Аудиота:

–Хайа нохоо тугу көрөн чарапчыланныҥ–
Кэннигэр киһи сөтөллөн саҥарбытыга Ньукулай соһуйан ,,ходьох,,гына түстэ.
Өйөнөн турбут сүллүгэһиттэн тэйэн көрбүтэ, Дьэллик Дьэкиим дьон сэргэ быһа ,,Дьэллик,, диэн ааттыыр кырдьаҕастара кэлэн күлэн бытыга бырдьайан турар эбит.
–Ээ суох–
Хоһооно суох Ньукулай киҥинэйдэ.
–ээ оҕом Күннэйим иһэрин көрөн Ньукулай чарапчыланар эбит дии–
Дьаат оҕонньоро ыыстыы турда ,Күннэй Иэдэһэ тэтэр гына тустэ, Ньукулай умса көрөн баһын булкуйан ылла.
–Эһээ бүгүн сайылыкка көһөрбүт ээ, бэлэмҥин дуо?-
–Эйиис оннуктаах этибит дуу арба–
–Чэ дьиэҕэр күүтээр, сотору Баһылай сылдьан ылыа–
–Ээ ол миэхэ туох улахан бэлэмэ кэлээхтиэй утуйар таҥас аһыыр иһит Бүттэҕэ дии–
Оҕонньор күлэн бытыга сэпсэйэр.
Бу Дьэллик оҕонньору кэпсииллэр былыр эдэригэр икки атахтааҕы иннигэр түһэрбэтэх сүүрүк үһү, көтүөн кыната суох этэ дииллэрэ. Үйэлээх сааһын тухары бииргэ сылдьыбыт үөлээннээх доҕоро ити Күннэй эһэтэ,,Хараһа Хабырыыс,, этэ. Ол кырдьаҕас иллэрээ сыл бараахтаабыта,Дьон кэпсииринэн бүтүн күүстээх киһи үһү,дьэ сахаҕа ымырыттан Улахан киһи этэ, төһө саас баттаан кырыйдар харылара түөрт кырыылаах модьу сүллүгэс курдуга, бу киһи эдэригэр төһө эрэ тыыллан хабыллан сырытта. Дьэ оннук икки бэртэр наар айаҥҥа сылдьаллара үһү. Араас моһолтон мүччү хаччы туттара сырыттахтара. Дьон арааһы номох үһүйээн курдук кэпсииллэрэ, бу кырдьаҕастар тустарынан.Сэрииттэн кэлбит сылларыгар улахан кыайыы ыһыаҕа буолбута дииллэрэ, дьэ онно Бар дьонноругар баардарын көрдөрбүттэр.
Дьэллик уон былаастаах өртүгү курданарыгар баанан баран сүүрүүтүгэр өртүгэ чуумпур курдук сыыйыллан испитэ дииллэр, икки атаҕын ылара көстүбэтэ үһү, биир кэм маҥан курпааскы көтөн иһэрин курдук халыйара үһү.
Хабырыыс икки атахтаах санамматах сымара тааһын көтөҕөн көрдөрбүтэ үһү. Ол таас билигин суох тыраахһарынан состорон ханна эрэ гыммыттар, сүппүт.
Дьэ оннук үһү, барыта үһүйээн.
Хабырыыс суох буолбутугар Дьэллик улаханнык аймаммыта дииллэрэ. Түөртуон хонугар олоҥхо эппитэ дииллэрэ, онно эдэр саастарын, бастакы тапталларын,мүччүргэннээх сырыыларын, быдан дьылларга быраһаайдаһарын барытын этэн тыынан доллоһуппута дииллэрэ.
Дьэ оннук этэн–тыынан Дьэллик дьикти оҕонньор.
Кырдьаҕас бэйэтэ олорор, кыыһа ханна кийиит, хам-түм кэлэн барар. Уола эмиэ ханна эрэ баар дииллэр. Дойдутуттан барыан олох баҕарбат үһү.
Кэргэнэ эмиэ манна тахсыбыт.
–Ноо Ньукулай Мин эйиэхэ наадалаах этим ээ-
–Сайылыкка бүгүн миигин эн көһөр,онно кэпсэтиэхпит,-
Оҕонньорум этээт дьиэтин диэкки бара турда, сөп дуу суох дуу дэппэтэ.
Хайыахпытый тэринэн кэргэммэр этэн баран Дьэллиги

ылаат сайылыкка айаннаатым.
Оҕонньор тугу Да улаханнык кэпсээбэтэ .
Туох эрэ санааҕа ылларбыт курдук. Аҕыйах чааһынан тиийэн кырыы кыра балаҕаҥҥа тохтоотубут.тиэргэнэ ырааһа хомуллубута барыта чөкө баҕайы.
Дьоннор эмиэ көһөн кэлитэлээн бардылар, ынах маҕырааһына, дьон саҥата барыта холбоһон өтөх тиллэ түстэ.
Кырдьаҕаһым онно-манна сүүрдэ-көттө. Дьэ онтон тохтоон остуол тардан эһэкээнин күндүлээтэ, тугу эрэ ботугураан.
–ньукулай чэ хонон бараар, Ону маны баллыгыраһыахпыт.-
Киэһэ имик-симиккэ Дьэллик аадьуо ыксаабакка кэпсии сытта. Билигин түүн хараҥарбат, балаҕан иһэ эрэ боруорар.
–Ньукулай эн эһэн туһунан тугу билэҕин-
-суох,хаһан Да кэпсээбэттэр эээ-
–Ээ оннук буолаахтыа ,барахсаны–
–Чэ Мин эһэҥ туһунан одоҥ додоҥ соҕустук кэпсиэм-
–Саатар ону -маны кэпсииргэ уус тылым суох–
–Эн эһэҥ, Мин, Хабырыыс Бары бу өтөх оҕолоробут, бары манна сытаахтыыллар, Арай Мин сири бааһыра сылдьаахтыыбын.
Эн эһэҥ сүҥкэн киһи этэ, ааттыын суоллуун ,,Ырыа Ылдьаа,,дуо дэттэрбитэ.
Хабырыыс күүһэ, Мин атаҕым туһунан туох Да сурах садьык барбат этэ, эн эһэҥ айаннаан иһэрин эрдэттэн истэн, ханна түһэн хонуохтааҕын истэн туоһулаһан,ол сиргэ лыык курдук киһи буоллара, аттаах атыырдаах оҕустаах таймалаах, сатыы кытта кэлии элбэх этэ.
Бу барахсаттар бары Ырыа Ылдьаа ырыатын,тойугун, олоҥхотун истээри тоҕуоруһаллара.
ОО дьэ этэн тыынан доллоһутан сүрдээх тыл уустаах,ыалдьыбыты Да туруорар сүлүһүннээх тыллаах этэ.оннооҕор симирийэн эрэр аал уот иччитэ кини этэр тылын истээт өрө тачыгыраан күүдэпчилэнэ түһэрэ.
Эн эһэҕин,, Ырыа,,диэн кылгатан ааттыыр этибит оҕо эрдэхтэн…
Кыра сааһыттан айылҕаттан бэриллибит тыла өһө, кылыһахтаах куолаһа, дьикти дьиибэ быһа өйдүү охсубат киһитэ этэ эн эһэҥ.Хантан кини обургу ити уус тыллары ылан суккуйарын бары кыралыын улаханныын сөҕөр этибит.
Хороччу улаатан эрэр уолаттар үһүөн наар айаҥҥа сылдьар этибит. Бастакы сырыыларга үөрүйэҕэ суох буоламмыт уонна эдэрбит бэрт буолан ыарырҕатар этибит.Наар атынан таһаҕас таһыыта, аны холкуостар саҥа тэриллэн ол итэҕэһэ быһаҕаһа элбэх буоллаҕа дии.кэнники син үөрэнэн барбыппыт да син биир ыарырҕатар этибит, уруккуттан сылдьар урдустар үөрүйэх бөҕө буоллахтара дии, аны хаарты арыгы сорох тохтуур сирдэргэ оройунан көрөрө. Арай биирдэ биир улахан тохтобулга тиийбиппит ат, киһи лыык курдук симиллибит этэ.хас дьиэ аайы киһи бөҕөтө, биһиэхэ ким да наадыйбат.
Кэлин истибиппит улахан олоҥхо күрэҕэ буолар диэтилэр…
Биһиги оччону истээт дьэ Эн эһэҕин,,Ырыаны,,хаайдыбыт, киһибит эй да ээх да диэбэтэ, бэйэтэ да аҕыйах саҥалаах киһи этэ…
Киэһэ дьэ улахан дьиэҕэ

олоҥхо саҕаланна, арай биһиги киһибит,,Ырыа,, тахсыбакка утуйа хаалла, биһиги да сылаабыт таайан уһуннук истибэтибит, санаабытыгар биһиги киһибитигэр этэр тыллара тиийбэт курдук.
Сарсыарда тыҥ хатыыта туран сылгыларбытыгар от биэрдибит, бэйэбит үтэбитин ириэрэн аһаары бэлэмнэнэн бардыбыт.
Ол олордохпутуна биир холуочук аҥардаах киһи киирэн кэллэ…
Дьэ ноколор эһиэхэ биир эмэ олоҥхону ыйдаҥардар киһи баар дуо? Дьиэлээх киһи астымматах олоҥхоһуттарын, саатар Улуу этээччилэр суол хаалан эрэр диэн кэлбэтэхтэр үһү…
Дьэ нокойдор үчүгэй олоҥхоһукка манньата да бойумчу соҕус үһү дииллэр…
Балаҕан иһигэр баар дьон һуу һаа буолан турдулар да ким да Мин этэбин диир киһи суох буолла…
Арай туох тэһэ кэйтэ буолла Мин туран тахсан эт дьиэлээх Тойоҥҥо сотору тахса сылдьыахпыт бу уолбут этиэҕэ диэн тэһэ бардым…
Дьиэ иһэ чуумпура түстэ бары бэттэх хайыһа түстүлэр, дьэ доҕоор сонурҕаабыт курдук көрүү истии бөҕө буоллулар…
Хайа доҕоор Кырдьык бу оҕо этэр дуо?…
Уонна эппиэт күүппэккэ таһырдьа түстэ.
Доҕорбут барахсан тугу да саҥарбата Арай Мин диэкки көрөн баран мучук гынна…
Тахсыбыппытыгар үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох киһибитин көмүлүөк иннигэр талах олоппоско олордон кэбистилэр…
Хайдах эрэ соччо биһирээбэтэх курдук көрө истэ олордулар…
,,Ырыа,, хоойуттан суулааҕы ылан аста ,көрдөхпүнэ сылгы кылын сыыйан ылан эһэкээнигэр уурда ону кытта арыылаах лэппиэскэ бэристэ ,тугу эрэ бтугураан саҥарар да Мин ыраах түгэххэ олорор буолан истибэтим…
Дьиэлээх да киһи,хотуна да урукку олоҥхоһуттар курдук кымыһынан айах тутан алҕаабата, оҕо диэн сэнээтилэр быһыылаах…
Кырдьык ол саҕана оҕобут да бэрт этэ,сүүрбэччэбитин саҥа туолаары сылдьар бэдиктэр этибит…
,,Ырыабыт,,кыратык олорбохтуу түһэн баран ,төҥкөйөн олорор төбөтүн үөһэ көтөхтө ,хараҕа дьикти уотунан чолбоодуйда ,дьэ уонна киирии тылын сирин уотун ойуулаан этэн тыынан доллоһутан барбат дуо, урут биһиги дойдутугар дэҥҥэ дьээбэрэн туойдаҕына сөҕөр махтайар этибит, Онно холоотоххо бу этиитэ тыыныыта ис иһиттэн киһини бэйэтигэр эпсэри тардан ылар курдук эбит…
Эппиккэ дылы сөҕөрүйэн эрэр көмүлүөк чоҕо өрө эккирии түстэ ,ураа устун кыымынан ыһыахтанан тачыгыраан ылла, били туохха да долгуйуо суох курдук олорбут дьиэлээх хотун ,үлэһит кыыһын ыҥыран кулгааҕар тугу эрэ сибис гынна…
Икки эр бэртэрэ үс атахтаах төгүрүк остуолу көмүлүөк иннигэр туруордулар, кыргыттар чороонноох кымыһы кытта, кытахха эмис сыалаах эти ,алаадьылаах мас бүлүүһэ уурдулар…
Ол тухары,,Ырыабыт,, Орто Дойдутун отун маһын ойуулаан, аллараа Дойдуга түспүтүгэр мэктиэтигэр Мин этим сааһа аһылларга дылы гынна,

куйахам күүрдэ баттаҕым турарга дыгы гынна…
Үөһээ сырдык Дойдуну өҥөйбүтүгэр, дьэ доҕор харахпар ол Дойду бу баардыы кустук өҥнөөх халлаана арыллар түстэ…
Дьэ иэгэйэр икки атахтаах этэр тылын күүһэ алыс да алыптаах буолар эбит…
Доҕорбутун,,Ырыаны,, саҥа көрбүттүү соһуйдубут-өмүрдүбүт, дойдутугар итинник ис иһиттэн иччилээхтик этээччитэ суох, манна мэктиэтигэр остуолга турар Чороон,кытыйа тэҥҥэ хамсыыр курдуктар…Били бастаан аахайбакка суугунаһа олорбут дьон айахха бэрдэрбиттии уу чуумпу буола түстүлэр…
Оо мааны куону ойуулаабытыгар, олох атыттары билбэтим Мин өйүм,кутум-сүрүм көтөргө дылы буолла, хайдах да киһи уус тылынан ойуулаан бичиктээн оҥорботун курдук эттэ-тыынна…
Хайдах бээлээхтэр итинник кэрэ сир симэҕин ойох ылан оҕо уруу төрөтөллөрө буолла, мэктиэтигэр хараҕым ууланна…
Абааһы уола уоран талаан барбытыгар субу быыһыы барыах курдук өҥдөннөстүбүт, Айыы Бухатыырын айбытыгар итинник буолбут киһи диэн ымсыы санаа кииртэлээтэ…
Бэйэм илиибин атахпын өҥөйөн туппахтаан көрөттөөтүм.Ол курдук күн төһө буолтун билии суох,,Ырыа,,тохтообутугар дьэ өйдөнөн һуу–һаа буоллубут,
Биһиги хара дьиэҕэ тахсан бардыбыт, айан дьоно салгыы айаннаарыбыт, күн да ырааппыт, түөртүүр ыам буолбут, аттарбытын көлүйэ сырыттахпытына ,улахан дьиэттэн илдьит кэллэ,,били оҕолор киирэ сырыттыннар эрэ,,диэн…
Барыбытын бары баанан тиэнэн бэлэмнэнэн баран улахан дьиэҕэ киирдибит…
Киирбиппит дьэ улахан мааны сандалы тардыллыбыт, хотойорунан ас-үөл, манна туох суоҕуй диэххэ сөп, Дьиэлээх Тойон, Хотунунаан утары кэлэн дорооболостулар, остуолга олорорго көрдөстүлэр…
Дьиэлээх Тойон хантан сылдьарбытын төрдүбүтүн төбөбүтүн ыйыталаста…
Дьэ үһүөн даҕаны биир өтөх Оҕолоро диэтэххэ талбыт курдук ыччаттар эбиккит, Эбэ Хотун анаан минээн айбыт дьоно буоллаххыт дии, кэнчээритин кэҥэттиннэр диэн…
Ол курдук элбэҕи кэпсэтэн атаарда, суол быстаары тоҥорууну баттаһа биһиги айанныы турдубут, алаас дьоно Бары кэлэн атаардылар,,Ырыа,,тойугун улаханнык биһирээһилэр быһыылааҕа, Онтон саҕаламмыта Эһэҥ ,,Ырыа,, эппиккэ дылы Аата суола аартык аайы атыыр сылгы буолан кистээбитэ,оҕус буола айаатаабыта…
Хата биһиги абыраммыппыт ,айаҥҥа хонук сир бэлэмэ, ат дала аһылыга,урут хойутаабыт киһи ата бааллан да хонноҕуна көҥүл буолара,билигин олох сынньалаҥнык сылдьыбыппыт…
,,Ырыа Ылдьааны,, истээри оҕо дьахтар, киһи сүөһү бөҕө мунньустааччы…
Дьэ Эһэҥ ол курдук хомуһуннаах тыллаах Улуу киһи этэ, сэриигэ үһүөн сиэтиспитинэн барбыппыт,этэҥҥэ Эргиллэн кэлэн ыал буолан ньидьирээн испиппит, Эһэҥ барахсан уһуннук олороохтооботоҕо,сэриигэ ылбыт бааһа үүтэ эрдэ

ылаахтаабыта уонна биир үксүн маннааҕы биир тойооску бэрт былдьаһар ,,ойуумсуйар,,диэн үҥсэн хаалла сылдьыбыта, ыллыырын туойарын олох бырахпыта, баппыыска ылбыттар этэ НКБДлар ,ыллыырын туойарын олох бобон, ол саҕана сокуон кытаанаҕа…
Сир үрдүгэр аны ,,Ырыа Ылдьаа,,курдук киһи төрөөн үөскээн ааһара биллибэт…
Үөһэттэн анаан минээн Айыылар түһэрбит киһилэрэ этэ дии саныыбын…
Ити курдук Дьэллик оҕонньор эһэм туһунан күн ойуор дылы кэпсии сытта…
Мин тойооску дьэ өйдөөтүм дьонум Эһэм туһунан тоҕо хаһан да ахтыбаттарын,улаханнык дьаарханаллар эбит ол саҕана, онтон мин Эһэм курдук дьон сэҥээриитигэр сылдьар уус тылы уһаарааччы эбитим буоллар дии саныы сыттым…
Баҕар биир эмэ Кэнчээритигэр бэриллиэ ,ол ситим быстыбат салаата…

Арыылаах,С.