“Марха” сопхуос Маардааҕы отделениетын биир кэлиӈӈи кадровай булчута Никииппэрэп Уйбаан Тэрэнтэйэбис- Харааччын. Сэбиэскэй бүтэһик сылларын диэки Иванов Ю М- Тандааһап, Никифоров Л С - Оллооной, Григорьев Р С- Кизи сопхуос бултка түһэр былаанын сырсан сонор суолугар сылдьыспытартан биирдэстэрэ, сир киһитэ. Охотовед Маппыайап Аркадий былааннарын аттаран, сирдэрин анаан, бултуур сэптэрин- сэбиргэллэрин үллэрэн түүлээхтэрин тутар.
Уйбаан аармыйаттан 1976 с кэлэн электригинэн үлэҕэ киирэр. Эдэр уолаттар Сомсуонап Өлүөк, Һахаарап Руслан, Уйбаныап Болуодьа, Григорьев Бииктэр салайааччылара Баһылайап Силиппиэн буоланнар ыраах нэһилиэктэринэн, учаастактарынан хоно- өрүү уот ситимин үлэтигэр сылдьаллар. Барыыта кэлиитэ элбэҕин сөбүлээбэккэ уурайар. Тырахтарыыс буолар сопхуос сүрүн инженерэ Дьөгүөр Сүөдэрэбис саӈа ДТ-75 туттарар, ол эрэн тиэхникэҕэ санаата сыппат буолан өр буолбат. Хачыгардаан, оробуочайдаан көрөр ол оннук муна- тэнэ сырыттаҕына Һаабынап Һылааба сылгыһытынан үлэҕэ ыӈырар. Төрүкү бултка- алтка таттара сылдьар киһи сиргэ- уокка сырыылаах сылгыһыт үлэтигэр сөбүлээн сыстар. Биригэдьиирэ Алыыкап Мэхээлэ кырдьаҕас сылгыһыт Маппыайап Борокуоппай эдэр киһини үүннээн- тэһииннээн, сүбэлээн- амалаан илдьэ сылдьаллар. Ньургууһап диэн аты айааһаан миинньэр. Ол ата Хаӈаласка Арамаанап Дьууруй аҕатыгар Элик диэн акка атастаһыкка барар. Төһө даҕаны бастакы айаһаабыт атын харыһыйдар, сопхуос ата буоллаҕа хайыыр да кыаҕа суох. Элик Чаппандаттан биир хайа эрэ дьахтартан Хаӈаласка кэлбит, ол кэннэ аны атастаһыкка Маарга кэлэр. Бу кэлэн Маардар инньэ Үрүмэччи Маӈан Ат, Байкал кэннэ үһүс улахан сүүрүүктэрэ буолар элбэх үөрүүнү- көтүүнү, өрөгөйдөөһүнү өр сыл аҕалар. Сүүрбүт дистанциялара 1200, 1600 м сиэр өҥнөөх ат.Маны тэӈэ биэнсийэҕэ олорор сылгыһытынан үлэлээбит Боппууда Мэхээлэттэн Дьөрөӈөөттө диэн ала өҥнөөх аты атастаһыкка ылан, уһун дистанцияларга кэккэ сылларга оройуоӈӈа бастаан сылдьаллар. Хомойуох иһин сыыһа көрүүттэн истииттэн Дьөрөӈөөттө сүүрдэн истэхтэринэ өлөр.
Ньурбаҕа улахан сүүрдүүлэргэ " Марха" сопхуостан Маартан Элик, Дьөрөӈөөттө, Мархаттан Араӈастыыр, Аканаттан Моонньоҕонуур өр кэм бастаан сылдьаллар. 1982 с сопхуос юбилейдаах ыһыаҕа Бүтэйдээххэ икки күн тура тэбинэн буолар ыраахтан- чугастан дьон- сэргэ бөҕө тоҕуоруһар Элиги быраата Наумчук сүүрдэн бастаталаан мопедынан наҕараадаланар. Кэлин Мэхээлэттэн эмиэ Дьөрөӈөөтөҕө майгынныыр өҥнөөх Астык диэн тыйы ылаллар. Маны ат гынан кэлин ыһыллыы саҕана паайга бэйэтигэр ылан өр сыл минньэр миӈэ гынар. Астыга айаны-

сырыыны тулуйара аны олбоҕо сымнаһаҕа туох да жигулига олорсо сылдьар тэӈэ, оонньоон сороҕор Жигули диир
Күһүөрү “Төрүккэ” оттуу сылдьан кус ыта барар, ууну кытыылаан истэҕинэ арай тайах ойууртан тахсан ууга киирэр. Кустуу сылдьар киһи тугун сүнньүөҕэй, хартыаһай суох буоллаҕа, тайаҕа отой бу чуп- чугас турар. Саатын ылан ытар онто өс киирбэх өлөн сууллан түһэр. Харата суох харарҕаан сылдьар дьоӈӈо ас быстан түстэҕэ бу, маӈнайгы улахан булдун маннык бултаан турар. Байанай биэрдэҕинэ омуннаахтык бэрсэр, биэрбэдэҕинэ тутуһан да туран сыыһалыыр түгэннэрэ бааллар. Биир кэмӈэ Боппуоп Уйбаанныын кыттыгас сылдьаллар ол саҕана Боппуоп Маарга бастакынан бураннаах. Саӈа сэби көрөн- истэн сүүрдэллэр, Уйбаан тэӈӈэ сылдьыһан аны саӈа " тимир" аты айааһаан Маардартан биир бастакынан буранист буолар, сотору соҕус кэминэн бэйэтигэр буран көлө атыылаһар. Киэһэлик сир кэрийэн Саһылга кэлэр, Самохвалов дьиэтиттэн чугас ойуурга ыттара үрэллэр. Тиийбитэ " Хотой" уонна " Күөттэй" харыйа үрдүн көрөн үрэллэр. Өйдөөн көрбүтэ киис диэн кыыллара олорор биһиги эӈээр саӈа биллэн эрэр кэмэ. Сураҕа Тайахсыт Киргиэлэй биири эмэ түбэһэн бултуур түүлээҕэ, таба көлөлөөх киэӈ сиринэн ыырданан сылдьар, ону кытары " Ыт Уола" диэн булчуттар ортолоругар номоххо киирбит ыттаах. Бу ыты Киргиэлэйэ Слепцов диэн ГАИ үлэһитэ хантан эрэ хотуттан ыт оҕотун аҕалан биэрбит. Ыт Уола кылгас систээх, үрдүк атахтаах, муӈур кутуруктаах хара эриэн ыт. Кыылы сырсааһыӈӈа атын ыттары тумна сатаабакка үрдүлэринэн ойон ааһан булдун тохтотон хаайара эбитэ үһү. Иччититтэн ураты мээнэ киһини табаларыгар чугаһаппат, Киргиэлэй итирэн оҕуттаҕына балааккатыгар соһон киллэрэр эмиэ кими да чугаһаппат. Оҕонньор өлбүтүн кэннэ Хуух Балыарка илдьэ сылдьыбыт, тыһы ыттары кытары ииссиһиннэрэн оҕотун ылаллара да Ыт Уолугар тиийэр үөскээбэтэх.
Дьэ бу манна бастакытын кииһи бултуйар. Кыттыгас Уйбаанынаан ити дьыл хас да киистэнэллэр, киисчит аатыраллар. Мантан сиэттэрэн сылгыһытыттан уурайан кадровай булчут буолар. " Султан" диэн ыттанар, бу ыта дьэ элбэх булду киниэхэ бултатар, кэлин " Султаныгар" тиийэр ыт киниэхэ көстүбэтэх.
Сопхуос эстэн КП ду СПК ду саҕана субай сүөһүнү көрөөччүлэри кытары Ээдьээӈӈэ баар. Сааскы киэһэ кус тоһуйа киирэллэр Пыш Оппуонньа уонна Рыбка Миисэ буоланнар. Кини " Хос Күөлгэ" тоһуйа " Сайылык" аннынан Миисэ утары " Сэргэй Арыытыгар" Оппуонньа. Ол олордоҕуна бааллан турар ата тыбыыран аҕай буолар, сири табыйар. Бу ат туох ааттаах буолла диэн кэннин хайыһан көрбүтэ, арай тыатааҕы ойууртан тахсан икки атаҕар

туран ол- бу диэки олотуу турар. Аппар аны барыа диэн ыксал буолар, саатар икки ыттаахтара ханна эрэ барбыттар көстүбэттэр. Аны туран сүнньүөҕэ суох, дьэ аппын былдьатар буоллум ди саныыр. Ол кэмӈэ Миисэ үөгүлүүр " Уйбаан, кэннигэр эһэ сылдьаар! " Сүнньүөх ыйытан утары хаһыытыыр, киһитигэр эмиэ суох буолан биэрэр. Хаһыытаһалларын истэн аны Оппуонньа кыттыһар, киниэхэ сүнньүөхтэрдээхт эбит ол гынан Миисэлиин тыыннан кэлиэх буолаллар. Дурдатыттан тахсан дьонугар утары барар ууну кыйа, тыатааҕыта ойууру кыйа хаамар хата кини диэки кэлбэккэ. Соннук хаамсан дьонноругар тиийэллэр. Бу кыыл син- биир сүгүннээбэт, ааһан- араҕан биэрбэт онон бултаһарга быһаарыналар. Халлааннара боруӈуйан барар, Уйбаан кэм чугастан ытаары утары барар даҕаны, хотоол сиргэ курумууну аһарар уу. Төһө сатанарынан утары киирэн ытан хабылыннарар. Кыыла табыллан часкыйа түһэр ону кытары ойуур өтөн хаалар. Саа тыаһын, тыатааҕы хаһыытын истэн ыттара хантан эрэ сүүрэн кэлэллэр, суоллаан бараллар. Ыттара кэлбиттэригэр эгди буолан ситэри бултаһарга сананаллар, дириӈ уулаах сирдэри тумнан ойуур иһигэр киирэллэр. Ыттар үрэ, үрэ төннөн ыйылаһан кэлэллэр ол диэки бэрт сэрэнэн киирэллэр. Бары даҕаны эрдэ эһэҕэ сылдьыспатах үөрүйэҕэ суохтар. Бу кэмӈэ тыа иһэ төрүт да хараӈарар, эмискэ Миисэлэрэ " бу иһээр!" дии түһэр, ыттарга наадыйбакка субу сүүрэн иһэр. Оппуонньалыын тэӈӈэ ыталлар, кыыллара аҕыйах хаамыылаах сиргэ кэлэн умса хоруйар. Табахтаан уоскуйан баран чинчийэн көрбүттэрэ тииһэ, тыӈыраҕа бүппүт кулгааҕа суох кырдьаҕас эһэ, бу бастакы тыатааҕыны бултааһына.
Биир күһүн Ээдьээнтэн Тойон Уйалаахха от быалыы бараллар Эркэ Баанньалыын Ураһалаахха тиийэн хонуохтаахтар. Көтөр кынаттаах соҕуруу баран айылҕа иһийэн, чуумпуран турар. Араҕааттарын кытары икки суор батыһаллар, аттарын аа- дьуо хаамтаран истэхтэринэ тула көтөллөр, иннилэригэр маска тиийэн олороллор, саӈарсаллар.- Хайа, бу көтөрдөр дьиктитик батыстылар, байанай бэрсээри гынна ду- Баанньа киһитигэр этэр.- Сайыны быһа тэпсибит сирбит туох кэлиэҕэй манна - хардарар ол эрэн иһигэр дьиктиргиир. Соннук айаннаан истэхтэринэ эмискэ ыттара үрсэ түһэллэр, атын киһитигэр хаалларан үөмэн киирэр. Көрбүтэ от- мас быыһынан ыттара эһэни кытары охсуһа сылдьаллар. Арыый да аһаҕас сиринэн киирэн кыӈаан көрөр, ыттара мэһэйдэһэн сыалыгар киирэн биэрэ сылдьаллар. Биир түгэӈӈэ эмэһэтигэр олордоллор, онно аһыллан биэрбитигэр ытар даҕаны сыыһан кэбиһэр. Саа тыаһаатын кытары эһэтэ утары ыстанар ол кэмӈэ дьэ ытан субурутар, отой бүтэһик ытыытыгар мэктиэтигэр атаҕын анныгар

кэлэн сууллар. Онно хайдах сыыһалаабыппын сөҕөбүн охотоведтан мэлдьи ылар, моой кэриэтэ илдьэ сылдьар скс харабыыным, эһэҕэ баттапат быабар бүтэһик буулдьам төбөҕө таппыт этэ диир. Аны Кизи Русланныын Ээдьээӈӈэ сытан түүлээхтиилэр сүрүн бултара киис, син балай эмэ бултуйаллар.Ол сырыттахтарына биир киис сүгүн ылларбакка эрэйдиир. Тиһэҕэр Кууттуга ситэн улахан хап- хара кииһи ылаллар. Күн өссө да эрдэ, эбии сир кэрийэ түһүөххэ дэһэн тус- туһунан бараллар. Дьаһабыл үрэҕин үрдүнэн истэҕинэ ыта үрэр, иһирдьэ киирэн көрбүтэ ыта өкөгөр мас аннын көрөн үрэ турар. Аһаҕас турар арҕаҕы булбут, туоһапкалаах буолан бултаһа сатаабат аны дубук туттан киһи былдьаныа. Тахсан киһини моһуоктуо санааттан ытын ыӈыра, ыӈыра түргэнник төннөр, ыта салҕыы үрэ хаалар. Просекаҕа тиийбитэ Руслана төннөн ааспыт суола чараас хаарга сытар, ыта ситэн кэлэр Ээдьээннэригэр бараллар.
Тыатааҕыны мээнэ дэлэбиччи киһи бултаспат. Абаҕам Боппууда Мэхээлэ кэпсиирэ аҕата Чаҕаа Ыстапаан уонна Аргыалай Арамаан буоланнар күһүн холкуос сүөһүтүн ханна эрэ үүрбүттэр ду, сүөһү көрдүү ду сылдьыбыттар, хайа сирин умнубуппун ол сылдьан эһэни көрөллөр, кыыллара кинилэри көрөн дьаадьайан биэрэр, оҕонньор бултаһарга сананар. Эдэр дьону күөйэ барыӈ диир. Мэхээлэлээх сүүрдэн тиийэн аттарыттан түһэн ойуурга киириэх буолбуттара, эһэлэрэ киһи куйахата күүрүөх субу часкыйар.Сииргэнэн өрө мөӈө сылдьар аттарын чуут миинэн тула холоруктуу сырыттахтарына аны анарааттан биир эмиэ уохтаах- кылыннаах аҕатын хаһыыта тыа баһын сатарытан - Нохолоор күөйүӈ, күөйүӈ!!! Манна эһэ часкыйар онно оҕонньор хаһыыта, тыатааҕыттан да дьулайаллар аҕатыттан даҕаны куттаналлар. Ол гынан эһэлэрин куоттаран кэбиһэллэр, оҕонньор кэлэн уолун уонна Арамааны дэлби мөӈөттүүр. - Кырдьа кырдьыар диэри уоҕа уҕараабат этэ, үлүбүөй куобаҕы күөйдэрэр курдук күөйдэрэ сатаан. Хайдах буолбут киһи ол эһэни мээнэ күөйэ сүүрүөй - диир буолара.
Ээдьээӈӈэ тиийэн киһитигэр кэпсиир, арҕаҕын сапта илик тэһииркээн тахсан барар ду хайыыр ду күн сарсын тиийэн бултаһарга быһаарыннылар. Сарсыарда тиийэн Руслан бүө мастарын быһаттаан угар, үрдүн үрэйэн маһынан буккуйар, сир анныгар ньирилиир саӈата иһиллэр, баар эбит дэһэллэр. Утаакы буолбат сүр түргэнник төбөтө быгыалыыр тахсаары сол кэмӈэ ытар, тимис гынан хаалар. Маһынан буккуйан бигээн хос ыталлар, ол кэннэ чахчы өлбүтүн билэн хостоон таһааран астыыллар. Тиит Күөлүгэр балок дьиэлээх онно хас да буолан тыалыы тахсаллар. Ыттара эмиэ арҕах булан ылаллар, адьас просека кытыытыттан. Дьон кэлбитин билэн субу тахсан

барбыт. Икки күнү быһа сырсан кыра ычыкын баарыгар дьэ хаайаллар. Барар- кэлэр, куотар сирэ күөмчүлэнэн ыттары батыһыннарбытынан Нурланыын турдахтарына утары сүүрэн иһэрин охтороллор. Ыксалга аны ыттар табыллыахтара диэн киһитигэр: - Ыттары сэрэн ыттары, ыттары- диир, ону киһитэ ытыма да ытыма диэн истэр. Кэлин ону оонньоон Харааччын бэйэтэ эрэ өлөрбүт аатыраары, көӈөнөн ытыма да ытыма диэн бэйэтэ эрэ ытыалаан охтордо дэһэн күлэллэр. Ити гынан уопсайа сэттэ кырдьаҕаһы бултаһар.
Уйбаан дьиӈэр көӈөһө суох киһи бэл сопхуос саҕана булдун ыһа- тоҕо түӈэтэн, былааны куоһара сырсыбатах, чөмпүйүөн аалай лиэнтэтин кэтэн бочуот дуоскатыгар олорботоҕо. Дьиикэй ырыынак саҕана баай Байанайтан бэриһиннэрбитин босхону эрэ үрдүнэн дьоӈӈо биэрэр, кини булдуттан элбэх киһи тиксэн турар. Биир сиппэтэх санаам суор холото тас сыалаах уойбут лөкөй түбэспэтэҕэ, арай Алыыкап Мэхээлэҕэ түбэспитин астаһан турардаахпын диир.
КП дириэктэрэ Дабыыдап Ээйиктэри кытары кэпсэтэн Уйбаан уонна Иннокентьев Боочо- Таракынай кыыл табаҕа бултуу тахсаллар. Охотовед Аркадийтан сааларын- сэптэрин, малларын- салларын ылан спту тыраахтарынан айанныылар, тырахтарыыстара Агда Арыйаан. Ээйиккэ Хаарап диэн төрдө Хатыы киһитигэр түһүүлэнэллэр кинини кытары кыылдьыттарга барсыахтаахтар. Кинилэр иннилэринэ эдэр уолаттар Коокуой уонна Атара Арыйаан тиийэн от пресстиир подборщигы атын даҕаны сельхозтехникалары көрөн- истэн үлэлэтэн Коокуойа хаалан Арыйаана Маарга кэлбит кэмнэрэ. Биир дойдулаахтарын Коокуойу көрсөн барсыахтаах дьоннорун кытары билсэллэр. Ээйиктэн Өлөөӈӈө дылы былыргы почтовай трагынан алта көс, онон баран иһэн аара туораан булчуттарыгар тиийиэхтээхтэр. Хас даҕаны буранынан айанныылар сорохторо эт тиэнэ баран иһэллэр. Олохтоохтор биэрбит таба таӈастарын таӈнан Боочо сыарҕаҕа, Уйбаан буран ыытыһан бараллар. Тиийбиттэрэ түөрт киһи баар балаакка тардан, хаарынан дурда курдук оӈостон бэлэм олороллор. Кыыл саӈа ааһан эрэр син бултуйбуттар. Саӈа дьон ону кытары дэриэбинэттэн үчүгэй " ыһык" кэлэн дьоро киэһэ үүнэр, айах аһыллан сэһэн- тэппэн элбиир, ырыаһыттар да көстөллөр. Саас таба атыыра туһунан үөрдүүр үксүн ону ыталлар эбит. Бу кэмӈэ силиитэ элбээн уӈуоҕа чарааһыыр диэн ааттыыллар, чооӈку охсон сииллэр. Боочо сото уӈуохтарын булгу эрийэн тоһуталаан сөхтөртүүр. Бастакы күннэригэр биһиги дьоммут чооӈкуну кыайа- хото сиэн сарсыныгар моӈкурдаан сыталлар. Ол кэннэ дьэ тэӈӈэ бултаһан бараллар. Ытара саамай кырата сүрүн үлэтэ астааһына, эти чохчолуу уурааһына. Уйбаан хапсаҕайданан түргэн туттуулааҕа, Боочо

тыска да тириигэ даҕаны сүлэн мачайдаммат быһаҕынан хайыта суруйтаата хастыы тардан иһэр. Аны сүгүүгэ- көтөҕүүгэ тэӈнээҕэ суох буран суолугар эти чохчолуу кыстаан иһэр. Бураннаахтар кэлэн тиэйэн ылалларыгар олус табыгастаах ойууру биир гына кэрийэ сылдьан хомуйбаттар. Муоһун хомуйан эмиэ чохчолуу кыстаан иһэллэр, урукку сылларга бултаммыт таба муостарын чохчолоро кылбаһа сыталлара үгүс. Ити саас бэрткэ табыллан бултаан киирэллэр. Арай моһуогурбуттара балаакаҕа хоно сылдьааһын биһиги дьоммут үүтээӈӈэ үөрүйэхтэр. Түүн тоӈон оһох оттоочулар кинилэр олохтоох тоӈус дьоно киэһэ хайдах утуйдулар да сарсыардааӈӈы диэри тэбэн көрбөккө утуйаллар тоӈор диэни билбэттэр. Биһиги эӈээр арай Тайахсыт Киргиэлэй балаакканан сылдьара үһү, бу киһи аҕатын кытары Хатыы диэкиттэн Маарга көһөн кэлбит. Аҕата Ээдьэӈӈэ ыалдьан өлбүт онно хараллыбыт оҕонньор түлүкүдэйдэҕинэ тоӈустуу саӈарара эбитэ үһү.
Күһүнүгэр эмиэ тахсаллар Дабыыдап, милииссийэ Елисеев, Боочо тырахтарыыстар Эһээкэп Миисэ уонна Хаарылык Куола. Биир бырысыабы бириһиэни бүрүйэн хонор сир, таһаҕастарын уурар будка оӈостон, иккиһигэр 3 тн сэлээркэ тиэнэн айаннарыгар туруналлар. Түүкээн үөһээ тиийэн кэлэллэр, Куола тыраахтара урут киирэн иһэн мууһу тоҕо үктээн иннэ түһэн хаалар. Иккис тыраахтар бырысыабын арааран состорон таһаараллар хата кытылтан чугас. Мас кэрдэн муус үрдүнэн далаһа ууран туоруурга быһаарыналлар. Икки кытылтан мас кэрдэн, мастары кэккэлэһиннэри баайан ууран бараллар. Ол дьыл сатаатар уута толору сытар, айан суола быһа охсор сириттэн итэҕэһэ суох киэӈ. Үлэ бөҕөтүн көрсөллөр икки хонолор. Сарсыарда туран көрбүттэрэ муосталарын үрдүнэн уу кэлэн хам тоӈон халыӈаабыт. Туоруурга сөп буолбут, бастаан биир тыраахтары бэйэтин эрэ, ол кэннэ сэлээркэ тиэнилээх бырысыабы уһун троһунан состорон ылаллар. Үчүгэй эбит дэһэн, иккис тыраахтар чэпчэки бырысыаптаах туоруур. Ээйиккэ чугаһыыларын диэки туох даҕаны хойуу хаар түһэн үллүктээн барар, суол- иис сүгүн көстүбэт үлүгэрэ. Сылгы базатын ааһан Кирпииччэ Сарайыгар кэлиилэригэр халлааннара халлан хаардыы турбутун мэлдьэһэн кэбиһэр, уӈуор дэриэбинэ көстө биэрэр. Эбэни курдары тахсаары гыналлар, Боочо утарсар эбэ сиикэйдэрдээх, сээннэр ситэри тоӈо илик буолуохтаахтар. - Бачча кэлэн баран эргийэ оонньуу сылдьыахпыт дуо, эмиэ бүтүн күн бүтэр барар. Аара араас сирдэри туораан кэллибит онон курдары көрөбүт- Дабыыдап дьаһайар. Боочо Куолаҕа олорсон инникилиилэр аҕыйах сиикэй баарын тумнан этэӈӈэ туоруулар. Сэттис күннэригэр тиийэн кэлэллэр. Ээйиктэр муус халыӈыырын кэтэһэн

тыраахтардарын туораппака сылдьаллар, уӈуор оттоох өттө буран үрдүттэн олороллор. Хонтуораҕа хоноллор сарсыныгар бөртөлүөтүнэн Ньыыччалаахха көтөллөр, тырахтарыыстар от- мас тиэйиитигэр үлэлии хаалаллар. Сирдэригэр тиийэн бултаан бараллар. Сахабултарга дуогабардаахтар этин онно туттараллар, түөрт тыстан үһүн туттаралар биирэ бэйэлэригэр хаалар. Эттэрин илин атаҕын кумуччу тутан төһө кыалларынан кыччатан тоӈорон , ураһаҕа майгыннырдыы туруору чохчолоон, иһирдьэ иһин үчүгэйин уураллар. Эттэрин таһынан тирииннэн бүрүйэллэр. Маннык чохчону порт диэн ааттыылар. Бөртөлүөккэ анаан кыра, массыынаҕа тиэйии киэнэ улахан. Дабыыдап Һэрэмэттиин 2-3 күн сылдьыһан баран бөртөлүөтүнэн бараллар. Охотовед Һэрэмээт рациянан кыыл айанын биллэрэн иһэр эппит сиригэр тиийэн тоһуур оӈороллор. Сорох сирдэргэ эргэ порт онно суох буоллаҕына маһын солоон саӈаны оӈороллор бөртөлүөт түһэрин, бырысыаптаах массыына көӈүл сылдьалларын курдук. Сороҕор ыстаадалар ыӈыраллар кинилэр тастарынан кыыл табата ааһарыгар дьиэ табатын илдьэ барбатын туһуттан. Сорох дьыл кыыл таба дьиэ табатын илдьэ барар түгэннэрэ тахсаллар, аны дьиэ табата кыыл таба айанын тулуйбат, ыран- быстан үөртэн хаалан таах бөрө, суор- тураах аһылыга буолара үгүс. Бастаан муораттан тахсарыгар тыһы туспа, атыыра туһунан үөрдээн тахсан баран булсаллар эбит. Саас атыыра муоһа түстэҕинэ тыһытыттан арахсан туһунан үөрдүүр. Ол гынан тус туһунан үөрдээн муораҕа киирэллэр. Күһүн эрдэ үрэхтэри, өрүһү харбаан туорууругар тоһуурдарын харбатыы ытыыта дииллэр. Күһүӈӈү бултара саӈа дьыл диэки бүтэр манна үксүн тыһытын бултууллар, сааскы ытыылара кулун тутартан саҕаланар манна атыырын бултууллар.
Боочо күһүӈӈү булт кэннэ Ээйиккэ сылгыһытынан хаалар. Сылгы базата дэриэбинэттэн 5 км сиргэ турар. Манна уопсайа аҕыс сыл сылгыһыттыыр, үлэлиир кэмигэр төрүөҕү 75% ылан 95 төбөҕө тиэрдэр. Биир сарсыарда Нуучча Бааска сылгы хаачыкатын таһыгар ыт кэлэн хаарга күөлэһийэ сылдьар диэн кэпсээн киирэр, бу киһитэ сарсыарда аайы сүүрэр ол сылдьан көрөр. Тугу кэпсиирэ буолла диэн тахсан көрбүтэ, төрүт да атын " ыт" кэлэ сылдьар, сылгылар бары биир сиргэ чөмөхтөһөн тураллар. Түргэн үлүгэрдик дьиэттэн саатын ылан тахсан бүтэй маһыгар ууран кыӈаан барар. Бөрөтө эмиэ да хаптаӈныыр ол быыһыгар хаарга күөлэһийэн ылар, сылгылары кытары оонньоһор курдук туттан үөргэ улам чугаһаан истэҕинэ ытар. Тута табыллан аҕыйахта мөхсөөт өлөр, онно дьэ үллэн- баллан тахсар, үөмэн истэҕинэ кыччаан- куччаан хаалар эбит. Бу бастакы ардай аһыылааҕын бултааһына, бу кэннэ база таһыттан

өссө эбии иккини хапкааӈӈа ылар. Убаһанан уонна харчынан бириэмийэ ылар. Сайыныгар Маарга кэлэр оттоһо, бу кэлэн сопхуос урукку инженерэ Дьөгүөр өлбүтүн кэннэ уонча сыл сүүрбэккэ турбут буранын атыылаһар. Кыыллыыр киһиэхэ буран көлө хайаан да наадатын иһин. Дьөгүөр улаханнык ыалдьа сылдьар кэмигэр ылыммыт, ол иһин тымныыттан харыстанан чаалбаанынан аллараа өттүн үүйэн, үөһээ өттө бириһиэн хабыына оӈостубут, бэрт аҕыйахта сүүрдүбүт. Оттоон бүтэн күһүнүгэр Ээйигэр төннөр, суол турбутун кэннэ убайа Бииктэр Маардарынан буранын ыытар. Сонун дьону көрөөрү, сонун- нуомас истээри Хаараптарга дьон мустар. Бырысыапка хабыналаах бураны көрөн бу туох таанкатын аҕаллыгыт дэһэллэр. Былыргы сэбиэскэй оӈоһук буолан арааматын тимирин уонна бу буран собуотуттан гусеницата шипалаах буолан сэӈээриини ылар. Хаарап хабыынатын туһата суох диэн устан быраҕар, бэйэтэ бураны көрүү- истии чааһыгар улахан мэхээнньик, олохтоохтор киниттэн сүбэ- ама ылаллар сороҕор оӈотторолор даҕаны. Бу саҕана Ээйиктэр хасбулатовскай диэн ааттыыр бураннары сүүрдүбүттэрэ 2-3 сыл буолбут. 1992 с сааһыгар Саха Сиригэр Арассыыйа үрдүкү сэбиэтин бэрэсэдээтэлэ омугунан чечен Руслан Хасбулатов кэлэ сырыттаҕына Ээйиктэр баһылыктара туруорсан 40 бураны ылбыттар. Бу да сырыыга Мууна, Чуукаар үрэхтэринэн тэлэһийэ сылдьан өлгөмнүк бултуйаллар, бурана биирдэ даҕаны хаппырыыстаан көрбөккө сылдьар. Боочо бу буранын биэс хас сыл сүүрдэр, ол кэннэ биир дойдулааҕа Оппуонньаҕа кыра сыанаҕа атыылыыр. Оппуонньатан быраатыгар Туккуӈӈа тиксэр инньэ гынан хас эмэ сыл буолан баран Маарга төттөрү кэлбит.
Саас сир харатыгар базаларын тыатааҕы буулуур, ампаар охсон туһах иитэллэр. Кэлэн брага иһэллэр Боочо эрдэ охтон утуйар, дьоно остуолга олорон хаалаллар. Сарсыарда туран бэҕэһээ иӈиннэ хаһыыта- ыһыыта сүрдээх этэ, эйигин уһугуннарбатахпыт аны итирик баран сыыһа туттуоӈ дэһэллэр. Үһүөн бараллар ампаар үрэллибит, туһах сыыйыллыбыт түү бөҕөтө хаалбыт. Күһүнүгэр туһахха иӈнэ сылдьыбыт сиринэн маӈан түү үүммүт тыатааҕыны дьоннор онно- манна түбэһэн көрөллөр, Боочо куоттарбыт эһэтэ. Кинини манаан базаны тула сылдьарын сэрэйэн билэр, аны биир даҕаны сылгыны тыыппат. Биир киэһэ Хаарап кыра уола доҕорунаан хоно кэлэллэр оскуола уолаттара. Дьэ манна ыксыыр аны оҕолору моһуоктуо, уолаттар утуйбуттарын кэннэ саатын ылан таһырдьа тахсан, дорҕоонноох соҕустук: Оҕолору моһуоктуу сылдьаайаҕын бэйэбит хаалан аахсыахпыт уонна итини майгынныыры саӈартыыр. Санаатыгар кыыла истэргэ дылы, чугас баарын сэрэйэн билэр. Икки хонон баран уолаттары

дэриэбинэҕэ илдьэттээн биэрэр. Кылгас кэмӈэ Маарга кэлэ сылдьар төннөрүгэр Таращук Кирииһэни доҕор гынан илдьэ барар. Кэлбиттэрэ дьиэтэ күөдэл- хаадал, тыатааҕы киирэн үлтү ыһан кэбиспит. Ол гынан мэктиэтигэр эһэ арҕаҕар диэри сааларын чугас тута сылдьаллар. Саас аны базаларыгар икки бөрө тиийэн кэлэллэр. Эбэни туораан иһэллэрин көрөн буранынан сырыһыннарар, Кирииһэтэ олорсо сылдьар муӈутуурунан сүүрдэн истэҕинэ: - Айака, мин түһүөм хааллар диэн хаалар. Салҕыы сырыһыннарар бөрөлөрө икки аӈыы хайдыһаллар. Ойуура чугас өттүгэр бастаан сырсар, хаһыс да ытыытыгар охторор чугаһаан кэлбитэ хаан- сиин тахсан өлө сытар. Буранын эргитэ тутан аны иккиһин эккирэтэр онто киэӈ эбэҕэ оол курдук тэйиччи сүүрэн иһэр.Син балай эмэ сырсан, ситэн кэлэн ытан ылар. Бөрөтүн тиэнэн бастакытыгар төннөр, ол иһэн көрбүтэ буранын кэлбит суола сүтэ- сүтэ көстөр. Сааскы тибии хаары сорох сиринэн дьапталҕалаабытын үрдүнэн көтүтэ, көтүтэ барбыт. Оннук ойутан айаннаабытыгар киһитэ тулуйбакка түспүт, бэйэтэ эккирэтэрин ухханыгар охсууну билбэтэх. Арай чугаһаан кэлбитэ бөрөтө оннугар суох, өлбүтэ буолан кубулуна сыппыт. Сиһин булгу ыттаран кэннин соспутунан хааман ойуурга киирэрэ чугаһаабыт, сүүрдэн тиийэн салҕаан кэбиһэр, тыһылаах атыыр бөрөлөр. Сонно тута бултананнар сылгыга хоромньу тахсыбат. Базаларыгар кэлэн сүлбүттэрэ туох да тас сыалаах буолан биэрэллэр. Саа тыаһын истэн дэриэбинэттэн дьоннор кэлэллэр, баһылык атыырын, тыһытын сыатын тус туһунан кырыыӈкаларга уулларан мунньарыгар этэр. Сураҕа атыырын сыата дьахтарга, тыһытын сыата эр киһиэхэ эмп буолар үһү, ону иӈэн- тоӈон ыйыталаһа сатаабат. Нэдиэлэҕэ биирдэ дэриэбинэҕэ киирэн килиэп, бородуукта ылынар. Сааскы чаҕылхай күн атынан сиэллэрэн иһэр, күн уота хаартан тэйэн киһи хараҕа саатар. Дэриэбинэҕэ тиийиитигэр суол кытыытыгар бэргэһэ сытар, чугаһаабытыгар туран сүүрэр. Саһыл түүрүллэн сыппыт, атын кымньыылаан кээһэр. Саһыла Сабардаахаптар тиэргэннэригэр киирэр, онтон ыттар сырсан үүрэн таһааран гараж диэки халыйаллар. Ситэ баттаан ат үрдүттэн харбаан ылан сиһин быһа тардар эбиитин муомахтыыр. Ыттар кураанаҕы хабыалаһан эрэ хаалаллар. Гараж иннигэр мустан турбут дьон сөҕүү- махтайыы бөҕөтө. Сайыныгар тыатааҕыта биллибэт, оннук икки сайын ааһар.
Биир күн окко улахан мунньуу буолар, дэриэбинэттэн элбэх дьахтар, оҕо кэлэн субуотунньуктуулар. Отторун үлэтин үксүн үмүрүтэн киэһэ дэриэбинэҕэ төннөлөр, оттоһо сылдьар дьоно эмиэ барсаллар. Соҕотоҕун хаалан балааккатыгар киирэн кинигэ ааҕа сытан утуйан хаалар. Эмискэ туохтан эрэ дьик гынан

уһуктан кэлэр, балаакатын үрдүгэр күлүк көстөр. Ону көрөөт сытар сириттэн туора эргичис гынаатын кытары, балаакатын аӈаар эӈэлэйин баттыы түһэр. Илиитигэр быһаҕы харбаан ылан балаакка биир өттүн тэлэйэ тардан таһырдьа ойор, ити чыпчылыйыах түгэнигэр буолар. Били эһэтэ тиийэн кэлбит, чочумча утарыта көрсөн тураллар, кыыла суоһурҕанан көхсүн тыаһа сүрдээх. Боочо кэннигэр аһыыр сир диэки тэйэн биэрэр. Ыскамыайкалары, остуолу үрдүнэн ойон чугас турар тыраахтар хабыынатыгар киирэр, онтон ураты куотар сирэ суох. Эһэ ыскамыайкалары, остуолу тоҕо силэйтэлээн кэлэн иһэн, ас уурар оӈкучахха сыт ылан туоруур. Көхсүнэн олорон хаһаас астарын сиэн барар, олорбохтуу түһэн баран киниэхэ соччо кыһамматын иһин эрдийэн хабыынатыттан тахсар, эһэтэ эргиллэн көрөр ол эрэн аһаабытын кубулуппат аны сгущенкалары сиэн барар. Турбахтыы түһэн баран кубаалда ылан хаһыытыы, хаһыытыы тимири охсор, баҕар тыастан тэскилиэ. Кыыла аа- дьуо туран ходуһаҕа киирэн сытынан кэбиһэр. Отууга тиийэн көрбүтэ астарын түөрэ сиэн кэбиспит, саалааҕа буоллар бултаһыа эбит, эрдэ хаста даҕаны бултаһан турар ону илиитигэр быһахтаах эрэ. Атаҕар саппыккы кэтэн онтун оһугар эбии быһах уктан, куругар сүгэ кыбыта анньан илиитигэр атырдьах ылан ходуһаҕа киирэр. Тыатааҕыта чугаһаан истэҕинэ туран кэлэр, онуоха тохтоон хаһыытыыр биирэ утары хаһыытыыр оннук күрдьүөтэһэ турдахтарына мотуор тыаһа кэлэн иһэрэ иһиллэр. Отчуттара тиийэн кэлэллэр дьонугар утары барар. Ол гынан дэриэбинэҕэ төннөн саа- саадах ыланнар кэлбиттэрэ, кыыллара барбатах сыппыт сириттэн харыс да халбарыйбатах бэрт кэбэҕэстик ытан ылаллар. Дэриэбинэҕэ илдьэн астыаҕын дэһэн мотуоркаҕа тиэйэн бараллар. Кытылга тиксэллэригэр дьон тоҕуоруһар, сиэрдийэҕэ баайбыттарын сүгэн дьону батыһыннарбытынан Хаараптарга парадтаан тиийэлэр.
Боочо бу гынан Ээйиккэ аҕыс сыл сылдьар ол кэннэ Һэрэмээт ыӈыран Өлөөӈӈө көһөр. Манна Караваевтар бааһынай хаһаайыстыбаҕа Сунтаартан 18 төбө сылгы кэлэр, биир ат уоннааҕыта тыйдар. Инньэ гынан Өлөөӈӈө сылгыны төрүттэспитэртэн биирдэрэ буолар, бу хаһаайыстыбаҕа биэс сыл сылгыһыттыыр. Ол кэннэ Өлүөхүмэ Токотугар булт базатыгар үлэлээн кэлэр. Уйбааннаах, Боочо урукку сылларга ыраах сирдэринэн ыырданан, киэӈ сиринэн тэлэһийэ сылдьан бултаан сылдьыбыт дьоннор.

Арсен Михайлов
5.06.2026с. Маар