Содержание

• 1 чааһа
• 2 чааһа
• 3 чааһа

1 чааһа

Кыараҕас уулусса муннугар турар быыкаа хаарбах дьиэ таһыгар уһун күнү мэлдьи хара ыт биир кэм энэлийэн, тохтоло суох ыйылыы сырытта. Улаханнык ким да сылдьыбат ыалыгар, бүгүн аҕыйах ахсааннаах дьон, дьыбардаах тымныы күнү аахсыбакка, хара сарсыардаттан кэллэ-барда. Арҕааттан саба барыйан кэлбит хараҥа былыт бу нүһэр күнү эбии күүһүрдэн, ураты дьиппиэн тыыннанан, дьон кутун-сүрүн хам баттыырга дылы.
Барыаран турар ыарык күн эрэ бу алдьархайы харааһыннарбат этэ. Кэлбит дьон кырдьаҕас Суура эмээхсин хоруоп үрдүгэр сөһүргэстээн олорон эрэ, уйа-хайа суох ытыырын, суланарын көрөн, кырдьаҕаска хайдах чугаһыахтарын, тугу этэн санаатын чэпчэтиэхтэрин билбэккэ, саалаҕа киирэн, эргэ дьыбааҥҥа саҥата суох чочумча чөкөллөн олороллоро. Эмээхсин дьон киирэригэр-тахсарыгар кыһаммакка, куура хаппыт уҥуох-тирии тарбахтарынан сиэнэн таҥаһын көннөрбүтэ буолаахтыыра, онтон бокуонньук күөх баламах сирэйин сэрэнин имэрийэ-имэрийэ, хайдах эрэ ис-иһиттэн эҥсэн, истибит эрэ куйахата күүрүөх, энэлийэн ытыыра, икки иэдэһин устун тохтоло суох сүүрэр хараҕын уутун хара сиидэс былаатынан хам баттыыра. Манныгы көрбүт эрэ, тута иэнэ кэдэҥнээн, куукунаҕа тэскилиирэ уонна бокуонньук Кириисэ бүтэһик аһын асаһаат, сып-сап таһырдьаны былдьаһара. Ол курдук инчэҕэй эттээх тулуйбат, сүрэҕи хам ытырбахтыыр хартыыната киһи өйүгэр-санаатыгар ыараханнык киирэрэ.
Маннык ыарахан харах уулаах Кириисэ уолу тиһэх суолугар атаарыы буолбутун, кыра нэһилиэк дьоно сүөргүлүү истибиттэрэ, сорох-сорохтор улаханнык аньыыргыы да санаабыттара. Кириисэ хотуттан таһаҕас тиэйэн иһэн, суол саахалыгар түбэһэн өлбүт сураҕын истээт, куруук баламат соҕус, тимир-тамыр, бардам майгылаах Суура эмээхсин, аматын да иһин, итинник аймалҕаннаахтык сиэнин атаарыа диэн ким да куойа маҥкытыгар оҕустарбакка сылдьыбыт эбит.

Суура эмээхсин, хаһааҥҥыта эрэ, эргэ сэбиэт саҕана, пуочта муҥур хотуна этэ. Үйэлээх сааһыгар эргэ тахсыбатаҕа. Аҕата кимэ-туга биллибэт, соҕотох кыыстааҕа Марха нууччатыгар кэргэн тахсан баран, толору икки сыл буолбакка арахсан хаалбыта. Арахсан да диэн буолуо дуо, ийэтэ Суура иһэр-аһыыр, кыыһын атаҕастыыр күтүөтүттэн айдаан бөҕөнөн арааран, олоччу көһөрөн, таҥнары тиэйэн аҕалбыта. Оччолорого кыыһын маҥнайгы оҕото, Маппыс кыыс саҥа балтараата буолан эрэрэ, ону тэҥэ иккис оҕотунан, Кириисэ уолунан аҕыйах ыйдаах хат этэ.
Ол эрээри кыыһын Сибиэтэ дьоло уһаабатаҕа. Уолун төрүүрүгэр, быраастар сыыһаларынан, эрэй бөҕөнөн быыһанаат, хаана тоҕо баран, суорума суолланаахтаабыта. Инньэ гынан биэс уонун саҕа туолан эрэр

Суура, икки уу кырбас, быыкаа сиэттэрин кытта, чороҥ соҕотох хаалбыта.
Бу диэн эттэххэ, Суура күҥҥэ көрдөрбүт мааны кыыһын оҕолорун, бастаан утаа хайдах эрэ кыыспыттан атыннык сыһыанннаһан, маанылаан, далбардаан иитиэм дии санаабыта. Ол эрээри аҕыйах хоноот, син да урукку кыыһын халыыбыгар бэрт түргэнник төннөн, икки сиэнин кыраларыттан олус кытаанахтык, сиэри таһынан ирдэбиллээхтик иитэн барбыта. Ийэлэрин оннугар ийэ буолан, сууккаҕа сүүрбэ түөрт чаас, сиэттэрин кыраҕытык кэтиирэ, хонтуруоллуура, үлэтэ-хамнаһа да хайдах эрэ Мааппыстаах Кириисэ кэлбиттэринэн-барбыттарынан, олорбуттарын-турбуттарынан салаллара. Ол да буоллар, биэнсийэ да тахсан баран, оҕолорун атахтарыгар туруоруом этэ диэн, улаханнык айдааран, туруорсан туран, алта уон биэһигэр дылы почтаҕа эҥкилэ суох үлэлээбитэ.
Биир саамай дьиктитэ, Кириисэлээх Мааппыс эбэлэрин баҕатын хоту, иккиэн олус истигэн, көрсүө-сэмэй оҕолор буола улааппыттара. Кыра эрдэхтэриттэн эбэлэрин ыйыытынан-кэрдиитинэн харыс да сири халбарыйбакка сылдьаллара. Ол эрээри биир итэҕэстээхтэрэ: кыыстаах уолга үөрэх диэнтэн букатын ыраахтара. Суура төһө эмэ сүрэҕинэн-баҕатынан кыһалларын, уруок бөҕөтүн аахтарарын үрдүнэн, сиэттэрэ үөрэхтэригэр олус мөлтөхтөрө. Манна барытыгар нуучча күтүөт уорбаланара да, кырдьыгын-сымыйатын ким да кыайан быһаарбат этэ.Эбэлэрэ төһө да сиэттэрэ үрдүк үөрэхтэниэхтэрин баҕарбытын иһин, кыаҕа суохтарын, кэлин да буоллар, дьэҥкэтик өйдөөбүтэ. Онон оскуолаларын син бөрөөн, бүтэрбиттэрин кэннэ, уолун Кириисэни, тастыҥ убайыгар Оппуонньаҕа туттаран, чугас улууска суоппар үөрэҕэр ыыппыта. Хата, аармыйаттан кэлбит, сытыы-хотуу убайын аннынан сылдьан, уола этэҥҥэ үөрэҕин бүтэрэн, суоппар идэлэнэн хаалбыта.
Бастаан утаа Кириисэ пуочтаҕа, эбэтин кэтэбилинэн сылдьан, үлэлээбитэ. Онтон сыыйа-баайа, хонноҕо аһыллан, убайын ааҕы батыһан, суол үлэтигэр барбыта. Кэлин чааһынай тэрилтэҕэ киирэн, “Камаз” массыына суоппара буолан, хоту таһаҕас тиэйиитигэр бэркэ табыллан сылдьыбыта. Төһө да Кириисэ атаҕар туран, хамнастаах үлэһит буолбутун иһин, син биир куруук эбэтин дьаһалынан олоҕун суолун тобулара. Майгытынан көнө, ээҕи кытта сылдьар улгум буолан, тэрилтэтин дьоно олус сөбүлүүллэрэ. Арай дьахтар аймахтан тоҕо эрэ уол толлоро, кимниин да билсибит, эйэргэспит сураҕа иһиллибэтэ. Эгэ, кимниин эмэ куодарыспыта баара дуо? Суох буоллаҕа. Бэйэтэ бэйэтинэн, куруук кур бэйэтэ кубулуйбакка, суос-соҕотох чороһуйан сылдьаахтыыра Онон кэргэн, оҕо-уруу диэн суох этэ.
Оттон Мааппыс кыыс оскуолатын эмиэ бэрт эрэйинэн бүтэрэн баран,

үөрэххэ улаханнык бара да сорумматаҕа. Онно эмиэ, дьиҥэр, эбээ Суура сабыдыала улахан этэ. Кыыс кыра эрдэҕиттэн баайарын, иистэнэрин сөбүлүүрэ. Онон иистэнньэҥ идэтигэр бардахпына хайдаҕый диэн сэрэнэн, эбэтигэр этэн көрбүтүн, биирэ саба хаһыыран кэбиспитэ. Маныаха, “ийэҥ курдук нууччаҕа эргэ барыаҥ” диэн олоҕун тухары Мааппыс истэр сэмэ-суҥха тыллара сүрүн төрүөт буолбуттара. Кыыс инньэ гынан икки сыл дьиэтигэр олорон баран, кэлин эмиэ эбэтин кытта пуочта үлэһитэ буолан хаалбыта. Онтон бэттэх пуочта таһааччынан, омуна суох, сүүрбэттэн тахса сыл бэриниилээхтик үлэлээн кэллэ.
Онон икки сиэттэрэ номнуо оҕо-уруу төрөтөр, ыал буолар саастарын ааһан эрэллэрэ. Мааппыс быйыл түөр уон иккитигэр, Кириисэ түөрт уонугар чугаһаан сылдьаллара. Эбэлэрин Суураны кытта бииргэ олороллоро. Суура эмээхсин төһө да аҕыс уонун аастар, дьиэтин иһин-таһын бүүс-бүтүн бэйэтэ салалтатынан дьаһайара. Сиэттэрин билигин да “бу оҕолор” диэнтэн атыннык ааттаабат этэ. Тоҕо эрэ эбэлэриттэн, киһи буолан бэйэлэрин өйдүүр буолуохтарыттан, ыал буолар туһунан биир да үтүө тыл иһиллибэт этэ. Олохторун тухары эбэлэрин аннынан хам баттанан олоруохтаахтарын курдук олуонатык сыһыаннаһара. Хата, аныгы дьахталлар күүлэйдьиттэрэ, сэлээрчэхтэрэ, эр дьон сүрэҕэ суохтара, арыгыһыттара үгүстүк ахтыллан ааһара.
Кэлиҥҥи сылларга Суура Мааппыһы мөҕөрө-этэрэ элбээн барбыта. Кини тугу гыммыта, хамсаммыта, туттубута-хаптыбыта барыта эбэтин тирииитин таһынан ааһара. Хата, Мааппыс холкута бэрт буолан, кырдьаҕас киһи хаҕыс тылларыгар улаханнык кыһаммат этэ. Ол оннугар сиэнин Кириисэни Суура эмээхсин маанылыыр курдуга. Мааппыһы дьаһайан, уола кэлэр күнүгэр остуол хотойорунан ас астатара уонна уһун күнү мэлдьи түннүгү манаһара. Сиэнэ дьиэҕэ киирэн кэлээтин кытта, ситэ сыгынньахтанар бокуой биэрбэккэ, тута айанын сырыытын сураһан барара уонна остуолга олороотун кытта, сонун ирдээн Кириисэтин биир кэм өрө мыҥаан олороро.

Ол бэйэлэрэ уоллара бу суорума суолланан хаалла. Кириисэ эрэйдээх быстах дьылҕаламмыт, суох буолбут күнүттэн Сууралаах Маапыс олохторо түөрэ эргийэн, тосту уларыйан барбыта. Урут син дьиэ иһэ чуумпу эбит буоллаҕына, быраата өлбүтүгэр, хайдах эрэ эбэтэ кинини буруйдуур, биир кэм тымтар, түүн-күнүс утуйакка, бу күннэҕи олоҕу, тулалыыр дьону, арыт Мааппыһы да отур-ботур кырыыр-таныйар буолбута.
Устунан биир сарсыарда саҥа чэйдиэх курдук Мааппыс остуолун бэрийэн эрдэҕинэ, Суура эмээхсин:
-Күн ортото буолан эрэр, Кириисэ айаннаан куоракка чугаһаатаҕа. Оҥкучахтан хортуоската таһаар, убаһа этиттэн киллэрэн

хоточчу буһар,-диэн соһуппута.
-Эбээ… хайдах буоллуҥ? Кириисэ … аны кэлбэт ээ, -диэбитин Маппыс кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта.-Туох даа? Аньыы даҕаны! Бу кыыс иирдиҥ дуу, тугуй!-дин сарылаабытынан кэлэн тирэх маһынан Мааппыһы сиирэ-халты сууралаан, сискэ биэрбитэ.
Соһуччута бэрдиттэн Мааппыс, хаһыыра түһээт, таһырдьа күүлэҕэ ыстаммыта. Онно дьагдьайыар дылы туран, олус өр ытаабыта. Онтон эбэтэ хайдах-туох буолбутун өйдүү сатаабыта уонна өрө тыынан баран дьиэтигэр төттөрү киирбитэ.
Киирбитэ, туох да буолбатаҕын курдук, эбэтэ Суура куукуна остуолугар кэлэн, идэтинэн, түннүгү манаһа олороро.
-Кириисэ куоракка кэллэҕэ буолуо, аскын астаа, эккин тоҕо киллэрбэтиҥ?-диэн Мааппыһы кырыктаахтык көрөөт, кыбыс-кытаанахтык ыйыта биэрбитэ.
Бу түгэҥҥэ утарылаһар туһата суоҕун билэн, Мааппыс таһырдьа күүлэҕэ тахсан, мас хоппотун иһиттэн убаһа этиттэн хас да кырбаһы киллэрбитэ. Онтон саҥата суох оһоҕор мас эбэн баран, ас астыыр түбүгэр түспүтэ.
Салгыы үлэтигэр хойутаан эрэрин дьэ өйдөөн, дьахтар сиирэ-халты таҥнаат, дьиэтиттэн тахсан, пуочтатыгар сүүрбүтэ.Төһө да олунньу ый бүтүүтэ буоллар, сарсыардатын дьыбардаах этэ, ол эрээри халлаан лаппа сырдаан, сааскылыы ылааҥытыйан эрэр курдуга. Мааппыс сүүрэр-хаамар икки ардынан баран иһэн, арай пуочта дьиэтин таһыгар эр киһи мас хайыта турарыгар кэтиллэ түспүтэ. Бу кимин дьахтар бэркэ диэн билэр этэ. Ол эрээри бу киһини көрдөҕүнэ, сүрэҕэ өрүкүйэрин, өйө-мэйиитэ ыһыллан хааларын букатын сөбүлээбэтэ. Онон эр киһи үлэтин тохтотон, кини диэки истиҥник мичээрдии турарын көрөөт, тута суос бэринэн:
-Үстүүн, сурунаалын кэлэ илик, кэлэр нэдиэлэҕэ биирдэ, -дии-дии, сирэйэ кытар гыммытын, үтүлүгүнэн саба туттаат, аттынан сылбырҕатык ааһа турбута.
-Тыый, Мааппыс, оттон дорообобут эҥин ханнаный? Кыратык тохтоон кэпсэтэ да түһүө эбиккин,-Үстүүн хайдах эрэ хомойбут курдук, сүгэтин туппутунан дьахтары батыһа кэнниттэн көрөн хаалбыта.

Бу Мааппыс олоҕун тухары суос-соҕотох сүрэҕин ымыыта, Үстүүн диэн биэс уонугар чугаһаабыт, икки оҕолоох огдообо киһи этэ. Дьахтар эр киһини өссө оҕо эрдэҕиттэн билэрэ. Аан бастаан кинини сайын ыһыахха көрбүтэ. Оо, ол сайын арай эргиллэн кэлэр буоллун? Билиҥҥи өйө баара буоллар, баҕар, Мааппыс олоҕо букатын атыннык салаллыа эбитэ дуу…Үстүүн уол оччолорго саҥа аармыйаттан кэлэн, күөгэйэр күнүгэр сылдьар, арыы саһыл хааннаах, кыыс эрэ барыта умсугуйа көрөр, эдэркээн уола этэ дии.
Оттон килбик, сэмэй Мааппыс кыыс уон сэттэтин томточчу туолан, оскуолатын саҥа бүтэрэн сылдьара. Үстүүн уол эбэтин ааҕы көрсө, дойдутуттан анаан-минээн

ыһыахтыы кэлбит сыла этэ.
Дьиҥэр, Мааппыс кыыһы кыра эрдэҕиттэн уол аймах кыралаан эйэргэһэ сатыыра. Ол эрээри кыыс, эбэтин иитиитинэн, үргүүк таба курдук, биир да уолу чугаһаппат олус тоҥуй майгылааҕа. Онон уолаттар сурук суруйа, онно-манна ыҥыра, кэпсэтэ сатаан баран, сыыйа-баайа уостан, тэйэн хаалаллара. Кыыс көстөр дьүһүнүнэн аҕатын удьуорунан нууччатыҥы этэ: сып-сырдык чачархай баттахтааҕа, күөхтүҥү арылхай харахтааҕа, уһун, синньигэс быһыылааҕа-таһаалааҕа. Олордоҕуна, киһи эрэ хартыына суруйуох, олус кэрэ мөрсүөннээҕэ. Онтон хааман-сиимэн, тугу эмэ саҥаран бардаҕына, бэйэтигэр эрэлэ суоҕа, куруук мулук-халык, нүксүччү тутта сылдьара харахха тута быраҕыллара. Онон Мааппыһы арыт кэрэ кыыс диэххин хайдах эрэ түктэри курдуга.
Ол эрээри элбэх дьон быыһыттан Үстүүн Мааппыс кыыһы ыраахтан бэлиэтии көрбүтэ. Ыһыах былаһын тухары кыыс кэлэрин-барарын, бэйэтэ да өйдөөбөтүнэн, хараҕын далыттан араарбакка сылдьыбыта. Убайыттан Сиидэртэн “ол кимий” диэн ыйыппытыгар, биирэ “ээ ити Мааппыс диэн тулаайах кыыс, Суура диэн эбэлээх эрэ. Куорат эргин нууччатын кыыһа, булумньу дуу, хайдах. Чэ, быһатын, киһи наһаа сэҥээрбэт кыыһа. Дьону кытта сатаан кэпсэппэт, дьикти-дьиибэ кыыс” диэн ахсарбатахтыы хоруйдаабыта.
Үстүүн Сиидэр кэпсээнин кулгааҕын таһынан истибитэ. “Ама, хайаан итинник нарын-намчы кыыс дьиибэ буолуоҕай” диэн муодарҕыы санаабыта. Сотору ыһыах түһүлгэтиттэн Мааппыс кыыс им-дьим сүтэн хаалбыта. Түүнүн оһуохайга да, үҥкүүгэ биллибэтэҕэ.Бу күнтэн саҕалаан, аҕыйах хонукка, барыар дылы, Үстүүн уол өйө-санаата барыта Мааппыс кыыс буолбута. Дьонуттан сураһан, кыыс эбэтин кытта ханна үлэлиирин билбитэ. Арыт соҕотоҕун маҕаһыыҥҥа, онно-манна сорукка сылдьарын тыа быыһыттан кэтээн көрөр идэлэммитэ. Биир оннук сырыытыгар, уол хорсунун киллэрэн, Мааппыстаах дьиэлэрин таһыгар тиийэн кэлбитэ. Кыыс уолу өйдөөн көрөөт, эмискэ тохтоон хорус гына түспүтэ уонна кинини тумнаары суолтан туораан тахсыбыта. Уол кыыс кэнниттэн:
-Муся, тохтоо, куттаныма. Мин көннөрү билсээри. Үстүүн диэммин, -дии-дии эккирэппитэ.
Кыыс уол саҥатын истибэтэх курдук, иннин диэки сүүрэр-хаамар икки ардынан кимиэллээхтик баран испитэ.
-Тохтоо, туохтан куттанаҕын? Кыратык кэпсэтиэххэ ээ, -диэбитинэн уол ситэн кэлэн, Мааппыһы уҥа харытыттан харбаан ылбыта.
Кыыс дэлби куттаммыт, уолуйбут куолаһынан:
-Мин билсибэппин, суох-суох, -дии-дии уолтан илиитин араара сатаабыта. Онтон ол судургутук кыаллыбатын билэн, хаһыыра түһэн баран, халыҥ хаһыаттаах, сурунааллаах ыарахан суумкатынан уолу ойоҕоско охсон кууһуннарбыта.
Үстүүн соһуччута уонна ыарыыта бэрдиттэн:
-Хайыа, хайдах буоллуҥ!?-диэн утары ынчыктаан эрэ хаалбыта.
Кыыһа кини ынчыгын кытта тэҥҥэ муҥ кыраайынан, буута быстарынан иннин диэки сүүрэн табыгырайа турбута.
-Кырдьык, дьиикэй кыыс эбиккин ээ, -диэт, Үстүүн ойоҕоһун имэринэ-имэринэ, кэлэйбиттии сиргэ силлээбитэ уонна кэннин хас эмэ төгүл хайыһан көрө-көрө, аргыый аҕай кэлбит суолунан төттөрү эбэтин аахха төннөргө күһэллибитэ.

2 чааһа

Мааппыс маннык кэр-дьэбэр быһыытын да кэннэ, Үстүүн барыар дылы хас эмэ төгүл кыыһы кытта билсэ, кэпсэтэ сатаабыта. Кыыһа кинини көрдөр эрэ, абааһыны көрбүт курдук, куотар аакка барара, ырааҕынан тумнан ааһара.
Дьиҥэр, муҥкук, кэнэн Мааппыс кыыс уол аймаҕы кытта билсэр диэни букатын сатаабат этэ. Саатар, эбэтэ бэйэтин өйдүүр буолуоҕуттан, күнүстэри-түүннэри “сөрүөстэ сытыйаҥҥын, уолаттары кытта куодарыһан көр эрэ, сиэттистин да, тута хат буолаҕын уонна кырдьар сааспар миигин көрбөккө, ийэҥ курдук анараа дойдуга аттанаҕын” диэн биир кэм мээрилии сылдьарын олоччу итэҕэйэн, ыраас мууска ууран, эр дьонтон өлөрдүү куттанар этэ.
Ол эрээри Мааппыс бэйэтэ да билбэтинэн, Үстүүнү көрбүт күнүттэн, өйүттэн-санаатыттан кыайан араарбакка олус эрэйдэммитэ. Утуйаары сытан хараҕын симтэр эрэ сып-сырдык мичээрдээх, уһун курбуу быһыылаах Үстүүн уол көстөн кэлэрэ. Кини куруук кыыһы ыраахтан одуулаһа, далбаатыы турар буолара. Оччотугар Мааппыс сүрэҕин дуома сүр күүскэ толугуруу мөхсөрө. Ол балысхан санаатыгар, кыыс сытыы-хотуу, тэбэнэттээх Маппыска кубулуйан хаалара. Уолга ыраахтан утары эмиэ далбаатыыра уонна сүүрэн тиийэн ыга да ыга кууһан ылара. Бу курдук иккиэн сып-сылаастык өр да өр куустуһан тураллара, онтон Үстүүнэ Мааппыс сирэйин өҥөйөн баран, “мин Мусям” диирэ. Ол кэннэ уоллаах кыыс күлсэ-күлсэ олус истиҥник кэпсэтэн бараллара. Кыыс ахтарын, саныырын уолга аһаҕастык билинэрэ уонна онтуттан бэйэтэ кыбыстан, килбиктик мичээрдии сытан, сып-сымнаҕастык утуйан хаалара.
Мааппыс бу сайын уол барбытын да кэннэ, баҕар ханна эрэ турара буолаарай диэн, кэлэр-барар суолларын маныыра, чугас ойуурун күнүн ахсын кэтиирэ. Урут сиэркилэ диэҥҥэ наадыйбат бэйэтэ, дьиэтигэр уора-көстө үс сирэйдээх сиэркилэтигэр элбэхтэ көрүнэр буолбута. Биир үтүө күн ыһыахха иилинэр үрүҥ, мааны былаачыйатын кэтэн, эбэтиттэн улаханнык мөҕүллүбүтэ. Устунан Суура эмээхсин кыынньан, кыыһа “бэлиэр эр көрдөөн эрэҕин дуо” диэн кырыктаахтык кыыһыран, Мааппыс эрэйдээҕи биир күн кытаанахтык дьарыйан ылбыта.
Эбэлэрэ Суура тоҥкурууун, тоҥуй эрэ майгылаах буолбатах этэ, арыт кыыһырдар эрэ кэрээниттэн букатын тахсан хаалара. Сиэннэрин быыкаа эрдэхтэриттэн кыра да буруйу оҥордохторуна, туох түбэһиэх охсоро-тэбэрэ, онтун мыыннаҕына, кыбдьырына түһэн баран, сүр күүскэ сутуругунан оройго биэриэн, биитэр ханна түбэһиэх ыаллаан барара. Өссө сөп буолбатаҕына, анаан-минээн оҥостубут талах чыпчаххайын үрдүгэр түһэрэ. Ол маһа киирэр аан холуодатын үрдүгэр, көстөр сиргэ кыбыллан турара. Кэлин оҕолоро улаатан, бэйэтэ да кыаммат буолан, илиитинэн киирэрэ тохтообута эрээри, сөбүлээбэтэ да, аны тайаҕынан “киирсэр” идэлэммитэ.
Ыһыах былаачыйатыттан сылтаан таһыллыбытын да үрдүнэн, Мааппыс сүрэҕэр Үстүүн уол үгүс сыллар тухары букатыннаахтык олохсуйбута. Кыыс санаатынан уоллуун бииргэ буолуон бэркэ баҕарара эрээри, ону эбэтэ хаһан да сөбүлэһиэ суоҕун дьэҥкэтик өйдүүр буолан, бу санаатын чып кистэлэҥҥэ тутара уонна биир тыынар тыыннаахха кэпсээбэккэ сылдьара. Арыт олус күүскэ муунтуйдаҕына, ол ыра санаата бу көстөр тыа саҕатынан тиийэн, симэлийэн хаалар курдуга. Биир үксүн онтон кыыс ордук хараастара. Бу Орто дойдуга төрөөн баран дьиҥ таптал диэни билбэккэ, олох олоруох муҥум буоллаҕа, дьоло да суох киһи эбиппин диэн, ким да билбэтинэн, үгүстүк түүннэри хараҕын уутунан суунара.

Онтон арай кыһын, Саҥа дьыл саҕана, Мааппыс пуочтатын түҥэтэ сырыттаҕына, кэнниттэн бэркэ билэр куолаһа:
-Муся, эн дуо? Суумкан ыарахан быһыылаах дии. Көмөлөһөбүн дуо?-диэбитэ.
Кыл түгэнэ Мааппыс кэннин хайыһан, эргиллэн көрбүтэ, андаатар бэргэһэтин өрө анньынан, үп-үрүҥ тиистэрэ кэчигирээн, хас эмэ ый тухары ымыы оҥостубут, Үстүүнэ бу барыйан турар эбит. Эмискэ Мааппыс уокка оҕустарбыт киһилии ходьох гына түспүтэ уонна:
-Чугаһаама! Букатын чугаһаама! Киэр бар!-диэт, бойбоччу сүкпүт улахан тирии суумкатын кытаанахтык харбаан ылбыта да, олуонатык суолтан туораан, тоҥуу хаары хара хаатыҥкатынан кэһэн, бэрт сылбырҕатык иннин хоту батыччахтыы турбута.Ол курдук Мааппыс уолтан куотан, нөҥүө уулуссаҕа тахсыбыта уонна туора-маары одуулаһа-одуулаһа, сүүрэн кэлэн кытыы, бүөм сиргэ тохтообута. Аҕылыы-аҕылыы чугас турар баҕанаҕа балачча өр өйөнөн турбута. Онтон эмискэ ытаан тоҕо барбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалбыта. Тоҕо итинник быһыыламмытын сатаан өйдүүр кыаҕа суох, “били көрүстэхпинэ этиэх буолбут тылларым ханна баалларый, тоҕо итинникпиний, аны кэлэн Үстүүн мин диэки көрөрө да биллибэт” диэн бэйэтэ бэйэтиттэн кэлэйэн, хомойон-хоргутан, куобах бэргэһэтин икки кулгааҕа илийиэр дылы, балай да өр ытаабыта.
Онтон син уоскуйа быһыытыйан, умса туттан баран, салгыы сыҥыргыы-сыҥыргыы, кыараҕас уулусса устун хаһыаттарын түҥэтэ бараахтаабыта. Ол эрээри Үстүүнү көрсүбүт күнүттэн ыла хайдах эрэ санаата көтөҕүллэн, биир кэм туохтан эрэ өрүкүйэн, аҥардас тоҥуй сүрэҕэ бүтэйдии Үстүүҥҥэ тардыһарыттан кынаттанан, ис-иһиттэн сырдаан, көнньүөрэн сылдьыбыта.
Саҥа дьыл үүнэр түүнүгэр эбэтиттэн бэрт өр ааттаһан, тэрилтэбит аатыттан маскараакка кыттабын диэн куоһурданан, эмиэ баар-суох соҕотох, били айдааннаах ыһыаҕын үрүҥ былаачыйатын кэтэн, санаатыгар ытыар дылы киэргэнэн, киэһэ кулуупка тиийбитэ.
Арай кулуупка киирэн кэлбитэ, лыык курдук киһи бөҕө мустубут. Бары үөрбүттэрэ-көппүттэрэ туох да сүрдээх. Мааппыс дьонун булан, маскараатын, куобах төбөтүн кэтэн баран, бииргэ үлэлиир Дуунньатын батыһан саалаҕа киирбитэ. Ол икки ардыгар биир-биир тэрилтэ үлэһиттэрэ максараат көрүүтүгэр тахсан барбыттара. Дуунньа кыыһы дэллэритэн илдьэн, саала ортотугар туруоран кэбиспитэ. Төһө да мааскалаах сырыттар, мантан Мааппыс олус кыбыстыбыта. Кумуччу туттан баран, туллан түһээри гынар куобаҕын төбөтүн хайдах эрэ сатамньыта суохтук тута сатыыр аакка түспүтэ. Бу да сырыттар, хараҕын кырыытынан Үстүүн уҥа диэки ыскамыайаҕа олорорун өйдөөн көрө охсубта. Хайдах эрэ уол кинини тонолуппакка одуулуруттан олус саатан, үҥкүүлэрэ ситэ бүтэ илигинэ, турар сириттэн аргыый аҕай сыҕарыйдар сыҕарыйан, таҥнар хос диэки ойоҕоһунан лаһыйан, сылбырҕатык саалаттан тахсар ааны былдьаспыта. Арай кэнниттэн:
-Куобах куотта! Тутуҥ-тутуҥ куобаҕы! Ээ, эргэ сылбын диир быһыылаах, куттас эрэйдээх ол иһин куоттаҕа,-дии-дии дьон күлсэн ньиргиһэ түспүттэрэ.
Мааппыс дьон айдаанын истэр кыаҕа суох, хоһугар сүүрэн киирээт, тута мааскатын устан, остуолга быраҕаат, туорай мастаах олоппоско лах гына олоро түспүтэ. Бу олордоҕуна, сотору дьоно төннөн кэлбиттэрэ. Дуунньата киирэн иһэн аантан Мааппыһы дэлби мөҕөн барбыта. Мааппыс “ээх” да “суох” да диэбэккэ, бэйэтэ бэйэтигэр бүгэн олорбута, өйө-санаата олох атыҥҥа сылдьар этэ. Ол эрээри эдэр киһи Дуунньа уоҕа-кылына тута уостан, кыргыттар таҥастарын-саптарын уларыттан, кыратык сирэйдэрин-харахтарын көннөрүммүтэ буолаат, күлсэ-күлсэ соһуспутунан эмиэ төттөрү саалаҕа тахсыбыттара.
Сотору эҕэрдэни кытта, кыра кэнсиэр оҕото бүтэн, үҥкүү саҕаламмыта. Бу былаһын тухары Мааппыс хараҕынан Үстүүн кэлэрин-барарын кэтии сылдьыбыта. Эдэр, сонун уол тула нэһилиэккэ саҥа үлэлии кэлбит учуутал кыргыттар тоҕуоруспут этилэр. Ордук сытыылара, омук тылын учуутала, Саргылаана Ивановна, Саргы кыыс, Үстүүнү олордор-туруордар бокуой биэрбэккэ, сотору-сотору үҥкүүгэ ыҥыран, уолу тула холоруктатан барбыта.
Саҥа дьыллааҕы күлүмүрдэс харыйа тула кыра нэһилиэк дьоно эдэрдиин-эмэнниин бука бары үөрүү-көтүү, үҥкүү-битии бөҕө буолан, биир кэм өрө ытыллан олороллоро. Дуунньа Маппыһы хас эмэ төгүл үҥкүүгэ ыҥыра сатаан баран, сапсыйан кэбиһээт, атын кыргыттары кытта ойон хаалбыта. Мааппыс собус-соҕотоҕун, үрүҥ тураах курдук, олус чуумпутук, кулууп муннугар кирийэн олороохтообута.
Арай бу олордоҕуна, дьон быыһыттан Үстүүн уол сүүрэн кэлбитэ, бэрт ыксалынан сиэбиттэн туох эрэ хаһыат суулааҕы ороон таһаарбыта да, кыыс ытыһыгар туттаран кэбиспитэ уонна “дьиэҕэр арыйаар” диэн баран тахсар аан диэки сүүрэ турбута. Оо, бу түгэҥҥэ Мааппыс саҕа дьоллоох киһи бу Орто туруу бараан дойдуга суох курдуга. “Эчии, Үстүүн илиитэ тоҕо сылааһай! Тугу эрэ биэрдэ буолла? Көрбүт киһии” диэн олус үөрэн, күлүм аллайа түспүтэ.Онтон истиэнэ чаһытын өҥөс гынаат, бэлиэр чаас ырааппытын өйдөөн, ыксыы-саарайа таҥнар сииргэ тиийэн, сонун, бэргэһэтин харбаат, кулууптан тахсан, дьиэтин диэки сүүрэн тэлэмээттэнэ турбута.

Дьиэтигэр кэлбитэ, эбэтэ кэм да мөҕө тоһуйбута. Ол эрээри Суура эмээхсин суустаах, абалаах тылларын бу кэмҥэ Мааппыс барытын кулгааҕын таһынан аһардан кэбиспитэ. Сып-сап бырааһынньыктааҕы аҕыйах астарын дуомун тардына охсоот, сыл аайы үгэс быһыытынан, тэлэбиисэргэ бэрэсидьиэн тыл этээтин кытта, уон иккилэрин үүттээх чэйинэн көрсүбүттэрэ. Бэрэскилээх бэлэмиэннэрин, ананастаах хомпуоттарын тото-хана сиэн, отон муорустарын иһэн баран, сып-сап иһиттэрин хомуйан, утуйардаахха барбыттара.
Мааппыс ол эрээри бу Саҥа дьыл түүн букатын утуйар кыаҕа суоҕа. Хоһугар киирэн, Үстүүн бэлэҕин суорҕан иһигэр сытан эрэ, сэрэниин-сэрэнэн арыйа баттаабыта. Арай хабыс-хараҥаҕа тутан көрбүтэ, таас, туох эрэ дьикти оҥоһук этэ. Бу тугун көрөөрү, санаатыгар, тыаһа суох тимир оронуттан, иһиллэр-иһиллибэт кыычыргаан туран кэлбитэ уонна түннүк сабыытын сэгэтэн, ыйдаҥа уотугар оҥоһугун кыҥастаспыта. Тыый, тоҕо да кэрэтэй? Хаһан маннык кэрэни Маппыс харахтаабыта баарай? Өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ, икки муус-маҥан аанньаллар этэ. Аанньаллар быыкаа нарын илиилэригэр уот кыһыл улахан сүрэҕи тутан олороллоро.
Мааппыс бу кэрэни көрбүтүттэн ах баран, сүрэҕэ нүөлүйэн, эмискэ сык гынан, хараҕын уута халыс гына түспүтэ. Ону кытта дьикти бэйэлээх нарын иэйии эдэркээн, тоҥуй сүрэҕин сып-сылааһынан иилии кууһан ылбыта. Оонньуурун ыга да ыга тутан, иэдэһигэр, онтон сүрэҕэр ыга да ыга туппута.
Ол эрээри маннык дьикти түгэн өр уһаабатаҕа. Ким эрэ сыбдыйар тыаһын кытта, хоһун уота арылла биэрбитэ да, эбэтин суостаах-суодаллаах уот кутаа тыллара умайыктанан барбыттара:
-Дьиккэр, бу түүннэри хараҥаҕа хам хараллан, тугу гына тураҕын итиннэ ээ? Түөкүн аҕаҥ курдук, уорбуккун кистээн эрэҕин дуу? Көрдөр!-диэбитинэн ыстанан кэлбитэ да, кыыс тутан турар аанньалларын кыырт курдук эһэ охсон, былдьаан ылбыта. Онтон оонньууру көрөөт, мэктиэтигэр икки хараҕа уһулу ойон тахса сыспыта, эмэх буолан эрэр туоллубут этэ-сиинэ дьигиһис гынаатын кытта:
-Көр да маны… өссө кини сүрэхтээх баҕастаах? Ол да иһин… бэркэ үрүҥ былаачыйа кэтэ-кэтэ илин-арҕаа барар эбиккин дии! Кимниин куодарыһан эрэҕин ээ? Түүннэри эр көрдөөн бэлиэр сүүрэн эрэҕин дуо? Кимий? Кимий? Эт- диибин! диэн хаһыырбытынан, таас оонньууру муостаҕа үлтү бырахаыта да, кыыһын баттаҕар түспүтэ. Төһө да охсулуннар-тэбилиннэр, Мааппыс тапталлааҕын уган биэрэр санаата суоҕа. Эбэтэ кинини өлөрүө да буоллар, Үстүүн аатын хаһан да, кимиэхэ да ааттыа суоҕа. Суура эмээхсин да сотору кэминэн туох да туһа тахсыа суоҕун өйдөөн, кыыһын балачча илгиэлии түһээт, оронугар тиэрэ анньыбыта уонна аҕылыырын быыһыгар:
-Нохоо, утуйан онторбута буола сытыма, бу таас үлтүркэйдэрин хомуйа тарт! Дьэ, Мааппыс, син биир билиэм!- диэн суостаахтык күргүйдээбитинэн, хос нөҥүө Кириисэҕэ хаһыытаан тоҕо барбыта.
Кириисэ бу үлүгэри барытын бүтүннүү кулгаах-харах буолан истэ сыппыт буолан, тута, кыл тыынынан сүүрэн кэлбитэ. Иһиттиэм истибэтиэм диэт, бастаан улахан таас үлтүркэйдэрин, онтон куукунаттан сиппиир аҕалан, кыра кыырпах таастары хомуйбутунан барбыта.
-Дьэ, Кириисэ, эн эмэ эдьиийиҥ курдук, бытыга да суох сылдьаҥҥын ойох көрдөөн түүннэри сүүрэн көрөөр эрэ! Иэҥҥин хастыам букатын! Ийэҕит курдук киһи тылын истибэккэҕит, ииппит манньабар өлөн үөрдээри гынаҕыт дуу? Өйдөөтүҥ дуо?-дии-дии аны уолугар ынан кэлэн, Суура эмээхсин ыарыылаахтык кэтэххэ биэрбитэ.
-Өйдөөтүм-өйдөөтүм, эбээ. Барытын өйдөөтүм,-дии-дии Кириисэ эрэйдээх эбэтэ охсубут сиринэн арбайбыт баттаҕын имэринэ-имэринэ, эрэй эрдэтинэ тута сөбүлэһэн, биир кэм кэҕиҥнии олорбута.

3 чааһа

Бу күнтэн саҕалаан Суура эмээхсин Мааппыһы хараҕын далыттан букатын араарбакка, мэлдьи кэтиир-маныыр “эрэйигэр” күнэ-дьыла бараммыта. Бииргэ үлэлиир Дуунньа кыыһы тутан ылан, кытаанах доппуруоһу кытта, суостаах сэрэтэр “үлэни” ыытан көрбүтэ да, туһа тахсыбатаҕа. Биирэ кип-киэҥинэн көрө-көрө, суохтан атыны билбэккэ, Суураны букатын кыынньаан кэбиспитэ. Дьиҥэр, Дуунньа барахсан, баҕардаҕына да, тугу да кэпсиир кыаҕа суоҕа. Хата, кыыс бэйэтэ, түҥкэтэх Мааппыһын туһунан, маннык дьикти-дьиибэ сураҕы бэркэ муодарҕыы уонна сонургуу истибитэ.
Ол да буоллар, сотору кэминэн Мааппыс кистэлэҥ тапталын Суура соһуччу, бэрт судургутук арыйан кэбиспитэ.
Биир дьыбардаах киэһэ арай, боруҥуй буолуута, дьиэтигэр кэлэн иһэн көрдөҕүнэ, уулуссаҕа, кинилэр түннүктэрин аннынан, киһи турара. Эмээхсин бастаан хайдах эрэ куттаныах курдук буолан иһэн, эмискэ тугу эрэ сэрэйэн, дьиксинэр майгытын тута киэр илгэн, иннин диэки кимиэллээхтик хааман кэлбитэ. Ыкса чугаһаан, уулусса уотун сырдыгар өйдөөн-дьүүллээн көрбүтэ, тииһэ ыпсыбат буолуор дылы тоҥмут, хаһан да харахтаан көрбөтөх, билбэт эдэр киһитэ сардьаллан турара. Суура эмээхсин тута эрдийэн, бэрт хатаннык, ыскаабыт куолаһынан:
-Кимҥниний? Тоҕо манна тураҕын?-диэн улахан соҕустук үөгүлүүр киһи буолан биэрбитэ.
-Ээ, Мин Үстүүммүн, Үстүүн Паабылаппын, Маайа Паабылаба сиэнэбин,-диэн кэннин диэки хайыһа-хайыһа, эмээхсини кэтэһэн турбут курдук, Үстүүн үөрэн сэгэс гынаат, тута хоруйдуу охсубута.
-Маайа сиэнэбин даа? Тыый, уонна бу туох буолаҥҥын биһиги дьиэбит таһыгар бачча тымныыга хам хараллан тураҕын?-диэн эмээхсин кэннинэн чинэрийэн, бэрт кытаанахтык, тонолуппакка көрөн туран ыйыппыта.
-Ээ, мин оттон… эһиги сиэҥҥитин, Мусяны кытта, билсиэхпин баҕарабын… ол эрээри хайдах эрэ сатаан билсибэккэ сылдьабын. Эһиги көҥүллүүр буоллаххытына, билсиэм этэ диэн кэлэн турабын, -уол кыбыстыбыт курдук, халыҥ үтүлүгүнэн сирэйин саба туттаат, умса көрөн кэбиспитэ.
-Туох даа?! Көр, бу аныгы оҕолор сытыыларын, эчи, саатар диэни билбэккит дуу, хайдах?! Көҥүллээх баҕастаах. Суох уонна өссө төгүл суох! Эбэҥ Маайа маннык кыыһы кытта билис диэн үөрэтэр дуо? Дьэ, Үстүүн, иһит эрэ. Мааппыс кыыс мин тыыннааҕым тухары кимниин да билсибэт. Буолаары буолан, эн курдуктары…Бандьыыт Баабылап сиэттэрин кытта. Онон билсэ да, көрсө да сатаама, сананыма даҕаны. Кэпсэтии манан бүтэр. Аны дьиэм таһыгар сылдьаргын, биитэр кыыспар чугаһаабыккын көрүөм даҕаны, милииссийэлэргэ туттарыам. Өйдөөтүҥ дуо?!-диэн баран уолу баһыттан ааҕар диэри өтөрү-батары кынчарыйа көрөөт, Суура эргиллэн, дьиэтин диэки хардыылыы турбута.
-Тоҕо билсибэт, киһи киһини кытта?! Ол аата хайдах? Эһэм бандьыыт буолбатах ээ. Тугу да өйдөөбөтүм, -дии-дии Үстүүн эмээхсини кэнниттэн батыспыта.
-Үстүүн, мин хаайыыга да уктарыахпын сөп эйигин, киһилии саҥаны сатаан өйдөөбөт буоллаххына. Мааппыска чугаһаама диибин ээ! Хайдах өйдөөбөккүн? Кимниин да билсибэт! Онон бүтэр!-диэн баргыатаат, калиткатын аанын хайа быраҕан, Суура олбуорун иһигэр дьылыс гынан хаалбыта.
Бу да кэннэ улаханнык тугу да өйдөөбөтөр, Үстүүн Суура эмээхсин сэрэтэр дуу, саанар дуу суостаах тылларын тобула сатыыр түбүгэр балачча өр биир сиргэ тэпсэҥнии тураахтаабыта. Онтон сотору холдьоҕуллубут аата оттон син өйүн дуомун сынньа түһэн баран, уол дириҥник өрөр тыыммыта уонна уку-сакы, бытааннык хааман, хас эмэ төгүл кэннин эргиллэн көрө-көрө, хараҥа тыа быыһыгар киирэн, көстүбэт буолбута.

Суура эмээхсин дьиэтигэр киирэн баран, Мааппыстаахха Үстүүнү көрсүбүтүн туһунан биир да тылы быктарбатаҕа. Арай хайдах эрэ өрүкүйбүтүттэн, санаата көнньүөрбүтүттэн, бу күннэргэ кыыһырбыт уоҕа-кылаана уостубутуттан, эбэлэрэ кимниин эрэ бөрүкүтэ суох быһыыламмытын, айдаарсыбытын уонна онно кыайыылаах тахсыбытын дьоно тута сэрэйэ охсубуттара.
Мааппыс Саҥа дьыл кэнниттэн Үстүүнү көрүөн баҕарбыта эрээри, уол кини хараҕын далыгар киирбэккэ, дойдулаабыт сураҕын Дуунньатыттан истэн эрэ хаалбыта. Манна эбии учуутал Саргылыын куодарыһан эрэллэр үһү диэн бэркэ омуннаан кэпсээбитин, Мааппыс олус соһуйа уонна хомойо истибитэ.Иһигэр бэркэ санаарҕаабыта эрээри, таһыгар саҥа таһааран, кэм да биир тыынар тыыннаахха биллэрбэтэҕэ.
Дьиэтигэр кэлэн сыттыгар умса түһэн сытан өр да өр саҥата суох ытаабыта. Ол эрээри абалаах сүтүк энэлгэнин быраата Кириисэ истэн, саҥата суох таҥнан, таһырдьа тахсыбыта. Сотору кирдээх өрбөххө туох эрэ сууламмыты аҕалан, эдьиийин хоһугар киллэрэн, остуол үрдүгэр тэнитэ ууран кэбиспитэ:
-Маппыс, көр эрэ, бу таас аанньаллар наһаа улаханнык алдьамматахтар ээ, маны килиэйдиэххэ сөп, -диэн баран маҥан таан үлтүркүйдэрин ылан, биир-биир ытыһыгар уурбута.
-Хайдах? Бырахпатаҕыҥ дуо? Ханна кистии сырыттыҥ?-диэбитинэн Мааппыс ойон туран, хараҕын уутун соттоот, быраатын ытыһын өҥөйөн көрбүтэ.
-Ээ, эбээ таһырдьа кууллаах бөххө бырах диэбитин, хоспоххо киллэрэн кистээбитим, -диэн баран Кириисэ улаханы кыайбыт киһи быһыынан, түөһүн мөтөтөн, чынайа түспүтэ.
-Эбэбит көрдөҕүнэ эмиэ айдаан бөҕө тахсыа, ханна эрэ олох тиийбэт сиригэр кистиэххэ наада. Кырдьык, бу үс сиринэн килиэйдиэххэ сөп эбит дии. Сүрэх туох да буолбатах,-диэн баран аанньаллар кырамталарын ылан, Мааппыс үөрэн, мичик гынаат, эргитэ сылдьан, сэрэнэн, сыныйан көрбүтэ.
-Бу ким биэрбитэй?-диэн баран Кириисэ эдьиийин диэки кылап гына көрөн ылбыта.
-Ким да буолбатах? Ону-маны акаары баҕайытык ыйытыма,-Мааппыс, сөбүлээбэтэҕин биллэрэн, икки хааһын түрдэһиннэрээт, сүр үлүгэрдик быраатын диэки кынчыаттаан кэбиспитэ.
-Тоҕоо? Оттон билиэхпин баҕарар буоллаҕым дии. Эттэххинэ мин килиэйдиэм уонна оҥкучахха киллэрэн кистээн кэбиһиэм,- Кириисэ билиэх баҕата баһыйан, эдьиийиттэн иккистээн ыйыппыта. Дьиҥэр, урут эдьиийинээн хаһан да аһаҕастык кэпсэппэттэр этэ. Уопсайынан, ис дууһаларын кимиэхэ да арыйбат, бэйэлэрэ бэйэлэригэр бүкпүт, бүтэй оҕолор этилэр. Ол да иһин буолуо, маннык кэпсэтии тахсаары гыннаҕына, кыра эрдэхтэриттэн ууну омурдаллара, биитэр тута, суос бэринэн, ытаан бараллара.
Онон бу да түгэҥҥэ Мааппыс быраатыгар тугу да кэпсиир санаата суоҕа.
-Бэйэм да килиэйдиэм. Хата, оҥкучах диэн бэрт эбит. Онно ханна кистиибит?-диэн быраатыттан утары ыйыппыта.
-Онно талах олоппос баар дии. Ол анныгар уктахха?
-Көр эрэ, ол ыскаап үрдүгэр кыра мас холбука баар ээ, алдьаммыт. Онно уган баран, кырдьык, олоппос анныгар угуохха. Аҕал эрэ килиэйи, эбээ кэлиэн иннинэ кистии охсуохха, -диэн баран астыммыт киһи быһыытынан, Мааппыс били ытаабытын тута умнан, аанньаллар алдьамматах, санаатыгар, субу тэбиэлии сытар, кыһыл сүрэхтэрин тобулу одуулаан турбута.

Сотору кэминэн, саас ыам ыйын бүтүүтэ, биир сып-сылаас, ылааҥы күн, Маппыс, идэтинэн, пуочтатын тарҕата сылдьыбыта. Эдэр учууталлар уопсайдарын таһыгар чугаһаан истэҕинэ, уулуссаҕа уоллаах кыыс сиэттиһэн баран, тугу эрэ отур-ботур кэпсэтэ тураллара. Арай өйдөөн көрбүтэ, учуутал Саргыны кытта… кини Үстүүнэ эбит. Хайдах эрэ соһуччута бэрдиттэн Маппыс эмискэ, кип-киэҥ харахтарынан үргүбүт тугуттуу тэрбэччи көрөөт, хаппыт бадараантан иҥнэн охто сыспыта. Онтон хайдах эрэ мулук-халык, умса тутта-тутта, аттыларынан бэрт ыксалынан сиэлэн, ааһа турбута.
Мааппыс кэнниттэн Саргы тугу эрэ көрдөөҕү кэпсээн, күлэн саһыгырыыр саҥатын истэн хаалбыта, оттон Үстүүн ааттаспыттыы сайыһа көрбүтүн, букатын да өйдөөн көрбөтөҕө.
Бу түгэҥҥэ кини Үстүүн аны киниэнэ буолбатын дьэҥкэтик өйдөөбүтэ. Урут эбитэ буоллар, абатыттан маккыраччы ытыа этэ да, бу сырыыга дьахтар күнүүһүт айылгыта баһыйан, хайдах эрэ ис-иһиттэн кыынньан, тымтан кэлбитэ. Санаатыгар, Үстүүн кинилэр ыраас тапталларын таҥнаран, бу баһылла сытар сааскы бадарааҥҥа илдьи тэпсэн, кэнниттэн Саргыны кытта тэҥҥэ, күлүү-элэк оҥосто турар курдуга.

Күһүөрү кыһын Саргылаах Үстүүн ыал буолбут сурахтара иһиллибитэ. Уол дойдутугар учуутал Саргыбыт көһөн барбыт диэн эбэтэ Суура биир үтүө күн Маппыска анаан-минээн, киэһээҥҥи аһылыктарыгар сонун оҥостон кэпсээбитэ. Кыыһа кини кэпсээнин хайдах эрэ ээл-дээл истибит курдуга. Ол эрээри сиэнэ чуумпутук бүк түһэн олорон, чап-чараас сүрэҕэ хаанынан ытыырын, Суура тоҥуй муҥутаан, сэрэйэн да көрбөтөҕө.Бу күнтэн бэттэх Мааппыс сүрэҕэ сыыйа-баайа чэрдийэн, таастыйан барбыта. Үстүүнүн ыратын сүрэҕин кистэлэҥ хаппахчытыгар саһыаран, үгүс сыллар тухары хам баттаан кэбиспитэ.
Эбэтин баҕатын хоту Мааппыс кэлин биир да уолу кытта билсибэккэ, оҕо-уруу диэҥҥэ наадыйбакка, ыал буолбакка, үлэтинэн уонна дьиэтинэн эрэ олорон, номнуо түөрт уонун ааһан эрдэҕэ. Дьахтар да быһыытынан, хайдах эрэ эр киһилии киэптэнэн, бэйэтин ыһыктынан, куруук кылгас баттахтанан, били умсугутуулаах үрүҥ былаачыйата умнууга, мас хоппо түгэҕэр үйэ-саас тухары хаалан, кыһыннары-сайыннары ыстаанынан эрэ сылдьар идэлэммитэ. Майгыта да соччо-бачча уларыйбатаҕа. Арай килбик, сэмэй бэйэтэ арыый кииллийэн, син дьону кытта күннээҕинэн наадалааҕын, айах атан кыралаан кэпсэтэр буолбута.
Ол бэйэлэрэ, бу чуумпу олохторо үрэллэн, Кириисэлэрэ суорума суолланыаҕыттан, урукку туруктаах эйгэлэрэ үрэллэн, дьиэлэрин иһигэр мээнэ киһи өйүгэр баппат быһыыта-майгыта буолан барбыта. Суура эмээхсин күнүн ахсын сиэнин Кирииисэтин кэтэһэрэ, Мааппыһы “аскын астаа”, “остуолгун тарт” диэн хара сарсыардаттан соруйсан кыыһырара-тымтара. Быһата, Суура сиэнин аһыытын тулуйбакка, бэҕэһээ эрэ чөм курдук сылдьыбыт, чөл өйдөөх бэйэтэ, бэрт түргэнник, аҕыйах хонук иһигэр түөһэйэн хаалбыта. Ол эрээри харааччы түөһэйбит диэххин, арыт урукку өйүгэр төннөн, сорох күн Кириисэтин аһыйан ытаан, суҥхаран, Мааппыһы сылатара. Дьэ кэлэн Кириисэм ыал буолбата, кэнниттэн ыччат да хаалбата диэн кэмсинэр-кэмиринэр адьынаттаммыта.
Бу түгэҥҥэ Мааппыс хайдах эрэ ис-иһиттэн кыйаханан кэлэрэ. Эбэтин уун-утары көрөн олорон эрэ дэлби быһыта-орута саҥарыан, маннык хобдох, дьоло суох олохторун туһунан элбэҕи этиэн-тыыныан баҕарара. Ол эрээри эбэтин хараҕын уутун көрдөр эрэ, тулуйумуна, бэйэтэ хоһугар киирэн, сыттыгын кууһан олорон эрэ, суох саҥата суох ытаан барара.

Арай биир сарсыарда халлаан саҥа сырдаан, күн тахсан эрдэҕинэ, Маппыс уһуктан, оронугар эргичиҥнии сыттаҕына:
-Мааппыс, уһугуннуҥ дуо? Кэл эрэ, бэттэх, -диэн нөҥүө хостон эбэтэ аргыый аҕай, сэниэтэ суохтук ыҥырбыта.
“Хата, бүгүн үчүгэй дуу” диэн саныы-саныы, Мааппыс, сиирэ-халты саал былаатын бүрүммүтүнэн, эбэтин хоһугар киирбитэ.
-Мааппыс, кэл, манна олор эрэ. Мин… арааһа, сотору анараа дойдуга аттанаары гынным быһыылаах. Бөөлүүн ийэлээх аҕам кэлэн бардылар. Аҕыйах хонугунан кэлиэхпит, Ньукуолун иннинэ илдьэ барыахпыт дииллэр… онон оннук. Чэ, бээ… ону-маны мээнэ лабаҥхалаары гынным ээ. Мин өллөхпүнэ бу дойдуга чороҥ соҕотох хаалар буоллаҕын. Соҕотох…. эттэххэ судургу эрээри…куттанар кутталым олоҕум тухары ити… Дьэ эбэҥ кэпсээниҥ иһит. Мин былыр эмиэ дьон-дьон курдук ийэлээх, аҕалаах, сэниэ ыал мааны кыыһа этим ээ. Ыал соҕотох оҕото буоламмын, дьонум олус атаахтык ииппиттэрэ. Ол эрээри уоммун туоларым саҕана, утуу-субуу сэллик ыарыытыттан биир кыһын иһигэр бараахтаабыттара. Бастаан ийэм, онтон аҕам. Оо, ол кэми санаатахпына билигин да маккыраччы ытыах санаам кэлэр. Олоҕум тухары ыал муннугун мин да кэрийэ сатаатым быһыылаах.. ол сылдьан төһөлөөх харах уутун тохпутум буолуой? Айбыт таҥара бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ. Тулаайах кыһалҕатын, дьон атаҕастыбылын билбит муҥнаахпын. Хара санаалаах дьону да элбэхтэ көрсүбүтүм. Уопсайынан, былыр да, билигин да көмүскэтэрэ суох киһини кыахтаах эрэ барыта атаҕастыыр. Эһиги ийэҕит эмиэ киһи киһиэхэ кыайан кэпсээбэт улахан атаҕастабылын кэннэ, сидьиҥ, киһи тыыныгар турбут, хаайыылаах киһиттэн төрөөбүтэ. Ол иһин хара төрүөҕүттэн ийэҕитин олох абааһы көрөр этим. Баҕар, итэҕэйиэ суоҕун даҕаны, хайдах өлөрөн кэбиспэтэхпиний диэн билигин сөҕө саныыбын. Ол иһин кыыһым да миигин ончу таптаабат, абааһы көрөр этэ. Оскуолатын сиирэ-халты бүтэрбэккэ сылдьан, тутуу нууччатын батыһан, куоракка күрээбитэ. Кыыһым барбыт маҥнайгы күннэригэр эмиэ оҕо сааһым ынырык хартыыналара элэҥнээн барбыттара. Соҕотох муҥа бу олоххо тыыннааҕын тухары ааһар-араҕар диэни билбэт эбит. Ол иһин эһигини эмиэ миигин соҕотох хаалларан барыахтара диэн… атыннык ииппитим. Ыал да буоллаххытына, муҥкук, кыра дьону атаҕастыахтара дии саныырым.Дьиҥэр, үтүө бэйэлээхтэр ыал буолан, оҕо бөҕө төрөтөн,таптыыр киһилэрин кытта олохторун моҥооон олороллор ээ. Бэйэм тапталы билбэтэх буруйбар, эһигини эмиэ быстах дьылҕалаатым дуу диэн бу санаан эрэбин… Кириисэм барахсан… –диэн баран Суура эмээхсин икки хараҕын уута чарчыстыбыт иэдэһин устун сүүрэн барбытын, чэрдээх дар ытыһынан туора хаһыйбыта.
-Эбээ, инньэ диэмэ, дьылҕабыт маннык буоллаҕа, -диэн баран Мааппыс хайдах эрэ исбитин, буолуохтаах курдук ылынан, курустук үөһэ тыыммыта уонна эбэтин суорҕанын сэрэнэн, көннөрөн биэрбитэ.
-Суох-суох, инньэ диэмэ. Акаары, куһаҕан эбэлээх буолаҥҥыт маннык олоххо кэллэххит. Били, өйдүүр инигин, эйигин манаһар, Маайа сиэнин, Үстүүнү? Дьиҥэр, син үчүгэй уол быһыылааҕа да, эн эбэҥ муустаах ураҕаһынан кинини үүрбүтэ. Билигин огдообо хаалан, манна эбэтин Маайа өтөҕөр кэлбит сурахтааҕа дии.
-Чэ, аны кэлэн… эбээ, ону-маны хаалары дойҕохтоомуох…аны кэлэн, таах сибиэ, -диэн баран Мааппыс холуоннук эбэтин оронуттан туран кэлбитэ уонна тыастаахтык хааман, хоһуттан тахсан барбыта.
Дьахтар таҥнан, таһырдьа тахсан эбэтин кэпсээнин ырыҥалыы, тэлгэһэтин кырыйа көрөн, балай да өр турбута. Онтон маһын хайытан, хас да көтөҕү киллэрэн, оһоҕун оттор түбүгэр түспүтэ. Бу сылдьан бэйэтин тус олоҕун араастаан эргитэ санаан барбыта. Чахчы, бу диэн эттэххэ, хайдах сатыырынан, олоххо тугу билбитинэн, эбэлэрэ кинилэри ииттэҕэ. Сымнаҕастык, сылаастык да сыһыаннаспатар, оттон син этэҥҥэ улаатан, үлэһит буолан, дьон тэҥинэн сырыттахтара. Билигин сааһыран иһэн санаатаҕына, Мааппыс кыра сылдьан эбэтин абааһы көрөрө. Ол онто билигин ааспыт эбит. Арай… арай бу олоххо кэмсинэрэ диэн, дьахтар киһи сиэринэн… таптал диэни билбэтэ. Үстүүнү эбэм тэйиппитим диир даҕаны, аны кэлэн онтон тугу булан ылыаххыный? Былыргыны былыт саптаҕа ээ. Ол эрээри Үстүүн уол билигин да Мааппыс өйүн-санаатын өрүкүтэр, көрдөр эрэ тэһииркээбит тоҥуй бэйэтин хас биирдии этин сааһа арыллан, хайдах эрэ олус долгутар, уолутар.
Бу маннык дьикти санаатын Мааппыс хайдах эрэ киэр илгиэх, эмиэ өйүн-санаатын ыһан кэбиһэриттэн кыыһырыах санаата кэллэ. Ол иһин соруйан хас сарсыарда аайы истэр “Тэтим” араадьыйатын олус улаханнык холбоон кэбистэ.

Ыам ыйын ылааҥы күннэрэ үүнэн, сотору самаан сайын сатыылаан кэлэр кэрэ кэмнэрэ чугаһаан эрэрэ сыыйа-баайа биллэн барда. Күн уһаан, айылҕа уһуктан, кыра-кыралаан сир-дойду кистии-саба күөҕүнэн симэнэн истэ. Тыынар тыыннаах эрэ барыта бииргэлэһэн, дьол, таптал ырыатын ыллаан, илин-арҕаа хорҕойдо, көтөр бииһэ окко-маска, куруҥ тыаҕа саста.
Маннык үтүө кэмҥэ биир сарсыарда Суура эмээхсин оронуттан кыайан турбата, саҥарар да кыаҕа суох буолан сытта. Мааппыс эбэтин туругун көрөн, кэлиҥҥи кэмҥэ, хайдах эрэ ытырыктатар буолан барда. Били эрдэ истибит кэпсээнин ис номоҕун өйдөөн кэлэн, этэ саласта.
Сарсыарда эбэтин олордон, аһата сатаата да, эмээхсин биир да ньуоска аһы айаҕар кыайан укпата. Кыратык үүттээх чэйин ыйырбахтаат, ынчыктыы-ынчыктыы төбөтүн быһа илгистэн, төттөрү сытынан кэбистэ. Мааппыс чочумча аттыгар тура түстэ. Сыттыгын, суорҕанын көннөрбүтэ буолла. Эбэтэ хайдах эрэ сөбүлээбэтэхтии, кыыһын диэки сэниэтэ суох сапсыйан кэбистэ. Ол аата “бар” диэбитин Мааппыс тута өйдөөн, тугу эрэ этиэх курдук гынан иһэн, саҥата суох тахсан барарга күһэлиннэ.
Бүгүн хайдах эрэ үлэтигэр баран, эбэтин мэлдьи санаан, өйө-санаата атыҥҥа сырытта. Эбиэт саҕана арай дьиэтигэр кэлэн иһэн көрдөҕүнэ, ким эрэ олбуордарын мас аанын сүгэнэн чапчыйа аҕай турар эбит. “Тыый, туох буоллаҕай?” диэн Мааппыс сүүрэр-хаамар икки ардынан кэлбитэ., олох даҕаны… Үстүүн эбит.
-Үстүүн, хайдах буоллуҥ бу?-диэбитинэн Мааппыс хорсуннук эр киһиэхэ ыкса, чугаһаан кэллэ.
-Алдьаммыт дии, бу ааҥҥыт. Кэлэ-бара көрө сатаан баран, тулуйумуна абырахтыы турабын. Куһаҕан дуо?-дии-дии Үстүүнэ туох да буолбатаҕын курдук мичээрдээн кэбистэ.-Ээ, оттон, ама, куһаҕан диэтэхпиний? Ол эрээри ыйытыыта суох оҥорор дьиибэ дии, -диэтэ Мааппыс.
-Эн көҥүл биэрэргин кэтэстэхпинэ, букатын олоҕум бүтэр буоллаҕа, -Үстүүн сонньуйбуттуу өрө тыынан кэбистэ.
-Оттон… ээ чэ бээ, сололоох буолларгын оҥор-оҥор. Бу ыт, Моойто эйигин хайдах үрбэтэ, тоҕо ыйылыыр? -дии-дии Мааппыс аахайбатах курдук туттан, дьиэтин айаҕар кумуччу туттан олорор ытын имэрийээт, эр киһи аттынан ааһан хаалла.
Дьиэтигэр киирэн, атаҕын таҥаһын устаат, тута эбэтин хоһугар ааста. Арай хоско киирбитэ, сааскы күн сып-сырдык сардаҥаларыгар бигэнэн эбэтэ, Суура эмээхсин утуйа сытар эбит.
-Эбээ, кэллим, хайдаххыный? Сэргэхсийиэҥ этэ, -дии-дии Мааппыс сэрэнэн эбэтин бигээн көрдө.
Арай, доҕоор, эмээхсин олуонатык айаҕын аппытын дьахтар өйдөөн көрөн, соһуйан ходьох гынаат, сарылаабытынан таһырдьа ыстанна. Үстүүн уһана туран, бастаан туох буолбутун өйдөөбөккө гынан баран, Мааппыс дэлби куттаммыт, уолуйбут сирэйин көрөөт, утары сүүрдэ.
-Үстүүн, хайдах буолабын. Өлбүт, өлбүт дии, эбэм, -дии-дии эр киһиэхэ сүүрэн кэлэн, Мааппыс кэтит санныгар өйөнөн туран эрэ, иэрийэ-иэрийэ ытаан барда.
-Уоскуй-уоскуй, Муся. Куттаныма, айманыма. Барытын быһаарыахпыт. Кырдьаҕас киһи барар кэмэ кэллэҕэ, -диэн баран Үстүүн Маппыһы ыга, ыксары кууһан ылла.
Бу түгэҥҥэ Маппыс аһыылаах хараҕын уута киниттэн ыйытыы көрдөөбөккө, биир кэм сүтүк үрүччэтэ буолан, тохтоло суох халыйан барда. Аттыларыгар Моойто барахсан тэҥҥэ ыйылыы-ыйылыы, төттөрү-таары сүүрэкэлии сырытта.

Эһиилгитигэр эмиэ ыам ыйын ылааҥы күннэригэр, Мааппыстаах тэлгэһэлэрин аттыгар кыра омук массыыната кэлэн хорус гына түстэ. Массыына иһиттэн дэлби үөрбүт-көппүт сирэйдээх эр киһи сулбу ойон таҕыста. Сүүрэн кэлэн массыына биир ойоҕос аанын арыйа баттаата.
Арай массыына иһигэр олус дьолломмут, мэктиэтигэр сааскы ньургуһуну кытта тэҥҥэ сып-сырдыгынан сандаара мичилийбит Мааппыс олорор эбит. Илиитигэр муус-маҥан курууһуба, сымнаҕас суорҕаҥҥа кырачаан киһини бобуччу көтөхпүт.
-Үстүүн, бастаан кыыскын ыл эрэ. Сэрэн-сэрэн, -дии-дии быыкаайык, саҥа күн сирин көрбүт кыыһын аҕатыгар утары уунна.
-Ии, кып-кыра киһи киниии, кырачаан Аанньалым барахсан, дьэ дьиэбитигэр кэллибит. Муся, бэйэҥ тахсар инигин дии. Аадьыгыдьык, уудьугудьук, Ааньалыска Аанньал, утуйардаах кыыс эбиккин ээ, -Үстүүн оҕотун хайдах таптыан билиминэ, сирэйин араастаан мылата-мылата, кыыһын көтөхпүтүнэн олбуор иһигэр киирдэ.
Кэнниттэн Мааппыс массыынаттан тахсан, сааскы чэбдик салгынынан толору тыынан, сырдык чаҕыл күн уотуттан хараҕа саатан, халлаан диэки хантас гынаат, чарапчыланан, тохтоон турда. Салгыы сиэбин хастан, хаһааҥҥыта эрэ Үстүүнэ бэлэхтээбит абырахтаах икки аанньалларын хостоон таһааран, имэрийэн көрдө, онтон ытыһыгар ууран, күн диэки утары уунна.
-Аанньалларым, аанньалларым барахсаттар, эһиги баар буолаҥҥыт бу бүгүн мин олус дьоллоохпун. Эһиги төлөннөөх сүрэххит сылааһа бу сыллар тухары миигин угуттаан, олоххо тардыһар күүспүн өһүлтэрбэккэ аҕалла. Хаста-хаста эһиги мин санаарҕыыр, санньыйар, кэмсинэр, кэлэйэр күннэрбэр сүүспүттэн өйөөн, кэннибиттэн үтэн испиккит буолуой? Махтанабын эһиэхэ… уонна эбэбэр эһигини үлтү бырахпытыгар, бырааппар Кириисэҕэ, эһигини быыһаан ылбытыгар уонна биллэн турар, Үстүүммэр, эһигини бэлэх ууммутугар, -диэн баран Мааппыс аанньалларын уоһугар даҕайан, сэрэнэн уураан ылла. Аттыгар Моойто иччитин хас биирдии тылын болҕойон истэ, кини эмиэ аанньаллар сүрэхтэрин сылааһыгар тиксээри, тохтоло суох өрүтэ ыстаҥалаан барда.
Бүттэ.