Аудиота:

    Дьадаҥы саха балаҕанын симик уота умуллан эрэрэ. Оһох кэннинээҕи ороҥҥо дьиэлээхтэр, тойонноох хотун, ботур-ботур кэпсэтэллэрэ. Кэтэҕэриин ороҥҥо дьүүлэ-дьаабыта биллибэт бөх быыһыттан икки оҕо төбөтө көстөрө. Дьиэни кытта салгыы турар хотонтон дөрүн-дөрүн ынах тыынан пуш гынан кэбиһэрэ иһиллэрэ.
    — Доҕоор, Настаа. Ити Мэхээлиспит үчүгэй үлэһит киһи буолууһу ээ. Көр, аны бултаан аһатыыһы дии.
    — Үнүргү дьахталлар мунньахтарыгар бии… Оройуонтан тахса сылдьыбыт мааныдьахтар: “Киһи ба­ рыга тэҥ бырааптанна, үчүгэйдик, ыраастык олоруҥ, оҕолоргутун оскуолаҕа биэриҥ”, — диэбитэ ээ. Оскуолаҕа биэрэн үөрэхтээх киһи оҥорор буоллар үчүгэй буолуо этэ.
    — Ээ, ол эмиэ туохпут үөрэҕэй? Дьадаҥы киһиттэн үөрэхтээх тахсыбыта суох. Аны үс-түөрт сылынан үлэһит көрсүө кыыһы ылан бэриллиэ. — Мэхээлис дьылҕатын аҕата ити курдук быһаарбыта.
    Мэхээлис уон алталаах-сэттэлээх бэрт кыра унуохтаах, ол иһин табаарыс оҕолоруттан “буос бээгэй”, “ырҕай” диэн ааттаммыт, кэтит сүүстээх, уоттаах хап-хара харахтаах уолчаан этэ. Кинилэр икки сыл сугулааҥҥа остуорастаан олорбуттара. Бу олох Мэхээлискэҕэ бэрт элбэҕи биэрбитэ. Кэлии-барыы мунньахтар, энмн араас араатардар.
    Саҥа аһыллыбыт оскуолаҕа учууталлыы тахсыбыт Ньукулай Ньукулаайабыс эппит тыллара Мэ­ хээлис сүрэҕэр ордук иҥмитэ, кини эппитэ: “9 саастаах оҕолор бука бары үөрэниэхтээхтэр”, — диэн. Мэхээлис уон биэһэ буола охсубут этэ. Сити мунньах кэнниттэн аҕатын кытта хаста да кэпсэтээри сорунан көрбүтэ да, хайдах эрэ тыла тахсыбатаҕа.
    — Дьаданыбыт бэт, хайдах кыайан үөрэниэхпиний? Таҥас да суох, өйүө да көстүө суоҕа. Чэ, бээ мин бэйэм атахпар туруохпар дылы тохтуу түһүүм.
    Мэхээлис сэттэлээх-аҕыстаах сылдьан аҕатын кытта от оттоһоро, саас сир тиэриитигэр оҕус сиэтэрэ. Уонна бэрт эрдэттэн бултуур буолбута. Кини кыһын куобахха айалыыра, сайыныгар куска тиргэ иитэрэ. Табыллыбыт күннэригэр сай бултаан, үөрэн-көтөн аҕалбытын боппуудалаах солуурчахха буһаран ныксылытан кэбиһэллэрэ. Мэхээлис уон иккитин туоларыгар аҕата Ньукулай тыһаҕаһын, Эриэннэйи, туттан, икки уостаах бэрдээҥкини бу­ лан биэрбитэ. Бу саатыгар унуоҕа босхо барыар диэри үөрбүтэ уонна бултуу барарыгар өрүү саатын илдьэ сылдьар буолбута.
    Биирдэ күһүн айатын көрөн баран, тардыллан хаалан, хараҥаҕа ылларбыта. Күһүҥҥү борук-сорук хараҥаҕа тиэтэйэ-саарайа хааман, абааһылаах Булуус сис тыатын туораан иһэн, эмискэ хантан эрэ киһи кыланар саҥатын истэн иэнэ ходьоҥнуор диэри куттаммыта, барыах-кэлиэх сирин булбакка тэпсэҥнии турбахтаан баран өйдөөн көрбүтэ: төбөтүн

оройунан суп-суон, бэрт хойуу лабаалаах тиит маска туох эрэ көтөр лэҥкэллэн олорор эбит. Мэхээлис тыын ылан, саатын устан, кыҥаан ба­ ран, тардан кэбистэ. Көтөр мутуктары тоҕу солоон сиргэ кэлэн кус гына түстэ. Уол бэркэ сэрэнэн булдугар чугаһаабыта, кыыла кып-кыһыл хараҕынан кинини көрөн эрилиҥнэтэ сытара уонна уол чугаһаары гыннар эрэ тэбиэлээн тилигирэтэ-тилигирэтэ киһи куйахатын өрө күүрдэн хаһыытаан чаһыргыыра. Бу алыс ынырык этэ.
    Кырдьаҕастар этэллэринэн, куобах кыырда улахан дьоллоох киһиэхэ түбэһэр. Куобах кыырдын өлөрбүт киһи куобахха төрүт тойон буолар дииллэрин өйдүү биэрэн, Мэхээлис алыс үөрдэ, кыылын ылан сүгэн кэбистэ, дьиэтигэр арыычча аҕалан, киллэрбэккэ чаампыга ууран баран, аҕатыгар: “Аҕаа, мин туох эрэ кыылы өлөрдүм ээ… ” — Диэтэ.
    Ньукулай оҕонньор уола өлөрбүт куобаҕын кыыр­ дын көтөҕөн киллэрдэ, танараҕа кириэстэннэ, эмээхсиниттэн арыы көрдөөн ылан, тугу эрэ ботугурууботугуруу, аал уотун иччитин аһатан уотугар арыы кутта.
    — Мэхээлис, тукаам, Байанайыҥ биэрбит. Үчүгэй булчут киһи буолууһугун, — диэтэ аҕата.
    Ити кэнниттэн тириитин сүллүлэр, тумсун, тынырахтарын уонна кулгаахтарын ылан Мэхээлис нэк бэргэһэтигэр тигэн кэбистилэр.
    — Эйигин куобах көрдөҕүнэ, кыырдым бу иһэр диэн эрдэттэн сытан биэриэ, — диэтэ аҕата оҕонньор. Ити киэһэ бэрт өргө диэри олордулар. Оҕонньор уолугар ааттаах булчуттар тустарынан кэпсэтэлээтэ.
    — Булчут киһи буол, тукаам. Оҕобор сотору ойох ылан биэриэхпит! — Диэтэ оҕонньор.
    — Аҕаа, мин үөрэнэргэ кытаанахтык быһаарынан сылдьабын, ону эн мэһэйдэһимэ, сааһым ыраатта, онон оскуолаҕа киирбэккэ эрэ аан бастаан ликпууҥҥа киирэн үөрэнэн көрүөм. Онтон хайдах буолан иһэрэ кэлин биллиэҕэ.
    Дьэ сити курдук Мэхээлис үөрэнэргэ бэйэтин иннигэр сүрүн соругу туруоруммута. Ийэлээх аҕата уоллара дьулуһуутугар хайдах да мэһэйдэһэр кыахтара суоҕун билэн, утарыласпатахтара, төһө күүстэрэ кыайарынан көмөлөһө сатыыллара, аһын-таҥаһын хааччыйаллара.
    Кинилэр олорор өтөхтөрүттэн сэттэ биэрэстэлээх оскуолаҕа тэриллибит ликпууҥҥа киэһээ аайы биир да күнү көтүппэккэ уоллара сылдьар буолбута. Мэхээлис арыт-ардыгар түүн утуйбакка олорон, бэриллибит уруогун үөрэтэн, тура мөхсөн тахсара. Кыһамньыта, санаатын уурара бэрт буолан, аҕыйах хонон баран үчүгэйдик ааҕар буолбута уонна ликпуунун учууталын көрдөһөн нууччалыы алпаабыты үөрэппитэ, садааччаны-арифметика түөрт дьайыытын үчүгэйдик билбитэ, итини ааһан өссө доруопка үөрэммитэ. Ити курдук кини сыл аҥара үөрэнэн, бииргэ үөрэнэр табаарыстарын, учууталын алые биһирэппитэ. Мэхээлис

биир сыл иһигэр ликпуун үс кылааһын бүтэрбитэ. Сайыны быһа аны күһүн оскуола төрдүс кылааһыгар үөрэнэ киирэргэ бэлэмнэммитэ. Бэйэтин саастыылаахтарыттан өйүнэн-санаатынан ордук чорбойбутун иһин, нэһилиэк сэбиэтэ кинини үлэҕэ ордук тардар буолбута.
    — Мэхээлистэн, көр, үчүгэй өйдөөх киһи тахсыа буоллаҕа. Кыһанан үөрэттэриэххэ баар этэ, — диирэ Сэбиэт председателэ. Ликпууну бүтэрбит сайыныгар Мэхээлис сир түҥэтигэр дьокутааттаабыта. Күһүн оскуола аһыллыытыгар дириэктэргэ баран:
    — Ньукулай Ньукулаайабыс, мин үөрэнэ кэллим, төрдүс кылааска миигин ыл, —диэбитэ. Онуоха Ньукулай Ньукулаайабыс толкуйдаан олорбохтуу түһэн баран:
    — Эн сааһыҥ тахсыбыт, тылыҥ бөгүөрэн хаалта буолуо, нууччалыы кыайан билиэҥ суоҕа, онон оскуолаҕа ылбаппыт, — диэн эттэ.
    Мэхээлис эрэйдээҕи ким эрэ маҕыйа түһэн ба­ ран сирэйгэ биэрбитин курдук хобдох буолла. Кини сүрэҕэ ытырбахтаата, кыһыытыттан ытыы сыһан баран нэһииччэ кыатанан:
    — Чэ, буоллаҕа, — диэн баран аргыый аҕай сукуҥнаан тахсан барда.
    Үөрэхтэн маппыт кыһыытын-абатын кимиэхэ да этэн иһитиннэрэр кыаҕа суоҕуттан, улаханнык хараастыбыта.
    Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ Лөгүөнтэй миигин бэккэ аһынара, үөрэттэриэн да баҕарара. Баран киниэхэҕэ сүбэлэтэн-амалатан көрөрүм дуу дии санаан баран Мэхээлэ сугулааҥҥа кэлбитэ. Хата өлүү болдьохтоох киһитэ собус-соҕотоҕун тугу эрэ суоттуу олороро.
    — Хайа, Мэхээлэ Бөтүрүөп, бу хайдах үүтүн тохпут оҕо курдук тутуннуҥ? Олорон кэбис, кэпсээ.
    — Лэгэнтээй, мин эйигин убайым курдук санаан сүбэлэтэ кэллим. Оскуолаҕа ылбатылар. Хайдах гынабын?
    — Санаарҕаама, эйигиттэн киһи тахсар киһитэҕин. Учууталы кытта кэпсэтэн ылларыллыа. Хойут үгүөбүн саныаҥ буоллаҕа дии.
    Мэхээлэ туох да алые үөрбүтэ. Сити кэнниттэн сүүрбэччэ хонон баран, Мэхээлэ сарсыарда эрдэ туран, быһайын ийэтэ тикпит даба ыстаанын уонна ырбаахьгтын кэтэн, саҥа ынах этэрбэһин анньынан, ыга киэргэнэн, оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Дьэ сити күнтэн ыла кини үөрэх сырдык суолун баһылыырга дьулуһар күргүөмнээх күннэрэ саҕаламмыттара.
    Миша Петров үөрэҕэр умсугуйуулаахтык туруммута. Кини оскуолаҕа үөрэҕин билбэккэ кэлбит түбэлтэтэ суох этэ. Бииргэ үөрэнэр оҕолоро кини барыны билэриттэн бэккиһииллэрэ. Итини ааһан кини бастыҥтабаарыс этэ. Барыларыгар төһө күүһэ кыайарынан көмөлөһөрө.
    Кыһын Саҥа дьыл саҕана оройуонтан үөрэх ин­ структора тахсыбыт, үөрэҕи бэрэбиэркэлиир уонна комсомол ячейкатын тэрийэр үһү диэн оҕолор ортолоругар улахан солун кэпсэтии буолбута.
    Мэхээлис комсомол диэн бу улахан чиэстээх аат буоларын, киниэхэ

киһини эрэ барытын ылбаттарын уонна комсомолга киирбит киһи улахан активнай киһи буолуохтааҕыни билэрэ. Ити комсомолга киирэр туһунануонна оскуолаҕа комсомольскай ячейканы тэрийэр туһунан кини хаста да учууталын кытта кэпеэтэ сыддьыбыта.
    Оройуонтан тахсыбыт инструкторы кытта хайаан да кэпсэтэргэ Мэхээлис быһаарыммыта. Биирдэ киэһэ уруок кэнниттэн тоҕоостоох бириэмэни бу­ лан, учительскай хоско аргыый аҕай, кыбыста-кыбыста, киирбитэ. Кыһыл сукуна сабыылаах, элбэх кинигэлэринэн уонна тэтэрээттэринэн саба ууруллубут остуол таһыгар учууталлара Николай Никола­ евич оройуонтан тахсыбыт инструкторы, Петр Матвеевиһи, кытта күлсэ-күлсэ тугу эрэ кэпеэтэ олороллоро.
    — Ити мин этэр оҕом Мэхээлэ Бөтүрүөп бу киирдэ. Билсэн кэбиһиҥ.
    — Бэт үчүгэй, мин Петр Матвеевич Матвееппын. Дьэ эн биһикки, ити учуутал кэпеээнинэн буоллаҕына, биир баҕалаах дьоммут. Мин оскуолаҕа ком­сомольскай ячейка тэрийэ таҕыстым. Эйигин ком­сомолга ылан ячейка салайааччытынан хаалларыахпыт. Сөп дуо?
    Мэхээлэ тута тугу да эппэккэ эрэ толкуйдаан чочумча саҥата суох олордо. Киирдэ киирээт кини ячей­ ка салайааччыта буоларыттан ордук дьулайбыта.
    — Ол үлэни мин сатыыр үһүбүн дуо?
    — Сатаамынаҕын, биһиги көмөлөһүөхпүт буоллаҕа дии. Комсомол тэрилтэтин уонна кини үлэтин туһунан бу хас да кинигэни таһаардым, ааҕан билсиэҥуонна кинилэринэн салаттаран үлэлиэҥ.
    — Чэ, баҕар, буоллун даҕаны, — диэн Мэхээлис сөбүлэспитэ. Сити курдук кини комсомолга киирбитэ, ону ааһан ячейка салайааччыта буолбута. Сааскы сынньалаҥ буолуор диэри тэрилтэ бэйэтин кэккэтигэр уонча чилиэннээх этэ, комсомолец оҕолор оскуолаҕа уонна нэһилиэккэ ыытыллар бары поли­ тический хампаанньаларга активнай кыпыыны ылаллара, биир да мунньахтар кинилэр араатардара суох ааспат буолбута.
    Саас муус устар ый бүгүүтэ комсомол оройуоннааҕы комитетыттан уонна үөрэх салаатьптан оскуола директорыгар, Николай Николаевичка, сурук кэлбитэ, ол сурукка комсомолец Михаил Петрову бэрт түргэнник үөрэҕиттэн босхолооҥнуг олоҕуттан биэс көстөөх саамай түҥкэтэх үрэх баһыгар сытар Сыгынах нэһилиэккэ оройуоннааҕы ситэриилээх ко­ митет боломуочунайынан ыытын диэн этиллибит этэ уонна ол сурук иһигэр кини боломуочунайын туоһулуур дастабырыанньа баара.
    Аккаастанар, төттөрү этэр кыах суоҕа. Онон аҕыйах хонукка бэлэмнэнэн дьаам атынан ыытыллыбыт нэһилиэгэр аттаммыта. Үлэтиттэн толло, кыбыста саныыра.
    Урукку өттүгэр улахан хампаанньалары ыыта илик буолан уонна, бука, оҕототуганнар кырдьаҕастар тылбын истиэхтэрэ суоҕа дии саныыра. Бу нэһилиэккэ бэрт

элбэх сүөһү суруллубакка кистэнэн хаалбыт уонна артыал кыаллан тэриллэ илик диэн киниэхэ кэпсээбиттэрэ. Итини барытын кини көрүөхтээхистиэхтээх уонна тэрийиэхтээх этэ.
    Сыгынах нэһилиэгэ былыр-былыргыттан бэйэ­ тин түҥкэтэҕинэн, элбэх дьиикэй кыылларынан уонна дьонноро бэйэ-бэйэлэрин кытта биир сомоҕолорунан аатырбыт нэһилиэк. “Сыгынах биир киһитэ утарыласпыт буоллаҕына, чэ ол аата сыгынахтар бары утары буолуохтара”, —диэн дьоннор мээнэҕэ эппэт этилэр. Араас хампаанньалары ыһпа тахсыбыт чолохочуспут, бэйэлэрин билэллэрин мунур туттубут боломуочунайдар үлэлэрин кыайан ыыппакка, тоҕон баран, атахтарынан куоталлара. Эбиитиндьиикэй бөрөлөрө эбэтэр эһэлэрэ көрсөн сүрэхтэрин хайыга сыһара.
    Мэхээлис сити саас уон сэттэтигэр сылдьара, нэһилиэк дьонноро:
    — Ханнык эрэ эдэр баҕайы уолуыыппыттар. Ити киһи тугу сатаан оҥорор үһү? — Дэһэллэрэ.
    Мэхээлис маҥнайгы мунньахха туох да алые бэлэмнэммитэ. Нэһилиэк олоҕун туһунан хас да киһини кьпта кэпсэтэлээбитэ уонна кырдьаҕастартан үлэни хайдах тэрийдэххэ ыһыы үчүгэйдик барыахтааҕын туһунан сүбэлэппитэ.
    Нэһилиэк маҥнайгы мунньаҕа туох да алые үчүгэвдик барбыта, Мэхээлис этиитин бэккэ сэргээн истибиттэрэ, актыыбынастара да көтөҕүллүбүтэ сүрдээх этэ.
    Нэһилиэк саамай бочуоттаах кырдьаҕаһа 72 саастаах Сүөдэр оҕонньор олорбохтоон баран:
    — Бээрэ, доҕоттоор, миэхэҕэ тыл баар — диэн баран, аргыый аҕай сыыйа саҥаран барбыта. — Көр, бу эдэр оҕоҕо лоп курдук саҥалаах-иҥэлээх оҕо эбит ээ. Барытын сөпкө этэр. Бириэмэни үчүгэйдик туһанан үлэлиэххэ наада. Биир киһи күүһүнээҕэр элбэх киһи күүһэ, биллэн турар суол, хотуулааҕа уонна кыайыылааҕа чахчы. Сьпынахтар биир санаабытынан аатырбыт дьоммут, онон биир кэргэн курдук артыалга түмсэн санаабытын түмтэхпитинэ өссө ордук күүһүрүөхпүт-уоҕуруохпут, артыал тэрийэн баран, холбоһон, ыһыыга киирэ охсуоҕуҥ! — Диэбитэ.
    Дьэ сити курдук артыалга “Саҥа суол” диэн ааты биэрбиттэрэ. Мэхээлискэҕэ итии күннэр буолбуттара, кини артыал тэриллэр үлэтин ыытыахтааҕа. Манна уопута суох буолан маҥнай эрэйдэммитэ гынан баран, дьон сүбэтинэн, дьон муудараһынан үчүгэй, кытаанах артыалы тэрийбитэ. Сааскы ыһыыга ким хайа иннинэ былааннарын аһары толорбуттара. Сүөһү учуотун ыытан, 52 урут испииһэккэ киирбэтэх эдэр төрүөхтэри чопчулаабыттара.
    — Урут алыс ыгаллара-түрүйэллэрэ, ол иһин киһи санаата буолан эппэт этэ. Тукаам, ити биир тыһаҕаһы суруттарбатаҕым, ону суруй, — диэн Лэкэ Лэгиэнтэй бэйэтинэн кэлэн эппитэ.
    Мэхээлис сити курдук таптатан, барыларыгар оҕо курдук сылдьыбыта, кинини ыытыахтарын

төрүт баҕарбат этилэр. Ханна хоммут, кэлэн барбыт сиригэр маанылаан баар суох астарын тардан кэбиһэллэрэ. Мэхээлис үлэтин түмүктээн, сайын ортотугар оройуон киинигэр отчуоттуу киирбитэ. Барарыгар кырдьаҕастар бырастыылаһа кэлбиттэрэ.
    — Тукаам, бу биһигини умнубат буолаар, хаһан эмэ санаан, кэлэн бараар, — дэһэллэрэ. Уонна суолугар эрэйдэммэтин диэн Сөдүөт оҕонньор дьоруо Тураҕастайын биэрбиттэрэ.
    Мэхээлиһи оройуон киинигэр бэккэ хайҕаабыттара уонна оскуолаттан үөрэммит докумуоннарын быһа көрдөөн ылан, куоракка үөрэттэрэ ыыппыттара.
    Мэхээлискэҕэ саҥа олох саҕаламмыта. Дьэ сити курдук олох уустук, эрэйдээх суолугар комсомолец Мэхээлэ Бөтүрүөп үктэммитэ.