Ааспыт үйэ 60-с сылларын саҕаланыыларыгар киһи эрэ барыта булдунан дьарыктанар буолбатах этэ. Оччолорго Миит оҕонньор биэнсийэҕэ тахсан баран дуогабарынан тииҥниир, андаатардыыр идэлэммитэ. Дьиҥинэн, эдэр сааһыгар үксүн сүөһү көрүүтүгэр сылдьыбыт буолан бултуур, сааланар диэни билбэтэх киһи этэ.

Биирдэ оҕонньор тииҥнии сырыттаҕына ыта эһэ арҕаҕын булбут. «Эдэр» булчут уолуйа куттанан дьиэтигэр торҕо сэлиинэн кэлбит уонна толкуй бөҕөҕө түспүт. Тииҥ булдун саҕана тыатааҕы эмис буолар диэн истэр эбит. «Ити кыылы муостаахтар-туйахтаахтар эрэ бултуур буоллахтарай, үчүгэй сэп-сэбиргэл, хорсун санаа, эрэллээх доҕор баар буоллахтарына кыаллыан сөп курдук, онон мин да бултаһан көрөрүм тоҕо сатамматый» дии санаабыт. Ымсыырбыт санаатыгар сыалаах эти сиирин, эһэ тириитэ олбоххо өттүгэстээн сытарын хараҕар оҥорон көрбүт. Сыта-тура бөһүөлэгин дьонун сыымайдаан көрбүтэ, хорсун, үчүгэй сэптээх-сэбиргэллээх сылгыһыт Тиикин Умаан эрэ баар эбит.

Күһүҥҥү көмнөх, хаар анныттан арҕаҕы булумуохха да сөп дии санаан, Миит сарсыарда эрдэ Умааныгар тахсар. Тиикин Умаан оччолорго турбут-олорбут, бэйэтин кыанар эдэр киһи эбит. Оҕонньор уолугар барытын кэпсээн биэрэр, анарааҥыта бастакы омунугар өрө холоруктуу түһэр, ол да буоллар урут биирдэ булка бөрүкүтэ суох быһыы тахсыбытын өйдөөн уонна оҕонньоро үөрүйэҕэ суоҕун санаан, бииргэ үлэлиир, урут үс кыылга сылдьыспыт табаарыһын Лөгөнтөйү ыларга тыл кыбыппыт. Оҕонньоро ону «бэлэм оҥкучахха сытар сыаны үс гыммыттан иккитин мэҥиэстээри гынна» дии санаан: «Оччоҕо мин икки күтүөппүн ыҥырыам», – диэн бал гыннарбыт. Аны Умаана: «Бүтүн ийэ ууһунан үллэһиннэхтэринэ миэхэ туох да тиксиэ суох», – диэн улаҕалаахтык өйдөөбүт. Онон эйэ-дэмнээхтик иккиэн баран бултуурга, кыылларын аҥаардаһарга сүбэлэспиттэр.

Сарсыҥҥытыгар сып-сап хомунан тыаларыгар тахсаллар. Бөһүөлэктэн балтараа көстөөх Ээй диэн улахан маар уҥуор, тиит ыһырба иһигэр дьиэлэнэ сытар кыыл уораҕайыгар кэлэн, тэйиччи соҕус тохтообуттар. Умаан улахан харабыыннаах киһи быһыытынан арҕах аанын маныах буолан хаалар. Оҕонньор бүө мас быһа диэн, сүгэлэнэн-таймаланан, сүүрбэлээх саатын сүгэн, тыаҕа тахсыбыт. Ол тахсан, бүөтүн хайдах быһан оҥоруон билбэккэ, балачча турбахтаабыт.

Адьас да сэргэх сыппыт кыыл, Умаан арҕах ааныгар кэлиитэ сулбу ойон тахсыбыт да, булчут туһулуу тутан испит харабыынын туора хаһыйбыт, онто үс миэтэрэ кэриҥнээх сиргэ эһиллибит. Тыатааҕы киһини тиэрэ баттаан хадьырыйыах курдук буолан эрдэҕинэ, оҕонньор ыта кэлэн борбуйугар ыйана түспүт. Эһэ ыты охсуһар, сырсар айдааныгар киһитин туһунан умнан кэбиһэр. Ыт иччитэ турар сиригэр кэлиитэ, кыыл ситэ баттаан кэлэр да, оҕонньор адьас иннигэр хорус гына түһэр. Кыл түгэҥҥэ уолуйа куттаммыт оҕонньор хараҕар олорбут олоҕо барыта элэҥнээн ааһар, ол быыһыгар эһэ Умааны өлөрөн баран, аны кинини анаан-минээн сии кэлбитин, дэриэбинэҕэ эмээхсинэ огдообо хааларын санаан ытаан барбыт.

Хорсун ыт эһэ борбуйугар биир кэм түһүөлүү сылдьыбыт. Эһэ кылана-кылана ыты кытта охсуһан ыһырба иһигэр киирэн сүтэн хаалар. Ыт эһэни кытта өлөрсөр саҥата улам ыраатар, оҕонньор онно биирдэ уоскуйар. Киһитигэр барбыта Умаана саатын көрдөөн, арҕах тулатын чигди оҥорон кэбиспит. Өр көрдөөбүттэр, кэмниэ-кэнэҕэс мас умнаһын бата туруору сааллан турарын оҕонньор булан ылар.

Ити курдук куттара ыстаныар диэри куттаммыт дьон биир нэдиэлэнэн, бу сырыыга төрдүө буолан, кыылларын суолун хайа тахсаллар. Ээйгэ кэлэн хоммуттар, сарсыарда үөл-дьүөл буолуута кыылларын суолун булан, аттарын баайталаан баран, сатыы эккирэппиттэр. Суоллара үрүйэни бата, иһирик ойуур иһинэн барар эбит. Киэһэ түөрт чааска диэри хаамсыбыттар да – тугу да булбатахтар, онон төннөргө быһаарынан сүбэлэһэ турбуттар.

Ол турдахтарына эмискэ от-мас тыаһа барчалана түспүт да хап-хара эһэ иннилэригэр кэлэн олоро түспүт. Булчут ааттаах дьон туруохтара баара дуо, саалар тыастара утуу-субуу төлүтэ биэртэлээбиттэр. Эһэлэрэ тиэрэ түһэргэ дылы гыммыт да, хайдах кэлбитин курдук мэлис гынан хаалбыт. Барбыт суолун хайан көрбүттэрэ, биир сиргэ иик аллыбыт, хаан тохтубут. Эһэлэрэ сүүрбэччэ хаамыылаах сиргэ утары көрбүтүнэн өлө сытарын булбуттар. Үстээх тыһы кыыл буолан сылбырҕа, боотур эбит.

Булт сиэрин-туомун тутуспат буолуу уонна иҥсэ-обот араас мөкү быһылааннарга тиэрдиэхтэрин сөбүн бу кэпсээнтэн өйдүөххэ сөп.

И.АВВАКУМОВ.

tuymaada 19 мая, 2026