Аудиота:

    (Күүстээхтэр, быһыйдар, сымсалар)

Дьааҥы эбэ хотуҥҥа сүүрүктээх уутун суккуйа сытар Хочомой үрэҕин бата муора диэки түөрт көһү бардахха кэлэр бараммат балыктааҕынан аатырбыт Кыталыктаах диэн үтүөкэн дойду баар. Дьэ бу сиргэ Усуйаанаҕа төрөөн-үөскээн ааспыт кус быһый, ат бөҕө дьонноруттан биир бастыҥнара, Кыталыктаах Сэмэнэ дуо диэн аатырбыт-сураҕырбыт киһи олорон ааспыт. Бу киһини илэ харахтарынан көрбүт, саҥатын эт кулгаахтарынан истибит ааспыт үйэ ытык кырдьаҕастар кэпсээннэрин дьон-сэргэ уоһуттан түһэрбэккэ илдьэ кэлбитэ. Биллэн турар, сорох ардыгар күүркэтиилээх соҕус түгэннэрдээх. Ону туох баарынан, дьон ахтыыта хайдах бэриллэн кэлбитинэн ааҕааччыларга тиэрдиэхпин баҕарабын.
Туундара олохтоохторо түөрт атахтаах кыыллартан саамай быһыйдара харалаабыт таба тугута дииллэр. Ол кэмҥэ кинини оннооҕор бөрө тутан сиирэ уустук буолар үһү. Арай Сэмэнчик уол уонча саастааҕыттан оннук тугуту экирэтэн ситэр эбит. Ол туһунан кырдьан олорон маннык кэпсиирэ үһү: “Оҕо эрдэхпинэ кыһын ыаллыы олорор киһибит сыарҕатыгар икки тыһы табаны көлүнэн кэлбитэ. Табаларын биир тугут батыһа сылдьара. Ыалдьыппыт чэйдээн баран дьиэлээтэ. Тугут ханна эрэ чаардаан хаалан баран эккирэтэн муҥ кыраайынан ыстаммытыгар кэнниттэн түһүнэн кэбистим. Кыталыктаах күөлүн уҥуоргутар диэри үстэ ситэн моонньуттан кууһан ылбытым. Онно дьэ бэйэбин син быһый эбиппин дии санаабытым.”
Итинтэн ылата Кыталыктаах Сэмэнэ түөрт атахтааҕы сатыы эккирэтэн бултуур идэлэммит. Кырсаны, саһылы өр гыммакка хоолдьуктарын тосту тутан, кыыл табаны үҥүүнэн дьөлө анньан өлөрөр буолбут. Үрэхтэри, айааннары үрдүлэринэн сылдьар. Улахан үрэхтэри туорууругар икки титирик мастары төбөлөрүн таҥнары туппутун сүүрэн батыгырайан кэлэн уҥуоргу кытыл диэки ыстанара, итиэннэ атаҕа ууну таарыйа илигинэ имигэс титириктэринэн ууттан күүскэ охсунан кытылга тиийэрэ: “Сүүрэн кэлэн ыстанарга сиргэ түспэт туһуттан ыстанаат өссө күүскэ тыыллан биэрдэххинэ үөһээ эбии көтөҕүллэҕин, ”— диирэ үһү. Тэбэнэтэ киирдэҕинэ икки-үс миэтирдээх талахтары олорон эрэн өрө күөрэйэн тахсан төбөлөрүн таарыйбакка нөҥүө өртүгэр чиккэс гына түһэрэ диэн кэпсииллэр.
Дьоҥҥо аан маҥнай кыаҕын муораҕа бултуу киирэн иһэн биллэрбит. Муораны туоруулларыгар сэттэ көһү (1 көс — 10 км. ) Айанныахтаахтар, онуоха Сэмэни киирэн муус хайдыыларын көрөрүгэр соруйбуттар. Киһилэрэ хап-сабар тахсан барбыт. Аргыстара уот оттон, муус ириэрэн чэй оргута хаалбыттар. Уулара оргуйан чэйдиирдии оҥостон эрдэхтэринэ киһилэрэ тиийэн кэлбит. Сарсыныгар үүтээннэригэр тиийбиттэрэ сатыы киһи суола

киирэ сылдьан оттук мас бэлэмнээн барбыт. Дьэ, итинтэн ыла Кыталыктаах Сэмэнин туһунан сурах улууһу биир гына тилийэ көппүтэ.
Хаһааччыйаҕа саас атыыһыттар кэлэн түүлээҕи, мамонт аһыытын мэнэйдэһэн бараллара. Биир оннук кэмҥэ атыыһыт сыарҕатыттан үс буут ыйааһыннаах (1 буут — 16 кг) аһыы сүппүт. Суол-иис даҕаны биллбэт. Чугас эргин маннык дььэбэлэниэн сөптөөх Кыталыктаах Сэмэнэ баар диэн киниэхэ, Хаһааччыйаттан үс көстөөх сиргэ тиийбиттэр. Сэрэйбиттэрин курдук Сэмэн: “Кэтэһэ сытабын, ити бэйэм оонньуу оҥостон моһуоктаабытым” — диэн илдьэн аһыыта сытар сирин көрдөрөн биэрбит. Онно көрдөхтөрүнэ киһилэрэ аһыытын кыбыммытынан тэппит атаҕын кубулуппакка кэлэн Дьааҥыны туора сэлэлии үтүллүбүт сэттэ тэрээк илимнэр ойбоннорун хайыҥнарынан кылыйан өрүһү туораабыт уонна Хара тумуһах үрдүк сыырын үрдүгэр үүнэр талахтар быыстарыгар кыыратан кэбиспит уонна дьаар үрдүгэр ыстанан тахсыбыт. Ол аата суолун муннарбыт быһыыта. Муоһун сүтэрбит атыыһыт Сэмэн күүһүн-күдэҕин сөҕөн үҥсүөхтээҕэр аһыытын бэлэх биэрэ сатаабытын ылбатах.
Быһыйдар үгүс үһүйээннэргэ айыы дуу, абааһы дуу кыылын эккирэтэн ситэллэригэр аһара күүскэ сүүрэн харахтарыттан маталларын туһунан кэпсээн Сэмэни эмиэ ааспатах. “Күн сирин кыыла эбитэ буоллар хайаан даҕаны ситиэм этэ. Ол кыылы эккирэтэрбэр түөрт уон көстөөх Лээхэп арыытын тилэри эргийбитим. Олох ситэн иһэн мэлийдим, арааһа олус күүскэ сүүрэн хараҕым олоҕун хамсаттым быһыылаах. Ол эрээри саамай абата, Аллайыаха чукчаларын кытта күөн көрсөр кыаҕа суох буолбуппуттан хомойобун” — диэн кэлин кэпсиирэ. Сэмэн чукчалар бастыҥ хоһууннара Садыам уонна Көтүгэн Ньукулай сиргэ туруору анньыллыбыт тоҕус үҥүү кылааннарын устун атах сыгынньах сүүрэллэрин истэн баран бэрт былдьаһа бараары эрчиллибит. “Үүнэн турар талахтар үрдүлэринэн ойуоккалаатахпына кырыалара түспэккэ хаалара. Онон үҥүү да төбөтүнэн сүүрүөххэ сөп эбит диэн күрэхтэһэ бараары сырыттахпына хараҕым ыалдьан хаалбыта” — диэн бэркэ курутуйара үһү.
Усуйаана улуу хоһууна Кыталыктаах Сэмэн оҕо-уруу хаалларбакка барбыт. Кырдьан олорон: “Оҕолоор, быһый идэҕэ хаһан да ымсыырбат буолуҥ. Киһини үтүөҕэ тиэрпэт дьарык эбит” — диирэ үһү. Бэйэтэ тас көрүҥүнэн туох да уратыта суоҕа, арай сототун уҥуоҕа аһары уһун уонна турдаҕына тобугун сүһүөҕүттэн төттөрү ханаҕар курдуга үһү. Кырдьаҕастар харыстаан ханна сытарын отой эппэккэ барбыттар.
Николай КҮНДҮЛҮН,
журналист.
2000 сыл