Аан бастатан туран, суруйуубар нууччалыы кыбытыылар элбэх соҕус буолалларын эрдэттэн сэрэтэбин. Оттон бары да нууччалыы билэр дьон буолуохтаахпыт, онон өйдүөхтэрэ диэн эрэнэбин. Биһиги көлүөнэ улуу сирдьиппит Сталин тыыннааҕар төрөөбүт, улаатыахпытыгар диэри кини идеяларыгар иитиллибит дьон буолабыт. Бастакы “оттепель” кэнниттэн “улугуруу” сүүрбэ сылыгар эдэр сааспыт, ыал буолан, оҕо төрөтөр-иитэр кэммит аастаҕа. Инньэ гынан үксүбүт, бэйэбит тыа сириттэн куоракка кэлэн олохсуйбут дьон, оҕолорбутун сахалыы тыыннаан ииппэтэх буруйдаахпыт.
Оттон биһиги оҕолорбутун “сахалыы да саарбах, нууччалыы да ньуу-ньаа” иитиибитигэр аҥардас төрөппүттэр эрэ буруйдаахпыт дуо? Арааһа, историяҕа биллэр интриган, киһини киһиэхэ эрэ буоларын ааһан, норуоту норуокка утары туруорар оҕурук өйдөөх Маккиавелли этиитэ быһыылаах этэ: “Разделяя — властвуй” — диэн. Ол аата тугуй? Төһө кыалларынан дьону тугунан эмэ араара сатаа: үрүҥ-хара, “кыһыл”-”үрүҥ”, коммунист-демократ, саха-нуучча, тыа сиригэр олорор саха — куорат сахата, сахалыы саҥалаах ыччат — сахалыы билбэт саха ыччата, хайа эрэ улуус — атын улуус… Ааҕан сиппэккин. Биһиги билигин ким угаайытыгар киирэн олоробутуй? Сталин Маккиавеллины улуу киһинэн ааҕарын, кини тылларынан сирдэппитин билигин билэбит. Кини төһө да өлбүтүн иһин, “идеялара” өссө да тыыннаахтар. Советскай Союһу тэрийэригэр, норуоттары араас суортаабыт кини — улуу нуучча норуота, атын элбэх ахсааннаах норуоттар, онтон национальностар, онтон аҕыйах ахсааннаах норуоттар… Ол иһин даҕаны, оннооҕор билигин бэйэбитин хайдах эрэ, ахсааммыт аҕыйаҕын иһин намтатына саныыр буолбатахпыт дуо? Тоҕо диэтэххэ, билигин да көрөн олоробут дии, Чечня холобуругар. Бастаан Сталин сэрии саҕана күүс өттүнэн көһөрөн, үрүө-тараа туппут норуотун ситэри имири эһэргэ турунуу диэн. Кыра норуоттар, чыыбырҕаан көрүҥ эрэ диэн политика бара турар. “Мина замедленного действия” диэн өйдөбүл баар. Тутатына буолбакка, хайа эрэ тоҕоостоох кэмҥэ, минаны туруорбут киһи суох да буолбутун кэннэ эстэр мина. Сталин оннук миналара дьэ бу билигин эстэн, өлөрөн-өһөрөн эрэллэр. Биһиги курдук кыра норуоту, ордук ыччаппытын, тылынан араарыы барда. Сайын аайы, тыа сириттэн оҕолор үөрэххэ туттарса кэллэхтэринэ, бу балаһыанньа күөрэйэн тахса турар. “Өссө сахалыы билбэт буола-буола”, биитэр “дерибас” дэһэ-дэһэ оҕолорбут охсуһан сотуһаллар, өлөрсөллөр даҕаны. Төһөлөөх саханы үксэтиэх, аатырдыах ыччаппыт өллө, төһөлөөх төрөппүт, кэргэн, тулаайах хаалбыт оҕо харахтарын уутунан сууннулар?
Сорохтор сахалыы саҥарбат дьону саханан

ааҕымыахха дииллэр. Оччоҕо кинилэртэн төрөөбүт сахалыы сирэйдээх оҕолор нуучча дэнэллэр дуо? Бэйэм оҕолорбунан көрдөхпүнэ, табаарыстарым да оҕолорун ыллахха, сахабыт дэнэллэр, арай… Чахчы сахалыы билбэттэр, биитэр олуттаҕастык саҥараллар, суруйбаттар, аахпаттар. Ол гынан баран сахалыыттан үчүгэйдик тылбаастаммыт кинигэлэри ааҕан, ордук “Тыгын Дарханы” ааҕан сахаларыттан астыналлар. Далан соҕотох бу да кинигэтэ элбэх бэйэтин тылын билбэт ыччаты сахалыы тыыннаата. Онон сахалыы билбэт ыччаппытын хайдах эрэ гынан, “арыылаан” кэбиспэккэ, норуот историятын, культуратын, тылын-өһүн улаатан да баран үөрэтэллэригэр көмөлөһүөххэ. Арыый улаатан, “өйдөнөн” баран сахалыы билбэттэриттэн кыбысталлар, сааталлар эбээт. Хаһан эрэ “Молодежь Якутии” хаһыакка саха тылыгар үөрэтэр “ликбез” курдук рубрика баар этэ. “Сүгэ кыайбатаҕын сүбэ кыайар” диэн чаҕылхай өс хоһоонноохпут, сүгэлэнэн, ыччаппытын араарбакка, сүбэнэн холбуур суолга турунуохха, дьиҥнээх саха ахсаанын элбэтиэххэ.

Изабелла АНТИПИНА.
1999 сыл