аһыммыттыы көрөн кэбиспитэ.
Балыыһаттан дьиэтигэр төннөн кэлэн баран, быраас туох диэбитин Байбааһыгар кэпсээбитэ. Онуоха киһитэ саҥата суох истэн баран:
-Куоракка да киирэн түһэртэриэҥ. Мин барытын ыйыталаһан, билэн сылдьабын. Харчы эрэ наада,-диэбитэ.
Кэргэнин бэрт судургу быһаарытын истэн, Тууна иһигэр олус абарбыта. Олоҕор маҥнайгытын хайдах эрэ утарылаһыах, бэйэтин кырдьыгын этиниэх санаата кэлбитэ.
Хараҕа ууланан, кэргэнин уун-утары көрөн олорон:
-Оттон, Байбаас, арай төрөөтөхпүнэ? Тоҕо табыллыбатый? Бэйэлээх бэйэҥ оҕоҕун өлөрөөрү гынаҕын дуо?-Тууна кыланар аҥардаах улаханнык саҥарбытын бэйэтэ да өйдөөбөккө хаалбыта.
-Туох диигин? Миигин өссө өлөрүөхсүт диигин дуо? Ону-маны туойа олорбуккун үчүгэй аҕайдык!- диэн бардьыгынаабытынан Байбааһа ойон турбута да, Туунаны баттаҕыттан ылан сиргэ соһон түһэрбитэ. Кыыла турбут эр киһи туох түбэһиэх кэргэнин кулупаайдаан баран, Маасыҥкалара аттыларыгар кэлэн маккыраччы ытаан барбытыгар, өйдөммүт курдук, аҕылыы-аҕылыы:-Сүөһү, ону-маны сымыйанан буолар-буолбаты туойума! Оҕоҕун куттааҥҥҥын, бу дьаабылана сыттаххын! Куоракка киирэҕин, онон бүтэр! Тур!-диэбитинэн нэһиилэ үнүөхтүү сытар Туунананы сулбу тардан туруору тардыбыта. Онтон ытаан мэрбэллэн турар Мааһыҥкатын көтөҕөн ылан:
-Ийээ, каака, куһаҕан чүөчэ, паапаҥ тылын истибэт. Куттаныма, оҕом сыыһа, билигин ньам-ньам, аһыахпыт. Уоскут кыыскын!- диэн баргыатаат, кыыһын ийэтигэр туттара туран, оҕотун сиирэ-халты иэдэһиттэн сыллаан ылбыта.
Тууна ситэ туох буолбутун өйдөөбөккө, уолуйа куттанан, кыыһын көтөхпүтүнэн, тута куукунатыгар сүүрбүтэ. Хараҕын уута биир кэм тохтоло суох халыйарын, халаатын саҕатынан сотто-сотто, билиитэттэн миинин арааран, этин хостоон, хоторон бараахтаабыта.
Аҕыйах хонон баран Байбаас Тууналаах Маасыҥкатыгар такси сакаастаан, хас эмэ хонук эдьиийин Биэрэни кытта кэпсэтэн, куоракка ыытар буолбута. Таксига дьонун олордо туран “Тууна, ол-бу буола сылдьаайаххыный? Кэпсэппиппит курдук оҥотторон баран биирдэ кэлэҕин” диэн маас-таас курдук этэн кэбиспитэ.
Бу аҕыйах хонук Туунаҕа барыта түүл-бит курдук ааспыта. Хаһааҥҥыта эрэ Байбааһым, кэргэним диир киһитэ киниэхэ илиитин көтөҕүөҕүттэн бүүс-бүтүн кураанахсыйан хаалбыт курдуга. Айаннаан иһэн сахалыы намыын ырыаны истэ олорон, кыыс төбөтүгэр араас курус санаалар кииритэлээн барбыттара. Такси иһигэр олорор, күө-дьаа кэпсэтэр дьон саҥатын истэ-истэ, хайдах эрэ олус ымсыыра санаабыта. Эчи, бу дьон дьоллоохторун, көҥүл саҥара-иҥэрэ, кэпсии-ипсии, күлэ-үөрэ сырыттахтарын. Арай мин, дьоло суох сордоох, маннык кэлэр сирим кэлии үүтэ, барар сирим баҕана үүтэ буолан олордоҕум. Эмиэ да дьонноох эрээри тыыннаах тулаайаҕа курдукпун. Тоҕо мин кэргэммиттэн куттанарбын, кырбанарбын кимиэхэ да кэпсээбэппиний? Тоҕо? Куттал… син биир барыта кутталга кэлэн сөһүргэстиир эбиппин. Мин курдук атаҕастанар, көҥүллэрэ быстыбыт, кутталга олорор дьахталлар бу аан дойду үрдүгэр хас эмэ сүүһүнэн тыһыынчанан буоллахтара. Саатар,
биирдэрин эмэ кытта билсэн, кэпсэппит, сүбэ көрдөөбүт киһи баар инии… Чэ, ол эрээри эмиэ даҕаны киһи олоҕо үөһэттэн суруллан кэлэр дииллэр дии. Маннык ыйаахтаах, дьылҕалаах бу күн сиригэр ананан төрөөтөҕүм. Урукку олохпор туох эрэ улахан аньыылаах-харалаах буоламмын, маннык ньүдьү-балай олоххо тигистэҕим. Кырдьык, барытыгар бэйэм буруйдаахпын… быһыыта. Барыта буолуохтаах буолан истэҕэ.
Бу курдук арааһы эргитэ санаан, Тууна кыыһынаан куораты эбиэт саҕана булбуттара.
Байбааһа ыйбыт аадырыстарыгар тиийээттэрин кытта, таксист сып-сап массыынатыттан ойон түһэн, Тууналаах Маасыҥканы түһэртии охсубута. Урут бу дьиэҕэ Байбааһынаан саҥа холбоһон баран, аҕыйах хонукка хонон-өрөөн аапсыттаахтара ээ. Байбаас тастыҥ, олоҕун тухары сулумах эдьиийэ Биэрэ күлэн-үөрэн оччолорго бэрт сэргэх киһи этэ. Билигин дьэ бу хараҥа дьыаланы оҥороору сылдьар кийиитин хайдах эрэ көрсөр. Маннык ытырыкта саныы-саныы, Тууна кыыһын уонна кыра суумкатын көтөхпүтүнэн иккис этээскэ таҕыста. Аҕыс сыыппаралаах квартираҕа чуо-бааччы тиийэн, сэрэнэн аан звоногун баттаата.
Арай ааннара сып-сап арылла биэрдэ да, кур бэйэтэ кубулуйбатах, эдьиийдэрэ Биэрэ, кинилэри манаан турар курдук:
-Уой даа, кимнээх кэллилэр буу? Кырасаабысса Машенька уонна килбик кийиитим Тууна. Киириҥ-киириҥ, атаххытын манна устуҥ. Кыыскын миэхэ биэр, суумкаҕын манна аҕал, -диэн икки илиитин нэлэппитинэн, элбэҕи кутан-симэн, уруккутун курдук, үөрэ-көтө көрүстэ.
Дьонноро сыгынньахтанан, суунан-тараанан, саалаҕа киирэн кыратык уоскуйа түспүттэрин кэннэ, Биэрэ аймахтарын чэйдэтэ ыҥырда.
-Чэ, манан киирэн олоруҥ, Машенька уһун айантан сылайда буолуо. Уу чукучук, улааппыт аҕай. Хаһа буолла? Ким курдугуй кинии, -диэн эдьиийдэрэ быыкаа кыыһы таптаан ымманыйа-ымманыйа, Туунаҕа чэй кута турда.
-Үһүгэр чугаһаата,-Тууна хайдах эрэ мулук-халык туттан, кыыһын баттаҕын көннөрбүтэ буолла.-Чэ, Тууна, эн олох кыбыстыма. Бэйэ дьоно буоллахпыт. Хайдах-туох олордугут? Дэлби сылайбыт көрүҥнээххин дии. Сэрэн эрэ, кыыскын итии чэйгэ,-дии-дии чааскытын остуолга уураат, уун-утары олорунан кэбистэ.
-Этэҥҥэбит. Байбаас аҕатын кытта маска сылдьар, -диэтин кытта, Тууна кулгааҕа итийбитинэн барда.
-Чэ бэрт, үлэлээтин. Этэҥҥэ эрэ сырыттын. Испэт-аһаабат да? Дьэ биһиги аймах кытаанах, тоҥуй, олох олоруох диэтэххэ ыарыахан дьоммут. Арай мин киһи бэрдэ, ийэм дьонун батаммын арыый киһиргэспин, атыммын, ыллам-дьэллэм киһибин. Онон эн кинилэри атыҥырыы көрөр буоллаххына, мин онно сүүс бырыһыан сөпсөһөбүн. Кыбыстыма-кыбыстыма, аһаан ис. Кыыскар бу кэтилиэттэн сиэт. Наһаа
сымнаҕас, минньигэс, сөбүлүөҕэ, - Биэрэ биир кэм мичээрдии-мичээрдии, Тууналаах Маасыҥканы сыҥаах баттанан, өрө мыҥаан олордо.
Онтон төлөпүөнэ талыгыраабытыгар “уой, киммит эмиэ эрийдэ?” диэт, ньуоскатын туппутунан, саала диэки татыгырайа турда.
Арай Тууна иһиттэҕинэ “туох айылаах, сөп чэ, бэйэбит билэбит, сарсын-сарсын. Суох, ыҥырбаппын, утуйа сыталлар” диэн улаханнык туохтан эрэ тымтар саҥата иһилиннэ. Ол кэннэ эдьиийдэрэ хайдах эрэ сирэйэ таастыйан, саҥата суох кэлэн, дьонун утары эмиэ олорунан кэбистэ.
-Иһит эрэ, ити Байбаастыын оҕо түһэттэрэ сатыыргытын мин олох өйдөөбөппүн. Тоҕо кэлэ сатыыр киһини төттөрү үтэйээри гынаҕыт? Ити эмиэ киһиҥ эрийэр. Арааһа, кини дьаһалынан кэлбиккин дуу, хайдах?-диэн өтөрү-батары көрөн олорон, туруору ыйытан соһутта.
-Суох… иккиэн сүбэлэһэн быһаарыммыппыт. Билигин сатаан икки оҕону иитэр кыахпыт суох. Ол иһин, - Тууна сымыйалаабытыттан кыбыстан, эмиэ икки имэ кэйэн барда.
-Хайдах эрэ сирэйгиттэн-хараххыттан көрдөххө, наһаа көҥүл өттүгүнэн кэлбэтэх курдуккун. Тугу эрэ кистиигин. Быраатым майгытын билэбин бөҕө буоллаҕа. Арба, тойонуҥ соҕотоҕун мастыы бардым, аспын бэлэмнээбэтэх диэн тымтар. Эйигин ыҥырбытын утуйа сыталлар диэтим. Ол-бу буолбатын, соҕотох айаҕар бэйэтэ да бэлэмнэннин. Айан дьоно сылайдаххыт даҕаны. Оо, Машенька баай-баай буолаары гыммыт. Утуктаабыт ээ кини. Көр, кыыһыҥ аччыктаабыт аҕай. Эдьиий биир кэтилиэтин барытын сиэн кэбиспит дии. Минньигэс бөҕө дуу? Ии, оҕобун, бэйэҕин кэтилиэт курдук ньам гыннарбыт киһи баар ини. Кэл эрэ, эдьиийгэ көтөхтөр, -диэт, икки илиитин сараппытынан, Биэрэ Маасыҥкаҕа чугаһаан кэллэ.
Маасыҥка хараҕа сириҥнии олорон эмискэ соһуйан, ходьох гына түстэ уонна килэччи көрөн баран, төбөтүн быһа илгистэ-илгистэ ийэтигэр ыга сыһынна.
-Ньиэ, ийэлээҕэ хаарыаны. Атыҥырас эбит ээ, кини. Туох абааһы эмээхсинэ арбаллан кэллэ диэтэҕэ дии, оҕом сыыһа. Оннук буолумна, сөп ээ. Чэ, бээ, оҕону куттаамыахха. Кэлиҥ эрэ, бу хоско. Орон бэлэмнээбитим. Хоонньоһон да утуйар инигит, -дии-дии эдьиийдэрэ дьонун батыһыннаран кыра хоско киллэрдэ.
Тууна хоско киирэн кыыһын былаачыайатын, таапачкатын устан ороҥҥо сытыарда. Бэйэтэ эмиэ кыыһын бэйэтигэр ыга тардан баран, аттыгар сытынан кэбистэ.
-Маасыҥкаа, тоҕо барыта манныгый? Оҕом балтылаах дуу, бырааттаах дуу буолуо этэ буоллаҕа. Хата, манна кэлэн мөҕүллүбэтибит дии. Аҕаҥ, паапаҥ саас буолла, аны тыаҕа тахсыбаппын диэн баран, бүгүн тоҕо соҕотоҕун мастыы бардаҕай? Чэ, тугу эмэ булан өйүөлэнэр ини. Ыксаабыт киһи ийэтигэр да барыан сөп. Утуйуохха, сылайыы барда. Сарсын… барыта сарсын быһаарыллыа,- дии сытан, Тууна халтаһата ыараан, бэрт түргэнник утуйан хаалла.
Бу бириэмэҕэ Байбаас ыгыччы кыыһыран, эдьиийин Биэрэни уонна Туунатын мөҕүттэ-мөҕүттэ, халыҥ ойуур иһигэр киирдэ. Бэлиэр ууллан эрэр, үрдэ ньалҕаарыйбыт тоҥуу хаары кэһэ-кэһэ, ыраахтан суон соҕус тиит маһы бэлиэтии көрдө. Ээ, сөп, бу турар дии, оттон, сэргэ буолуон сөптөөх мас. Көнө, үрдүк даҕаны. Ыһыах түһүлгэтигэр туох да ааттаах. Сэбиэт Сэмэн сиэри-туому тутуһаар диэтэ даҕаны, айа… эмиэ тугу ньаҕайданан, аата мас аата мас ини. Оччолоох маһы кэрдэн-кэрдэн кэллэҕим.
Инньэ диэн саныы-саныы, Байбаас чугас сытар сыгынахха чугаһаан, сынньана түһэн, тыын киллэринэргэ сананна. Үрүксээгиттэн тиэрмэстээх итии чэйин ороото, онтон арыылаах килиэбин сулбу ойутан таһаарда. Көр, бу дьахтар, саатар, куоракка икки хонукка барарын билэ-билэ, миин эрэ буһаран хаалларар буоллаҕа.Атын эбитэ буоллар, туох эмэ бурдук аһын да буһарыа эбит. Билигин куоракка тиийэн таах мээнэ, эдьиийин Биэрэни кытта тугу да гыммакка, ону-маны ыаһахтаһа, мээнэ хобу-сиби тарҕата олордохторо. Көр, ити киһи эрийбитигэр, эдьиийин аттыгар олох “суох диэ”дии-дии ити дьахтар турбут буолуохтаах. Эдьиийэ Биэрэ даҕаны, кинини албыннан, сымыйанан Туунаны куоракка ыҥыран баран, акаарыны төбөтүн булкуйан аҕай эрдэҕэ. Олох даҕаны төрөө диэтэ ини бэрт киһи. Аҕам Биэрэни сөпкө сөбүлээбэт эбит. “Тэлээрбэх” диэн аата оруобуна. Өссө кини кэргэнин, сокуоннай кэргэнин ыҥырбаппын диэбит буола-буола. Санаатыгар, бу кэмҥэ Тууна эдьиийин кытта кини акаарытын күлүү гынан, икки дьахтар тэбис-тэҥҥэ күлэн аларастаһар курдуктара.
Байбаас ити элэктээх хара санаатыттан абаран, иһэ олорбут чэйин туора илгэн, тоҕон кэбистэ. Аһын дуомун төттөрү сиирэ-халты үрүксээгэр батары биэрээт, ойон турда да, иһийэн турбут хара тыа хайа баран сатарыар дылы, аттыгар турар “Дружбатын” собуоттаан бирилэттэ. Онтон аҕыйахта үктэнээт, маһыгар чугаһаан, маҕыйа-маҕыйа, харса суох эрбээбитинэн барда. Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолуор диэри ыгыччы кыыһыран, омунугар, маһын кытта бэйэтэ иҥнэри баран эрэрин, өйдөөбөккө да турда. Тиит мас кыыкынаабытынан “оччотугар бу баар” диэбиттии эр киһини курданары алларатынан күр гына илдьи түһэн кэбистэ.
Арай Байбаас кыл түгэнэ өйдөнөн кэлбитэ, муннуттан-айаҕыттан хаан бөҕө барбыт. Хамсыыр, тыынар да кыаҕа суох суон тиит мас анныгар сытар. Хаһыытыах буолта, саҥарар кыаҕа букатын да суох эбит. Эмискэ мэйиитэ эргийэн, тыына хаайтаран, тууймааран барда. Өйүн хайа эрэ кылам гынар көстүүтүгэр Тууна уонна кыыһа Маасыҥка ытаабыт сирэйдэрэ көстөн кэллэ. Аттыларыгар ийэлээх аҕата буруйдаммыттыы умса көрөн тураахтыыллар. Эмиэ да сып-сырдык сааскы күн сыламар быыкаа кынаттаах, үрүҥ ырбаахылаах, атах сыгынньах эһээхэй оҕо аргыый аҕай көтөн кэлэн, Байбаас түөһүгэр түүтэх курдук сып-сымнаҕастык олоро биэрдэ. Байбаас кылгас олоҕун чаҕыл түгэннэрэ биир кэм киинэ лиэнтэтин курдук элэстэнэн аастылар. Ол тухары мотохоно курдук уол оҕо кинини аһыммыттыы, хап-харананан унаарыччы көрөн олордо. Хантан ылбыт күүһэ эбитэ буолла, биитэр өлөн эрэр киһи тиһэх кыланыыта эбитэ дуу “бырастыы, Тууна…Барытын өйдөөтүм. Төрөө-төрөө… күн сириттэн уолбутун күрэтимээ даа…” дииргэ дылы гынна да, ханна барбытын билбэккэ хаалла.
Унньуктаах уһун тымныы кэннэ, сүрэҕи-быары ортотунан киирэр, саймаархай салгыннаах сандал саас кэлбитэ, бүгүн хаһааҥҥытааҕар да ордук биллибит. Ол курдук сып-сырдык чаҕыл күн уота хас биирдии тыынар тыыннааҕы, оту-маһы сып-сылааһынан имэрийэ угуттаабыт. Тыа иһэ чыычаах күйгүөрүнэн, “чырып-ирип” көрдөөх, сэргэх ырыанан толору туолбут. Сир аннынан хара уу онон-манан быгыалаан, харалдьык тахсыбыт сиринэн, сыккыс буолан кылгырыы устан эрэр. Бэс чагда өр кэмҥэ күлүгүрэ соҥуоран турбут бэйэтэ, хаар саҕынньаҕын киэр илгэн, сиккиэр тыалга бигэнэн, кур көтөҕөтүнэн тамнааттана, биир кэм ыраахтан аргыый аҕай далбаатана турарга дылы.
Эмискэ, муҥур тиит мутугар сохсоллон олорор, хара тураах, туохтан эрэ соһуйан, улаханнык дааҕырҕаан, дууһаны сылаанньытар кэрэкэ матыыбы үрэйэн кэбистэ. Арай, ыраахтан көрдөххө, чороҥ соҕотох эдэр киһи кимиэллээхтик хааман, булгунньах томтордоругар чугаһаан кэллэ.
Кэлэн, аллара сыыр эниэтиттэн чарапчыланан, үөһэ томтордору кыҥастаста. Сирэйиттэн-хараҕыттан көрдөххө, буутун этэ буһан, холун этэ хойдон эрэр, бэрт сэргэх, уолан оҕо киһи эбит. Эдэр киһи чочумча тохтоон, таалан турда. Салгыы эрчимнээхтик дабайан томторго көмүллүбүт дьон уҥуохтарыгар таҕыста. Чуо-бааччы чагда быыһыгар киирээт, биир тимир эргиирдээх киһи уҥуоҕар кэллэ. Хайдах эрэ хараастан, хараҕа ууланан, саҥата суох балай да өр турда. Онтон дириҥник өрө тыынан баран:
-Аҕаа, дорообо, бу уолуҥ, Эрэл, кэллим. Сарсын мин аармыйалыыр буоллум. Онон өтөр көрсүбэппит буолуо. Билигин дьалхааннаах кэмҥэ хайдах эрэ ытырыктатар курдукпун… Ол эрээри ийэм миигин куруук аҕаҥ курдук күүстээх, хорсун санаалаах буолуохтааххын диир…Онон хайаан да эйигин түһэн биэрбэт курдук, эр киһи киэбин кэтэммин, этэҥҥэ сылдьан, эргиллиэм диэн тылбын биэрэбин. Кэлэн үөрэхпин салҕыам, ыал буолан, дьиэ-уот тэриниэм. Оҕолонон-урууланан, биһиги аймах аатын ааттатыам, … уонна хайаан да, эн курдук… үтүө киһи буолуом,- диэтэ уонна эдэр киһи ах баран, төбөтүн умса туттан, өр соҕус нөрүйэн турда. Онтон аны ким эмэ көрүө диэбиттии, хараҕын уутун туора хаһыйаат, эргиллэ биэрдэ да, сылбырҕатык хааман, дьон уҥуоҕуттан тахсан, сыыры таҥнары түһэн, суолга киирдэ. Уол атыла кэҥээтэр кэҥээн, тэйдэр-тэйэн, ыраата турда.
Маны барытын кыраҕытык кэтии олорбут хара тураах, уол кэнниттэн батыһа, хаста да бэлэһэ хайдарынан дааҕырҕаан ылла. Ол эрээри кини сэтэриир сэмсэ саҥатын ой дуораана иилэ хабан ылан, ойуур тыа саҕатыгар илдьэн, биир тыынар тыыннаах истибэтин курдук, туомтуу баайан, саһыаран кэбистэ. Оттон боруҥуйан эрэр халлааҥҥа, көстөр-көстүбэт, саҥа төрөөбүт ый, ону кэлтэйдии мэлдьэһэн турда.