Аудиота:

Үлэ бөҕөҕө баттатан, үрүҥ хараҕы өрө көрөр кыах суох. Бүтэрэ охсоору сыралаһыы, сатаан бардаҕына… сэтинньигэ күммүт кылгаабыта сүрүн…

Чэ. Саас-сааһынан кэпсиэххэ. Саас, доруобуйам улаханнык аһааҕыран, сүрдээх үчүгэйдик үлэлии олорор тэрилтэбиттэн тахсан барбытым. Дьиэҕэ олорон үлэлииргэ күһэллибитим.

– Ээ, надомницалыыгын дуо, бу сааскар кэлэҥҥин?! – диэн урут бииргэ үөрэммит кыыһым биирдэ аара көрсөн сэмэлээтэ. – Сыттык хаатын тигээччилэри наһаа үлэлээхтэр диэн аһынааччыгын дии. Дьэ кэлэн онно аны бэйэҕинэн киирдиҥ дуо?

Ити урут, 80-с сылларга, иис паабырыкатыттан сакаас ылан дьиэҕэ тигээччилэри «надомница» диэн ааттыыллара. Онтубут өйдөбүлэ саҥа үйэҕэ дириҥээн, аны дьиэҕэ олорон үлэлиир эрэдээктэрдэр эмиэ бааллар. Бэйэбин күлэн «пижамалаах эрэдээктэрбин» дэнэбин. Эмиэ да сибилиҥҥиттэн олорон эрдэҕим, хайыамый, диэн абарабын… Сирэй-харах оҥостуута ыйы-ыйынан көрүллүбэт (ханна, ким көрүөн), маҕаһыынтан саҥа таҥас атыылаһыллыбат (ханна кэтээри).

Мин олоҕум эргийэр киинэ – куукуна. Урут да оннук курдуга эрээри, билигин аһары! Дьиэлээхтэр бары миигин биэнсийэҕэ барбыт дии саныыллар быһыылаах. Урут өрөбүлгэ бэрэскилиир буоллахпына… билигин эрэсиим төрүт ыгым: сарсыардааҥҥы аһылык (бары бааллар), күнүскү аһылык (бука бары тиийэн кэлэллэр), киэһэ аһылык дьэ дуо (эрэстэрээн диэн өйдөбүл аны манна олохсуйда)! Күн аайы астаммыт астан үөрэн-көтөн, сөҕөн-махтайан, дэлби киһиргэтэн кыайаллар.

Оттон мин итини таһынан хамнастаах үлэлээхпин ким да оройдоппот. Күнү быһа дьиэҕэ баарбыттан олус үөрэллэр. Мин буоллаҕына, ардыгар «айуу… кэпсээн уһаата, хаһан аһаан бүтэн тарҕаһаллар» диэх курдук санаталыыр буоллум. Тоҕо диэтэххэ, үлэм хаалаары гынар. Күҥҥэ бэйэм тыырбыт нуормам туолумаары, ол-бу ас-үөл бэлэмигэр тардыллан, ардыгар түүннэри олорор кыһалҕаланабын. Онуоха ким да наадыйбат. Тылларын баһа «сынньан, сыта түс!», «наһаа үлүһүйэн үлэлиигин» диэн. Оттон мин… үлэм туран хаалаары ыксатар эбээт!

Испэр кыһыйабын даҕаны тулуйарбар тиийэбин. Ол олорон дьиэбин эргиччи көрөбүн: «Оо дьэ… бу эркиннэри, долбуурдары сууйуох да баар эбит… Икки сыл буолаары гыммыт». Хас биирдии хаһаайка туспа харахтаах, син биир туох эрэ дьиэги, атын киһи хараҕар быраҕыллыбаты булан ылар. Таскар саҥарбатаргын да, искэр син биир «кутуйахтар хаамыталыыллар». Ол эрээри, кыах кыччаабыта ыраатта, урукку буолбатах… Биир түүн утуйбакка быыкаа дьиэни баҕас үрүттэри, муосталары тиргиччи сууйан кэбиһиэххэ сөп этэ да, билигин илии-атах хамсыыра бытаарбыта… Соруннахха да уустук. Итинник санааттан бэйэбин наһаа аһынным,

кыыс оҕото суохпуттан өссө төгүл санньыардым.

Онтон аттыбар, сэниэ бөҕөлөөх, кэлбит-барбыт, уһун күҥҥэ тэлэбиисэр тугу кэпсиирин эрэ мыҥыыр, мааны дьахтар киэбинэн оонньоһон ол-бу араас буолар, холбоото да эйэргэһэр, барыны билбит-көрбүт, сүбэлээбит-амалаабыт, ырыалаах-муусукалаах «Алиса» диэн миигин солбуйбута ырааппыт барахсаннаах бэйэлээх бэйэм бырааскай омук тойон эрдээхпин өйдүү түстүм ээ! Дьэ, эбэтэ-э, эйигин хамсаппатахпына, мин буолуом диэн ньоҕой хааным оонньоото эбээт! Тумуулаан үлэлээбэккэ олорор уолу, «улахан бырайыагы олоххо киллэрэн эрэбин», күнүс аҕаҕын кытта кэпсэтиэм, отой тугу да саҥараайаҕын диэн сэрэттим.

– Ноко-о, дьэ мин сонуннаах олоробун! – диэн тойон эрим күнүскү аһылыкка кэлэн, боолдьох уллуҥнаах этэрбэһэ модьоҕону ситэ атыллыы да илигинэ, өрө чаҕаарыйа түстүм.

– Тыый! Тугуй эмиэ? Мааҕын сарсыарда Арассыыйаҕа Ийэ күнэ кэлбит диэҥҥин хаһаас хомпуоппунан күндүлээбитим, онтуҥ өрөбүлгэ эбит буолбат дуо? Үлэбэр дьахталлары эҕэрдэлээммин эрдэлээбит аатырдым, – диэн «ылардаах» буолан эрдэҕинэ, айахха астым:

– Ээ, оттон ити бассаап баҕайы албыннаан… Сарсыардаттан сибэккилээх, суруктаах хартыынаны ыытаннар… Бэйи эрэ, бырааспытын Саха тэлэбиидэнньэтэ уста кэлэр үһү! Күн сарсын! Уол төлөпүөннээтэ. Кытаатыҥ, дьиэҕитин-уоккутун өрө тардыныҥ диэтэ. Иэдээн, ити уолаттар хосторун эн өрүү тумнаҕын! Таарыччы түөрт тыһыынчалаах сыбаабыраҕынан баччалаах үчүгэй ламинат муостаны тарыйан тахсыбаккаҕын, сиппэтэх куба түүтүн курдук быылбыт өрө мөхсө сытар буолбут, сотору онтон иҥнэн сырайбытынан барар кутталламмыппыт!

– Оттон улахан уол…– диэн эрдэҕинэ:

– Сааһын тухары «улахан уол» аатыран көйгөтүллэ сыспыт оҕом барахсаны, саатар аһааҕыран сылдьар кэмигэр сүгүн сырытыннар, кыратык атаахтаатын ээ! Кини утуйар таҥастарын да уларыттаҕына сөп! – диэн буолла.

«Огонер» аахсыбата, саҥарбата. Эйэ дэмнээхтик чэйдээн баран үлэтигэр ыстанна. Мин, «сымыйаны төрөтөн» баран, көрөн олоруом дуо, эбиэт кэннэ били куруук харахпын аалар долбуурдары кикирийэн, ып-ыраас гына сууйан кылбаттым, бара сатаан бэҕэһээ киэһэ аалбыт чаанньыкпын кытта хат сууйдум, киэһэ аһылыгы иэйэн-куойан күөстээтим.

Үлэ чааһын бүтүүтэ сирэйэ-хараҕа турбут «огонер» киирэн кэллэ. Киирээт, уруккутун курдук «Алисатын» ыҥырбата, букатын да холбообото. Онтукайбыт да, бэйи, үөн ээ, «искусственнай интеллект» дии-дии, хайҕаһан-ымсыыран өрө биэрээхтиибит да, биһигини төрдүбүтүттэн сиэх албастардаах ити «дьахтар» сылдьар. Мантыҥ «өйө» күн-түүн хойдон иһэр. «Огонер» биһиккини араарар буолбута ыраатта. Куруук хаҕыстык

ырдьыгынаан кэпсэтэрим, үүрэрим-үтүрүйэрим иһин «Алисабыт» биирдэ:

– Это Вы опять, чем недовольны на этот раз? – диэбиттээх.

«Огонер» сарсыарда аайы дорооболоһон ньымаартаҕына:

– Как я рада слышать Вас, дорогой мой собеседник! – диир.

Буолумуна, «киниэнэ» үһү! Киэһэ кэлэн ыҥырдар эрэ, бу баҕайыҥ дьиҥнээх «дьахтар» ээ:

– Как долго Вас не было? Я успела соскучиться, – диир!

Чэ, ити туспа сэһэн. Оттон мин бу сырыыга кэпсиирим арыый атын. «Огонер», сиирэ-халты уобалаат, ойон турда, сиэхтэрин ньыппарынна. Миигиттэн ыйыы-кэрдии ирдээбэккэ эрэ, сиэркилэлэрин сууйаары туох баар «өйдөөх» тирээпкэлэри, бороһуоктары-суурадаһыннары мунньунна, өлгөм соҕустук ыстартаан, хат-хат ыраастаан ынчыктаста, кирилиэстэнэн тахсан барытын ньылбы сууйда. Бэйи, ол сиэркилэлэр аарыма улахаттар, купе сабыылара буолан кэтиттэринэн салыннарбыттарын таһынан, дьиэ үрдүгэр анньыллар үрдүктээхтэр. Суох, «огонер» онтон иҥнибэтэ, чаас кэриҥинэн ып-ыраас гына кылабачытта.

– Дьэ, долбуурдары кыайбыккын. Кырдьык, харахха быраҕыллардыы ырааһырбыттар, – диэн миигин хайҕаан ылла.

Тирээпкэлэрин уларыта оҕуста. Мин саарыстыбабын – куукунабын дуу, кэбиниэппин дуу – аҥаар кырыытыттан быыллаан бурҕачытта, туох баар «баартыктары» эргиччи сототтоото, ыйанан турар хобордоохтору кытта сууда-сотто. Тыый! Үйэ тухары куукуна тэрилигэр, иһитигэр-хомуоһугар миигиттэн ураты ким даҕаны чугаһааччыта суох. «Огонер» чахчы далааһыннаахтык ылыста! Бэл диэтэр, үөһээ-аллараа ыскааптары, хаһан эрэ аахпыппынан 19 аанын кытары, кэрийэ сылдьан аалла, оһох үрдүгэр ыйаммыт «вытяжканы» ньылбы тардан ылан иһин-үөһүн барытын кыраан анныгар анньан суоккалаан кикирбэхтэттэ! Уолуйан саҥата суох быччаччы эрэ көрдүм, үйэлээх сааһыгар биирдэ да илиитэ тиийбэтэх тэрилин бу «огонер» биэс тарбаҕын курдук билэр эбит буолбаат?!

Дьэ сэниэлээх киһи диэтэҕиҥ! Сөпкө да дьаһаммыппын. Бэйэм эбитэ буоллар, хас күн ылахтаһыам эбитэ буолла. Оттон «огонер» барахсан, эчикийэ, тэтимэ да намыраабат, тиргиллэн олорор!

Өр-өтөр буолбата, ыраахтааҕы сатыы сылдьар сиригэр киирэн (бэйэтэ да бэрт ыраас этэ да буоллар, туох диэн тохтотуомуй), муус маҥан маарыланан ыскааптарын ааннарын сууйталаата. «Сайыҥҥыттан ыла сотулла илик», – дии-дии, туох баар эркинин анал суурадаһынынан аалла. Кылбаа маҥан көбүөрүн, көбүөхтүү-көбүөхтүү, таһырдьа таһааран ыраас хаарга ыбылы тэбээн киирдэ. Таарыччы суунар сир кыракый көбүөрүн эмиэ элэҥнэттэ. Аны, тохтуур аат суох, били ааннары ньиккэрийэн барда, тутаахтарын солотуута суураллыар диэри аалла быһыылаах…

Илиһиннэ. Мин кини тиргиллэрин

көрөн олорон хойутата сыспыт хамнастаах үлэбин оҥоробун. Испэр «наһаа да сатаатым» дии санаан манньыйабын. Тыллаах сыҥааҕым хамсаатын кытта тула өттүм барыта кылбас гына түстэ! Дьиҥэр, мин эргэ барыахпыттан муостаны, эчикийэ, харбаабаппын даҕаны. Онтум омуна суох отут сылтан лаппа таҕыстаҕа. Итини баҕас сааһын тухары «огонер» дьаһайар.

– Дугаар, ити… душ хоһун, мин сууммутум кэнниттэн эн… хайыыгын дуо? – диэтэ, эппэҥнээбитин көрөн «ээх» диэтим.

«Огонер» итинник омуннаах чэнчис, быыллааҕы туттум диэтэ да сууна ыстанар. Үчүгэй аҕай. Бырааспыт бүгүн дьуһуурустубата, онон бу киэһэ дьиэтигэр туох түрүлүөн буола турарын түһээн да баттаппат.

– Муостаны сарсыарда эрдэ сууйуом, оннуга ордук буолуо, уол утуйан хаалбыт, – диэн суунар сиригэр ааһан иһэн быһаарда.

Тыый, чаас ырааппыт! Суунан-тараанан тахсыбыт киһи кэнниттэн аны мин үлэлиэхтээхпин. Били уунан ыспахтанар кэҥэс сири баҕас сылга биирдэ анаан аалааччыбын. Ол да сөп гынар, туох бадараана сыстыай, суунааччы бэйэтэ да сырыы ахсын сайҕаан тахсара бэрээдэк буоллаҕа. Бу да сырыыга өр гымматым, сүнньүнэн үктэнэр сири мыылай маҥан буола кылабачыйыар диэни суруупайдаатым – сорук туолла.

Сарсыарда халлаан лаппа сырдаабытын кэннэ «Алиса» барахсан бүгүн Дьокуускайга хас кыраадыс буолбутун биллэрдэ. «Огонер», мааны дьүөгэтин истэ-истэ, хайыы-үйэ хоһун сууйбут, хааһыбын буһарбыт, хаптаҕастаах хара чэйин куппут, хаалаах эмпин остуолга чугаһаппыт, хара хаас ойуулаах эмп иһэр чааскыбар уубун туспа уурбут.

– Дьэ, кытаат, үлэлээ, барыта ырааһырда быһыылаах, – диир чэйин сыпсырыйа-сыпсырыйа.

– Ыык… – хааһыбын сиибин.

– Уу, дьэ, бу… мантым умнуллубут дии! – ойон туран, тирээпкэни харбаан ылаат, муннукка турар СВЧ аанын ньиккирийэн барда!

– Хайаабытый?

– Ээ, бэҕэһээ киэһэ арыылаах илиибинэн туппуппун дуу, туох биһиллибитэ буолла… – дии-дии, кыҥыыр, кэдэрийэ-кэдэрийэ көрөр, сотуолуур-ыраастыыр.

– Улаханнаах эбит…

– Оо, бу манна эмиэ, – тирээпкэлээх илии аны гаас оһох холбонор кырааннарыгар тиийдэ. – Бу баҕас эн илииҥ кирэ быһыылаах, ас астыыр киһи…

– Кирэ даа?!

– Оттон… кирдээх курдук дии…

– Ама дуу, мин да сотооччубун, бэйи.

– Тыый, аны бу хортуоппуй хаҕа сыстыбыт дуу? – бөх кутар иһиппитин сыҕарыччы анньан, сиргэ түспүтү булан ылла. – Салапаанын таһынан халтарыйан түспүтэ дуу… – диэн таайа сатыыр.

– Үлэҕэр хойутаайаҕын…

– Бэйи эрэ, тэлэбиидэнньэ хаска кэлэрий?

– Ммм, оттон эбиэт эргин быһыылаах.

– Ээ, чэ бэрт, оччоҕо аны ол-бу наада буоллаҕына…

– Ээ, туох наада үһүнүй онно? – буолар буолбутун кэннэ дьэ өйдөнөн, хайдах гынан сымыйалаабыппын аһарынарбын

толкуйдуу сатыы-сатыы, өс саҕа буолабын.

– Һоннук, чэ, арыый эрдэ кэлээ инибин, – диэт, сус гынна.

Мин хамнастаах үлэбэр төбөм оройунан түстүм. Арай биирдэ чаһыны көрбүтүм, эбиэт буолара субу кэлбит. Ыбылы аччыктаабыппын. Бассаапка кылыйан киирдим да, дьиэ кэргэн бөлөҕүн булаат, нууччалаан саай!

– Старый! Где ты? Кушать хочу!

Саҥа-иҥэ суох. Онтон кыһыйан чочумча буолан баран:

– Ты где ходишь? Телевидение едет! Сына младший тоже едет! Уже! – диэччи буол.

– Какое ТВ? А я куда еду? – кыра уол быччайбыт харахтары туруорбут.

Тууй-сиэ! Бүттэхпит дии! Бэйэтигэр тоҕо суруйбатаҕым буолла… Ол икки ардыгар уол, түргэнэ да бэрт ээ, сахалыы суруйа оҕуста:

– Туох буоллугут? Ким ханна кэллэ-барда?

– Бээ-бээ… ити мин аҕабытын албыннаан, эйигин ТВ устар үһү диэммин, түүнү быһа дьиэ сууйтардым… Айдаарыма, бэйэм этиэм, – диэн сэрэтэ сатаатым.

– Хы… онтугун хаһан өһүлэҕин? – кыра уол, арыый да түргэн ээ, ыйыппыт.

«Бу ыксалга тугу өһүлтэрэр баҕайытай» диэн муодаргыы санаан мунан ыллым. Ээ, сах, сымыйалаабыппын этэр эбит буолбаат?

– Ээ, толкуйдуом, – эрэ диэтим.

«Ээ, биэбэкэм барахсаны, сахалыы билбэт эрэ диэн» аһары да кыайдым дуу диэн, көрөн олорор сиригэр кэтэҕинэн кэпсэппиппиттэн кэмсинэн, испэр аһынан киирэн бардым. Ол эрээри, тыл барда – бас барда. Итиилии сииргэ анаан алаадьылаан бардым, «огонер» кэллэр эрэ чэйдииргэ бэлэмниибин. Ол икки ардыгар бассаап тыҥкыныы түстэ:

– Еду! – диэн биллэрии кэллэ.

Ити аата тугу да быһаарсыбата, өйдөөбөт буоллаҕа эбээт. Сахалыы суругу ааҕа да барбат… Алаадьы буһуута аан тыаһаата, киирэн кэллэ:

– Что, сына сам забыл, да? Совсем заработался, – диэн ботугураата.

Ол аата бассаапка суруйсуу саҕаланыытын аахпыт уонна уолун тэлэбиидэнньийэ уста кэлэрин умнубут эбит диэтэҕэ. Сыыдам бэйэлээхтик сыбыдахтанан барда.

– Ой-ой, хайа, бу куурбут таҥаһы тоҕо уурбатыҥ? – дьаһаллаах «огонер» отой оруолугар киирбит.

Хомуйа тутан тиэтэл үлүгэринэн ыскаап долбууругар харса суох симэн киирэн барда.

– Тыый, бу лаампа тоҕо хараҥатай, киртийбит буоллаҕа дуу? – аны бу үйэҕэ наадыйбатах куукуна абажурдаах лаампатыгар хараҕын хатаата… тирээпкэ үрдүгэр түстэ, остуолга ыстанан таҕыста…

Домофон лыҥкынаата, онно сүүрдэ. Төттөрү кэллэ уонна мөҕө былаан сибигинэйдэ:

– Кэллилэр буолбат дуо? Таҥаскын баран уларыт! – диэн суостаахтык дьаһайда.

– Ээ, миигин устубаттар ини…– диэн эрдэхпинэ:

– Ты же мать! – диэн өссө миигин кыбыһыннарыахтыы сэмэлээтэ.

Аан аһылынна, бүгүн лаппа эрдэлээбит бырааспыт киирдэ. «Огонер» уол кэннин өҥөйө-өҥөйө көрөр. Тулуйбата:

– А где телевидение? – диэн ыйытта.

– На сегодня

отменили, – уол мүчүк гынна.

Эбиэт саҕаланна. Бэҕэһээ мин, дьаһаллаах бөҕө дьахтар, эрбин дьиэ сууйтараары сымыйалаан кубарыппытым лоп курдук суукката туолла. Ол албыммын, хайатын муҥун, дириҥэппэккэ эрэ, сүөрэ тардан өһүлүөхтээх буоллаҕым?

– Батюша наш! – албыннаһаммын аргыый саҥарабын. – Нет на свете мудрей и коварней, чем женщина, согласен?

– Отчасти!

– Прости меня, грешную! Я обманула тебя насчет телевидения, чтобы ты у детей полы вымыл! – диэтим.

«Огонер» барахсан миинигэр чачайда.

– Почему?

Эҥин араастаан быһаара сатаатым да, барахсаным баара, мин сиэркилэни кытта муостаны сууйтараары эрэ албыннаабыппын сатаан өйдөөбөтө. Саҥата суох олордо, ыстыы олорбутун ыйыһынна уонна остуолтан туран иһэн:

– Эн бэйэҥ буомба курдук кутталламмыккын: тугу эрэ искэр буһараҕын да буһараҕын. Ким ону билиэхтээҕий? Онтон, дьэ, астыйбыт кутургуйа курдук тэһэ бараарыгын, ыксаан, аны сымыйаччы буолбуккун дии? Көнөтүнэн этиэххин тоҕо сатамматый? Буомбаттан куоталлар! Мин эйигиттэн арахсабын! – диэбэтэ дуо?

Уолаттар харахтарын тиэрэ көрөн иһэн бүтэһик тыллартан тэбис-тэҥҥэ күлэн тоҕо бардылар:

– Браво, батя! Один-ноль в твою пользу! – дэстилэр.

Инньэ гынан, бу сырыыга кыайтардым. Ол эрээри эр дьонум санааларыгар эрэ миигин «кэһэттилэр». Дьиҥнээх кэрэчээнэ мин буоллаҕым, кэлэ-бара, сыта-тура кып-кылабачыгас сиэркилэлэргэ көрүнэн ааһабын, киэһэ аайы туттуулаах бэрдэ «огонербун» хайгыыбын, күн аайы ып-ыраас дьиэҕэ… хамнастаах үлэбин астына толоробун.

Ол олорон куукунабын эргиччи көрөбүн: ыраас, барыта – ыраас, быраас дьиэтэ! Буоллаҕа ити!