Аудиота:

(Кэпсээн)
    Сайын. Куйаас күн. Куорат биир улахан таас маҕаһыынын иннинээҕи киэҥ тэлгэһэҕэ ас-үөл, оҕуруот аһын арааһа тардыллан атыы-тутуу үллэҥнэс, дьон кэпсэтэр, торгуйдаһар саҥалара биир кэм күп-күүгүнэс. Ирина Васильевна кыыһынаан Наташалыын бу чаҕылхай ыраас күн санаалара бэркэ көтөҕүллэн, төһө да сырылатан ку­ йаас күн буоллар, тоҥолохторуттан ылсыһан олох ыксаабакка наҕылыччы даардаларга тардыллыбыт астары көрө сылдьаллар. Эчи үчүгэйин, ас-үел дэлэйэ, бу яблоко, оҕурсуу, помидор, апельсин, ана­ нас… Сыаналарын кэрэйбэккэ дьон кэмэ суох атыылаһар. Кинилэр эмиэ омук атыыһыттарыттан талан кыра-кыралаан оҕуруот астарын ыллылар.
    — Ийээ, килиэппит суоҕа дии, килиэптэ ылыахха эрэ, — диэн Наташа ийэтигэр санатар.
    Үрдүк таас кирилиэһи дабайан бородуукта маҕаһыыныгар таҕыстылар. Үөһээ таас муостаҕа күн сыралҕаныттан күлүк сөп-сөрүүн. Куруук да буоларын курдук бу күлүккэ илдьирийбит кирдээх таҥастаах-саптаах, дыгдаччы иһэн хаалбыт, бытыктара бар үүммүт сирэйдээх-харахтаах, суумматах дьон аалыҥнаһаллар. Ирина Васильевна маннык дьону көрдө ини, көрбөтө ини, куоракка дьон элбэхтик түмсэр, сылдьар сирдэригэр умналыы, ытыстарын тоһуйа туралларын көрдөҕүнэ, маҥнай утаа сөҕө да, аһына да, сороҕор абааһы да көрө саныыра. Кэлин кинилэри соччо аахайбат да курдук буолта эрээри, сиэбигэр бытархай харчылаах буоллаҕына, аттыларыгар уурбут кирдээх хортуустарыгар ааһан иһэн быраҕар буолара. Кэнниттэн махтанан буолуо, тугу эрэ үлүгүнэйэр курдук саҥаны истэрэ. Маҕаһыын ааныгар чугаһаан истэҕинэ:
    — Өрүүнээ.. , — Диэн симик, кэһиэхтээх кыра саҥаны истэн соһуйан ходьох гына түстэ. Саҥа хоту кэннин хайыһан эргиллэ түстэ. Ким миигин ити билэн ыҥырдаҕай диэн муодарҕаан, кирилиэс аллараа өртүн диэки одуулаһан эрдэҕинэ тута:
    — Хайа, билбэтиҥ дуу? — Эмиэ кэһиэхтээх бүтэй куолас аттыгар иһиллибитигэр, иннигэс үс, түөрт хаамыы чугас турар киһиэхэ хараҕа кэтиллэ түстэ.
    — Ийээ, хас итирик, умнаһыт киһи харчы көрдөөн ынырдаҕын аайы тоҕо тохтуугун, аастыбыт, — диэт ийэтин илиититтэн тардан иһэн, ийэтэ тохтуу биэрбитигэр кыыс иһирдьэ ааһа турда.
    Сууйуу диэни өтөрүнэн билбэтэх, эргэрэн илдьирийэн эрэр кылгас сиэхтээх чараас ырбаахылаах, имиллэ сатаан баран имиллибэт да буолбут халыҥ бириһиэн ыстааннаах, баахса диэҥҥэ убамматах кирзовай саппыкылаах киһи бу иннигэр сүөдэллэн туран кинини ыҥырбыт эбит. Ирина Васильевна кырдьык соһуйда да, куттанна да. Кимий бу? ! Билбэт киһитэ кини аатын ааттаан ыҥыран тохтоппутугар ыга кыыһырыах санаата кэллэ. Маҥнай утаа билбэтэ. Хайдах эрэ эмиэ

да билиэх курдук сирэйин быһыытын одууласта. Эмискэ чыпчылыйыах түгэн икки ардыгар харахтара утарыта көрсө түстүлэр. Оо. ? ! Бээрэ, хай­ дах хайдаҕый, бу…
    — Миитэрэйгин дуу? .. — Ити саҥарбытын кулгааҕа эрэ истэн хаалла уонна хайдах да гыныан булбакка атын баҕайы турукка киирдэ. Сирэйин иэдэстэрэ умайбахтаата, сүрэҕэ хайдах эрэ бүтэйдии ньүөлүйбэхтээн ылла…
    — Ээ, мин… Эн…
    — Хара сордоох… Бу айылаах киһи билбэт, киһи кэпсэппэт, ыт үрбэт киһитэ буолбуккун дуу… Оҕоҕун, ойоххун, олоххун арыгыга эргиппитиҥ! Биһигини булума, буулаама! Эн аны биһиэхэ суоххун! Иһиттиҥ дуо, суоххун, суоххун! — Диэт, хараҕын уута иэдэһинэн сүүрбүтүн туора садьыйаат иһирдьэ баар буола түстэ.
    Тыын быһаҕас эппэҥнии тыыммахтаан аан таһыгар ыйанан турар сиэркилэҕэ көрүнэн хараҕын хара кырааската иэдэһинэн сүүрбүт дьураатын ыраас платогунан сотунна, үөһээ-аллараа тыыммытын уоскутуна сатыы-сатыы, холкутугар түһэ сатыырдыы туттан кыыһыгар кэллэ.
    — Ийээ, ити кимий, тоҕо тохтоотуҥ? Тугу кэпсэттиҥ? Билэр киһиҥ дуо ити? — Наташа хосхос ийэтиттэн туоһуласта.
    — Ээ, билэр киһим этэ… — Диэтэ Ирина Ва­ сильевна уонна кэпсэтиини ханарытан бэрэдэбиэстэн атыыласпат да буоллар, өскүөрүтүн бо­ родуукта сыаналарын ыйыталаспыта буолла. Маҕаһыын иһигэр бириэмэни ыыта сатаан син өр мээкэйдэнэн килиэптэрин эрэ ыллылар. Ирина Васильевна бу сылдьарын тухары дууһатын биир эрэ санаа дьөлүтэ кэйиэлиир: тахсарбытыгар суох эрэ буоллар дуу, оҕобун эрэ аатынан ыҥыран бэйэтин биллэрбэтэр, оттон баар буоллаҕына сордооххо харчы хаалларан ааһарым дуу, суоҕа дуу…
    Тахсан истэхтэринэ киһилэрэ муостаҕа олорунан кэбиспит, аттыгар чараас таҥас бэргэһэтин тиэрэ бырахпыт. Ирина Васильевна оҕотун Наташаны уҥа илиитинэн тоҥолоҕуттан ыга тутан сууххай соҕустук хааман ааһан иһэн, киһитин диэ­ ки иэдэс биэрэн иһэн бэлэмнээбит биэс уон солкуобайын кини аттыгар ыһыктан кэбистэ уонна туохтан эрэ куотардыы кирилиэһи таҥнары сүүрэ былаастаан түстэ.
    — Ийээ, тоҕо ити туохтан эрэ куотар курдук сүүрэҕин, умнаһыт киһиттэн куотаҕын? Оччоҕо тоҕо биэс уон солкуобайы киниэхэ хааллардыҥ, билэр киһиҥ дуо? Киниэхэ биир да солкуобай сөп этэ буолбатах дуо, сорохтор олох да биэрбэттэр эбэтэр бытархайы эрэ быраҕаллар дии? Этиий, ийээ…
    Ирина Васильевна бэйэтэ да ыксаан, ыгылыйан, эмиэ да санаата алдьанан иһэн оҕотугар туох диэн хоруйдуон сөбүй? Суох! Оҕото тугу да билбэтэҕинэ табыллар. “Ити мин дьыалам, биһиги дьыалабыт, ону эн ыйыта сатаама” диэн ыгым санаатыгар дьарыйан хаһыытаан тохготуон баҕарар да, кэбис, оҕобун хомотуом дии санаан,

бэйэтин уоскутуна сатыы-сатыы бүтэҥитик:
    — Тоойуом, оҕо сааспар оонньообут, билэр киһим этэ…
    Наташа тугу да саҥарбата, ийэтэ ыксаабытын, долгуйбутун билэн истэҕэ, ийэтигэр ыга сыстан автобус тохтобулугар саҥата суох таҕыстылар.

    — Ооксиэ, буолар да эбит, — күнүс маҕаһыын айаҕар Миитэрэйи, Диматын, соһуччу көрсө түспүтүн санаан Ирина Васильевна дириҥник үөһэ тыынан ылар уонна уонтан тахса сыллааҕыны күн бэҕэһээ курдук олус чуолкайдык бу баардыы санаатыгар аттаран саныыр…
    … Оччолорго эдэркээн Ира кыыс оскуоланы саҥа бүтэрэн соҕуруу куорат пединститутугар үөрэнэр буолбута. Үһүс курска үөрэнэ сылдьан күһүн бастакы курска үөрэнэ кэлбит саха оҕолорун көрсүһүү биэчэригэр Дималыын аан маҥнай билсибиттэрэ. Кини аармыйаҕа сулууспалаан баран эргиэн институтугар киирбит этэ. Ол киэһэ уол кыыһы хаста да үҥкүүгэ ыҥырбыта, үөрэх, студент олоҕун, куорат тустарынан кэпсэппиттэрэ. Онтон ыла Дима үөрэҕин быыһыгар быыс эрэ буллар Ира уопсайыгар кэлэр, саҥа буолар киинэлэргэ, театрдарга билиэттээх кэлэн бииргэ сылдьар буолбуттара. Уоллаах кыыс истиҥ сыһыаннара, доҕордоһуулара устунан улахан тапталга кубулуйбута. Ира үөрэҕин бүтэрэр сылыгар, саҥа дьылга түбэһиннэрэн, куорат биир остолобуойун сакаастаан студенческай сыбаайба оҥорбуттара. Төрөппүттэрэ ыраах диэбэккэ икки өттүттэн кэлэннэр, сыбаайба өссө үөрүүлээх буол­ бута.
    Билигин санаан ыллахха, оо, студент олоҕо, эдэр, үүнэр саас дьоллоох кэмнэрэ үчүгэй да эбит! Онно эбии эн таптыыр доҕордооҕуҥ, кинилиин дьолуҥ, үөрүүҥ барыта иннигэр күүтэр… Оччоҕо итинник санаа кууһара уонна онуоха эрэнэриҥ!
    Дима кэтэхтэн үөрэнэргэ быһаарынан Иралыын дойдуларыгар үлэлии барар буолбуттара. Ира да ону утарса барбатаҕа, бииргэ олоруохтара, сылдьыахтара, туох куһаҕана кэлиэй, өссө үчүгэй дии, эр киһи үөрэниэ буоллаҕа, көмөлөһүөм, өйүөм, дьоллоохтук олордоххо аҕыйах сыл биллибэккэ да ааһыа дии саныыра. Дима дойдутугар, куорат таһынааҕы чугас оройуон киинигэр үлэлиир буолбуттара. Ира орто оскуолаҕа омук тылын учууталынан, оттон Дима райпоҕа ревизор-бухгалтерынан үлэлэрин саҕалаабыттара. Эдэр специалистар диэн оскуола салалтата туруорсан, уөрэх салаата биир хостоох ититиллэр системалаах квартираны биэрбиттэрэ. Барыта этэҥҥэ, күн-дьыл ааһан испитэ. Дима куруук оройуон иһигэр командировкаҕа сылдьара, ревизия үлэтэ диэн аҕыйах хонукгаах буолбакка, сороҕор ыйыыйынан да буолара. Кыыс оҕоломмуттара. Ната­ ша диэн ааттаабыттара, эдэрдэр үөрүүлэрэ баҕа хоту өссө үрдээбитэ.
    Дима үлэтигэр сирдэрбэт этэ, үлэтин үчүгэйдик билэринэн, кыайарынан

коллективыгар, дьоҥҥо-сэргэҕэ убаастанар буолан испитэ. Үгүс атас-доҕор элбээбитэ, ол быыһыгар иннигэр-кэннигэр сирэй көрбөх, аһыы уунан, арыгынан, күндүлүүр, кэпсэтэр-ипсэтэр да дьон баар буо­ лан испиттэрэ. Үөрэҕин ыарырҕаппакка, кырдьык Ирата саныырын уонна эрэммитин да курдук, бүтэрбитэ. Олоҕун, үлэтин лаппа булар уонна эрэллээхтик муоһалыыр суолга киирбитэ. Ол эрээри, арыгы дьааттаах сүлүһүнүгэр сыыйа-баайа ылларан испитэ, онуоха араас төрүөттэр, сылтахтар көстөн да иһэллэрэ. Кырдьык, маҥнай утаа испэт киһи дьон сыҥалааһыныттан дуу, үөрүүттэн дуу алҕас аһары иһэн кэбиһэн нөҥүө күнүгэр ыарыйдаҕына, олус кэмсинэрэ, аны бу “аһы” айахпар кутуом суоҕа диэн тылын биэрэрэ. Ол кэннэ, кырдьык балачча кэмҥэ туттунар буолара. Онуоха кэргэнэ киниэхэ олус эрэнэрэ.
    Күн-дьыл ааһан испитэ. “Аһыы ууга” умсугуйан барбыта. Кэлин кэмҥэ испэтэх да күнэ диэн суоҕун кэриэтэ буолбута. Оҕолоро иринньэх уонна көрөн олорор киһилэрэ суох буолан, Ира үлэлээбэккэ олороро. Итирбэккэ эрэ кэллэр ханнык диэн уһун киэһэни, түүн утуйбакка хойукка диэри түннүгү кэтэһэн, атах тыаһын иһиллээн чууру-чаары буолууну санаатаҕына, билигин даҕаны сүрэҕэ ыгыта туппахтыыр. Аны кэлэн да баран боруок көрдөөн айдааны тардара, утуйар уу көтөрө. Итинник түгэннэр нөҥүө сарсыардаларыгар: “Миигин аһыммат буоллаххына, саатар оҕоҕун санаа, аһын, оҕобут туһугар үчүгэйдик, киһилии, дьон курдук олоруох, өйдөн, от тон олох кыаммат буоллаххына эмтэн, дьон эмтэнэр дии”, — диэн ытыы-ытыы элэ-была тылын этэн мөҕөн да, көрдөһөн-ааттаһан да муҥнанара. Суох, истибэтэҕэ. Өссө сэтэрэн иһэнаһаан барара. Оо, билигин санаатаҕына тулуйа да сатаабыт эбит. Баҕар, өссө да тулуйан көрүө эбитэ буолуо, ону баара биир түгэн…
    Ыам ыйын бүтэһик биир сырдык түүнэ кинилэр олохторун атырдьах маһыныы араарбыта. Эмиэ буоларын курдук сарсыарданан олох итирик уйуттан кэлэн, кэргэнин оруо-маһы ортотунан күнүүлээн күүскэ кырбаабыта. Икки саастаах оҕото ол айдааҥҥа уһуктан, куттанан ытаан сарылыы олороро бу баар.
    Ира сирэйэ-хараҕа, этэ-сиинэ иһэн күөх баламах буолбута. “Тойон” ол кэннэ салгыы арыгылыы барбыта, хас да күн кэлбэтэҕэ. Ира бу иннинэ өссө кэргэнин аһынар, таптыыр, көннөрүнүө дии саныыр эбит буоллаҕына, билигин олус кэлэйбитэ, көммөт киһи эбит, оҕом туһугар арахсабын диэн кытаанах санааны ылыммыта. Кырбаммыт сирэйдээх-харахтаах таһырдьа да тахсыан кыбыстара. Милицияҕа тыллыы сатаабатаҕа. Ыала дьахтары көрдөһөн атын оройуоҥҥа олорор төрөппүттэригэр, аҕатыгар, кэлэн ыллын диэн телефоннаппыта.
    Нөҥүө күн киэһэтигэр хойутуу

соҕус аҕамсыйа барбыт аҕата эрэйдээх массыыналаах кэлэн дойдутугар илдьэ барбыта. Аҕалара буолуохсут суоҕа. Ира турар бэйэтэ, таҥнар таҥастарын эрэ хомуйа тутан ылбыта, оҕотун көтөхпүтэ да бүппүтэ. Кини бу айдааннаах, сатаан олорботох дьиэтиттэн, кэргэнинээн уопсай ылбыт малларыттан тугу да ылар, чаастанар санаата суоҕа. Ол курдук ыарахан санаалаах арахсан бу дьиэттэн тахсан барбы­ та, арай кыра лоскуй кумааҕыта: “Биһигиннээҕэр арыгыгын ордордуҥ. Биһиги эйигиттэн олох арахсан бардыбыт. Була, көрдүү сатаама. Кытаанахтык быһаарынным. Оҕобун бэйэм иитиэм, элимиэн ылыам суоҕа», — диэн остуолга суруйан хаалларбыта.

    Ирина Васильевна куорат биир оскуолатыгар учууталлыыр. Наташа бэһис кылааһы туйгуннук бүтэрдэ, ийэтигэр доҕор, көмө, кэпсэтэр-ипсэтэр киһитэ. Наташата суоҕа буоллар, хайдах соҕотох олоруон, сылдьыан сатаан санаабат.
    “Оттон, дьэ, бу бүгүн көрбөтөхпүн көрдүм, биллим дии… Оҕом аҕата ээ, ити дууһа, — дии санаатахпына олус да ыарахан. Оҕом аҕата… Оҕом кыра сылдьан аҕалаах оҕолорго ымсыыран, мин тоҕо аҕам суоҕуй, ханна барбытай, хаһан кэлэрий диэн үүйэ-хаайа тутар буолара, оччоҕо, тоойуом, аҕабыт ырыых-ыраах барбыта, кэлбэт диэн судургутук этэрим уонна оҕом өйдөөбөтөх ыйытар ыраас харахтарын көрдөхпүнэ уйадыйан кистээн хараҕым уутун туора сотторум. Кэлин оҕом ыйыппат буолбута, ол эрээри сороҕор бэйэтин сааһыгар сөбө суохтук боччумуран, туох эрэ итэҕэстээх курдук туттан ыларын ийэ киһи чараас сүрэхпинэн сэрэйэн ыларым”.
    Ирина Васильевна киэһээ дьиэтигэр наар бүгүҥҥү көрсүһүүнү уонна уруккуну саныы сырытта.
    — Ийээ, — эмискэ хостон Наташа саҥата чугдаарда. — Сарсын Машалаах тыаҕа массыыналарынан күүлэйдии бараллар үһү ээ. Үчүгэй да буо­ луо..
    — Наташаа, тоойуом, оттон эн миигин илдьэ барыҥ диэн көрдөспөтүҥ дуо? Машаҕыттан…
    — Ыйыппытым, — хоргуппут сана иһилиннэ. — Маамалара толорубут диэбитэ. Маамаа, аҕата суох оҕолору оҕолор да, дьоно да бэйэлэригэр соччо сыһыара сатаабаттар ээ, — диэн улахан киһилии эппитигэр ийэ сүрэҕэ долгуйан, оҕотун аһынан иэдэстэринэн харахтарын уута сүүрбүтүн билбэккэ хаалла…

2005 Сыл