(Дьиҥнээх олохтон)

1

    Кэрэмэс Байбал төрүт-уус баай, нэһилиэги, улууһу баһылаабыт киһи. Маҥнай нэһилиэгэр улахан кинээһинэн,
онтон улууска улахан кулубанан хас да сүһүөххэ тохтоло суох быыбардаммыта. Кэрэмэс бэйэлээх дуо, Нам
улууһун ытык кырдьаҕаһа дуо дэтэн, сураҕа-садьыга уокурук үрдүнэн биллэн, аатыран барбыт.
    Былыр киһи баайынан-кыаҕынан көрөн сыаналанара. Кини көстөр баайын, сүөһүтүн ахсаанын, сылгылыын-ынахтыын биэс сүүстэн тахсыбыта үһү дииллэрэ. Хатыҥ арыы алааһыгар, аллараа Хатыҥ арыыга уонна Өлүөнэ өрүс кытылыгар үтүөкэннээх сирдэр кини бас билиитигэр бааллара.
    Ити кэмҥэ Ханалҕа аҕатын ууһугар Кэрэмэс бэйэтин аймаҕа Сыарҕалаах Байбал диэн киһи байан-тайан олорбута. Ханна барытыгар буоларын курдук кинилэр илин былдьаһаллара, баайдарын халыҥынан күөнтэһэллэрэ.
    Кэрэмэс илин Айаантан Дьокуускайга, Дьокуускайтан Айаан диэки Лаамы суолунан таһыллар ындыыттан да
маппатаҕа. Омук сириттэн эргинээччилэри кытта сибээстээх атыыһыттары билэрэ, кинилэргэ кыттара. Суол умнаһыттан түүлээҕи, муоһу хомуйара. Элбэх көлөнү, киһини тутан кыһын сыарҕанан, сайынын ыҥыырынан ындыыны таһан, эргинэн халыҥ барсы киллэрэрэ. Кини ыала сыарҕалаах Байбалы буолуохтааҕар атыттары чахчы баһыйар ыраах ыырдагаҕа, киэҥ олуктааҕа.
    Илиҥҥи Лаамы эбэ хотун суола-ыллыга суох, киһи-сүөһү олоҕурбатах, хайыр таас дойду буолан бэрт диэн эрэйдээх, кутталлаах айаннаах, быстар быһылааннаах, оһол-симиэрт сарбайан турар дьулааннаах дойду диэн сураҕырара. Өҥүрүк куйаас түһэн турдаҕына, Кэрэмэс кулуба таһаҕас тиэрдэ Лаамылыыр, төннөрүгэр Лаамыттан куоракка таһаҕас аҕаларга кэпсэтэн, уон сэттэ атынан, биэс ындыыһыттанан, бэйэтанээн алтыа буолан, Бөтүрүөп таҥара кэнниттэн айанныыр буолбут үһү диэн сураҕа иһиллибитэ. Хонон турдах аайы кэпсээн, сурах элбээбитэ. Буолумуна, кини ындыыһыт эрэ буолбатах, улахан улуус баһылыга тойон буоллаҕа дии. Куораттан Лаамыга тиэрдэргэ өтөрүнэн саха киһитэ көрбөтөх күндү табаара саас аҕалыллан кулуба ампаарыгар симиллибит үһү диэн буолбута. Көрбүт-истибит элбэх. Улуус баһылыга ыраах суолга аттанара сураҕырбат буолара хайдах да табыллыбат.
    Ындыыһыт кулуба тойон аттанар болдьохтоох күнүгэр түбэһиннэрэн үүт-тураан өҥүрүк куйаас түһэн турдаҕына, ыала Сыарҕалаах Байбал тойонун киһи бөҕө мустубут киэҥ түөлбэ тэлгэһэтигэр тиийэн кэлбит. Көрдөҕүнэ айаҥҥа барарга оҥостунан аттар баайыллан-ыҥыырданан туралларын баттаспыт. Айанньыттар баралларын көрүөххэ баҕалаахтар чугастааҕы ыаллара-дьонноро кулубаларын дьиэтин таһыгар, ним аттаах, ним сатыы мустубуттар ахан эбит.

Ындыыта суох кураанах хаҥхалаах аттары көтөллөнө охсоннор, икки ындыыһыт киһилэнэн олохтуун баара эрэ сэттиэйэх атынан кулуба тойон бараары турарын көрөн, Сыарҕалаах улаханнык мыына көрөн, муодарҕаабыт. Тойон бэйэтэ оноолоох халтаҥ сонун кэппит, көмүс курунан ыга тардынан, айаҥҥа буолбакка, туох эрэ бырааһынньыкка бэлэмнэнэрдии таҥныбыт. Лиэнтэлээх
сукуна сэлээппэтин ньуурбун көрбөтүннэр диэбиттии умса ууруммут. Тумустаах хара саары этэрбэһин дыраччы кэппит. Куругар куортуктаммыт. Быалаах кыһыл көмүс кириэһи сонун таһынан түөһүгэр түһэриммит. Чуорааннаах уктаах кэрэ сылгы кутуруга дэйбиирин бэгэччэгэр иилиммит. Үрүҥ көмүс киэргэтиилээх, ыҥыырдаах-чаппараахтаах, көмүс үүннээх үүт кэрэ аты миинэрэ эрэ хаалбыт. Ыҥыырыгар солко сыттык олбохтоммут. Солко таптаах бэриинэ төргүүлэммит. Икки ындыыһыта утуйар таҥас төргүүлээхтэр, кураанах кэриэтэ тирии бэрэмэдэйдээхтэр.
    Сыарҕалаах кырдьаҕас, атыттан түһэн, атын сиэппитинэн тойонугар, кулубаҕа ойоҕолуу хааман тиийэн, илии тутуһан дорооболоһор. Баран эрэр, иҥэһэҕэ үктэнэн турар дьоҥҥо унньуктаахтык кэпсэтэр-сэлэһэр түгэн суоҕа биллэр.
    — Үөлээннээҕим Байбал Кэрэмээһэп, дарбааннаах Лаамы эбэ хотун уһун суолун тобула, солко сыттык олбохтонон, солко бэриинэ төргүүлэнэн, суол-суол аайы сураҕыра, аартык-аартык аайы аатыра, баран эрэр эбиккин. Уонча ындыыһытынан, бутүн обуоһунан айанныыр үһү диэн истибитим, онтукам баара олохтуун сулумах сэттиэйэх атынан хамнаары турарыҥ көрүөххэ хобдоҕун. Ындыыҥ-таһаҕаһыҥ ханнаный? Туох ааттаах харахха көстүбэти, аптаах-сүллүүкүүн табаарын ылаҥҥын, тиэрдэн эрэҕиний? — диэн олурҕа ыйытыыта, аттанаары турар Байбал кулуба кулгааҕар туора хараҕаланан киирдэ.
    — Үөлээннээҕим диэтиҥ дуу. Өһүөннээҕим диэтиҥ дуу? Иги эн көрөрүҥ курдук, сытыы тыллааҕы сынтарыттарбын диэммин, хатан харахтааҕы халтарытаары, көмүс ыҥыырга солко сыттык олбохтономмун, солко-сукуна таҥастанаммын, күн ыраахтааҕы биэрбит куортугун курбар иилинэн, көмүс кириэһи түөспэр кэтэммин уһун суолу, кыараҕас ыллыгы тобулаары турдаҕым буолар. Бука, урукку сиэринэн буоллаҕына, Байбал кырдьаҕас, аттанан барар суолбар хара таҥаһы ыйаатарбын диэҥҥин кэллиҥ ини? — диэн Кэрэмэһэ хатыылаахтык хардарбыт.
    — Ону-маны ыатарымыах, уһун айаҥҥа, ыраах сырыыга төһө бэйэлээҕи, туох ааттааҕы ыҥыырдан, сүгэн-көтөҕөн, иннигэр уһун үүрбэлэнэн, кэннигэр кэтит сэтиилэнэн бараргын көрөөрү, кистээбэккэ эттэххэ, барар малааһыҥҥар, аттанар аһылыккар кэлбитим. Куоттардым буолуо дуо? Дьэ оннук да буоллун, ат бытаардаҕа. Манна даҕаны аһыыр айахтаах, саныыр

санаалаах, көрөр харахтаах мин эрэ буолбатахпын быһыылаах, үгүс-элбэх киһи баарга дылылар. Атаххын айан суолугар уган тураҥҥын айыыны-хараны тыллаһыма. Аһыҥ-үөлүҥ тардыллан хаалар остуолуҥ ханнаный? — Сыарҕалааҕа кэлиилии кэбэ
турда.
    Кулубата иҥэһэттэн тутуһан туран, мустубут дьоҥҥо барыларыгар хомнообуттуу: — Ханалҕалар, былыр былыргыттан мин үчүгэй буоларбар бүөлүү турбуккут, хараарда сатаабыккыт манан эрэ буолбатах. Бу Ханалҕа аймахтан наҕараадаҕа тиксэрбэр сөптөөх курдук сананарым. Ону баара эһиги, эн, Байбал кырдьаҕас, бэйэҕинэн буолары-буолбаты мунйьан, баһааҕырдан үҥсэн мэһэйдэспитиҥ. Аны даҕаны алгыс алгыы, сүбэ сүбэлии, ол мин биир чааскы чэйбэр, эбэтэр биир үрүүмпэ арыгыбач наадыйан кэлэн турбатаҕыҥ биллэр,— диэбитинэн атын иҥэһэтигэр ырычаахтаһан тахсан ыҥыырыгяр олоро түһэн, атын уостуганын илин диэки салайа тардан, хаамтарбытынан барбыт. Көлө тутааччылара иккилии көтөллөөх аттарын миинэн, тойоннорун кэнниттэн бара турбуттар.
    — Көрбүт да, сэрэйбит да тэҥ ини. Тойон кулуба бэйэлээх, тоҕо эрэ киһи көрөругэр, бэриинэлээх сыттыккыттан атын ындыыҥ-төргүүҥ биллибэккэ дылы. Эн обургу ханнык эрэ сор суоллаахтары бүдүрүтэн үрдүлэринэн хаамтарбын диэҥҥин укньуктаах уһун суолу Лаамы эбэ хотун ыллыгын-аартыгын тэллэҕиҥ буолуо. Туох ханнык буолбута кэнэҕэһин кэнэҕэс иһиллибитэ баар буолуо,— диэн Сыарҕалаах уоһун иһигэр ботугураан дьылҕалыы хаалар.

2

    Кэрэмэс өр дуу, өтөр дуу айаннаан, Уус-Маайа Чагдатыгар тиийбит эрээри, дэриэбинэҕэ киирбэккэ дэрйэбинэ
ыаллара көстөр сиригэр тохтооннор аттарын ыҥыырдарын түһэртээн, далла отуу оҥостон, сынньанарга быһаарынан
хоммуттар. Айан сырата-сылаата охсон ол отууларыгар хас да хоммуттар.
    Дьокуускай диэкиттэн ындыыһыттар кэлэннэр тыаҕа түһэ сыталларын ыт бөҕө үрэн, киһи бөҕө көрөн, сарсыныгар көрө-билэ дьон кэлитэлээн барбыттар. Тыа сиригэр кыра да улаатан, күүркэйэн иһиллээччи. «Чугаспытыгар Дьокуускайтан Нам улууһун кулубата ындыы көтөҕөн кэлэн хонууга тохтообут. Таһаҕас бөҕөнү аҕалбыт кырдьаҕас
сыттаҕа, кыах, баай да баар киһитэ диир буолаллара. Бэл, оннооҕор сыттыга-суорҕана, бэриинэтэ кытта солко үһү. Барахсаҥҥа баара бэрдин бэлиэтэ буоллаҕа»,— дэ- һии, үлүннэрэн, элбэх киһилээх, баһаам таһаҕастаах диэн сымыйа сураҕы тарҕаппыттар. Ыалтан ыалга тарҕанан ол сымыйа сурах кыра дэриэбинэни тилийэ сүүрбүт.
    Дэриэбинэҕэ хаарты-арыгы ухханыгар оҕустарбыт, онтон тэптэрэн атах мээнэ бырадьаагы сылдьар биир Илин Хаҥалас улууһуттан сиртэн сиргэ ханна арыгы-хаарты баарын батыһан туос иллэҥ, халтай хаама сылдьар киһи

баара, дойду сириттэн атыыһыт кулуба ындыы көтөҕөн кэлэн сытарын истэн, куолутунан, көрө, ыалдьыттыы тиийэн кэлбит. Ыалдьыт киһилэрэ дорообото, кэпсэтиитэ үгүс, ону-маны барытын билбит-көрбүт, сытыы-хотуу уол оҕо, эр киһи бэрдэ буолан биэрбит.
    Олоруохтааҕар, ону-маны ыаһахтаспыт уон оччонон ордуга биллэр куолута. Кэрэмэскэ, биирдэ баран эттэххэ, санаан көрдеҕүнэ, Лаамы сирэ, кини сирэ-дойдута буолбатах. Кэлбит ыалдьыта кимэр-ханныгар кыһаммат, киһи бэрдэ сылдьарын биллэҕэ. Кэпсэтии барыта суол, айан туһунан салаллан барбыт. Икки киһитэ истээччилэр эрэ эбит. Кэрэмэс бэйэлээх бэрт ырааҕы эргитэн саныы-саныы:
    — Суол алдьархайга тэнтэ. Киһи айаҕар батаран эппэт ночооту, сүтүгү көрүстүм. Быһа охсубут быһаҕаспыт, хайа охсубут аҥарбыт, кыл тыыммыт эрэ ордон кэлэ сытабыт. Уон атым, үс киһим, ындыым олоччута аара ууга былдьанна. Бу куурдуна, өй-төй ылына сытабыт.
    Сурахтаах-садьыктаах ытык киһи муҥатыйбыт кэпсээнин иннинэн сирэйдэзх, хаптаҕай кулгаахтаах барыта итэҕэйиэх курдук. Хаама сылдьар киһи кулуба тойон тугу этэрин барытын истэ итэҕэйэ олордоҕо. Алыптаах тыл долгунугар олорсубут, кэпсэтии хараҥа дьуоҕатыгар улам тартаран киирэн испит. Кэпсээҥҥэ сылдьар, киэҥ Лаамы
эбэ хотун илэ хаамса сылдьар иччилээх, атан турар аат айаҕыныы аатырбыт өлүү, оһол дойдутунан сураҕырара. Ол бэйэтэ өссө биир алдьархайынан эбиллибит буоллаҕа.
    — Бээрэ, ким диэн ааттаах-суоллаах киһигиний? — диэн кэмниэ-кэнэҕэс Кэрэмэс ыйытар.
    — Баһылай Ботууйап диэммин.
    — Бу оҕону, Баһылайы, чэйдэтэн, аһатан ыытыаҕыҥ,— диэн Кэрэмэс бэйэтин дьонун дьаһайар.
    Күөх хонууга ыраас таҥас тэлгэтиллэр. Кулуһуҥҥа ыйаммыт чаанньык оргуйан бидилийэр. Эт-ас тардыллар. Биир иһит арыгы туруоруллар. «Оҕом Баһылай, чэйдээ, аһаа!» диэн амарах тыллар этиллэллэр. Кулубаттан маанылатар бырадьаага киһи сахаҕа тэҥнээҕэ суох курдук сананар. Атах мээнэ хаама сылдьар киһиэхэ аламаҕайа, күндүтэ-мааныта, «барахсан аатырыан аатырар, кырдьыгынан, киһи гиэнэ Кэрэмэһэ, тыл-санаа, кими да арааран омнуолуу көрбөт, киһиэхэ барытыгар маннык майгылаах, күндүмсэх киһи буоллаҕа» диэн санаа охсуллар. Маннык ытык киһи тугу эмэ соруйаары, этээри олордоҕо диэн көһүппүт санаатын бэйэтинэн биллэрэ охсор.
    — Бу дойдуга, киэҥ Лаамы эбэ хотуҥҥа кэлэммин, сирин-дойдутун, дьонун-сэргэтин син биллим. Кырдьаҕаһым, тугу эмэни кыаллары эттэххинэ аккаастаныа суох этим, улгум уол оҕо диэн мин буолабын,— дэнэр.
    Бэйэтинэн тылламмыт ирэн-хорон улгумугар киирбит киһини Кэрэмэс, кини бэйэлээх, мүччү тутуо баара дуо? Атыыһыттар дэбиэринэйдэрэ

кимнээхтэрин, хантан кэлбит дьонун, төһө таһаҕас баарын, Охотскай диэкиттэн омук табаара кэлбитин, баарын ыйыталаһа олордо. Онуоха анараа атаһа, итини баҕас диэбиттии, хап сабар, туох табаар
хантан кэлбитин, ханна атаарыллыбытын, ыйааһыныгар, арсыыныгар тиийэ билэр буолан кэпсээн биэрдэҕэ. Урукку
дэбиэринэйдэртэн хастара баарын кытта билиһиннэрдэ.
    Кэрэмэскэ итинтэн ордук туох сонун наадата баарай! Сыарҕалаах оҕонньор санаатыгар алгыы-тамалыйа хаалбытыныы, олортон бүдүрүтээри, онтон туһанаары ыар ындыы, сыаналаах таһаҕас оҥостоору сындалҕаннаах уһун суолу тутуһан айалҕаннаах айаны айаннаабыта эбээт. Хата ону баара, түүлээх холбуйатыгар тутан илдьэ сылдьар, билэр киһини таба харбаан дуоһуйа иһиттэҕэ.
    Ити дойдуга ындыы түһэр буолуоҕуттан туттуллубут, кыраман үйэтээҕи, үгүс элбэх ындыыһыты-бэдэрээччити, ый ытыыларын ытаппыт халбас хара ыйааһыннара уларыйбакка, оннугар турарыгар тиийэ иһиттэ. Mac, тимир систээх аргыһыах ыаҕас ыйааһыҥҥа биир муунтатыттан отут-түөрт уон буутугар дылы биирдэ ууран ыйыыллара. Ол аата биир да муунтаны, сүүс да бууту ыйыырыҥ көҥүл. Онтукайдара кыраны билиммэт, улаханы сыыһа туттаххына төһөнү баҕарар алҕаһатар ааттыын халбас хара, биэтэҥниир тимир баҕайы этэ.
    Байбал кырдьаҕас истиэҕин истэн, билиэҕин билэн көтөҕүллэн күндүлээн-маанылаан, тыла-санаата тобуллан,
киһитин алыптаах-халларааннаах кэпсэтии килэҥ мууһугар үктэннэрэн, ама, тугу эппэт-саҥарбат буолуой?
    — Киһи киһилээхпин диир киһитэ, оҕолоохпун диир оҕото ойдон-быстан сылдьаахтыыр эбиккин. Хор, ол сордоох ыйааһыннарын, кэм даҕаны уларыта иликтэрэ, алдьархай да буолар эбит. Дьэ нойонум, ити ахтыһар ыйааһыммыт Дьокуускай эбэ хотуҥҥа тиийэ элбэх кэпсэтиигэ турбут сэп буолар. Үгүс дойду ындыыһыттарын биһигини уҥуохпутун охсубут, силиибитин оборбут, киһини барытын алдьаппыт ахан сатана хаантаара. Кинини хайдах эмэ гынан албынын арыйан бу дойдуттан суох оҥордохпутуна биһигинниктэр үрүҥ харахпытын өрө көрүөх этибит! Оо абаккам! — дии-дии өрүтэ тыыммахтаабыта.
    Маанылата олорор ыалдьыт киһи холуочуйан хоххуллан, тыла-өһө аһыллан:
    — Уол оҕо, эр киһи буоллаҕым, ол халбас хараны, кыра силистээх да буоллар туура тардар, хайдах суох гынар сүбэни кырдьаҕаһым биһиги булар инибит. Үлтү даҕаны кырбаатахха, уоттаан да кэбистэххэ кыаттарыаҕа. Суох оҥорор улахан буолбатах! Дойдум киһитэ, кырдьаҕаһым, соруйарыҥ буоллар кинини баҕас сотору оннун булларыам этэ,— диэн иһиттэн имэҥирэн, таһыттан дьалкыйан турар улгум уол, ыллам киһи буолан биэрбит.
    — Адьас санаабын таба эттиҥ,

ол эрээри, сэгэриэм, үлтү сынньар, уоттаан кэбиһэр, пахай, айыыта, куттала
да бэрт. Уолчааиыам, болҕойон иһит. Халлааннааҕы айыы тойон таҥарабыт, оннук уолҕамчы санааны күн киһитигэр
биэрбэтин. Ол тимири таҥара көмөтүнэн ятыннык суох оҥоруохха сөп. Айыыны-куһаҕаны оҥорумуохха наада, уоттаһа-үлтүрүтүһэ сатаабакка дьууктуурбут хайабытыгар даҕаны бэрт буолуох курдук саныыбын. Киһи билбэтинэн суох гыннаххына эрэйгин быһа гыммат киһи диэн мин буолуохтаах этим,— диэт, Кэрэмэс кириэстэнэн кэбистэ.— Таҥара көмөтүнэн, кэпсэтии сүһүөҕэр турарын туһугар бу барахсаны түһэрэн кэбиһиэххэ,— диэт, кулуба тойон үрүҥ көмүс үрүүмкэтин өрө туппутунан ыадастан, оронон туран кэлэр.
    — Тугу соруйаргын барытын толоруом, тойонуом,— дии-дии бырадьаага Баһылай тоҥхой да тоҥхой буолбут.
    — Уруккута буоллаҕына ыйааһын таһыгар сибиниэс ахан баар буолара. Билигин түүн барахсан уһаан-хараҥаран турар. Онно бу түүн бэркэ диэн сэрэнэҥҥин, үрэххэ киирэҥҥин уот оттоҥҥун, сибиниэстэ ууллараҥҥын ыйааһыннарын анныгар, түгэхтэригэр сыстарынан ыйааһыны-туорааҕы биири да ордорбокко сибиниэстэ кутуталаан кэбис. Ол кэннэ халбарыйан ханна сылдьар сиргинэн сырыт, манна кэлээйэҥий. Кэнэҕэс даҕаны иэҕэйэр атахтаахха, иннинэн сырайдаахха, кэргэннээх буоллаххына кэргэҥҥэр даҕаны кэпсээбэт буолаар,— диэн кулуба бырадьаагы илиитин ыга тутан махтанан дуу, быраһаайдаһан дуу илии охсуһар.
    — Сөрү-сөн сүбэ. Этиллибити барытын томточчу толорон арахсыам,— диэбитинэн тойон сылаас илиитин ыга тутар.
    Сындалҕаннаах уһун айан дьоно күннээҕи түбүктэрэ бүтэн, ыалдьыт сылдьан тойон ирэ-хоро кэпсэтэн чуҥкуйбутун, сылайбытын умнан, сарсыҥҥыттан туох күн үүнэр диэн утуйдаҕа. Оруннарын оҥостон сыппыттар эрээри, эдэр ындыыһыт киһи, күнүскү дьиибэ, куһаҕан кэпсэтиини үөл-дьүөл өйдүү сатыы сыппыт. «Биһиги тойоммут ити атыыһыттар ыйааһыннарыгар сибиниэһи куттаран тугу туһанарый? Хата бэйэтэ ыйанардааҕа буоллар ньочоотуруон сөп. Бэйэтигэр кини да буоллар, алдьархайдаах дьыала тирээри турар. Манна аҕалыахтаах куораттан саас таһаарбыт табаарын хайдах кэпсэтэр бэйэкэтэй? Бачча дойдуга ындыы аҕалар ааттаахпыт да, кутуу чэйи, хамса табаҕы аҕалбатыбыт» диэн. Тугу да тобулан ейдеөбөккө, хараара булкуллар. «Онно суоҕунан өлбүт-быстыбыт, ындыыта ууга былдьаммытын курдук кэпсээтэҕэ сүрүкэтин! Бу орто дойдуга айыы-хара икки атахтаахха баар эбит. Итиннигинэн байыах кэриэтэ байбатах баҕас киһи баар ини», диэн салла саныы сытан түлүк уу түҥнэри-таҥнары тутан, кулгааҕа куугунаан, икки хараҕа эпсэри тардан
илдьэ баран хаалар.
    Нөҥүө сарсыарда

үс өргөстөөх үрүҥ күн үүнэн тэгилийэн тахсыытыгар айанньыттар уһуктан турапиар, суол-айан дьонун сиэринэн оҥостон-тэринэн, дэбиэринэй тойону көрсө диэн ааттаан, биир киһини отууга хаалларан, ындыыһыт кулуба биир көлө тутааччытынаан, икки олох атынан дэриэбинэҕэ киирбиттэр. Дойду диэкиттэн аттаахтар хаамтаран сайгытан иһэллэрин көрбүт эрэ барыта, ындыыһыт Кэрэмэс кулуба буоларын таайаллара биллэр. Тойон хааи аттыын бэйэлиип ала бэлиэ буоллаҕа. Кэлэннэр дэбиэринэй тойон-тэлгэһэтигэр киллэрэн аттарын маанылаах бастыҥ сэргэтигэр баайталаан, таҥастарын быылын тэбэммитэ буолан дьиэҕэ киирэллэр.
    Күүтэн олорбут дэбиэринэй атыыһыт күлбүтүнэн-үөрбүтүнэн ааҥҥа утары хааман кэлэн, дорооболоһон илии
тутуһан, бокуойа суох тоҥхолдьуйар. Эстэн-быстан кэлбиттэри өрүһүйбүтэ буолан баран, тугу эмэ сүүйэн ылыах
санаата кинини сатаан кэпсэммэт сайаҕас майгынныыр.— Дьэ, Пабел Кэрэмэшавич, тулуй, сүбэтин булуохпут, алдьаммыккын истэн бөҕө олоробут. Өлбүт соро, тыыннаах дьоло баар буолуохтаах,— диэн остуол тартарар, сокууска
күн эгэлгэтэ, була сатаан күндү искэҕиттэн тууһаммыт тэллэйигэр тиийэ, уохтаах күндү арыгылар эгэлгэлэрэ туруоруллар.
    Ама даҕаны итинтэн ордук туох нааданый! Уон ат, үс киһи, ситэн ааҕыллыбат табаар мэлийиитэ, биэс сулумах
ат быыһаммыта, үһүө эрэ ордубуттара, өссө төгүл уустаан-ураннаан кэпсэниллэр. Дэбиэринэй тойон ынырык кэпсээнтэн, киһи эрэ буоллар саллар. Остуол ньымата, арыгы албаһа, көмүс үрүүмкэни көтөҕө-көтөҕө, «аһаа да аһаа» диэнтэн атыны эппэт буолан хаалар. Кэрэмэс остуолтан илии соттор салфетканы тарбаҕын төбөтүнэн сыыйан ылан, уоһун-илиитин соттунан, түгэн булан киһитигэр:
    — Үрдүк итэҕэллээх, күндү үөлээннээҕим! Хор, биһигини айан-сылаа тэбиитэ эпсиһэн, бу ас сылатаары гынна
быһыылаах. Салгыҥҥа сылдьан, саатар хараҕы сымнатыаҕы ыскылааттаргын көрүөххэ син дуо? — диэн буолбут.
    — Да, дорогой мой! Билигин ханнык эмэ остаток баар. Көрүөххэ можно,— диэн нууччалыы-сахалыы булкуйан саҥара-саҥара, дэбиэринэй ыалдьыттарын таҥналларыгар кытта көмөлөһөн дьиэтин аанын аһан биэрэн таһаартаан, сарайдар диэки сирдээн илдьэр.
    Тиийбиттэрэ ыскылаат көрөр-истэр үлэһиттэрэ уонна тас да дьоннор бааллара үһү. Атаҕы ыраастанан хаамыы,
хараҕы соттон көрүү диэн онно буоллаҕа. Ол сылдьан, били бэҕэһээҥиттэн иһиллэр, ыйыталаһар ыаҕас ыйааһыннара турар сиригэр тиийбиттэр. Ыйааһын таһыгар хастыы да бууттаах курма сибиниэстэр, ыйааһыҥҥа туттуллар таастар, биир муунтатыттан аҕыс уон муунтатыгар дылы ыйааһыннаах чугуун туораахтар ханна түбэһиэх быраҕыллыбыттарын

дьэбин-бадараан буолан ыһыллан сыталлара үһү. Олору көрөөт, Кэрэмэс тойон: «Бу хара кырыыстаах ыйааһын кур бэйэтэ кубулуйан көрбөккө турар эбит!» — диэн саҥа аллайбыт.
    Ол ботугурааһыҥҥа ким даҕаны болҕомтотун уурбатах. Онтон өйдөөн көрбүттэрэ, кулуба тойон кэтэҕэ чонойбут, сырайа кытарбыт, дьүһүн-бодо уларыйбыт, ыйааһыны ыйа-ыйа киһи барыта истэрдии: «Мин эдэр-сэнэх эрдэхпиттэн кини бу дойдуну булбута. Мин эт киһи эмэнийдэҕим, кини тимир тимирэ баһыйан, туох да буолбут быһыыта биллибэт. Туохха да туолбатах, дьэбиннээх тимир ытыһын ууммутунан турдаҕа. Хара сордоох хаантаар, үйэҥ тухары барсы тэбэҥҥин сороҕу байыттыҥ, атыттары ытаттыҥ»,— дии-дии сытар таастары, туораахтары атаҕынан тэбиэлээн, төкүнүтэн көрүтэлээбит. Били абааһы киһитэ тылын толорбут дуу, суох дуу дии санаан, ыйааһын алый хаптаһынын арыйа тардар, туораахтары төкүнүҥнэтэр. Олорго барыларыгар уулларыллан кутуллубут сибиниэс күн уотугар килбэчис гына түһэр. Кулуба тойон күлүгэр имнэнэр, кини киһи ону таһыгар биллэриэ баара дуо! Дьэбин уоһуйа кыыһырбыт көрүҥнэнэр, дэбиэринэйи ыҥырар, хатыылаарынан көрөн туран, дьоҥҥо дьэбэлэйдээн, саҥаран-иҥэрэн кутан-симэн барар. Субу
сибиниэс кутулла сылдьарга дылылар. Тоҕо куттараҕытый? Мин көрүүбэр туораахтарыҥ-ыйааһыннарыҥ барыта
эбиллибиккэ, оҥоһуллубукка дылылар. Эбэтэр ындыыһыттар иһэрбитин билэҥҥин оҥорторбут соруҥ дуу? Табыллыбатах быһыы, дьоннор көрдүгүт! Бүттэ! Таҥараҕа дьэбэлэй буоллун! Соруйан оҥоһуллубутун көрдүгүт! Бары ындыыһыттар ааттарыттан түбэһэммин алдьархайдаах албыннааһын оҥоһуллубутун тутустум. Бу туораахтары, ыйааһыны мунньан суут-сокуон көрүөр дылы күлүүскэ хататабын. Дьокуускай эбэ хотуҥҥа эргиллэн тиийдэрбин эрэ, салайан олорор дьонноругар биллэрэргэ тиийэбин!
    Үйэбитигэр ындыы бэдэрээтигэр сылдьыбыт дьоннор, биһигинниктэр итинниккэ алдьаммыт-сүөкэммит эбиппит. Урукку сылларга, ардыгар бүтүн бүүрүктээх ордубакка, хас сырыыбыт ахсын, ындыыбыт аҥарыттан аҥара итиир буолара. Маннык албын, оҥоһуулаах ыйааһынынан уон улуус ындыыһыттарын кэлбити-барбыты тутан сиэн олорбут дьон эбит буоллаххыт. Ону урукку өттүгэр харахтаах көрбөтөх, кулгаахтаах истибэтэх. Дьэ, доҕорум, итинник буоллаххына уруккулары-хойуккулары мунньан аахсабыт.
    Улууска кулуба буоларбынан, күн ыраахтааҕы күүстээх көкөтө буоллаҕым. Манна дьону мунньан боротокуол
оҥотторуом!» — диэн дибдийэн, дэбиэринэйи соһутан, куттаан, киһитэ ейүн-төйүн сүтэрэн, хаһыытаабытынан хара
далайга түһээри сүүрбүтүн, дьон тутан өрүһүйбүттэр. Өйүн-төйүн буларыгар көмөлөспүттэр. Ол үлүгэр кута
хамнаабыт,

өйө көппүт киһи, туох да диэн куотунар, хайдах да диэн халбарытынар өттө бүөлэнэн, ытыыр, уҥар,
тыын киллэрэр. «Павел Кэрэмэшавич! Дорогой мой! Поклон, хааллар, уһултарыма, сууттатыма эрэ диэхтээбит. Тыынна ылларыҥ, абырааҥ. Тугу этэргинэн уйунабын»,— диэн тыллаһан, икки хараҕын уутунан суунан, сиргэ соһуллубут дэбиэринэйи, ама дуо, кутун-сүрүн тоһуппутун, илиитигэр ылбытын өйдүөбүт кулуба холкутуйан, куолаһын уларытан туран:
    — Саллар сааспар киһи эрэ, дьон эрэ үчүгэй буолалларыгар бакалаах буоламмын, ол сиэрбинэн, тугу этэргин
истиэх да этим. Миэнэ урукку уонна бу сырыыбар тахсыбыт орускуоттарым эрэ сабылыннын — диир. Кыаҕа былдьанан, ааттаһан дэбиэринэй кулубаны кууһа түһэн, эй-ээх дэппэккэ соһон дэллэритэн дьиэтигэр илдьэ бара турбутун дьон, кэлэйэ-соһуйа көрөннөр, кэннилэриттэн «кырдьаҕас барахсан ыпсарыылаах тыллаах, кырдьык даҕаны аатын курдук, киһи киэнэ кэрэмэһэ эбит» диэннэр бэккиһии, сөҕө-махтайа хаалбыттар.
    Атыыһыт-дэбиэринэй кулубаны дьиэтигэр тиэрдэн, иккис остуолу тэриттэрэн, арыгы амтаннааҕын уурдаран, аһаатар аһаан, истэр иһэн, кэпсэтии кэрэмэһэ диэн онно буолбут. Оччотооҕу докумуон, накладной барыта хостоммут. Аахсыы-суоттааһын түмүгэр Кэрэмэс ууга былдьаммыт уон атын сыанатын алта мөһөөҕүнэн быстарбыт. Уон түөрт ындыытыгар докумуоҥҥа суруллубутунан туттарбыт гына фактуратын ылан, ону таһынан бэрик, өйүө-тайма умнуллубатах. Ол күнтэн сынньаммыт аттарынан хонук хоммокко, күн өрөөбөккө төннөр суолу туппут.
    Кэрэмэс кулуба кэпсээҥҥэ киирбит ааттаах дарбааннаах Лаамы суолугар аттанарыгар түөрт кураанах хаҥхалаах аттарынан айаҥҥа турбута.
    Лена, Амма, Алдан улуу өрүстэри аттары бэйэлэри аалынан туораттаран, хас да улууһу уҥуордаан аатырар Лаамы ыллыгын-аартыгын тобулан алгыстаах алҕаабытыныы, ким даҕаны өйдөөбөтөҕүн ситиһэн, төннөн тиийэн кэлбитэ.
    Хайдах туох сылдьыбыттара — ылы-чып кистэл. Нэһиилэ эргилиннибит диэнтэн атыны кимиэхэ да быктарбаттар.