Аудиота:

(Чөл олох иһин)

Ааспыт нэдиэлэ бүтэһигэр Мэҥэ-Хаҥалас Хаптаҕайыгар «Чөл олох иһин» диэн ааттаах чэбдик олох күнэ ыытылынна. Төхтүр, Павловскай, Ороссолуода, Хаптаҕай орто оскуолаларыттан 130-ча үрдүкү кылаас үөрэнээччилэрэ мустан улахан аһаҕас кэпсэтиини тэрийдилэр. Ыччат министерствотыттан, СПИД-ы сэрэтэр киинтэн, Республикатааҕы ыччат профориентационнай кииниттэн, наркологическай диспансертан, быйыл сайын үлэлээбит волонтер оҕолортон уопсайа, 11 киһиттэн састааптаах делегация тахсан кыттыыны ылла.
Манна ыҥырыылаах ыалдьытынан, сыл устата республикабыт бары улуустарын анаан кэрийэн чөл олоҕу пропагандалыыр, Ньурба улууһуттан төрүттээх Аркадий Прокопьев тахса сырытта.

Бу күн специалистэр хас да секцияларынан хайдыһан ыччаты сырдыкка, кэрэҕэ угуйар сыаллаах лекциялары аахтылар. Мантан салгыы Аркадий Прокопьев үлэтин туһунан кэпсиирин истиэҕиҥ:
— Мин урукку өттүгэр, арыгыттан улаханнык олохпун кылгаппыт киһи буолабын. Иһэ-аһыы сылдьарбын көрбүт дьон элбэх буолуохтаах. Онтон 1996 сыллаахха Чурапчы Мугудайыгар тиийэн, «Саҕах» чөл олоҕу пропагандалыыр сыаллаах аҕалар түмсүүлэрин тэрийсэн, онтон ыла арыгыны амсайбаппын, арыгыттан дьол тахсыбатын өйдөөн көнөр суолга туруммутум. Итини эмтэнии күүһүнэн буолбакка, санаам күүһүнэн ситистим.
Онтон ыла кыһыл тылбынан, эт атахпынан сылдьан, киэҥ сирдэри кэрийэн, дьону көрсөн, чөл, доруобай олоххо угуйабын. Саастаах да дьону уонна үрдүкү кылаас үөрэнээччилэрин тула кэпсэтии ыыта сатыыбын. Дьону эрдэттэн турукка киллэрэн, хас биирдии киһи бу орто дойдуга чыычаах — оҕо буолан күөх окко түһэр. Онтон бу сиртэн кэмэ-кэрдиитэ кэлэн букатыннаахтык барар. Ити икки арда олох диэн ааттанар. Ол эбэтэр биһиги олохпут хас биирдии күнүн сыаналыахтаах эбиппит. Өй-санаа, эт-хаан, кут-сүр күүһүнэн биирдэ бэриллибит олохпутун көнө эрэ суолунан олоро сатыахтаахпыт диэн өйдөбүлү үөскэтэ сатыыбын.
Мин лекцияларым темаларын бэйэм толкуйдуубун. Холобур, «Куорат эйгэтэ тыа оҕотугар дьайыыта», «Оҕо иитиитигэр төрөппүт оруола», «Дьиэ тутуутун сиэрэ-туома», «Киһи айылҕа оҕото. Тулалыыр эйгэҕэ: кыылга-сүөлгэ, көтөргө-сүүрэргэ сыһыан», «Бэйэни чэбдигирдии. Айылҕаттан чөл куттаах буолуу» о. Д. А. Темаларга аһаҕас кэпсэтиини ыытабын.
Хас лекциям быыһыгар, чөл олоххо үөрэтэр Генофонда киинэлэрин көрдөрөбүн. Маннык дьону кытта алтыһыым, лекцияларым, аһаҕас кэпсэтиилэрим түмүгүнэн Таатта Кыйытыгар «Чөл» диэн ааттаах 23 киһилээх түмсүү, Горнай Солоҕонугар «Иис-уус», Чурапчы Хадаарын, Хайахсытын, Чакырын олохтоохторун түмэн үлэлии сылдьыбытым эрээри, маннык элбэх

дьону түмэн аҥардас кыһыл тылынан кэпсээһин уустугун өйдөөммүн билигин, оҕо оскуолаҕа эрдэҕиттэн маны өйдүөхтээх эбит диэн, ордук үрдүкү кылаас оҕолорун кытта үлэлэһэр буоллум.
Дьэ ол курдук 100 сааһын үбүлүөйдээри олорор Хаптаҕай орто оскуолатын базатыгар маннык улахан мероприятиены тэрийэн ыыттым. Кэпсэтии түмүгүнэн, «Чэбдик олох» күнүн кыттыылаахтара ыҥырыы ылыннылар. Ыччаттар бу көрсүһүүнү олох чэбдик мөссүөнүгэр анаммыт, республика Президенэ М. Николаев ыытар «Чэбдик олох» политикатын олоххо киллэриигэ биир дьоһун хардыытынан буолар диэтилэр. Чөл олох сиэрин тутуһааччынан биһиги эдэр ыччаттар буолуохтаахпыт. Уонна бука бары биир саастыылаахтарын маннык ыҥырыынан түмүктээтилэр.
«Күннээх халлаан анныгар үөскээн-төрөөн ааһар албан аакка киһи олоҕор кэрэттэн кэрэ кэми — эдэр сааһы бэлэхтиир. Бу кэмҥэ мунньуллубут күүһүҥ-уоҕуҥ сааһырар саҕана туһалыыр. Бэриллибит күүһү-күдэҕи күүгэҥҥэ көтүппэккэ арыгы, табах, наркотик, спид курдук дьаллыктарга былдьаппакка, өй-санаа, эт-хаан, кут-сүр күүһэ оҥостуоҕуҥ! » — Диэн.
Мин бэйэм урукку өртүгэр элбэҕи сүтэрбиппин, арыгыттан элбэхтик эрэйдэммиппин, сыыһабын-халтыбын көннөрүнээри, айылҕам иннигэр ыраастанаары маннык үлэни ыыта сатыыбын.
Сыл курдук буолла, «Оҕокком» үөрэҕинэн дьарыктанабын. Күн аайы таһырдьа тахсаммын тымныы ууну куттан, эппин-хааммын ыраастанабын. Итини тэҥэ, бэйэм икки чаастаах, үлэһит ыччаттарга аналлаах «Кому за 30» курдук шоу программаны ыытабын. Оҕом-уруум, кэргэним суох. Онон ыллым даҕаны улахан суумкабын сүкпүтүнэн, сөбүлээбит сирбэр айаҥҥа турунабын. Ол сылдьан итинник хас да хайысханан чөл олоҕу пропагандалыыбын.
— Инники былааннаргар тугу көрөҕүн?
— Бэйэм үрдүк үөрэхтээх тыа хаһаайыстыбатын үлэһитэбин. Красноярскайдааҕы институту бүтэрбитим. Сыл устата республикабыт 76 нэһилиэгин кэрийдим. Үлэм түмүктээх буоларыгар баҕарабын. Дьоннор миигин «психолоккын дуо? » Диэччилэр. Ол эрээри мин ити хайысханан саҥардыы үөрэниэхпин санаталыыбын. Дьон-сэргэ махтала улахан. Мин кэпсээним кэнниттэн бэйэлэрэ кэлэн баҕа санааларын суруйаллар. Онтон мин үөрэбин эрэ.
Ордук тыа сиригэр элбэх ыал олоҕо арыгыттан алдьанна. Кинилэргэ этиэм этэ өйдөнүҥ, олоххут баран иһэр, доруобуйаҕыт мөлтүүр, тулалыыр эйгэҕит, дьоҥҥут-сэргэҕит эһигиттэн улаханнык хомойор, эрэйдэнэр. Онон күүстээх санааҕытын киллэрэн, куһаҕан дьаллыктартан тэйэ хаамыҥ.
— Аркадий, эн курдук үгүс киһи күүстээх санаалаах, үчүгэйгэ-кэрэҕэ тардыһа, биирдэ бэриллибит олоххо кэмсиммэт курдук олороругар баҕарабын. Дьон-сэргэ махталын ыла тур, үлэҥ түмүгэ көстө турдун!
Кэпсэттэ Екатерина БЯСТИНОВА.
2000 сыл