Баара-суоҕа 60-ча сыллааҕыта, мин уон иккилээх-уон үстээх уол аҕам саатынан биирдэ эмитэ бэйэм соҕотоҕун кустуу барарга көҥүл ылбыт кэмим этэ. Оччолорго хас алаас аайы толору уулаах, хойуу хомустаах күөл бөҕө дэлэйэ. Сайынын ол хомус быыһыгар кус оҕото быччаҥнас, ийэ кус саҥата маатырҕас буолара. Оттон улахан күөллэргэ сайын ортото хап-хара анды үөрэ уста сылдьарын өрүү көрөрбүт да, ону бултуур, эккирэтиһэр иллэҥ киһи суоҕа.

Туох да диэбит иһин сэттэ уоммутун ааһан эрэр биһиги көлүөнэ дьон айылҕа саамай ырааһыгар, буор-сыыс суох кэмигэр, кус-хаас дэлэйигэр үөскээн ааспыт дьоллоох дьон буоллахпыт. Сайын сайылыкпыт барахсан күөҕүнэн чэлгийэн, бэл дьиэбит тэлгэһэтин иһигэр тилэччи сибэкки арааһа үүнэн турара олус да кэрэ хартыына буолара. Ол эрээри оччотооҕуга аҕам бэйэтин оҕо сааһын туһунан ахтыылара миигин ордук дьулатара, чахчы тыыннаах айылҕа диэн ол кэмҥэ эбит, аҕам эмиэ мин курдук уончалаах уол эрдэҕинэ. Ол аата 1880-90 сыллардаахха буоллаҕа дии.

Аҕам ахтыыларыттан сэһэргиэм иннинэ, ити үөһээ кэпсээним саҕаланыытыгар тиийиэххэ, мин да оҕо сааспар маннык дьиктилэр бааллара дэтээри.

Дүпсүн – Найахы Балыктааҕын икки ардыгар телеграф остуолбата уонна хаһан эрэ массыына сылдьыахтаах кэтит суола өссө сэрии иннинэ, мин олох кыра оҕо эрдэхпинэ, оҥоһуллубут. Ол суол оруобуна биһиги сайылыкпыт Улахан Тураҕас ортотунан кэлэн ааһар. Ол эрээри мин уонча сааспын туолуохпар диэри ол айан суолунан массыына ааһарын биирдэ эмэтэ көрдөхпүт буолуо. Арай тэлиэгэлээх аттаах дьон хам-түм сылдьар этэ.

Биир сарсыарда эрдэ туран аҕам тэлиэгэлээх атынан Найахы Балыктааҕар бурдук таттара барда. Оччотооҕуга бурдук таттарар барабыык (бука, паровик диэн тылтан буолуо) чугас эргин онно эрэ баара, биһиги сайылыкпытыттан быһа холоон биир көстөөх сиргэ. Киэһээ хойутуу соҕус аҕам кэллэ, биир кураанах куулга бэркэ сэрэнэн, санаабар, наһаа бөдөҥ сап-саһархай 12 анды сымыытын тутан киирдэ. Дьэ, маннык кэпсээбитин умнубаппын.

Сарсыарда сайылыгыттан тахсан, аа-дьуо улахан массыына суолунан сиэмэлээх куулларын үрдүгэр олорон, айаннаан испит. Аара үс биэрэстэлээх сиргэ суолун хаҥас өттүгэр икки сүүсчэкэ миэтэрэҕэ тыа быыһыгар сыыра, хонуута суох кыра Хоптолоох диэн көлүччэ туһунан айаннаан иһэн, ата суол ортотугар үүнэн турар күөх сэппэрээги туура тардан ылан сиэри, ааһан иһэн, тииһинэн хабан ылбыт. Хааман иһэр ат тохтообокко, өрүсүһэн, тута кэбэҕэстик туллан кэлбэтэх сэппэрээги, төбөтүн илгистэн, наһаа күүскэ тарпыт. Онуоха аҕам олорон иһэн көрдөҕүнэ, сэппэрээк анныттан биир хара улар (аҕам маҥнай улар

дии санаабыт) кынатын даллаппытынан ойон тахсан, ат тумсун анныгар өрө даллаахтыы сылдьыбыт. Ата сиргэнэн, кыратык туора ыстаммыт, ол эрээри ыарахан таһаҕастаах кырдьаҕас ат тута уоскуйбут. Аҕам тэлиэгэттэн ыстанан түһээт тута сылдьар кымньыытынан били “кыылын” сыыһа-халты охсубут. Ол сылдьан өйдөөн көрбүтэ, олох да улар буолбатах, анды эбит, таба оҕустарбакка көтөн лаһыйан тахсан, тыаны быыһынан Хоптолоох диэки көтө турбут. Онтон аҕам уоскуйа быһыытыйан, били ат туура тарда сатаабыт сэппэрээгин аннын өҥөйөн көрбүтэ, 12 сымыыт биир сиргэ тэлгэнэн сытар эбит. Аҕам соһуйуу бөҕөнү соһуйбут, бэйэтин оҕо сааһын санаан ылбыт (ол санаатын арыый хойутуу кэпсиэм). Маҥнай сымыыттарын хомуйан ылаары гыммыт да, сөптөөх иһит, куул көстүбэтэх, күнү быһа үлэлии, сүүрэ-көтө сылдьан алдьатан кэбиһиэм диэн эмиэ саарбахтаабыт. Онон атын дьон түбэһэ түһэн булан ылбатахтарына, төннөн иһэн илдьэ барыам дии санаабыт. Уонна санаабытын курдук анал кууллаах кэлэн, төннөн иһэн хомуйан ылбыт. Бу сырыыга андыта суох буолан биэрбит. Баара буоллар, аҕам хайаан да саба охсон ылардааҕа үһү, ол курдук, атын эрдэттэн тохтотон, сөптөөх эпчиргэ мас ылан, били сэппэрээгэр тыаһа суох үөмэн сыбдыйан кэлбит. Арааһа, сарсыарда “сиэмэх аттан”, аҕабыттан улаханнык кэһэйэн куоппут буолуохтаах. Ол иһин көмүс сымыыттарыгар эргиллибэтэх буоллаҕа.

Ол эрээри анды да акаары буолар эбит. Бу үлүгэрдээх киэҥ тайҕа баранан, булан-булан сымыыттаабыт сирэ баар ээ: соломмут массыына суолун ортотугар үүммүт соҕотох сэппэрээк анныгар, массыына, тэлиэгэ көлүөһэтэ кыл-мүччү таарыйар-таарыйбат сиригэр. Аны оҕолорун киллэриэхтээх тыа быыһынааҕы көлүччэтэ кырата. Уопсайынан, улаханнык ыксаабыт, ыктарбыт сордоох эбит. Хас күн сымыыттарын түһэрээхтээбитэ буолла, барытын биир түүн субуруппата ини, кини да буоллар…

Анды сымыытын булан баран. Аҕам тугу санаабытын кыра эрдэхпиттэн билэр буолан, ол туһунан сэһэргии түһүүм.

Биһиги олорор сайылыкпыт хотугулуу арҕаа өттүгэр баара-суоҕа икки-үс биэрэстэ сиргэ Аччыгый Тураҕас диэн балачча улахан алаастаахпыт. Бу алааһы илин баһынан биһиги кыһыҥҥы, күһүҥҥү дьиэлэрбитигэр тиэстэр улахан айан суоллаах буоламмыт, аҕабынаан бэрт үгүстүк тиэстэр суолум. Биһиги Аччыгый Тураҕаһы быһаччы Аччыгый Эбэ диэн ааттыырбыт. Аҕам кэпсииринэн, кини оҕо эрдэҕинэ, бу Аччыгый Эбэ сыырын анныттан толору уулаах, хойуу үрдүк хомустаах, хонуута суох тилэччи күөл эбит. Дьэ манна эбит уһун сааһы, сайыны, күһүнү быһа кус, анды хойуута диэн! Аҕам аҕата Дьаакып дьадаҥы буолан, саата суох эбит. Ол да буоллар бу

Эбэлэриттэн тиргэлээн, тоҥуурдаан анды бөҕөнү сууһараллара үһү. Аҕам ордук бэркиһээн, сөҕөн хайдах андыны тоҥуурдаан бултуулларын кэпсиирэ.

Сайын аҕата биэс-алта балачча суон тииттэри охторон, түөртүү-биэстии хаамыылаах уһун болуот оҥорон, талах сигэнэн кэлгийэн, ол үрдүгэр сылгы кутуругуттан, сиэлиттэн хатыллан оҥоһуллубут кытаанах туһах-тоҥууру бэрт элбэҕи иитэн баран, болуотун ууга анньан кэбиһэр эбит, кытыыттан чугас, кэһэн киирэн көрөргө сөп гына.

Сарсыарда уолунаан болуоттарын көрө кэллэхтэринэ, болуот үрдэ толору харааран олорор үһү. Уу кытыытыгар киириилэригэр, тоҥуурга иҥнибэтэх андылар көтөн барылаан тахсан, күөл ортотугар түһүнэн кэбиһэллэр. Оттон тоҥуурга иҥнэн баран, өссө да өлө илик андылар өрө сапсынан таҕыстахтарына, били ыарахан болуоту ууттан кыратык өндөтөн ылаллара диэн аҕам сөҕөн кэпсиирэ. Анаан мастаах киирэн тыыннаах андыларын быһыта сынньан, тоҥуурдарыттан барытын арааран, кытыыга таһаллар. Наһаа элбэх уонна эмис андылары сүгэн, дьиэлээн иһэн, аҕам, аҕата көрбөтүгэр, кыайбакка, сороҕун тыаҕа быраҕаттыыра үһү. Оттон тыа быыһыгар сымыыт баттыы сытар тыһы анды хараҕа күн уотугар чаҕылыйан көстөрүгэр аҕам кыра сылдьан үгүстүк түбэһэн, ардыгар сымыыттарын хомуйан, дьиэтигэр аҕалар эбит. Били айан суолун ортотугар түбэспит анды сымыытын буларыгар аҕам, бука, ол оҕо эрдэҕинээҕитин санаан ылбыт буолуохтаах. Оччолорго алта уон сааһын лаппа ааспыт киһи үйэ аҥаарын анараа өртүгэр тыа быыһыттан сайын аайы хомуйар андытын сымыытын өйдөөн, соһуйбута чуолкай. Манна даҕатан санаан аастахха, анды эмиэ улар курдук уйа-тайма тутта сатаабат күтүр эбит, мээнэ түбэһиэх талах, сэппэрээк, тиит төрдүгэр сиргэ сымыыттыыр адьынаттаах көтөр эбит. Ол эрээри кэм үрдүгэр туох эмэ күлүк, хахха баарын сөбүлүүр. Оттон улар эристиин үөһээттэн хаххаҕа, сабыыга, күлүккэ олох наадыйбат быһыылаах, тиит, бэл төҥүргэс төрдүгэр сымыыттаабытын син хаста да түбэһэн көрбүттээҕим, сымнаҕас окко-маска, уйаҕа олох да кыһаммат мас көтөрө эбит.

Үөһээ ахтан аһарбытым курдук, аҕам уончалаах уол эрдэҕинэ, алаастар бары толору уулаах, хойуу хомустаах, кус-хаас, мунду-собо быччаҥнас дойдулара эбит. Биһиэхэ үүнүүлээх сайын балтараа тыһыынча тонна от кэлэр Бээди Эбэ диэн көһү эрэ кыайбат усталаах-туоралаах улуу алаастаахпыт, бука, кини туһунан истибэтэх, билбэтэх саха ахсааннаах буолуо.

Ааспыт үйэ ортотугар бу Эбэҕэ ханан да уу суоҕа, барыта көбүс көнө күөх хонуу, от бөҕө өрө анньан үүнэрэ. Оттон аҕам оҕо эрдэҕинэ, бу бэйэлээх улахан алаас эргиччи сыырын анныгар диэри наһаа дириҥ биир кэлимсэ

улуу күөл эбитэ үһү, тыылаах киһи кыра да тыаллаах күн дьулайан, Эбэни ортотунан устан туораабаттара, сатыы киһи сыыр үрдүнэн куттана-куттана хаамара үһү, мүччү туттан, күөл эмпэрэтигэр түһэн хаалыам диэн. Оннук дьулаан улахан, дириҥ дойду этэ диэн аҕам кэпсээнин бэркиһии истэрим.

Оттон былыр эһэм Дьаакып саҥа улаатан, үлэни-хамнаһы кыайар киһи буолуутугар, бу Бээди Эбэни маҥан тирэҥсэ этэрбэстээх мааны киһи атаҕын сиигирдэн көрбөккө, ортотунан туоруура үһү, ханан да биир хааппыла уу суох эбит. Бу дьулаан улуу күөлү көрөн туран, аҕам оҕо сылдьан, аҕата итинник кэпсиирин итэҕэйбэтэ үһү. Ол эһэм Дьаакып кэпсиир кэмэ баара-суоҕа 150-160-ча сыллааҕыта буолан тахсар. Онон улахан уу кэлиитэ үйэҕэ биирдэ хайаан да буолар быһыылаах.

Улахан айан суолун ортотугар сымыыттаабыт андынан сылтаан, бэйэм саастыыта дьон эдэр сааспыт, төһө да уоттаах сэрии улахан сылларыгар аастар, аан силик айылҕабыт барахсан саамай ыраас, чэгиэн кэмигэр, көтөр-сүүрэр дэлэйигэр, киһи-аймах өйө-санаата ырааһыгар, этиһэр-охсуһар, уорар-талыыр диэни билбэт эриэккэс кэмнэригэр аастахтара. Оттон биһигиннээҕэр өссө кэрэ кэмҥэ, дьиҥнээх тыыннаах айылҕа оҕолоро буолан биһиги аҕаларбыт, эһэлэрбит олорон ааспыт кэмнэриттэн бэрт кыратык ахтан аһардым.

Көрдүгэн.

tuymaada 12 июля, 2026