Главная / Кэпсээннэр / Дарбыанаптар дьиэлэригэр
Добавить комментарий
Бэлиэчэй ийэтэ, матаҥнаабыт суон эмээхсин, дьэбир майгыннааҕынан биллэр. Кини, кийиитэ буолуохтаах кыыһы соччо-бачча ымманыйбакка көрүстэ. Арай аҕалара Дарбыанап, үгүһү-элбэҕи саҥарбакка, хантан эрэ арыгылаах бытыылканы хаба тардан ылла. Оҕонньор аҕыйах саҥалаах, бэл түүҥҥү харабыл буолбут тэрилтэтин дьонун кытары мээнэ сэлэһэрин сөбүлээбэт.
Бу унаарыччы көрбүт хара бараан кыыс аата Сүөкүччэ диэн. Кини бу турар бэйэтэ эрэ. Киһи албыныгар түбэһэн оҕоломмут ийэтэ Сүөкүччэ кыра эрдэҕинэ, ууга түспүт оҕолору быыһыы сылдьан өлбүт. Сүөкүччэ ийэтин докумуоҥҥа анаан түспүт соҕотох хаартыскатын илдьэ сылдьар. Ол хаартыскаттан ып-ыраас арылхай харахтар сырдыы көрөн мичээрдииллэр. Билэр дьоннор Сүөкүччэни ийэтин курдук диэччилэр. Оччоҕо кини бэйэтин хаартыскатын ийэтин киэнигэр тэҥнии тутан көрөр…
Сүөкүччэ, Бэлиэчэйи кытта билсиһэ сылдьан, мэлдьи ийэтин туһунанан сылаастык ахтан аһарара. Дьиҥ иһигэр кини ийэтин туһунан адьас дуона суоҕу билэрэ, ол эрээри кэпсээтэҕинэ, субу аттыгар баарыныы, сүрдээҕин билэр курдук буолан хаалара. Ол кэпсээн-кэпсээн баран, аны Бэлиэчэйтэн: «Эн кэпсээ», – диэн көрдөстөҕүнэ, уола хайдах эрэ мух-мах барара: «Мин ийэм туох да уратыта суох», – диэн эрэ кэбиһэрэ. Онуоха Сүөкүччэ: «Эһиги, уолаттар, бэйэҕит итинниккит», – диэт уолун муннун ыарыылаахтык тыгара. Бэлиэчэйдээҕи кытта өссө хас да уол, кыыс кэлсибит. Түмсэн, сыбаайбаны хайдах, ханна тэрийэн ыытар туһунан кэпсэтии буолла. Эмээхсин халыҥ халтаһалаах хараҕа тоҕо эрэ кийиитин диэки сылаанньыйан ылбат, ахсарбатах курдук сүүрэкэлиир, ол оннугар туттан-хаптан тырыбынайбыт ыалдьыт кыыска субу-субу тохтоон ылар. «Ээ, биһиэхэ кэм буолуо», – диэн астымматах санааны халыҥ халтаһалар саба түһэн хаххалыы сатыырга дылылар.
– Тоойуом, эн тугу үлэлиигин? Үөрэнэҕин дуу? – диэн ыйытта ол тырыбынайбыт кыыстан Дарбыанаба эмээхсин.
– Мин, бабушка, үлэлиибин. Штукатуркаһыттар биригээдэлэригэр, Сүөкүччэни кытта, – дии оҕуста онуоха кыыс.
– Ээх, – диэн, хайдах эрэ алҕас иһиттим дуу диэх курдук, эҥээриттэ эмээхсин. – Биир эбиккит дии… Оттон мин уолум үөрэнэр ээ. Ити эһигини салайар-дьаһайар киһи буолуохтаах.
Бэлиэчэй, ийэтин саҥатын тохтотоору, улаханнык көхсүн этитэн баран, хараҕын сүүһүн аннынан кыыһырбыттыы кылахачытан ылла. Дарбыанаба да өйдөөтө быһыылаах, тохтоон, уоһун ньимитэн баран, Сүөкүччэни халты көрөн аһарда. Оттон Дарбыанап арыгыттан атыҥҥа аралдьыйбат кырдьаҕас буолан биэрдэ. Кырдьык да, кини арыгыны атас-доҕор оҥостон, түптээх үлэни үлэлээбэтэх, эмээхсинэ этэринии, «уоту уймахтаабыт сордоох». Кэлин
эмтэтэн эҥин, тохтоон ылаттыы-ылаттыы, дөрүн-дөрүн ыһыктынан кэбиһэр түгэннэрдээх. Бу сырыыга эмиэ оннук буолаары гынна быһыылаах, тоҕо эрэ илиитэ-атаҕа салҕалаабыт. Төһө да дьэбир буолтун иһин, оҕонньорун кыайан туппатах Дарбыанаба эмээхсин бу сырыыга бытыылкалары былдьасыһан харбыаласпата, ыалдьыттарын кытта ол-бу тэриир туһунан «оннук», «сөп», «чэ, буоллун» эҥин диэн кэпсэтиһэ олордо.
Штукатурдары, ол аата тутааччылары, салайар киһи буолаары университет тутуу инженердэрин бэлэмниир факультетыгар үһүс сылын үөрэнэр Бэлиэчэй Дарбыанап сыбаайбата студеннар остолобуойдарыгар оҥоһуллуохтаах диэн буолла. Үп-ас чопчу быһаарыллан бүттэ. Дарбыанаптар сыбаайба күнүгэр такси ыларын күүтэн бэлэм олоруохтаахтар. Бары түбүгү-садьыгы сыбаайбаны тэрийэр-ыытар комиссия сүгэр. Эмээхсин итини сөбүлүү иһиттэ, оттон Дарбыанап иһиттэ эрэ, истибэтэ эрэ, көннөрү мэндээрэн олордо. Бэлиэчэй чэй, арыгы диэки көрө-көрө, ымсыыран силин быһа ыйырбахтаата. Оскуоланы бүтэрэн баран тутууга болуотунньуктуурун саҕана, сорох-сороҕор аҕатын аһара түһэн иһэр этэ, кэлин Сүөкүччэни кытта билсэн уонна студент буолан баран, бэйэтин кыана туттан, хам-түм эрэ түлэй-балай бараттаан ылара. Итинэн кини ийэтин сүрдээҕин үөрдэн сылдьыбыта. Дарбыанаба уола иһэрин тохтоппутун бу кыыстан эрэ буолуо дии санаабат этэ, көннөрү сааһыран уонна үөрэххэ киирэн киһитийдэҕэ диэн түмүктүүрэ. Бэлиэчэйи «аҕата хара сордоох» амтаһытан турардаах. Кини киэһэ аайы бытыылканы эмсэхтэнэригэр, уолугар, кыра да эрдэҕинэ, үрүүмкэ түгэҕэр кутан бэрсэрэ, кэлин онто былдьасыһан, аны хайаан да толору үрүүмкэни куттаран иһэр буолан хаалбыта. Онуоха аҕата: «Һы, эр киһи буоллаҕа»,— диэн кэбиһэрэ ийэтэ буойсаары гыннаҕына. Оттон Дарбыанаба аһары түһэн саҥараары айаҕын атан истэҕинэ, киһитэ: «Чэ-чэ, эн да холоон этиҥ. Биһиги дьыалабытыгар тугуҥ сыһыанай?» – диэн, тугун эрэ олуйан, ситэ этиппэккэ, саҥата суох ыытара.
Билигин эмээхсин эмиэ иһэн эрэр оҕонньоругар иһэ буһан, халыҥ халтаһаларын саба түһэрэн, кынчарыйарын кистээн, төбөтүн холкук-илкик хамсатар. Кини ол кистэммит харахтарыгар кийиититтэн астымматах санаата эмиэ көстүөххэ айылаах. «Уҥуоҕа кып-кыра, өссө хатыҥыр, эбиитин сирэйэ хара, арай хараҕа үчүгэй, итинтинэн уолбун абылаатаҕа дуу, – дии саныыр Дарбыанаба кэпсэтэрин быыһыгар. – Көстөр дьүһүнүнэн мин уолбар адьас тиийбэт. Бэлиэчэй кинини кытта төһө өр олоруоҕай? Бу кыыс иннинэ уолум биир бэртээхэй да барахсанныын билсиһэ сылдьыбыттааҕа. Аһары ылларан таптаабыта ээ. Туохтан тапсыбатахтара буолла? Ол кэнниттэн Бэлиэчэй иһэн буорайа
сыспыта».
Эдэрдэр остуолтан туран, хоско киирэн тугу эрэ күлэ-күлэ сүбэлэһэн бардылар. Сүөкүччэлээх Бэлиэчэй атын хоско киирдилэр. Сүөкүччэ дьиэни сөбүлүү көрдө. Ыраастык, дьып-дьап туттан олорор эбиттэр. Үс хостоох, бу дьиэни Дарбыанаба арахсыбакка туруорсан, элбэхтик айдааран туран ылбыт. Урут ааны күүскэ астахха-саптахха даҥын буора саккырыы турар, түүнүгүрбүт муосталаах, кып-кыараҕас симии дьиэҕэ уонтан тахса сыл олорбуттара. Урут оҕонньор итирдэҕинэ дьиэм куһаҕаныттан иһэбин-аһыыбын диэн суланара. Дарбыанаба кэнники кэмнэргэ горсовет үлэһиттэрин, депутаттарын сүгүн үлэлэппэт курдук турунан, кэлин тиһэҕэр санаатын ситиспитэ: мас дьиэ үс хостоох квартиратын олордон ылбыта. Аны оҕонньор дьиэ ылбыт үөрүүтүттэн арыгытын хат иһэн киирэн барбыта.
Сүөкүччэ билиҥҥитэ эҥин араас дьон олорор айдааннаах-аймалҕаннаах уопсай дьиэлэриттэн атыны билэ илик, онон туспа дьиэлэнэн-уоттанан ньир-бааччы олоруон кэмэ суох баҕарар. Уоллаах кыыс бастаан тутууга көннөрү бииргэ үлэлиир дьон быһыытынан эрэ билсэллэрэ. Хам-түм паркаҕа эҥин Бэлиэчэйи, сороҕор ханнык эрэ кыыһы кытта бэркэ үөрэн-көтөн, сороҕор соҕотоҕун холуочук тэлиэскэйдэнэн сылдьарын көрүтэлиирэ. Сүөкүччэ киниэхэ соччо-бачча кыһаммат этэ. Биир биригээдэҕэ үлэлиир дьон быһыытынан эйэҕэстик дорооболоһон, кэпсэтэн эрэ ааһаллара. Онтон уол университекка студент буолбута. Били кыыһа сүтэн хаалбыта. Сороҕор Бэлиэчэй итирик соһуллаҥнаан иһэрин көрдөҕүнэ, Сүөкүччэ дьиэ муннугар саһан хаалара. Биирдэ ыкса киэһэ бытарҕан тымныыга уол итирэн охто сытарыгар түбэспитэ. Ааһа бара туруоҕун сүрэ бэрдэ. Ол иһин уолу нэһиилэ сүһүөҕэр туруоран, ыскамыайкаҕа илдьэн олордубута. Үтүлүгүн кэтэрдэн, бөҕүөрбүт илиитин ириэрэ сатаабыта. Онтон арыый өйүн-төйүн булбут курдук буолбутугар, аҕата командировкаҕа баран соҕотох хаалбыт дьүөгэ кыыһын дьиэтигэр тиийэн, көрдөһөн-ааттаһан уолу киниэхэ киллэрэн, раскладушкаҕа сытыаран утуппута. Сарсыарда Бэлиэчэй хараҕын тиэрэ көрөн кэбиспитэ. Сүөкүччэ тугу да саҥарбат этэ, арай дьиэлээх кыыс, быстах-остох да буоллар, уоллаах кыыһын хаарыйан дьээбэлээхтик саҥарбахтаан аһарбыта. Сити түгэнтэн ыла Бэлиэчэй Сүөкүччэни булбута. Кинилэр күнү-дьылы чуҥкуйбакка ыытан испиттэрэ. Иккиэйэх эрэ буолары сөбүлүүр Бэлиэчэй ханна да ыҥыран сырытыннарбат буолан, Сүөкүччэ бу дьиэ салгынынан биирдэ да тыынан көрө илик. Ол иһин бүгүн олус долгуйан, кыбыста, килбигийэ туттан киирдэ. Онуоха эбии хотуна буолуохтаах эмээхсин дьэбир дьүһүнэ, астымматах курдук иҥиэттэн ылбыт туттуута-хаптыыта, ыараханнык хамсыыр халыҥ халтаһалара
Сүөкүччэни өссө симитиннэрбиттэрэ. «Ыар тыыннаах эмээхсин быһыылаах», — дии санаата Сүөкүччэ.
Кэргэнниилэр олохторо, күн-дьыл көмүс кынатыгар уйдаран, аргыый устан истэ. Кыыс оҕолоннулар. Эдэр төрөппүттэр үөрүүлэрэ-көтүүлэрэ барыта ити быыкайкаан киһиэхэ түмүлүннэ. Кыыс онтон-мантан тутуһан туран, даллах-иллэх хамсанан, күлэн-салан бэрт минньигэс оҕо буолла. Бииргэ олорбуттарын тухары Дарбыанаба эмээхсин кийиитигэр эйэргээбэт, ол эрээри кийиитэ үлэтигэр барарын кытта сиэнигэр ууллан-умайан барыах курдук уларыйа түһэр. Ити, арааһа, оҕо аҕатын адьас көрбүтүнэн төрөөбүтүттэн быһыылаах. Оттон оҕонньор хайаларыгар да биир тэҥ бэрт. Арай иһэн кэбистэҕинэ эрэ, дьиэ малын-салын ыһан, быыкайкаан оҕону куттуур.
Сүөкүччэни маннык биир күдьүс олох астыннарбат буолан барбыта. Хотуна киниэхэ тоҥуйун «уолугар тэҥнээбэтиттэн быһыылаах дии санаабыта. Бу санаатын үөрэнэ сылдьар дьүөгэлэрэ кини күүлэйдии кэллэхтэрин аайы: «Хайа, сэгээр, олохтон хаалыма, үөрэн. Оҕо эбэлээх. Көрүөҕэ», – диэн күөттээн-күөдьүтэн биэрэллэрэ, экзаменнарын туттарарыгар көмөлөһүөх эҥин буолан үүйэ-хаайа туталлара. Бэлиэчэй кэргэнэ үөрэнэрин утарбат этэ, ол эрээри биирдэ кини үөрэхтэнэрин улахаҥҥа уурбатах курдук: «Кытааттаҕыҥ», – диэт, библиотекаҕа тахсан барбыта. Дарбыанаба, кийиитэ үөрэниэн баҕарарын туһунан истэн баран, иһигэр «кини да үөрэхтэммитэ диэхтээн» диэн, тимири ыйыстыбыттыы ньимийэн сылдьыбыта. Ити курдук хотуннаах кийиит бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэспэттэрин тастарыгар таһаарбакка, ол эрээри тыбыс-тымныынан хаарыйсар курдук дук-дах туттан, икки сылы биир дьиэҕэ аһардылар.
Сүөкүччэ экзаменнарын үчүгэйдик туттартаан, университет студеннарын күргүөмнээх олохторун үөһүгэр дьулурҕатык киирэн кэбистэ. Дьиэтинээҕэр аудиторияҕа холкутук тыынар, арай оҕотун аһары ахтар. Күнэ үксэ факультекка, балыыһаҕа, библиотекаҕа баранар. Күнүс буфекка аһыыр. Оҕотун, Сардаанканы, кытта киэһэ: букунаһан ылар. Онон Сардаанка эбэтигэр ордук убанан эрэр эрээри ыкса киэһэ аччыктаабыт, сылайбыт көрүҥнээх ийэтэ киирэн кэллэҕинэ, оҕо эбэтиттэн тэйэн, саамай ахтылҕаннаах күндү киһитигэр туох баар үчүгэйинэн көстүөн баҕаран, сирэйдиин-харахтыын чаҕылыйан өрө тэйэ түһэр. Оччоҕуна куукунаҕа ас тардар Дарбыанаба холустук туттан иһити-хомуоһу тыаһатар, аһы-үөлү дьалкытар, быһаҕы-биилкэни мүччү тутар.
Бэлиэчэй, оҕотун дьээбэлии-дьээбэлии, астынан олорон аһаан-сиэн хабыаланар. Оттон Сүөкүччэ аат-харата эрэ аһаабыта буолар. Кэргэнэ: «Хайа, бу тоҕо аанньа аһаабаккын?» – диэтэҕинэ, «Ээ бэйэм, хайдах эрэ тот курдукпун»,— диэн баран
туран, оҕотун ылан хоско киирэр. Бэлиэчэй иһит хомуйа хаалар. Дарбыанаба үрдүк үөрэҕи бүтэрэрэ чугаһаабыт уолугар иһити хомуттарыан баҕарбат, «Хотуммут, хата, аһаан абыраата дии», – диэн уоһун иһигэр мөҥүттэ-мөҥүттэ, уолун оннугар иһит сууйан барар.
Биирдэ Сүөкүччэ эрдэ кэллэ. Сардааҥкатын эбэтигэр ыытан баран, хоһугар зачекка бэлэмнэнэ олордо. Студент аймах хаһан иллэҥсийбитэ баарай, үҥкүү куруһуогун салайар дьахтар репетицияҕа ыҥырбытын туһунан кэлэн эттилэр. Сүөкүччэ: «Сөп»,— диэн баран субу тахсыахтааҕын умнан, кинигэтигэр өссө эбии бүк түстэ. Арай биирдэ иһиттэҕинэ:
– Ойоҕуҥ үчүгэйдик көҥүл-босхо барда. Бэлэми аһыырга эрэ бэрт. Саатар, дьиэни-уоту дьаһайсыбат. Хайа эрэ чолободуйбут уол үҥкүү куруһуогар ыҥыран барда. Үчүгэй кийииттэнэн сынньаныам диэбитим ханна баарый? Эһигини көрөрбөр-харайарбар умса түһүүһүкпүн, – диэн, кийиитин тахсан барбыт дии санаан, Дарбыанаба төтөлө суох саҥарбахтаата.
Сүөкүччэ кинигэтин төлө тутан сиргэ түһэрдэ. Күөмэйигэр туох эрэ кэлэн бүөлүү аста. Куукунаҕа эмээхсин саҥата: «Сыччыай, тугу түһэрэҕин итиннэ?» – сиэним дии санаан сымнаҕастык эҥээрийдэ. Атах тыаһа сырдырҕаан хостор ааннарыгар кэлэн тохтоото. Сүөкүччэ аан тыаһаабытыгар эргиллэ биэрбитэ, кинини кынчарыйбыт болоорхой харахтар дьөлө үүттүү көрбүттэр.
– Барбатаххын дуу?
– Суох.
– Туох буоллаҥый? – диэн ботугураата ааны сабан иһэн Дарбыанаба.
Сүөкүччэ сирэйэ кытар гынна, ааны хап гына быраҕан тахсаат, хотунун куукунаҕа тиэрпэккэ ситэн ылла. Күөмэйин бүөлүү аспыт хомуоҕу ыйыстан кэбиспит курдук буола түстэ да, бу тухары хаайтаран мунньустубут кыһыытын-абатын тоҕо тэбээн, бокуойа суох саҥаран киирэн барда. Бастаан хотуна, күүппэтэҕиттэн соһуйан, чыпчылыҥныы эрэ турда, онтон дьэ өй ылан, хаана-сиинэ быһытталанан дьэбидис гынаат, өрө дьигиһийэ түстэ. Туох да тохтоппот этиһиитэ дьиэ иһин толорон кэбистэ. Сардааҥка, ыккардыларыгар туран, чохчойо-чохчойо, ытаан сарылаата.
– Түксү! Бүтүҥ эрэ! Эн бу тохтоо! – диэн Бэлиэчэй Сүөкүччэни көбдьүөтүү сатаата. – Ээ, чэ, хаалыҥ. Хайдах да буолуҥ, – диэт, бу айдаантан атаҕынан куотарга быһаарынан, сыыһа-халты таҥнан таһырдьа ойдо.
Хайалара да иннин биэрбэтэ. Ол эрээри Дарбыанаба биири эппитин хос-хос этэн кэлэҕэйдэтэлээн ылла. Кийиитэ кырдьыгы этэринэн чаҕытыах курдук өрө киммэхтээтэ. Эмээхсин, өсөһүн киллэринэн, туруулаһардыы туттан барда. Сүөкүччэ кыыһын ылан көтөхтө, уураан-сыллаан баран түһэрдэ, таҥнан библиотекаҕа таҕыста.
Киэһэ кэлбитэ, ас-үөл бэлэмнэммэтэх. Сүөкүччэ кыыһын ылан, аһаабакка, оронун оҥостон сытта. Бэлиэчэй дьиэтигэр хоно
кэлбэтэ. Сарсыныгар үөрэҕэр эмиэ көстүбэтэ. Сүөкүччэ, куолутунан, киэһэ хойутаан кэлбитигэр Бэлиэчэй итирик көрүстэ. Дарбыанаба куукунаҕа иһит сууйар. Остуолга биир кыһыл арыгы бытыылката кураанах турар.
– Сүөкүлээ, кэл, чугаһаа. Итирикпиттэн сиргэнимэ, принцесса! Арыгылаатым, борогууллаатым, бэрт буолбат дуо? Ити, баҕар, эн үтүөҥ-өҥөҥ буолуо, — диэн баран хабырынан хачыгыратта Бэлиэчэй. — Ийэбин тоҕо атаҕастаатыҥ? Ыыстаабыккын-үөхпүккүн. Ити үчүгэй быһыыҥ дуо? Ээ-э?! Ийэ диэн кимий? Билэҕиэн?!
Соҕотох «ийэ» диэн тыл Сүөкүччэ сүрэҕэр ыарыылаахтык иһилинннэ. Эмискэ ып-ыраас хараҕа дьэҥкир уунан бычалыйа көрдө. Тас таҥаһын устубакка эрэ, хоһугар сүүрэн киирэн, түннүк сэҥийэтигэр сааллан оҥоһуллубут хаптаһын остуолга бүк түһэн, кыатана сатыы-сатыы, ытаан барда. Бу киэһэ итирик аҕатыттан куттанан эрдэ утуйбут кыысчаана кини ытыырыттан уһуктумуон баҕарар да, кыатаммакка, ис-иһиттэн эҥсэлийэн саҥа таһааран бөтүөхтээтэ. Бэлиэчэй хос ортотугар сүөдэс гына түстэ.
– Ытаабыта буолаҕын… Туоххунан өҥнөн киэбирэҕин эн миэхэ? Ийэм этэринэн, эн мин суохпар хоскор уолаттары киллэрэн сэлэһэриҥ бэрт үһү дии. Оттон миэхэ эйэргиэх быһыыҥ тоҕо эрэ биллибэт. Сэттэ сирэй буолаары гынаҕын дуо, маа бэйэлээх кырасаабысса…
– Ийэҥ соруйан холуннарарын истэ-истэ…
– Эмиэ! – Бэлиэчэй олоппоһу хаба тардан ылан, муостаҕа хампы охсон кэбистэ, олоппос тостубут атаҕа илиитигэр хаалбытын Сүөкүччэ диэки бырахпыта, истиэнэ испиэскэтин бытарытта. Сардааҥка уһуктан ыҥырҕаата. Бэлиэчэй, онтон өйдөммүттүү, аан холуодатыгар охсуллан тэмтэриҥнии-тэмтэриҥнии, оҕотугар барыах курдук иһирдьэ-таһырдьа хардыылаамахтаата. – Ээй, синэ биир! – диэт, таҥаһын таҥнан хачымахтанна, тэлиэс-былаас үктэнэн тас ааны былдьаста.
– Нохоо! – диэн хаһыытаан хаалла Дарбыанаба. Эмээхсин эриэн саал былаатын бүрүнэн батыһан таҕыста, балай эмэ буолан баран, дэлби тоҥон чуучугураан киирдэ. – Бэрт дьахтар итирик эргин үүрэн таһааран тоҥорон өлөрөр инигин? Олоруоҥ дуо, булан аҕал! Ол-бу буолан хааллаҕына, эн эппиэттиэҕиҥ.
Сардааҥка эбэтиттэн ийэтигэр сүүрэн кэллэ. Утуйаары оҥостон эрдэхтэринэ, Дарбыанаба оҕону ньылбы тардан ылла, Сардааҥка ытаата. Онуоха ийэтэ ылаары гыммытыгар, эмээхсин баабый илиитэ Сүөкүччэни чугаһаппата даҕаны.
– Эргин бул! Оҕону мин да көрүөм. Көрөн-көрөн бачча киһи оҥорон эрэбин, – диэт, оҕону көтөхпүтүнэн хоһугар ньимис гынна.
Сүөкүччэ, итирик киһини хантан көрдөөн булуоҕун саараан, балай эмэ олорбохтоото, онтон хотуна өссө төгүл санаппытыттан уулуссаҕа тахсан дэлби тоҥуор диэри онон-манан хаампахтаан баран, төннөн
киирэн, таҥастыын-саптыын оронугар сытан, сылайан хойуу кыламаннарын быыһынан курас уу сүүрэрин билбэккэ, утуйан харахтара силимнэһэн бардылар.
– Оксиэ… айыы-айа… – Бэлиэчэй, ханна утуйан баран уһуктубутун билбэккэ, суорҕанын арыйан, хос иһин мээнэнэн килиэр-малаар көрдө. Дьиэтигэр буолбатах эбит. «Бай, ханна-ханна сытабыный, бу? Хайа-ы, уолаттар хосторо эбит дуу? Һуу, хайдах манна кэлэн хаалбыппыный? Бэйи, хас чаас буолбутуй? Тыый, ырааппыт дии! Бэлиэчэй тураары, ороҥҥо олорон иһэн, төбөтө ыалдьара бэрт буолан, төттөрү сытынан кэбистэ. Балай эмэ, илиитин-атаҕын ыһыктан салбаҕыран сытта. Онтон, дьааһыйа-дьааһыйа, нэһиилэ орҕостон кырыыҥкаҕа уолаттар ситэ испэккэ хаалларбыт ууларын иҥсэлээхтик ыйырбахтаата уонна, өссө иһиэххэ айылаах баарын көрдөөн, хараҕа күөх чаанньыкка иҥиннэ. Чаанньык кураанах эбит. «Дьаабаллар, – диэн үөхсэ санаата. – Һуу, кыратык абырахтана түспүт киһи», – диэн ботугураан баран, оронугар төннөн кэлэн сытынан кэбистэ.
Бу сытан кини күн эгэлгэтин барытын эргитэ санаата. «Ити хайдах баҕайыный? Дьиэбэр айдааны тардан кэбистим. Ол эрээри онно туох буруйдаахпыный? Ийэм икки, Сүөкүччэ икки хайа-хайаларын төрүт сөпсөспөттөрүн мин да тулуйа сатаатым эбээт. Ийэм миэхэ күндү киһи. Оттон Сүөкүччэ?.. Арааһа, кинини алҕас кэргэн ылбыппын. Соччо-бачча таптаабат этим. Сатана, били дьүөгэ кыыһа дьиэтигэр биһигини хааллартаан баран, атын сиргэ хонон хаалан… Сыыйа тэйиэх быһыылааҕым. Сүрэҕим киниэхэ аһары ууллубат эбээт. Ону баара… Бэйэни кыаммакка… Оҕобутуттан эрэ тардыстабын. Үчүгэйкээнэ бэрт ээ. Эбэтэ да киниэхэ сүрдээҕин ылларда. Арай…
– Бай, кэм да сытар эбиккин дуу? – диэн өрүкүнэһииттэн Бэлиэчэй хараҕын аһан уһуктан кэллэ. Утуйан хаалбыт эбит. Төбөтүн ыарыыта арыыйда мүлүрүйбүккэ дылы да, син биир ааспатах.
– Дьэ, табаарыс, кэбилэнэн ахан кэлбитиҥ ээ. Хайдах итинник буолаҕыный? Вахтер суоҕар ааспыт быһыылааххын, онтон атын тутуллуохтаах этиҥ. Төһө да өлө итирдэргин, сүһүөххүн ыһыктыбат, ханна киирэргин билэр эбиккин. Сыгынньахтаан сытыарбыппыт кэннэ: «Ойоҕум куһаҕан», – дии-дии, ытаан ньолҕоруйбутуҥ. Дьэ киһи бөҕөҕүн», – диэн кэпсээннээх буолла дьиэлээх киһи Халтаанап.
Дьиэлээхтэр (кинилэр төрдүөлэр) остуол тардан бардылар. Киһилэрин туруоран суунар сиргэ илтилэр. Биир сыыдам уол сүүрэн тахсан бытыылка ойутан аҕалла.
– Чэ, Бэлиэчэй, төбөҕүн абырахтан,— диэн бэһиэн күө-дьаа иһэн-аһаан бардылар.
Бэлиэчэй кырдьык да сэргэхсийдэ. Төбөтө ыалдьыбат буолла. Өссө холуочуйа быһыытыйда.
– Хайа, доҕоор, холуочуйдуҥ дуу?
– Эс, көннөрү, ыарыым ааста ини.
– Оннук эрэ
буоллун… Доҕоор, тоҕо ити эн олус муҥатыйаҕын? Уопсайынан, эн хайдах эрэ киһи сатаан өйдөөбөт курдук буолан эрэҕин ээ,— диэтэ эмискэ, хонос гына түһээт, Халтаанап.
– Ол хайдах өйдөөбөккүтүй? Арыгыны аһары иһэн итирэн хааллаҕым дии. Итириги кытта тугун аахсаҕыт? Эн да холоон буолаа инигин,— диэн мүлүк-халык тутунна Бэлиэчэй.
– Суох-суох, дьыала эн итирэн кэлбиккэр буолбатах. Тоҕо арыгылыыр буолбутуҥ дьиибэ. Үөрэх күнүн көтүтэҕин. Факультекка саҥаран эрэллэр.
– Ээ, чэ, доҕор, үөрэтимэ. Киһини батыһа сылдьан аалан хааллаххытый? – Бэлиэчэй ойон турда. – Хата, биэс солкуобайда иэһээҥ эрэ. Ас атыылаһан тиийиэхтээх этим. Биэрбит харчыларын иһэн кэбиспитим. Сүрэ бэрт.
– Мэ, – Халтаанап, өс киирбэх сонун сиэбиттэн сабыс-саҥа кумааҕы харчыны хачыгыратан таһааран, Бэлиэчэй салҕаластаабыт илиитигэр туттаран кэбистэ.
– Баһыыба. Үтүө доҕор, көр, итинник.
Тахсан барбытын кэннэ уолаттар Халтаанабы саҥардылар.
– Эн таах харчы биэрдиҥ. Тугу эрэ албыдыйар. Арааһа, ас атыылаһаары ылбата, салгыы арыгылаары гынар быһыылаах. Онон эн киһигин өссө эбии тэмтэрийэр суолга үктэннэрдиҥ.
– Оттон эһиги тоҕо сонно миигин өйдөппөтөххүтүй?
– Тылбыт тахсыбатаҕа.
– Дьэ ити баар. Киһи сыыһаны оҥорорун билэ олорон, тылгыт тардан хаалар. Түөрт эр бэрдэ биир киһини тутар кыахпыт суох… – Халтаанап абаран төттөрү-таары хаамыталаата.— Хайдах буолабыт?
– Ээ чэ, ол иһэн тугу гыныа буоллаҕай? Олус айманымаҥ, – диэн бэйэ-бэйэлэрин уоскутуһан, уолаттар киинэҕэ бараары, көрүдүөргэ тахсан, кыргыттарын ыҥыра түөрт аҥыы сүүрдүлэр. Кырдьык, сэрэйбиттэрин курдук, бу кэмҥэ Бэлиэчэй били ылбыт харчытынан, студеннар уопсайдарыттан тахсаат, быһа кафеҕа тиийэн, арыгы иһэн итирэн эрэр этэ. Оттон доҕотторо кыргыттарыныын киһи интэриэһин чэпчэкитик тардан ылар сюжеттаах, элбэх ырыалаах-үҥкүүлээх, икки сериялаах индийскэй киинэни үлүһүйэн көрө олорбуттара. Бэлиэчэй, сөбүн итирэн таһырдьа тахсан, дьиэлиир быһыынан, остуолбаларга анньыллан, дьоҥҥо кэтиллэн ыла-ыла, халтыр-мүлтүр үктэнэн истэ. Кини төбөтүгэр, кумааҕыны хайыта тыытан ыһар курдук, ойом-сойом санаалар элэгэлдьиһэллэр.
«Билигин дьиэбэр киириэм. Сө-өп. Сүөкүччэ… ээ… ийэбин үөхпүтүн ситиһиэм… Бэйи, ол хайдах ситиһэбин? Кырбаан дуо? Чэ, кыратык дапсыйа да түстэххэ, туох буолуой? Урут аҕам ийэбин, олус ньаҕыйан бардаҕына, түҥнэритэ дайбаан кэбиһэрэ дии. Ол да буоллар, кырдьыахтарыгар диэри син олороллор. Мин эмиэ оннук олоруохтаахпын дуо?.. О, абам да баар эбит!.. Бэйи, бу мин кимиэхэ абарабыный? Сүөкүччэҕэ дуо?.. Кырдьык, дьиэм иһэ кини киириэҕиттэн ыла хаҕыстыйда буолбаат».
– Ситиһиэм! – диэн саҥа таһааран хаһыытаата Бэлиэчэй. Дьоннор кини диэки эргиллэн көрдүлэр, оҕолор куттанан харахтара төгүрүһэн, тэйэ соҕуһунан ааһыталаатылар.
Бэлиэчэй, содуомнуур дохсун санаатын туппутунан, дьиэтин иһигэр көтөн түстэ да, сутуругун күөрэппитинэн быһа хоһугар ааста.
– Хайа, нохоо! – диэбитинэн кэнниттэн ийэтэ батыста.
Бэлиэчэй кураанах хоһу көрөн, кыбдьыгыраабытынан эргиллэ биэрдэ да, Сүөкүччэ киирдэҕэ дии санаан, ааҥҥа харбыалаһан кэлбит ийэтин түҥнэри дайбаан түһэрдэ.
– Айыка-а! – диэн ийэтин кыламмыт саҥатын истэн, тэбээри атаҕын көтөҕөн иһэн тохтоон, ийэтин аттыгар тобуктуу түстэ.
– Һуу, ийээ, бу иэдээммин! Эн эбиккин дуу? Оо, алҕас, – Бэлиэчэй ийэтин туруора сатаан соһоҕостосто.
Дарбыанаба, айа-дьойо бөҕөнү түһэрэн, нэһиилэ алтахтаан дьыбааҥҥа кэлэн олордо, уолун диэки дьэбиннээҕинэн түҥнэри кынчыатаата, төбөтүн хам туттан бүк түһэн баран, хомойон-курутуйан, көхсүн аҥара хайа ыстанан түспүтүн курдук, этэ-сиинэ бүтүннүү ыалдьыбытыттан тыынын кыайан ылыа суох эппэҥнэс буолан хаалла.
«Оҕо ииттэн киһи-хара гыммыт дьолум ити баар. Кырбаан боруостаары гынан эрэр. Кыра эрдэҕинэ төһөлөөх эрэйдэнним этэй? Хас ыарыйдаҕын аайы сүрэҕим быллыгырыыра. Бэйэ эрэйдэнэн төрөппүт оҕото хайдах буолуо эбитэй? Үгүстүк оҕо түһэттэрэн буорту буолуохпуттан ыла, оҕолонор дьолтон матан, бу маннык сорго түбэспит бэйэм дуу? Оҕонньорум баҕайы ити сорбунан-муҥмунан кыһарыйан кыайара. Түптээн олоруох баҕатыгар киниэхэ тахсан, бу кыһыл оҕо эрдэҕинэ, элбэх оҕолоох эдьиийбиттэн ытаан-соҥоон ылбытым. Бүтүн дууһабытынан таптаабыппыт. Бэлиэчэй буоллаҕына биһигини дьиҥнээх ийэтин-аҕатын курдук санаан сылдьар. Оттон бэйэтин төрөппүттэригэр сылдьан улааппыта буоллар, хайдах буолан тахсыа эбитэй? Кини убайдара, эдьиийдэрэ билигин бары бэрт дьоннор. Арай биһиги киһибит – ити…»
– О, айыкабын даа,— диэн сутурук түһэн этэ ыалдьыбытыттан буолбакка, сылаас тыынын күүһүнэн сүрэҕин чопчута буолан мэлдьи оҕо дэтэ сылдьар киһитэ туох баар дууһатын харааһыннарбытыттан айаккалаата Дарбыанаба.
Бэлиэчэй дьигиһис гынна, хайдах эрэ итирбитэ ааһан, хараҕа сырдаан, өйө дьэҥкэрэн кэллэ. Туох алдьархайы оҥорбутун үлүгэрдик өйдүү биэрэн, ийэтин диэки буруйдаммыттыы көрөн чыпчылыҥнаата. Күөмэйэ кууран хаалбыт, саҥарыах курдук оҥоһунна да, киһи арааран истэр тыла тахсыбата, синньигэстик ыҥыранарга дылы кыыкынаата. Көхсүн этитэн, күөмэйин оҥоһунна.
– Ийээ… ийээ… Сүөкүччэ ханнаный?.. Оттон оҕом?..
Дьиэ иһигэр киһи кулгааҕа чуҥкунуох чуумпута буолла. Бэлиэчэй айманан ыйыталаспыт быһыттаҕас тылларын дорҕоонноро, бу бүтэй чуумпуну дьөлө көтөн барбаккалар, аара биир-биир таммалаабыт курдук буоллулар. Аан аһыллар тыаһа иһилиннэ. Бэлиэчэй тыас хоту чөрбөс гынан эргилиннэ. Ыараханнык тыынан хаамар киһи күлүгэ муостаҕа түһэн күлүҥнээтэ.
– Хайа, тоҕо иһийдигит? Сүөкүччэ элэ-была тылбын ылыммата. Онон кийииттэнэн, сиэннэнэн бүттүбүт… – диэт сүрэҕин туттубутунан охтон түстэ Дарбыанап оҕонньор.
Укажите e-mail или номер телефона для связи:
Опишите причину жалобы:
Аудиота:
🎵 Дарбыанаптар дьиэлэригэр — Кэпсиэ
Содержание
1
Бэлиэчэй ийэтэ, матаҥнаабыт суон эмээхсин, дьэбир майгыннааҕынан биллэр. Кини, кийиитэ буолуохтаах кыыһы соччо-бачча ымманыйбакка көрүстэ. Арай аҕалара Дарбыанап, үгүһү-элбэҕи саҥарбакка, хантан эрэ арыгылаах бытыылканы хаба тардан ылла. Оҕонньор аҕыйах саҥалаах, бэл түүҥҥү харабыл буолбут тэрилтэтин дьонун кытары мээнэ сэлэһэрин сөбүлээбэт.
Бу унаарыччы көрбүт хара бараан кыыс аата Сүөкүччэ диэн. Кини бу турар бэйэтэ эрэ. Киһи албыныгар түбэһэн оҕоломмут ийэтэ Сүөкүччэ кыра эрдэҕинэ, ууга түспүт оҕолору быыһыы сылдьан өлбүт. Сүөкүччэ ийэтин докумуоҥҥа анаан түспүт соҕотох хаартыскатын илдьэ сылдьар. Ол хаартыскаттан ып-ыраас арылхай харахтар сырдыы көрөн мичээрдииллэр. Билэр дьоннор Сүөкүччэни ийэтин курдук диэччилэр. Оччоҕо кини бэйэтин хаартыскатын ийэтин киэнигэр тэҥнии тутан көрөр…
Сүөкүччэ, Бэлиэчэйи кытта билсиһэ сылдьан, мэлдьи ийэтин туһунанан сылаастык ахтан аһарара. Дьиҥ иһигэр кини ийэтин туһунан адьас дуона суоҕу билэрэ, ол эрээри кэпсээтэҕинэ, субу аттыгар баарыныы, сүрдээҕин билэр курдук буолан хаалара. Ол кэпсээн-кэпсээн баран, аны Бэлиэчэйтэн: «Эн кэпсээ», – диэн көрдөстөҕүнэ, уола хайдах эрэ мух-мах барара: «Мин ийэм туох да уратыта суох», – диэн эрэ кэбиһэрэ. Онуоха Сүөкүччэ: «Эһиги, уолаттар, бэйэҕит итинниккит», – диэт уолун муннун ыарыылаахтык тыгара. Бэлиэчэйдээҕи кытта өссө хас да уол, кыыс кэлсибит. Түмсэн, сыбаайбаны хайдах, ханна тэрийэн ыытар туһунан кэпсэтии буолла. Эмээхсин халыҥ халтаһалаах хараҕа тоҕо эрэ кийиитин диэки сылаанньыйан ылбат, ахсарбатах курдук сүүрэкэлиир, ол оннугар туттан-хаптан тырыбынайбыт ыалдьыт кыыска субу-субу тохтоон ылар. «Ээ, биһиэхэ кэм буолуо», – диэн астымматах санааны халыҥ халтаһалар саба түһэн хаххалыы сатыырга дылылар.
– Тоойуом, эн тугу үлэлиигин? Үөрэнэҕин дуу? – диэн ыйытта ол тырыбынайбыт кыыстан Дарбыанаба эмээхсин.
– Мин, бабушка, үлэлиибин. Штукатуркаһыттар биригээдэлэригэр, Сүөкүччэни кытта, – дии оҕуста онуоха кыыс.
– Ээх, – диэн, хайдах эрэ алҕас иһиттим дуу диэх курдук, эҥээриттэ эмээхсин. – Биир эбиккит дии… Оттон мин уолум үөрэнэр ээ. Ити эһигини салайар-дьаһайар киһи буолуохтаах.
Бэлиэчэй, ийэтин саҥатын тохтотоору, улаханнык көхсүн этитэн баран, хараҕын сүүһүн аннынан кыыһырбыттыы кылахачытан ылла. Дарбыанаба да өйдөөтө быһыылаах, тохтоон, уоһун ньимитэн баран, Сүөкүччэни халты көрөн аһарда. Оттон Дарбыанап арыгыттан атыҥҥа аралдьыйбат кырдьаҕас буолан биэрдэ. Кырдьык да, кини арыгыны атас-доҕор оҥостон, түптээх үлэни үлэлээбэтэх, эмээхсинэ этэринии, «уоту уймахтаабыт сордоох». Кэлин
эмтэтэн эҥин, тохтоон ылаттыы-ылаттыы, дөрүн-дөрүн ыһыктынан кэбиһэр түгэннэрдээх. Бу сырыыга эмиэ оннук буолаары гынна быһыылаах, тоҕо эрэ илиитэ-атаҕа салҕалаабыт. Төһө да дьэбир буолтун иһин, оҕонньорун кыайан туппатах Дарбыанаба эмээхсин бу сырыыга бытыылкалары былдьасыһан харбыаласпата, ыалдьыттарын кытта ол-бу тэриир туһунан «оннук», «сөп», «чэ, буоллун» эҥин диэн кэпсэтиһэ олордо.
Штукатурдары, ол аата тутааччылары, салайар киһи буолаары университет тутуу инженердэрин бэлэмниир факультетыгар үһүс сылын үөрэнэр Бэлиэчэй Дарбыанап сыбаайбата студеннар остолобуойдарыгар оҥоһуллуохтаах диэн буолла. Үп-ас чопчу быһаарыллан бүттэ. Дарбыанаптар сыбаайба күнүгэр такси ыларын күүтэн бэлэм олоруохтаахтар. Бары түбүгү-садьыгы сыбаайбаны тэрийэр-ыытар комиссия сүгэр. Эмээхсин итини сөбүлүү иһиттэ, оттон Дарбыанап иһиттэ эрэ, истибэтэ эрэ, көннөрү мэндээрэн олордо. Бэлиэчэй чэй, арыгы диэки көрө-көрө, ымсыыран силин быһа ыйырбахтаата. Оскуоланы бүтэрэн баран тутууга болуотунньуктуурун саҕана, сорох-сороҕор аҕатын аһара түһэн иһэр этэ, кэлин Сүөкүччэни кытта билсэн уонна студент буолан баран, бэйэтин кыана туттан, хам-түм эрэ түлэй-балай бараттаан ылара. Итинэн кини ийэтин сүрдээҕин үөрдэн сылдьыбыта. Дарбыанаба уола иһэрин тохтоппутун бу кыыстан эрэ буолуо дии санаабат этэ, көннөрү сааһыран уонна үөрэххэ киирэн киһитийдэҕэ диэн түмүктүүрэ. Бэлиэчэйи «аҕата хара сордоох» амтаһытан турардаах. Кини киэһэ аайы бытыылканы эмсэхтэнэригэр, уолугар, кыра да эрдэҕинэ, үрүүмкэ түгэҕэр кутан бэрсэрэ, кэлин онто былдьасыһан, аны хайаан да толору үрүүмкэни куттаран иһэр буолан хаалбыта. Онуоха аҕата: «Һы, эр киһи буоллаҕа»,— диэн кэбиһэрэ ийэтэ буойсаары гыннаҕына. Оттон Дарбыанаба аһары түһэн саҥараары айаҕын атан истэҕинэ, киһитэ: «Чэ-чэ, эн да холоон этиҥ. Биһиги дьыалабытыгар тугуҥ сыһыанай?» – диэн, тугун эрэ олуйан, ситэ этиппэккэ, саҥата суох ыытара.
Билигин эмээхсин эмиэ иһэн эрэр оҕонньоругар иһэ буһан, халыҥ халтаһаларын саба түһэрэн, кынчарыйарын кистээн, төбөтүн холкук-илкик хамсатар. Кини ол кистэммит харахтарыгар кийиититтэн астымматах санаата эмиэ көстүөххэ айылаах. «Уҥуоҕа кып-кыра, өссө хатыҥыр, эбиитин сирэйэ хара, арай хараҕа үчүгэй, итинтинэн уолбун абылаатаҕа дуу, – дии саныыр Дарбыанаба кэпсэтэрин быыһыгар. – Көстөр дьүһүнүнэн мин уолбар адьас тиийбэт. Бэлиэчэй кинини кытта төһө өр олоруоҕай? Бу кыыс иннинэ уолум биир бэртээхэй да барахсанныын билсиһэ сылдьыбыттааҕа. Аһары ылларан таптаабыта ээ. Туохтан тапсыбатахтара буолла? Ол кэнниттэн Бэлиэчэй иһэн буорайа
сыспыта».
Эдэрдэр остуолтан туран, хоско киирэн тугу эрэ күлэ-күлэ сүбэлэһэн бардылар. Сүөкүччэлээх Бэлиэчэй атын хоско киирдилэр. Сүөкүччэ дьиэни сөбүлүү көрдө. Ыраастык, дьып-дьап туттан олорор эбиттэр. Үс хостоох, бу дьиэни Дарбыанаба арахсыбакка туруорсан, элбэхтик айдааран туран ылбыт. Урут ааны күүскэ астахха-саптахха даҥын буора саккырыы турар, түүнүгүрбүт муосталаах, кып-кыараҕас симии дьиэҕэ уонтан тахса сыл олорбуттара. Урут оҕонньор итирдэҕинэ дьиэм куһаҕаныттан иһэбин-аһыыбын диэн суланара. Дарбыанаба кэнники кэмнэргэ горсовет үлэһиттэрин, депутаттарын сүгүн үлэлэппэт курдук турунан, кэлин тиһэҕэр санаатын ситиспитэ: мас дьиэ үс хостоох квартиратын олордон ылбыта. Аны оҕонньор дьиэ ылбыт үөрүүтүттэн арыгытын хат иһэн киирэн барбыта.
Сүөкүччэ билиҥҥитэ эҥин араас дьон олорор айдааннаах-аймалҕаннаах уопсай дьиэлэриттэн атыны билэ илик, онон туспа дьиэлэнэн-уоттанан ньир-бааччы олоруон кэмэ суох баҕарар. Уоллаах кыыс бастаан тутууга көннөрү бииргэ үлэлиир дьон быһыытынан эрэ билсэллэрэ. Хам-түм паркаҕа эҥин Бэлиэчэйи, сороҕор ханнык эрэ кыыһы кытта бэркэ үөрэн-көтөн, сороҕор соҕотоҕун холуочук тэлиэскэйдэнэн сылдьарын көрүтэлиирэ. Сүөкүччэ киниэхэ соччо-бачча кыһаммат этэ. Биир биригээдэҕэ үлэлиир дьон быһыытынан эйэҕэстик дорооболоһон, кэпсэтэн эрэ ааһаллара. Онтон уол университекка студент буолбута. Били кыыһа сүтэн хаалбыта. Сороҕор Бэлиэчэй итирик соһуллаҥнаан иһэрин көрдөҕүнэ, Сүөкүччэ дьиэ муннугар саһан хаалара. Биирдэ ыкса киэһэ бытарҕан тымныыга уол итирэн охто сытарыгар түбэспитэ. Ааһа бара туруоҕун сүрэ бэрдэ. Ол иһин уолу нэһиилэ сүһүөҕэр туруоран, ыскамыайкаҕа илдьэн олордубута. Үтүлүгүн кэтэрдэн, бөҕүөрбүт илиитин ириэрэ сатаабыта. Онтон арыый өйүн-төйүн булбут курдук буолбутугар, аҕата командировкаҕа баран соҕотох хаалбыт дьүөгэ кыыһын дьиэтигэр тиийэн, көрдөһөн-ааттаһан уолу киниэхэ киллэрэн, раскладушкаҕа сытыаран утуппута. Сарсыарда Бэлиэчэй хараҕын тиэрэ көрөн кэбиспитэ. Сүөкүччэ тугу да саҥарбат этэ, арай дьиэлээх кыыс, быстах-остох да буоллар, уоллаах кыыһын хаарыйан дьээбэлээхтик саҥарбахтаан аһарбыта. Сити түгэнтэн ыла Бэлиэчэй Сүөкүччэни булбута. Кинилэр күнү-дьылы чуҥкуйбакка ыытан испиттэрэ. Иккиэйэх эрэ буолары сөбүлүүр Бэлиэчэй ханна да ыҥыран сырытыннарбат буолан, Сүөкүччэ бу дьиэ салгынынан биирдэ да тыынан көрө илик. Ол иһин бүгүн олус долгуйан, кыбыста, килбигийэ туттан киирдэ. Онуоха эбии хотуна буолуохтаах эмээхсин дьэбир дьүһүнэ, астымматах курдук иҥиэттэн ылбыт туттуута-хаптыыта, ыараханнык хамсыыр халыҥ халтаһалара
Сүөкүччэни өссө симитиннэрбиттэрэ. «Ыар тыыннаах эмээхсин быһыылаах», — дии санаата Сүөкүччэ.
2
Кэргэнниилэр олохторо, күн-дьыл көмүс кынатыгар уйдаран, аргыый устан истэ. Кыыс оҕолоннулар. Эдэр төрөппүттэр үөрүүлэрэ-көтүүлэрэ барыта ити быыкайкаан киһиэхэ түмүлүннэ. Кыыс онтон-мантан тутуһан туран, даллах-иллэх хамсанан, күлэн-салан бэрт минньигэс оҕо буолла. Бииргэ олорбуттарын тухары Дарбыанаба эмээхсин кийиитигэр эйэргээбэт, ол эрээри кийиитэ үлэтигэр барарын кытта сиэнигэр ууллан-умайан барыах курдук уларыйа түһэр. Ити, арааһа, оҕо аҕатын адьас көрбүтүнэн төрөөбүтүттэн быһыылаах. Оттон оҕонньор хайаларыгар да биир тэҥ бэрт. Арай иһэн кэбистэҕинэ эрэ, дьиэ малын-салын ыһан, быыкайкаан оҕону куттуур.
Сүөкүччэни маннык биир күдьүс олох астыннарбат буолан барбыта. Хотуна киниэхэ тоҥуйун «уолугар тэҥнээбэтиттэн быһыылаах дии санаабыта. Бу санаатын үөрэнэ сылдьар дьүөгэлэрэ кини күүлэйдии кэллэхтэрин аайы: «Хайа, сэгээр, олохтон хаалыма, үөрэн. Оҕо эбэлээх. Көрүөҕэ», – диэн күөттээн-күөдьүтэн биэрэллэрэ, экзаменнарын туттарарыгар көмөлөһүөх эҥин буолан үүйэ-хаайа туталлара. Бэлиэчэй кэргэнэ үөрэнэрин утарбат этэ, ол эрээри биирдэ кини үөрэхтэнэрин улахаҥҥа уурбатах курдук: «Кытааттаҕыҥ», – диэт, библиотекаҕа тахсан барбыта. Дарбыанаба, кийиитэ үөрэниэн баҕарарын туһунан истэн баран, иһигэр «кини да үөрэхтэммитэ диэхтээн» диэн, тимири ыйыстыбыттыы ньимийэн сылдьыбыта. Ити курдук хотуннаах кийиит бэйэ-бэйэлэрин сөбүлэспэттэрин тастарыгар таһаарбакка, ол эрээри тыбыс-тымныынан хаарыйсар курдук дук-дах туттан, икки сылы биир дьиэҕэ аһардылар.
Сүөкүччэ экзаменнарын үчүгэйдик туттартаан, университет студеннарын күргүөмнээх олохторун үөһүгэр дьулурҕатык киирэн кэбистэ. Дьиэтинээҕэр аудиторияҕа холкутук тыынар, арай оҕотун аһары ахтар. Күнэ үксэ факультекка, балыыһаҕа, библиотекаҕа баранар. Күнүс буфекка аһыыр. Оҕотун, Сардаанканы, кытта киэһэ: букунаһан ылар. Онон Сардаанка эбэтигэр ордук убанан эрэр эрээри ыкса киэһэ аччыктаабыт, сылайбыт көрүҥнээх ийэтэ киирэн кэллэҕинэ, оҕо эбэтиттэн тэйэн, саамай ахтылҕаннаах күндү киһитигэр туох баар үчүгэйинэн көстүөн баҕаран, сирэйдиин-харахтыын чаҕылыйан өрө тэйэ түһэр. Оччоҕуна куукунаҕа ас тардар Дарбыанаба холустук туттан иһити-хомуоһу тыаһатар, аһы-үөлү дьалкытар, быһаҕы-биилкэни мүччү тутар.
Бэлиэчэй, оҕотун дьээбэлии-дьээбэлии, астынан олорон аһаан-сиэн хабыаланар. Оттон Сүөкүччэ аат-харата эрэ аһаабыта буолар. Кэргэнэ: «Хайа, бу тоҕо аанньа аһаабаккын?» – диэтэҕинэ, «Ээ бэйэм, хайдах эрэ тот курдукпун»,— диэн баран
туран, оҕотун ылан хоско киирэр. Бэлиэчэй иһит хомуйа хаалар. Дарбыанаба үрдүк үөрэҕи бүтэрэрэ чугаһаабыт уолугар иһити хомуттарыан баҕарбат, «Хотуммут, хата, аһаан абыраата дии», – диэн уоһун иһигэр мөҥүттэ-мөҥүттэ, уолун оннугар иһит сууйан барар.
Биирдэ Сүөкүччэ эрдэ кэллэ. Сардааҥкатын эбэтигэр ыытан баран, хоһугар зачекка бэлэмнэнэ олордо. Студент аймах хаһан иллэҥсийбитэ баарай, үҥкүү куруһуогун салайар дьахтар репетицияҕа ыҥырбытын туһунан кэлэн эттилэр. Сүөкүччэ: «Сөп»,— диэн баран субу тахсыахтааҕын умнан, кинигэтигэр өссө эбии бүк түстэ. Арай биирдэ иһиттэҕинэ:
– Ойоҕуҥ үчүгэйдик көҥүл-босхо барда. Бэлэми аһыырга эрэ бэрт. Саатар, дьиэни-уоту дьаһайсыбат. Хайа эрэ чолободуйбут уол үҥкүү куруһуогар ыҥыран барда. Үчүгэй кийииттэнэн сынньаныам диэбитим ханна баарый? Эһигини көрөрбөр-харайарбар умса түһүүһүкпүн, – диэн, кийиитин тахсан барбыт дии санаан, Дарбыанаба төтөлө суох саҥарбахтаата.
Сүөкүччэ кинигэтин төлө тутан сиргэ түһэрдэ. Күөмэйигэр туох эрэ кэлэн бүөлүү аста. Куукунаҕа эмээхсин саҥата: «Сыччыай, тугу түһэрэҕин итиннэ?» – сиэним дии санаан сымнаҕастык эҥээрийдэ. Атах тыаһа сырдырҕаан хостор ааннарыгар кэлэн тохтоото. Сүөкүччэ аан тыаһаабытыгар эргиллэ биэрбитэ, кинини кынчарыйбыт болоорхой харахтар дьөлө үүттүү көрбүттэр.
– Барбатаххын дуу?
– Суох.
– Туох буоллаҥый? – диэн ботугураата ааны сабан иһэн Дарбыанаба.
Сүөкүччэ сирэйэ кытар гынна, ааны хап гына быраҕан тахсаат, хотунун куукунаҕа тиэрпэккэ ситэн ылла. Күөмэйин бүөлүү аспыт хомуоҕу ыйыстан кэбиспит курдук буола түстэ да, бу тухары хаайтаран мунньустубут кыһыытын-абатын тоҕо тэбээн, бокуойа суох саҥаран киирэн барда. Бастаан хотуна, күүппэтэҕиттэн соһуйан, чыпчылыҥныы эрэ турда, онтон дьэ өй ылан, хаана-сиинэ быһытталанан дьэбидис гынаат, өрө дьигиһийэ түстэ. Туох да тохтоппот этиһиитэ дьиэ иһин толорон кэбистэ. Сардааҥка, ыккардыларыгар туран, чохчойо-чохчойо, ытаан сарылаата.
– Түксү! Бүтүҥ эрэ! Эн бу тохтоо! – диэн Бэлиэчэй Сүөкүччэни көбдьүөтүү сатаата. – Ээ, чэ, хаалыҥ. Хайдах да буолуҥ, – диэт, бу айдаантан атаҕынан куотарга быһаарынан, сыыһа-халты таҥнан таһырдьа ойдо.
Хайалара да иннин биэрбэтэ. Ол эрээри Дарбыанаба биири эппитин хос-хос этэн кэлэҕэйдэтэлээн ылла. Кийиитэ кырдьыгы этэринэн чаҕытыах курдук өрө киммэхтээтэ. Эмээхсин, өсөһүн киллэринэн, туруулаһардыы туттан барда. Сүөкүччэ кыыһын ылан көтөхтө, уураан-сыллаан баран түһэрдэ, таҥнан библиотекаҕа таҕыста.
Киэһэ кэлбитэ, ас-үөл бэлэмнэммэтэх. Сүөкүччэ кыыһын ылан, аһаабакка, оронун оҥостон сытта. Бэлиэчэй дьиэтигэр хоно
кэлбэтэ. Сарсыныгар үөрэҕэр эмиэ көстүбэтэ. Сүөкүччэ, куолутунан, киэһэ хойутаан кэлбитигэр Бэлиэчэй итирик көрүстэ. Дарбыанаба куукунаҕа иһит сууйар. Остуолга биир кыһыл арыгы бытыылката кураанах турар.
– Сүөкүлээ, кэл, чугаһаа. Итирикпиттэн сиргэнимэ, принцесса! Арыгылаатым, борогууллаатым, бэрт буолбат дуо? Ити, баҕар, эн үтүөҥ-өҥөҥ буолуо, — диэн баран хабырынан хачыгыратта Бэлиэчэй. — Ийэбин тоҕо атаҕастаатыҥ? Ыыстаабыккын-үөхпүккүн. Ити үчүгэй быһыыҥ дуо? Ээ-э?! Ийэ диэн кимий? Билэҕиэн?!
Соҕотох «ийэ» диэн тыл Сүөкүччэ сүрэҕэр ыарыылаахтык иһилинннэ. Эмискэ ып-ыраас хараҕа дьэҥкир уунан бычалыйа көрдө. Тас таҥаһын устубакка эрэ, хоһугар сүүрэн киирэн, түннүк сэҥийэтигэр сааллан оҥоһуллубут хаптаһын остуолга бүк түһэн, кыатана сатыы-сатыы, ытаан барда. Бу киэһэ итирик аҕатыттан куттанан эрдэ утуйбут кыысчаана кини ытыырыттан уһуктумуон баҕарар да, кыатаммакка, ис-иһиттэн эҥсэлийэн саҥа таһааран бөтүөхтээтэ. Бэлиэчэй хос ортотугар сүөдэс гына түстэ.
– Ытаабыта буолаҕын… Туоххунан өҥнөн киэбирэҕин эн миэхэ? Ийэм этэринэн, эн мин суохпар хоскор уолаттары киллэрэн сэлэһэриҥ бэрт үһү дии. Оттон миэхэ эйэргиэх быһыыҥ тоҕо эрэ биллибэт. Сэттэ сирэй буолаары гынаҕын дуо, маа бэйэлээх кырасаабысса…
– Ийэҥ соруйан холуннарарын истэ-истэ…
– Эмиэ! – Бэлиэчэй олоппоһу хаба тардан ылан, муостаҕа хампы охсон кэбистэ, олоппос тостубут атаҕа илиитигэр хаалбытын Сүөкүччэ диэки бырахпыта, истиэнэ испиэскэтин бытарытта. Сардааҥка уһуктан ыҥырҕаата. Бэлиэчэй, онтон өйдөммүттүү, аан холуодатыгар охсуллан тэмтэриҥнии-тэмтэриҥнии, оҕотугар барыах курдук иһирдьэ-таһырдьа хардыылаамахтаата. – Ээй, синэ биир! – диэт, таҥаһын таҥнан хачымахтанна, тэлиэс-былаас үктэнэн тас ааны былдьаста.
– Нохоо! – диэн хаһыытаан хаалла Дарбыанаба. Эмээхсин эриэн саал былаатын бүрүнэн батыһан таҕыста, балай эмэ буолан баран, дэлби тоҥон чуучугураан киирдэ. – Бэрт дьахтар итирик эргин үүрэн таһааран тоҥорон өлөрөр инигин? Олоруоҥ дуо, булан аҕал! Ол-бу буолан хааллаҕына, эн эппиэттиэҕиҥ.
Сардааҥка эбэтиттэн ийэтигэр сүүрэн кэллэ. Утуйаары оҥостон эрдэхтэринэ, Дарбыанаба оҕону ньылбы тардан ылла, Сардааҥка ытаата. Онуоха ийэтэ ылаары гыммытыгар, эмээхсин баабый илиитэ Сүөкүччэни чугаһаппата даҕаны.
– Эргин бул! Оҕону мин да көрүөм. Көрөн-көрөн бачча киһи оҥорон эрэбин, – диэт, оҕону көтөхпүтүнэн хоһугар ньимис гынна.
Сүөкүччэ, итирик киһини хантан көрдөөн булуоҕун саараан, балай эмэ олорбохтоото, онтон хотуна өссө төгүл санаппытыттан уулуссаҕа тахсан дэлби тоҥуор диэри онон-манан хаампахтаан баран, төннөн
киирэн, таҥастыын-саптыын оронугар сытан, сылайан хойуу кыламаннарын быыһынан курас уу сүүрэрин билбэккэ, утуйан харахтара силимнэһэн бардылар.
3
– Оксиэ… айыы-айа… – Бэлиэчэй, ханна утуйан баран уһуктубутун билбэккэ, суорҕанын арыйан, хос иһин мээнэнэн килиэр-малаар көрдө. Дьиэтигэр буолбатах эбит. «Бай, ханна-ханна сытабыный, бу? Хайа-ы, уолаттар хосторо эбит дуу? Һуу, хайдах манна кэлэн хаалбыппыный? Бэйи, хас чаас буолбутуй? Тыый, ырааппыт дии! Бэлиэчэй тураары, ороҥҥо олорон иһэн, төбөтө ыалдьара бэрт буолан, төттөрү сытынан кэбистэ. Балай эмэ, илиитин-атаҕын ыһыктан салбаҕыран сытта. Онтон, дьааһыйа-дьааһыйа, нэһиилэ орҕостон кырыыҥкаҕа уолаттар ситэ испэккэ хаалларбыт ууларын иҥсэлээхтик ыйырбахтаата уонна, өссө иһиэххэ айылаах баарын көрдөөн, хараҕа күөх чаанньыкка иҥиннэ. Чаанньык кураанах эбит. «Дьаабаллар, – диэн үөхсэ санаата. – Һуу, кыратык абырахтана түспүт киһи», – диэн ботугураан баран, оронугар төннөн кэлэн сытынан кэбистэ.
Бу сытан кини күн эгэлгэтин барытын эргитэ санаата. «Ити хайдах баҕайыный? Дьиэбэр айдааны тардан кэбистим. Ол эрээри онно туох буруйдаахпыный? Ийэм икки, Сүөкүччэ икки хайа-хайаларын төрүт сөпсөспөттөрүн мин да тулуйа сатаатым эбээт. Ийэм миэхэ күндү киһи. Оттон Сүөкүччэ?.. Арааһа, кинини алҕас кэргэн ылбыппын. Соччо-бачча таптаабат этим. Сатана, били дьүөгэ кыыһа дьиэтигэр биһигини хааллартаан баран, атын сиргэ хонон хаалан… Сыыйа тэйиэх быһыылааҕым. Сүрэҕим киниэхэ аһары ууллубат эбээт. Ону баара… Бэйэни кыаммакка… Оҕобутуттан эрэ тардыстабын. Үчүгэйкээнэ бэрт ээ. Эбэтэ да киниэхэ сүрдээҕин ылларда. Арай…
– Бай, кэм да сытар эбиккин дуу? – диэн өрүкүнэһииттэн Бэлиэчэй хараҕын аһан уһуктан кэллэ. Утуйан хаалбыт эбит. Төбөтүн ыарыыта арыыйда мүлүрүйбүккэ дылы да, син биир ааспатах.
– Дьэ, табаарыс, кэбилэнэн ахан кэлбитиҥ ээ. Хайдах итинник буолаҕыный? Вахтер суоҕар ааспыт быһыылааххын, онтон атын тутуллуохтаах этиҥ. Төһө да өлө итирдэргин, сүһүөххүн ыһыктыбат, ханна киирэргин билэр эбиккин. Сыгынньахтаан сытыарбыппыт кэннэ: «Ойоҕум куһаҕан», – дии-дии, ытаан ньолҕоруйбутуҥ. Дьэ киһи бөҕөҕүн», – диэн кэпсээннээх буолла дьиэлээх киһи Халтаанап.
Дьиэлээхтэр (кинилэр төрдүөлэр) остуол тардан бардылар. Киһилэрин туруоран суунар сиргэ илтилэр. Биир сыыдам уол сүүрэн тахсан бытыылка ойутан аҕалла.
– Чэ, Бэлиэчэй, төбөҕүн абырахтан,— диэн бэһиэн күө-дьаа иһэн-аһаан бардылар.
Бэлиэчэй кырдьык да сэргэхсийдэ. Төбөтө ыалдьыбат буолла. Өссө холуочуйа быһыытыйда.
– Хайа, доҕоор, холуочуйдуҥ дуу?
– Эс, көннөрү, ыарыым ааста ини.
– Оннук эрэ
буоллун… Доҕоор, тоҕо ити эн олус муҥатыйаҕын? Уопсайынан, эн хайдах эрэ киһи сатаан өйдөөбөт курдук буолан эрэҕин ээ,— диэтэ эмискэ, хонос гына түһээт, Халтаанап.
– Ол хайдах өйдөөбөккүтүй? Арыгыны аһары иһэн итирэн хааллаҕым дии. Итириги кытта тугун аахсаҕыт? Эн да холоон буолаа инигин,— диэн мүлүк-халык тутунна Бэлиэчэй.
– Суох-суох, дьыала эн итирэн кэлбиккэр буолбатах. Тоҕо арыгылыыр буолбутуҥ дьиибэ. Үөрэх күнүн көтүтэҕин. Факультекка саҥаран эрэллэр.
– Ээ, чэ, доҕор, үөрэтимэ. Киһини батыһа сылдьан аалан хааллаххытый? – Бэлиэчэй ойон турда. – Хата, биэс солкуобайда иэһээҥ эрэ. Ас атыылаһан тиийиэхтээх этим. Биэрбит харчыларын иһэн кэбиспитим. Сүрэ бэрт.
– Мэ, – Халтаанап, өс киирбэх сонун сиэбиттэн сабыс-саҥа кумааҕы харчыны хачыгыратан таһааран, Бэлиэчэй салҕаластаабыт илиитигэр туттаран кэбистэ.
– Баһыыба. Үтүө доҕор, көр, итинник.
Тахсан барбытын кэннэ уолаттар Халтаанабы саҥардылар.
– Эн таах харчы биэрдиҥ. Тугу эрэ албыдыйар. Арааһа, ас атыылаһаары ылбата, салгыы арыгылаары гынар быһыылаах. Онон эн киһигин өссө эбии тэмтэрийэр суолга үктэннэрдиҥ.
– Оттон эһиги тоҕо сонно миигин өйдөппөтөххүтүй?
– Тылбыт тахсыбатаҕа.
– Дьэ ити баар. Киһи сыыһаны оҥорорун билэ олорон, тылгыт тардан хаалар. Түөрт эр бэрдэ биир киһини тутар кыахпыт суох… – Халтаанап абаран төттөрү-таары хаамыталаата.— Хайдах буолабыт?
– Ээ чэ, ол иһэн тугу гыныа буоллаҕай? Олус айманымаҥ, – диэн бэйэ-бэйэлэрин уоскутуһан, уолаттар киинэҕэ бараары, көрүдүөргэ тахсан, кыргыттарын ыҥыра түөрт аҥыы сүүрдүлэр. Кырдьык, сэрэйбиттэрин курдук, бу кэмҥэ Бэлиэчэй били ылбыт харчытынан, студеннар уопсайдарыттан тахсаат, быһа кафеҕа тиийэн, арыгы иһэн итирэн эрэр этэ. Оттон доҕотторо кыргыттарыныын киһи интэриэһин чэпчэкитик тардан ылар сюжеттаах, элбэх ырыалаах-үҥкүүлээх, икки сериялаах индийскэй киинэни үлүһүйэн көрө олорбуттара. Бэлиэчэй, сөбүн итирэн таһырдьа тахсан, дьиэлиир быһыынан, остуолбаларга анньыллан, дьоҥҥо кэтиллэн ыла-ыла, халтыр-мүлтүр үктэнэн истэ. Кини төбөтүгэр, кумааҕыны хайыта тыытан ыһар курдук, ойом-сойом санаалар элэгэлдьиһэллэр.
«Билигин дьиэбэр киириэм. Сө-өп. Сүөкүччэ… ээ… ийэбин үөхпүтүн ситиһиэм… Бэйи, ол хайдах ситиһэбин? Кырбаан дуо? Чэ, кыратык дапсыйа да түстэххэ, туох буолуой? Урут аҕам ийэбин, олус ньаҕыйан бардаҕына, түҥнэритэ дайбаан кэбиһэрэ дии. Ол да буоллар, кырдьыахтарыгар диэри син олороллор. Мин эмиэ оннук олоруохтаахпын дуо?.. О, абам да баар эбит!.. Бэйи, бу мин кимиэхэ абарабыный? Сүөкүччэҕэ дуо?.. Кырдьык, дьиэм иһэ кини киириэҕиттэн ыла хаҕыстыйда буолбаат».
– Ситиһиэм! – диэн саҥа таһааран хаһыытаата Бэлиэчэй. Дьоннор кини диэки эргиллэн көрдүлэр, оҕолор куттанан харахтара төгүрүһэн, тэйэ соҕуһунан ааһыталаатылар.
Бэлиэчэй, содуомнуур дохсун санаатын туппутунан, дьиэтин иһигэр көтөн түстэ да, сутуругун күөрэппитинэн быһа хоһугар ааста.
– Хайа, нохоо! – диэбитинэн кэнниттэн ийэтэ батыста.
Бэлиэчэй кураанах хоһу көрөн, кыбдьыгыраабытынан эргиллэ биэрдэ да, Сүөкүччэ киирдэҕэ дии санаан, ааҥҥа харбыалаһан кэлбит ийэтин түҥнэри дайбаан түһэрдэ.
– Айыка-а! – диэн ийэтин кыламмыт саҥатын истэн, тэбээри атаҕын көтөҕөн иһэн тохтоон, ийэтин аттыгар тобуктуу түстэ.
– Һуу, ийээ, бу иэдээммин! Эн эбиккин дуу? Оо, алҕас, – Бэлиэчэй ийэтин туруора сатаан соһоҕостосто.
Дарбыанаба, айа-дьойо бөҕөнү түһэрэн, нэһиилэ алтахтаан дьыбааҥҥа кэлэн олордо, уолун диэки дьэбиннээҕинэн түҥнэри кынчыатаата, төбөтүн хам туттан бүк түһэн баран, хомойон-курутуйан, көхсүн аҥара хайа ыстанан түспүтүн курдук, этэ-сиинэ бүтүннүү ыалдьыбытыттан тыынын кыайан ылыа суох эппэҥнэс буолан хаалла.
«Оҕо ииттэн киһи-хара гыммыт дьолум ити баар. Кырбаан боруостаары гынан эрэр. Кыра эрдэҕинэ төһөлөөх эрэйдэнним этэй? Хас ыарыйдаҕын аайы сүрэҕим быллыгырыыра. Бэйэ эрэйдэнэн төрөппүт оҕото хайдах буолуо эбитэй? Үгүстүк оҕо түһэттэрэн буорту буолуохпуттан ыла, оҕолонор дьолтон матан, бу маннык сорго түбэспит бэйэм дуу? Оҕонньорум баҕайы ити сорбунан-муҥмунан кыһарыйан кыайара. Түптээн олоруох баҕатыгар киниэхэ тахсан, бу кыһыл оҕо эрдэҕинэ, элбэх оҕолоох эдьиийбиттэн ытаан-соҥоон ылбытым. Бүтүн дууһабытынан таптаабыппыт. Бэлиэчэй буоллаҕына биһигини дьиҥнээх ийэтин-аҕатын курдук санаан сылдьар. Оттон бэйэтин төрөппүттэригэр сылдьан улааппыта буоллар, хайдах буолан тахсыа эбитэй? Кини убайдара, эдьиийдэрэ билигин бары бэрт дьоннор. Арай биһиги киһибит – ити…»
– О, айыкабын даа,— диэн сутурук түһэн этэ ыалдьыбытыттан буолбакка, сылаас тыынын күүһүнэн сүрэҕин чопчута буолан мэлдьи оҕо дэтэ сылдьар киһитэ туох баар дууһатын харааһыннарбытыттан айаккалаата Дарбыанаба.
Бэлиэчэй дьигиһис гынна, хайдах эрэ итирбитэ ааһан, хараҕа сырдаан, өйө дьэҥкэрэн кэллэ. Туох алдьархайы оҥорбутун үлүгэрдик өйдүү биэрэн, ийэтин диэки буруйдаммыттыы көрөн чыпчылыҥнаата. Күөмэйэ кууран хаалбыт, саҥарыах курдук оҥоһунна да, киһи арааран истэр тыла тахсыбата, синньигэстик ыҥыранарга дылы кыыкынаата. Көхсүн этитэн, күөмэйин оҥоһунна.
– Ийээ… ийээ… Сүөкүччэ ханнаный?.. Оттон оҕом?..
Дьиэ иһигэр киһи кулгааҕа чуҥкунуох чуумпута буолла. Бэлиэчэй айманан ыйыталаспыт быһыттаҕас тылларын дорҕоонноро, бу бүтэй чуумпуну дьөлө көтөн барбаккалар, аара биир-биир таммалаабыт курдук буоллулар. Аан аһыллар тыаһа иһилиннэ. Бэлиэчэй тыас хоту чөрбөс гынан эргилиннэ. Ыараханнык тыынан хаамар киһи күлүгэ муостаҕа түһэн күлүҥнээтэ.
– Хайа, тоҕо иһийдигит? Сүөкүччэ элэ-была тылбын ылыммата. Онон кийииттэнэн, сиэннэнэн бүттүбүт… – диэт сүрэҕин туттубутунан охтон түстэ Дарбыанап оҕонньор.