Содержание

• 2
• 3
• 4
• 5
• 6
• 7
• 8
• 9
• 10
• 11
• 12

    Ноо… Блээт тугу суолу бүөлүү тураҕын, киэптэһээри гынаҕын дуо? Дьуобунай… Эйиэхэ бу баар сүөһү утары турар уот баҕанатын охсон кибилиннэрдэ, охсуу күүһүттэн уот борубулуохалара эйэҥэлһэ түстүлэр, намылыйан турбуттар хатыйсан уот чаҕылыс гынна, ону кытта уот,, ньим,, гына түстэ, айаҕынан хайдарынан ыһыытыы турбут муусука ,, ах,, гынан уу чуумпу сатыылаата. Туох буолтун өйдөөбөтөх дьон таһырдьа сырсан таҕыстылар. Билигин халлаан сырдык хараҥарбат, ыһыахтар кэмнэрэ. Таһырдьа сылдьыбыт оҕолор ньамалаһа түстүлэр, былдьаһа- былдьаһа кэпсээтилэр…
-Ити буоллаҕына Киэсээмпий баҕананы оҕуста–
— Өссө маатырылыыр этэ-
Биир оҕо тупсаран биэрдэ, Киэсээспийи көрбүттэрэ тиэрэ таһылла сытар, өссө мунна хаһыҥырыыр.
-Пахоой бу киһи туох ааттаах итирбитэй, ылыҥ икки уол дьиэтигэр илдьэн кээһиҥ эрэ–
Кулууб хотуна дьаһайда…
Икки уол икки дабыдалыттан өрө тардан туруордулар, киһилэрэ хараҕын быччаччы көрө түстэ…
— Тугуй бл…т киэптээри гынаҕыт дуо?—
Икки өттүгэр ыйана сылдьар уолаттары чэпчэки баҕайытык илгэтэлээн кэбистэ. Дьон наһаа соһуйдулар, бу Киэсээмпий өйдөөҕөр сытар ынаҕы туруорбат киһи, дьону кытта ииссэ–этиһэ сылдьыбат, күлэн мүчүк гына гына үлэ үөһүгэр сылдьааччы, ол бэйэтэ бу аҕыйах сылтан бэттэх арыгылыыр, эбиитин туохха эрэ тэп диэбиттии охсуһуу быыраайылаах буолла. Армияттан кэлиэҕиттэн дьэ итинник олоҕо түҥнэри эргийдэ, ким да билбэт , туох буолан сытыары сымнаҕас уол эмискэ итинник буолтун. Бэйэтэ эрэ билээхтээн эрдэҕэ сүрэҕин кистэлэҥин, ол эрэйин кыһалҕатын арыгы эрэ иһэн таһаарар курдук. Ийэлээх аҕата барахсаттар уолларыттан улаханнык хомойоохтууллар, кыралара буолан бары ачаалаталлар да этэ, түөрт эдьиий кыралара оһоҕос түгэҕэ уол буолан, кэтэһиилээх уол оҕо буоллаҕа…
— Хайа нокоо ити алдьархай охсууга илиитэ да ыалдьыбатах дуу–
Ким эрэ соһуйан саҥа аллайа түспүтэ иһилиннэ.
Киэсээмпий иһигэр тугу эрэ киҥинэйэн саҥара саҥара дьиэтин диэки тэйбэҥнии турда…
Оо бу барахсан бу үчүгэйгэ хаарыан эдэр сааһыгар бу аһыы ууга умсахтаан , хаарыан эдэр сааһын супту уулатан эрдэҕин диэн элбэх киһи санаата муучу буолар этэ. Киэсээмпийи киһи барыта сөбүлүүр ээ, үлэһит сымнаҕас үөрэ көтө саҥата суох куруук дьонугар сэргэтигэр кыаҕа тиийэринэн наар көмөлөһө сылдьааччы, ол бэйэтэ кэнники ити дьаат аһыгар ыллараары гынна диэн куттаналлар.
Дьоно кэнники ыксааннар эдьиийдэригэр эрийдилэр, этэ сатаан баран, ол хотуттар бары ыал буолан онно-манна ыһыллан олороллор, бырааттара иһэр буолтун истэн наһаа ыксыы түстүлэр, мэктиэтигэр улахан кыыс ытамньыйан ылла, бырааппын миэхэ ыытыҥ диэн дьонун соруйда… Сөп ээ

улахан эдьиий буолан быраатыгар олох ийэ курдук убанар этэ… Эдьиий Нина быһа бааччы быраатыгар эрийэн миэхэ кэл диэн ыҥырда. Киэсээмпий тапталлаах эдьиийин саҥатын истээт да сөп диэтэ…
Ол курдук олох үйэтигэр билбэт сиригэр үөһэннэн көтөн күпсүйдэ.

2

Саҥа сиргэ кэлэн олох кута сүрэ тохтообото, бу дойду барыта өрүс, үрэх тардыылара эбит, онно холоотоххо кини киэҥ- куоҥ алаастара, суугунуур хатыҥ чараҥа, түптэ күөх буруота, киэһээҥҥи-сарсыардааҥҥы чуумпуга устар тумана туохха да тэҥнэспэт эбит, Киэсээмпий манна эдьиийигэр кэлэн дьэ өйдөөтө дойду ахтылҕана диэн тугун, бэйэтиттэн кэлэнэ да санаата, дойдутун, дьонун- сэргэтин арыгыга атастаһан үүрүллэн кэриэтэ кэлбитин кэмсинэн хайдах гыныай. Эдьиийэ барахсан сурдьа кэлбитигэр наһаа да үөрбүтэ, оҕолообут оҕото буоллаҕа дии, сүүрбэччэ сыл аҕа киһи, хата эдьиийин оҕолоро туран эрэр дьон, Киэсээмпийи үөрэ көрүстүлэр, күтүөт да Киэсээмпийгэ үчүгэй. Ханна да тиий Сир кулгаахтаах быһыылаах, Киэсээмпий иһээччитин, үүрүллэн кэриэтэ кэлбитин истэ охсубуттар, олохтоох иһээччилэр хата хамаандабыт хаҥаабыт диэн үөрэ санаатылар, кэрэ куолар тыһы кус мончуукка чугаһаабатын курдук ырааҕынан халыйдылар. Сайын дьонугар оттосто, манна уу мотуорунан сылдьаллар эбит, хайдах эрэ атыҥырыы санаата, тыынан эрдиини эрдэн уу кыырпаҕынан ыһыахтана иһэр үчүгэйэ сүрдээх буолааччы, аны илим көрөн биир тэҥ лиһигирэс соболору ылан үөлэриҥ, буһаран итии миини омурҕаҥҥа сыпсырыйа олороруҥ күндү да буолара. Манна ол суох, өрүс балыга, киһи хал буолан хаалар эбит, собоҕо тэҥнээх буолуо дуо, мэлигир буоллаҕа. Эдьиийэ күһүн СПТУ-га киирэн үөрэниэҥ дии сылдьар, бэйэтэ тала илик, соччо тырахтарыыс, суоппар буолуон баҕарбат да саҥарбат. Биирдэ эмэ килиэп ылар киһи суох буоллаҕына маҕаһыыҥҥа баран килиэпкэ уочараттыыыр, дьон хайдах эрэ тэһииркээбиттии тутталлар, кэпсэтэ да сатаабаттар, хата иһээччилэр харчы көрдөөн,, убай-быраат,, бөҕө буолаллар. Биирдэ биир дьахтар…
— Туох аанньа дьон бу дойдуну булуохтарай, иһээччилэрэ аҕыйах диэн буор иһээччини буллараллар буоллаҕа–
Киэсээмпийи ааттаабатаҕын да иһин кими этэрин сэрэйдэ, туох диэҕэй мүчүк эрэ гынна, дьахталлар…
— Оннук-оннук–диэн ньамалаһа түстүлэр, Киэсээмпий килиэбин ылаат атаахха биллэрдэ…
Киэсээмпий били соппойор аһыттан арахсан, чахчы сайын устата үлэлээн-хамсаан салгын сиэн харааран, били кубарыйа хаппыта ханна да суох буолла. Этэ сиинэ тыыллан ыал аайы суох киһи буолла, били тэһииркиир кыргыттара уора көстө кыҥастаһар буоллулулар, килиэп биирдэ эмэтэ ыла бардаҕына..
— Туох сонуннааххын?—
Кырдьаҕас оҕонньор

эмээхсин кэпсэтэ сатыыр буоллулар.
Күһүн кыдьымах киириитэ,кустаан кэллилэр уонна балыктаан, кустууллара диэн манна судургу эбит, мотуорканнан сүүрдэ сылдьан ытыалыыллар, кыдьымах таарыйбат хомолоругар илимнээн, эбэтэр кыра харахтаах муҥханнан тугунуоктаан ыллылар, ол эрэ буулуо дуо, араас балык толору эбит. Киэсээмпийи күтүөтэ, -корпуһу киирэн олох тыаҕа соһон кэбис, уу эбиллэн аны корпуһу ылан барыа- диэн соруйда. Киэсээмпий үрэххэ киирэн иһэн дьон хаһыытыттан уонна төттөрү таары сүүрэллэрин көрөн соһуйда, олох тугу да өйдөөбөтө. Көрдөҕүнэ икки массыына турар уонна дьон үөс диэкки көрө көрө ыһыытыыллар, өссө сорох эккириир курдук. Үрэх диэкки көрөн баран наһаа соһуйда, түҥнэстибит корпус кыдьымах быыһынан устан иһэр эбит, үрдүгэр икки киһи быардыы сыппыттар. Бу алдьархайга ким да киирэр былаана суох быһыылаах. Киэсээмпий сонун устаат күөйэ сүүрдэ, муус кыһарыйан биэрэккэ чугаһатан эрдэҕинэ аҕыйахта дайбаан корпуска тиийдэ, корпус иннигэр соһуллан иһэр быатын харбаан ылаат кытыыны харбаста, хата атаҕа тургуйар сирэ эбит корпуһу дьоннору баҕастары соһон таһаарда. Сырсан кэлбит дьон көмөлөһөн, көһүйэн хаалбыт дьоннору көтөҕүн массыынаҕа илтилэр, Киэсээмпий сонун кэтээт уу бырдаҥхалыы-бырдаҥхалыы дьиэтин диэкки сүүрэ турда, кэнниттэн дьон ыһыытаһа хааллылар. Онно наадыйбата, дьиэтигэр хата ким да суох эбит, киирэн кураанах таҥаһы таҥнан, чэй иһэн баран иккистээн үрэҕэр киирдэ, корпуһун соһо, үрэх чугас дьиэлэр бары үрэх кыйа тураллар…
Сотору эдьиийэ оскуолаттан айдааран кэллэ, киирээт да сурдьун мөхпүтүнэн барда, ол быыһыгар ытамньыйда, бүтэһигэр кууһан сыллаа да сыллаа буолла. Күтүөтэ эмиэ истибит ыксал бөҕөннөн кэллэ. Туох да буолбатаҕын көрөн бары үөрдүлэр.

3

Сарсыарда саҥа туран суунан аһаары олордохпуна дьиэбит таһыгар массыына тирилээн кэлэн тохтоото, ааммытын тоҥсуйан икки милиисийэ, саха уолаттара көтүөккэлээн киирдилэр уонна миигин ыйыттылар. Эдьиийим наһаа соһуйда…
— Туохха ол киниэхэ наадыйдыгыт?—
— Бэҕээҥҥи дьыалаҕа быһаары ылаары ыҥыттараллар–
Мин массыына кэннигэр дьону хаайар килиэккэлээх сиргэ олордон тоҥон эрэр суолга үлтү сахсыйан тиийдилэр, иһирдьэ киллэрэн ,,силиэдэбэтэл,,диэн суруктаах хоско умса анньан киллэрдилэр. Мин олох өйдөөбөтүм, испэр тугу оҥорбут баҕайыбыный дии санаатым. Биир чынайбыт эдэр соҕус киһи олороро дьэ доҕор иҥин араас эриирдээх боппуруостары биэрэн киирэн барда…
Дьэ тоҕо үрэххэ киирдиҥ , ити дьону кытта туох сыһыаннааххын, муустаах ууга туох санааттан киирдиҥ, чэ уопсайынан үлтү булкуйан миигин онон манан эрийэ сатаата. Аны туран

биир кумааҕыны сыыйан таһааран, маны аах диэн биэрдэ, Онтукам дойдубуттан эбит, миигин олох окко маска умньаммат, тугу да үлэлээбэт, эбиитин уот баҕатын алдьатан бөһүөлэккэ абаарыйа бөҕө оҥорон баран дьыалаҕа түбэһиэхтээх киһи куота сылдьар диэн олохтоох учаскуобай үҥсүү суруга эбит. Мин олох соһуйан хааллым, кумааҕы илии баттатаары гыммытын баттаабатым. Киһим харабылы ыҥыран хаайан кэбиһиҥ диэтэ…
Биир хаамыраҕа киллэрэн,, халыр,, гынан хатаан кэбистилэр. Түөрт уол хаптаһын наараҕа эргэ тэллэхтэри тэлгээн олороллор эбит, мин киирэн дорооболостум. Уолаттарым да атыҥырыы көрсүбэтилэр үөрэ көтө кэпсэттилэр.Истибиттэр эбит үрэххэ ууга түспүт дьону таһаарбыппын.
Эбиэт саҕана ааммытын аһан халыгыраттылар уонна миигин милиисийэ начаалньыгын хоһугар киллэрдилэр, начаальник олорор кыыһырбыт көрүҥнээх уонна били миигин хаайтарбыт силиэдэбэтэл ону кытта эдьиийим баар эбит.
Начаальник миигин кытта үчүгэй баҕайытык кэпсэттэ уонна өссө бэҕэһээҥҥи ууга түспүт дьону быһаабыппар,, баһыыба,, диэтэ. Эдьиийим миигин бардыбыт диэн дьиэлээтибит.
Ол баран иһэн кэпсээтэ, тоҕо миигин хаайбыттарын, ууга түһээччилэр сэбиэт уола уонна бэтэринээр кыыс эбиттэр. Уҥуор сайылыктан кэлэн иһэн ыт буола сыспыттар, сүөһү ыалдьан дуу, чэ туохха эрэ бэтэринээр наада буолбут, онно тахсаары ууга былдьана сыспыттар, араадьыйаннан кэпсэтэн быһаарсыбыттара…
— олох да бэтэринээргэ наадыйбатахпыт–диэбиттэр. Аны туран уоллара холуочук эбит. Онно миигин тоҕо соһо сатаабыттарын олох да өйдөөбөтүм, хааһы курдук буккуллан хааллым. Аны дойдубуттан тоҕо ыйыталаспыттарын, өссө олох эрдэ кэлэрбин кытта уонна олохтоох учаскуобай тоҕо итинник күрүү сылдьар киһи курдук суруйбутун да өйдөөбөтүм. Арай биири бигэтик санаан кээстим бу дойдуга сүгүн сылдьыа суохпун. Туохха эрэ үктэннэрэллэрэ буолуо. Арыгы истим да киирэн биэрэбин, ону баҕас билэбин, чуолкай…
Дэлби буккулуннум. Эдьиий да өйдөөбөт, тоҕо оннугун, Хата кэнники балтым, эдьиий кыыһа,, сип,, гынан туоҕу туора хаампыппын өйдөөтүм…

4

Ити гынан Киэсээмпий дэлби буккуллан хаалла, эмиэ да дойдубун быспыт киһи дуу саныыр буолла, эмиэ да СПТУ-га киирэн үөрэммит киһи дуу диэн буккулла сырытта. Эдьиийэ сурдьа санаата кэлин кэмҥэ түһэ сылдьарын көрөн,, үөрэнэн хаал,, диэн сүбэлиир буолла. Ээ чэ дии саныы сырытта…
Ол сылдьан биир дьикти түүлү түһээтэ, арай түһээтэҕинэ ханна эрэ турар эбит, өйдөөн көрүммүтэ таҥаһа суох ийэттэн төрүү сыгынньах эбит. Эмиэ да булгунньах үөһэ турар быһыылаах, киэҥ да киэҥ Эбэ нэлэһийэр, ол турдаҕына эмискэ ала буурҕа түстэ, хара былыт халыйан таҕыста,

чаҕылҕан быста- быста курбуулаата, этиҥ этэн сир иэнэ өрө кэдэрэҥнии түстэ, ону кытта уоттаах улуу холорук кини турар булгунньаҕын отунан-маһынан хара буорунан эрийэн куугунатта. Өй мэйдээх тулуйбат тыаһа ууһа сирилээтэ…
Эмискэ уу чуумпу буола түстэ, ону кытта ытыйбыт буора сыыһа төттөрү саккыраата, онтон эмиэ хабыыс хараҥа буолла…
Дьэ доҕор эмискэ ким эрэ кутурар саҥата бөҕө буола түстэ, дүҥүр тыаһа лүҥсүйдэ,кыаһаан тыаһа кылыгыраата…
Оо тоҕус үйэ тухары тоһуурдаабытым
Аҕыс үйэ тухары алларыйбытым,
Сэттэ үйэ тухары сэтиилэммитим
Алта үйэ тухары атаарбытым.
Түөрт үйэ тухары түөрэхтээбитим
Үс үйэ тухары үтүрүйбүтүм,
Икки үйэ тухары иитиэхтээбитим
Ол бэйэтин түүйүктээн төлкөлөөбүтүм,
Үс кутун биһиктээн билгэлээбитим
Күүппүтүм күтүр өр буолла-диэн бэйэтэ көстүбэккэ саҥа бөҕе буола түспүт. Киэсээмпий дэлби тиритэн, баттатан уһугунна уонна түүлүн тойоннуу сытта да быһаарбата… Өссө сорох саҥатын ситэ истибэтэ. Ол курдук санаан, эдьиийэ да хаайан докумуонун үөрэххэ туттарда…
Аҕыйах хонон баран эмиэ дьиктини түһээтэ, биир маҥан бытыктаах оҕонньор киирэн үс маҥан кылы биэрдэ, арай сарсыарда уһуктубута илиитигэр үс кылы тута сытар эбит, соһуйуу бөҕөтүн соһуйда, түүлүн уонна бу илэ баар буолбут үс кылын хайдах да кыайан тойоннообото. Ыксаан сэмээр эдьиийиттэн ыйытта. Эдьиийэ истэн наһаа куттанна, соһуйда да… Ыйыталаһыах буолла, манна биир айдарыылаах отоһут оҕонньор баарыттан…
Аҕыйах хонон баран ол кырдьаҕас Киэсээмпийи кэлэ сырыттын диэн ыҥыттарда…
Саарбахтыы-саарбахтыы биир күн ол кырдьаҕаска барда…
Бөһүөлэк түгэҕэр ойдом соҕотоҕун олорор эбит, онно ыйдаран тиийдэ, аадьуо ааны аһан киирбитэ биир хаар маҥан баттахтаах били кини түүлүгэр көрбүт кырдьаҕаһа уоттааҕынан утары көрөн олорор эбит…

5

— Хайа Тоойуом кэллиҥ дуу? Дьэ кэтэһиилээх киһи буоллуҥ–
Уонна кырдьаҕас хайдах эрэ дьээбэлээхтик мичик гынан ылла…
Киэсээмпий иһигэр дьиибэргии санаата да тугу да саҥарбата. Хантан билэн миигин күүттэҕэй эрэ диэн санаа охсуллан ааста,
— Ээ Тоойуом эйигин мин күүтүөм дуо? Атын эҥээр дьонноро кэтэһэллэр этэ–
Киэсээмпий дьэ улаханнык салынна, куттанна да, таах сибиэ кэлэммин дии санаата…
— Ээ Тоойуом Инньэ диэмэ, син булуо этилэр, ол ытык дьонтон сир үөһэ туох да сыыһа түспэт–
Кырдьаҕас олох Киэсээмпий саҥара да илигинэ кини тугу саныырын кытта кэпсэтэн, Киэсээмпийи мух-мах ыытта. Кириэһилэҕэ олорто уонна уонна икки ытыһын тэҥнии тутан баран үрэн сирилэттэ, ип- итии салгын илгийэрин кытта ханна эрэ көтөн иһэр курдук буолла. Арай биир хара ыт түһүөлүү сатыырын, хантан да кэлбитэ биллибэккэ тыатааҕы баар буола түстэ да

ыты тииһинэн ытыран ыраах бырахта, аны таба дуу, тугут дуу ойуолаан киирдэ уонна Киэсээмпийи сытырҕалаан көрдө. Ханна эрэ сып-сырдык уоту батыһан бэйэтэ да билбэтинэн көтөр да көтөр. Аны ол быыһыгар ким эрэ тойук туойара дуу, кутурара дуу иһиллэр, эмиэ да хомус тыаһа араастаан дьурулуура иһиллэн ааһар, арай биирдэ өйдөөбүтэ сып-сырдык сиргэ турар эбит, ону кытта уонча толору таҥастарын кэппит сырайдара сабыылаах үҥүү батас иилиниилээх кыргыс дьоно дуу, куйахтара килэпэчийэн тураллар эбит, тугу да саҥарбаттар бары умса нөрүйбүттэр. Аны ол быыһыгар биир хаар маҥан баттахтаах, бытыктаах мас тайахтаах, биир санныгар суор, биир санныгар өксөкү олорбут аарыма кырдьаҕаһа киирэр кэллэ сырдык уот иһигэр уонна тайаҕын өрө уунарын кытта сүрдээх сырдык уот чаҕылыс гынна да Киэсээмпий уһуктан кэллэ…
— Хайа Тоойуом кэтэһиилээх дьоҥҥун дьэ көрүстүҥ, миигин аартыгын эрэ аһан биэр диэбиттэрэ, онон мин соругум бүттэ. Дьабыммар көтүөм, Мантан ыла бэйэҥ да билэн көрөн иһиэҥ, чэ дьиэҕэр баран сынньан сыта-тура толкуйдаа—
Киэсээмпий дьонугар кэллэ да эдьиийигэр тугу да кэпсээбэтэ, ыйыппытын,, мэнээк ону маны кэпсэтээри,, диэн куотунна…
Итинтэн ыла олох кыайан утуйбат буолла, арааһы барытын көрөттүүр, түһүүр дуу, эмиэ да сороҕо илэ курдук буолан ылаттыыр. Эрэй бөҕөтүн көрдө. Сорох- сороҕор түҥ- таҥ да барыах курдук буолуталаан ылар, аны үөрэххэ киирэн биир накаас буолла, үөрэтэр киһитин санаатын курдары билэн олорор, тугу киниттэн ыйытыахтааҕын эмиэ.
Ээ маннык буоллаҕына бу сиргэ сатаныа суохпун диэн, дойдутугар барар былааннанна, дьэ доҕоор онтон ыла ала буркун түстэ, мэктиэтигэр сир халлаан силбэһэргэ дылы буолла. Дьон- сэргэ аймалҕан бөҕө буоллулар, оҕо да үөрэммэт, аны собхуостар ынахтарыгар от тиэллибэккэ биир айдаан, олох бөһүөлэк үллэн олордо. Хата оҕолор үөрэммэккэ үөрүү бөҕөлөр. Арай биир күн эдьиийэ хантан эрэ кэллэ уонна таҥаһын да устубакка мөхпүтүнэн барда…
— Киэсээмпий мин кырдьаҕаһы көрүстүм, ыҥырбыт этэ, эйигин тоҕо бара сатыыр син–биир ыытыахтара суоҕа, бу ала буркуну эн түһэрбит үһүгүн онон тохтоо–
Тугу да саҥарбата, киэһэ утуйаары сытан кырдьык буолуо дуо?
Тохтоон да көрүөххэ, онтон олох бэйэтэ көрдөрөн иһиэ дии санаата да наһаа үчүгэйдик утуйан хаалла…
Сарсыарда эдьиийин саҥатыттан уһугунна…
— Уой наһаа да үчүгэй күн буолбут—
Туран түннүгүнэн көрбүтэ кырдьык наһаа үчүгэй халлаан буолбут, күн да күн. Киэсээмпий бэркиһээн кэтэҕин тарбанна.

6

Киэсээмпий бу кэлин күннэргэ эрэй бөҕөнү көрө сырытта, түүн утуйдаҕына иҥин араас түүл киирэн сордуур, сороҕор эмиэ да илэ курдук көстүтэлээн

ылар курдук.Бэйэтэ да иннин- кэннин быһаарбакка сырытта. Эдьиийэ сурдьун уорбалаабыттыы көрүтэлиир да тугу да саҥарбат, арай биир түүн киһи сыҥсыйан ытыырыттан уһугунна, уутун быыһыгар көрдөҕүнэ кыһыҥҥы дьэрэкээн саҥыйахтаах кыыс туран…
— Сарсын сааланан сэптэнэн мин ньаадьыбын бултуу тахсаары хомуна сылдьаллар, икки кыра оҕолоох, бу кыстык ортото хаарга ханна тахсан барыахтарай, арай эн этэн сэрэтэн көр истэллэрэ дуу, суоҕа дуу.—
Уонна биэс- алта киһини ааттаата, Киэсээмпий уһуктубута ким да суох, ээ түүл эбит дии санаата… Сарсыныгар бииргэ үөрэнэр уолун көрсөн,, Бултуу тахсаары сылдьаҕыт дуо,, диэн сэмээр ыйытта, киһитэ олох соһуйан хараҕын тиэрэ көрө түстэ.
— Хантан иһиттим?-
Түүлүгэр истибит дьонун ааттаталаата уонна икки оҕолоох тыһы кыылы арҕаҕыттан бултаары сылдьалларын бу баардыы оҥорон кэпсээтэ…,, Өссө өскөтүн истибэккэ баран бултаатахтарына сэттээх–сэлээннээх буоларын сэрэттэ. Киһитэ олох өһөн түстэ, ыксалынан дьиэтин диэкки былдьаста.
Дьиэтигэр киирэн таҥаһын уста турдаҕына күтүөтэ…
— Киэсээмпий Өндүрэй кэлэн барда, ыксаабыт аҕай,, бултуу тахсаары сылдьыбыппыт ону ити эһиги уолгут куттаталаан бобон кэбистэ,, ол киһи кута олох көппүт эйигин саҥа иҥэ гымматын диэн көрдөһөр,,
Кырдьык Киэсээмпий эн кэнники кэмҥэ дьиктитийэн эрэҕин, наар тугу саныы сылдьар курдуккун, дьон да арааһы саҥараллар…
Киэсээмпий тугу да саҥарбата, хоһугар киирэн хаалла. Ол оннук ааста, самаан сайын буолан ыһыахтар саҕаланнылар, бары барыта этэҥҥэ ааһыан үрэх уҥуор уот туран айдаан бөҕөнү таһаарда. Турар турбат барыта хомуллан уот утары үлэлии сатаатылар да кыайтарар турукка киирэн улааттар улаатан үрэҕи сорох сиринэн көтөн бөһүөлэги сиэри куттаталаан барда. Дьон уот кыһалҕатыгар киирэн от оттоммот да балаһыанньата буолла…
Киэсээмпий эмиэ уонча күн баһаарга сылдьыста, дьон уот кыайтарбакка санаалара дэлби түстэ…
Киэсээмпий уокка сылдьан уот иччилээҕин көрөн улаханнык салынна, биир солооһуҥҥа уоту быһан манна тохтотобут дии санаабыттара дьэ дьиктитик ойдо уоттара…
Хаптайа сытар уот сырдьыгыныы түһэн баран көбүс көнөтүк маска сирилээн тиийээт бэйэтэ ис иһиттэн тыалыран, холорук курдук куугунуу эрийэр мас төбөтүн тосту тардан ылан үөһэннэн көтүтэн олох киһи тиийбэт сиригэр саҥа уоттары күөдьүтэн таһаартыыр…
Дьон иччилээх уот дэстилэр.
Арай ол сырыттаҕына Киэсээмпийи сэбиэт ыҥыттаран ылла, ыксал бөҕөннөн тиийбитэ, хонтуораҕа түөр-биэс киһи баар эбит уонна били кырдьаҕас…
Дьэ Киэсээмпий муҥур уһукка тиийэн эйигиттэн көрдөһөр буоллубут, бу нэһилиэкпит бары билэр убаастыыр киһибит эйигин эрэ кыайыа уоту диир,

биһиги бэйэбит испитигэр бары буккулла олоробут да хайыахпытый, эн туох санаалааххыный?
Киэсээмпий саҥата суох муостаны көрөн баран олордо, кэтэһэ сатаан баран били кырдьаҕастара, көхсүн этиттэ…
— Киэсээмпий бэйэҥ да сэрэйэн олороруҥ буолуо, бу кытарар иччитэ тоҕо ала чуо турбутун, онон оҕом эрэ буолларгын төрүттэргэр ,, ээх,, диэҥҥин бар дьоҥҥор көмөлөс. Тыл өс гына сылдьыахтара суоҕа…
,, Сөп,, диэн быһаччы этээт тахсан барда, дьиэтигэр тиийэн били үс кылын ылан үрэххэ киирдэ, дьоно олох саппарай батыһа сырыттылар, ол киирэн тобуктаан олорон тугу эрэ уһун соҕустук ботугураата уонна үс кылын биирдии биирдии ууга ыытта.
Дьон көрдөҕүнэ үс кыла сүүрүк хоту устубакка үс аҥыы уһуннулар.
Киэсээмпий атаҕар туран хараҕын быһа симэн баран икки ытыһын үрэх диэкки ууна уонна өрө көтөхтө…
Арай дьон көрдөҕүнэ үрэх ортотуттар уу өрө үллэн таҕыста да үс маҥан ситии курдук эриллэ түстүлэр да холорук курдук ууну өрө ытыйан таһаардылар, турар дьон соһуйан, куттанан да төттөрү кэннилэрин диэкки куоттулар. Киэсээмпий икки илиитин өрө ууннаҕын аайы уу олох халлааҥҥа эриллэн таҕыста да халлааны хара былыт сабардаата…
Тугу эрэ ботугураан баран уот диэкки ууммутугар эриллэ турбут уу уот үрдүгэр ыаҕастаах ууннан кутта. Баар дьон хомуллан ардах түһэр күүһүттэн саллан дьиэлэрин диэкки сүүрдүлэр…
Киэсээмпий эмиэ дьиэлээтэ, кырдьаҕаһы сэбиэт массыынаннан илдьэ таҕыста…
Дьиэтигэр тиийбитигэр эдьиийэ, күтүөтэ, оҕолор үөрэ көрүстүлэр…
— Хата ардах кэлэн абыраатаҕын , тыынар да салгыммыт ырааһырда, буруоҕа тумнастан олорор курдук буолуо дуо–
Киэсээмпий тугу да саҥарбата, хоһугар киирэн сытта, ити аата кини Үһээ Айыыларга аккаастаабыт айылҕатын быһаарыллар түмүгэ буолан эрэрин сэрэйдэ, сүрэҕинэн быарынан, ис эйгэтинэн…
Икки күн түүннэри-күннэри ардах кутта. Дьон —халлааҥҥа да уу баар эбит диэн баһаар умулларыгар үөрдүлэр.
Үһүс күнүгэр Киэсээмпий үрэххэ киирэн тугу эрэ ботугураан баран икки илиитин үрэх уутугар укпутугар үс кыла устан кэлэн тарбахтарыгар эриллэ түстүлэр. Хомуйа тутан хоонньугар угунна, ардыы турбут халлаан былыта икки аҥыы хайа ыстанна, күн мичээрдээбитинэн хаһан ардыы турбуппунуй диэх курдук мичилийэ тыкта…
Ханна да буруо көстүбэт.

7

    Бүргэһи хааһахха хаалаабаккын,, диэбиттии, биир күн эмиэ Киэсээмпийи милиисийэҕэ ыҥырдылар, эмиэ били сэлибирээбит чынайбыт баҕайы олорор эбит…
— Дьэ Макаров кэпсээ, аны ойуумсуйар буолуҥ дуо, баһаарга сэбиэт бэйэтинэн ыҥыран кыырдарбыт үһү дии, ити чуолкай көрөн турбут туоһулар бааллар, онон мэлдьэһэн туһа суох, хата бу бланкаҕа илиитэ баттаан кэбис, кырдьык диэн–
Киэсээмпий ылан аахпата илии баттааһына суох ким эрэ Сэбиэтин үҥсэн суруйбут, сымыйалаан маннык ааттаах киһини ойууннатта уонна ардаҕы умуруордум диэн кэпсэнэр, чэ элбэҕи ону маны самалыктыы сатаабыт…
Киэсээмпий ылан Бланк анныгар…
олох билбэт дьыалам, мин ойууннааһынынан дьарыктаммаппын, диэн суруйан баран илии баттаан дьэрэлитэн кэбистэ. Чынайбыт ылан ааҕан баран сырайа хаанньайа түстэ, өһөхтөөҕүнэн көрдө ыһыытаан харабылы ыҥырда,, Хаайан кэбиһиҥ, дьэ тоскун бэрдэриэм, илии баттаабакка ханна барыаххыный,, кыбдьырына хаалла. Киэсээмпий бу дойдуну иккис өҥөйүүтэ буолла, бу сырыыга тоҕо эрэ биир сууккалаахтар сытар сирдэригэр тохтоппотулар, түгэҥҥэ биир тимир ааны аһан халыгыратан, уган кэбистилэр. Манна иккилии дьаарыстаах тимир ороннор эбит…
Киирэн аан таһыгар туран дорооболосто да ким да саҥарбата, арай кинини үөрэтэ көрдүлэр иһиттилэр. Дьэ сырай харах ыарахан дьонноро сорох сорохторо. Уруһуйдаах да элбэх. Киэсээмпий хайдах эрэ дьулайа санаата. Биир кураанах орон баарыгар баран олордо.
— Ким олор диэбитигэр олордуҥ–
Биир төбөт бардьыгынаата, охсуох курдук утары хааман кэллэ.
Киэсээмпий ойон турда, арай түгэх ороҥҥо сыппыт киһи эргийэ түстэ…
— Киэсэ эн дуо? Макаровкын дии?—
Киэсээмпий өйдөөн көрбүтэ армияҕа бииргэ барбыт уола, учуобкаҕа бииргэ сылдьыбыт Ньургун диэн эбит. Били күргүйдүү турбут уол туора хаамта, Ньургун ойон туран илии биэрэн дорооболосто.
— Хайа бу дойдуну тоҕо өҥөйдүҥ, истибитим эн кэлбиккин балтыбыттан, көрсүөм дии саныы сылдьыбытым да көрөрүҥ курдук бу сири буллардылар.—-
Ньургун олох көҥүл босхо туттар хаптар, ону Киэсээмпий бэлиэтии көрдө, бу дойдуну үчүгэйдик көрбүт истибит сирэ быһыылаах диэн сабаҕалаата…
— Мин армияттан кэлэн иһэн дьоллоох Дьокуускайга доҕордоһор кыыспын көрсөөрү тохтообутум, мин кэлэрбин билэр этэ да көрсө киирбэтэҕэ, ол иһин уопсайыгар көрсө бара сылдьыбытым, таах баран үүрүллэн кэлтим олох да уопсайга олорбот ыал буолан куортамнаан олороллор эбит.армияттан бииргэ иһэр уолаттарбын көрсөн, арыгылаан баран пааркаҕа нууччалары кырбаан дьиэбэр тиийбэккэ түрмэҕэ түҥкэлийбитим. Буруйу үксүн бэйэбэр ылыммытым, миэхэ син биир дии санаан, онон түбэһэн биэс сылга баран кэлтим. Дойдубар кэлэн аҕыйах хоннум, арай уулуссаҕа били таптыыр кыыспын көрө түстүм, наһаа үөрдэ, өйдөөн көртүм аҥар хараҕа көҕөрүүлээх эбит, төһө да ону-маны сотто сатаабытын үрдүнэн. Ыйыталаспытым учууталлыыр эбит, эрэ арыгылыырын , истэҕинэ күнүүлээн илиитинэн киирэрин иһин дойдутугар кэлбит, киһитэ кэнниттэн эмиэ батыһан кэлэн аймахтарыгар олорор эбит. Арахсар суругун

суукка биэрбит, ол иһэн кэлэн суумнаабыт, өссө араҕыстаҕына өлөрүөх буолан куттуур эбит, оччону истэн баран били киһийдэҕи көрсөн быылын тэбээбит Ньургун, ол иһин бу сири булларбыттар,— били чынаҥныыр тойооску бииргэ төрөөбүт убайа үһү.
Киэсээмпий бу сытан арааһы санаата, дьахтар диэн адьарай аймаҕа буоларын, төһөлөөх хаарыан уолаттар олохторо огдолуйбута буолуой, иһээччи–аһааччы, ыт үрбэт ынах маҕыраабат дьоно сэргэтэ буолан уулусса кирэ-хаҕа буолан киһи аатыттан ааһан сырыттахтара…
Кини да оҕо сааһын санаата, хаһан да оспот сүрэҕин бааһын, бэйэтэ эрэ билэр кистэлин, хагдарыйбыт ып–ыраас тапталын, аны хаһан да киниэхэ төннүбэтин, иккистээн тыллан күөх кырыс тарпатын…
Онтукатын арыгыннан саатаан бу сири булбутун. Оо олох–олох арааһынай да өрүттэрдээх буоллаҕа, Сор дуу, Дьол дуу ким да билээхтээбэт буоллаҕа.
Туох да быһаарыыта суох икки хоннордулар.
Үһүс күнүгэр таҕыс диэн ыҥырдылар.

8

Эмиэ начальникка киллэрдилэр, сэбиэт бэйэтинэн уонна били чолоҥнообут баҕайы баар эбит, Киэсээмпийтэн быһаччы ыйыттылар,, ойууннааһынынан дьпрыгыраҕын дуо,, диэн, көнөтүнэн суох диэт утары көрөн олордо…
— Чэ дьиэҕэр бар наада буоллаҕына ыҥырыахпыт–
Киэсээмпий таҥаһын уларыттан, аһаан баран Ньургун дьонугар барда, тиийбитэ били ууттан быһаарбыт кыыһа эбит, кэлбит наадатын эттэ, Ньургун таптыыр кыыһыгар илдьитин уонна төттөрү дьиэлээтэ. Дьиэлээхтэр ону-маны ыйыппыттарын быһыта ээх-суох диэтэ…
Түүн эмиэ били хара ыт кэлэн тула көтө сылдьан ытыра сатаата да, биирдэ өйдөөбүтэ күнү-ыйы бүөлүүр сарайбыт өксөкү ыты дэҥиэ тыҥырахтарынан хам тутан баран халлаан кырсын диэкки көтө турда…
Аҕыйах хонон баран Ньургун кэлэ сырытта, тахсыбыт сырайа- хараҕа сырдаабыт, ону- маны кэпсэтэн баран барда. Киэсээмпий табаарыһын туһугар үөрдэ. Хата биир сонуну үөрэ иһиттэ, били чолоҥнообут тойооскуну атын сиргэ утаарбыттар, били баппат күтүөттэрин сүүрбэ түөрт чаастаабыттар. Ньургуннаах бииргэ олороллор эбит, таптыыр кыыһын кытта, Киэсээмпий Ньургун балтын кытта дэҥҥэ көрсөн кэпсэтэр да улаханнык сүрэҕэ быара тардыспат, оҕо сааһын таптала арахсыбат ыарыы курдук аала сылдьар…
Биир түүн туох эрэ түгэхтээх түүлү түһээтэ, арай үс аарыма кырдьаҕастар олороллор, иннилэригэр биирдии Чороон турар…
Бастакы кырдьаҕас- бу чороонтон истэххинэ улахан хомуһуннаах үрүҥ ойуун буолуоҥ…
Иккис кырдьаҕас– бу Чороонтон истэххинэ улахан айылҕаттан айдарыылаах оту- маһы кытта кэпсэтэр отоһут буолуҥ…
Үһүс кырдьаҕас- Бу Чороонтон истэххинэ улахан тыл уустаах айылҕаҥ аһыллыаҕа, умайар уот тыллаах буолуоҥ…
Киэсээмпий арай үһүс Чороону ылын, үрүҥ үүт курдук

сүмэһинин ыймахтаан кэбистэ…
Кырдьаҕастар туран
— Дьэ бэйэҥ дьылҕаҕын таллыҥ, Мантан ыла тыл күүһүн күлүүһүн баһылыаҥ–
Уонна сүтэн хааллылар.
Киэсээмпий кур бэйэтэ кубулуйбата, арай эмискэ дэҥ-дуҥ түһээтэҕинэ үйэтигэр истибэтэх олоҥхото этэн- тыынан доллоһутар, сороҕор алгыс тыла арыллар. Ону баардыылаабакка күннээҕи олоҕо устан истэ. Арай ыһыах чугаһаан сүпсүлгэн бөҕөтө, Киэсээмпийдээх балыктаан кэллилэр. Арай дьиэтигэр киирбитэ үс билбэт мааны далбар хотуттара эдьиийин кытта кэпсэтэ олороллор, Киэсээмпий хоһугар ааһан истэҕинэ…
— Тоойуом бу эйиэхэ наадалаах дьон кэлбиттэр—
Эдьиий эппитигэр утары кэлэн устуулга олордо уонна ыйытардыы утары көрдө…
— Кеша биһиги эйиэхэ улахан наадаҕа кэллибит, урут ыһыахпытын алгыс тылынан аһар кырдьаҕаспыт кыккыраччы аккаастаан кэбистэ уонна эйиэхэ ыйан ыытта, биһиги хайыыр да кыахпыт суох, ол кырдьаҕас эрэ эппиччэ эйиэхэ кэллибит, көмөлөһөр кыахтааххын дуо? —
Киэсээмпий туох да диэбэтэ, саҥата суох остуол сырайын тобулу көрөн олордо. Эдьиийэ да сурдьун диэкки соһуйбуттуу көрөттөөн ылла, бу сурдьун кыһыл оҕо эрдэҕиттэн оҕолообут киһи, оннук эрэ буолуо дии санаабакка олордо, күҥҥэ бэрт ахсааннаахтык саҥарар бэйэтэ ама алгыс этиэ дуо, биир тылы ыпсаран саҥарбат киһи…
— Ол кырдьаҕас эппит буоллаҕына этэн көрөр баҕайым дуу, туох да арыалдьыт уола кыыһа суох этиэм сөбүлэһэр буоллаххытына.—
Сөп диэт тахсан бардылар, хайдах эрэ соччо ахсарбатах курдук көрөллөр истэллэр. Эдьиийэ тугу да саҥарбата, биир күн кырдьаҕас ыытта диэн убургу мөһөөччүгү аҕалан туттаран кэбистилэр.
Киэсээмпий сэрэйбитин курдук алгысчыт кэтэр таҥаһа саба эбит уонна туттар кыра-кыра мала дьэйбиирэ…
Ыһыах буолар күнүгэр итир былыт курдук тахсан, сылаас ардаҕынан ибиирдэ…
Ону ол диэбэккэ оҕо уруу бөҕөтө мунньустубут, саҥа алгысчыты көрүү истии бөҕөтө. Алгыс уота оттуллар сиригэр тиийэн тобуктаан туран туох эрэ диэн кутан симэн куллугураата, икки ытыһын ньолбоччу тутан чөмөх мас диэкки үрэл сирилэттэ. Көрөн турбут дьон дьик гына түстүлэр, ону кытта даҕаспытынан уот үөрбүт курдук күлүм гына түстэ, арыылаах алаадьыннан алҕаата, кымыстаах чороону турар түһүлгэтин тула ыста, ол тухары алгыс тылын араарбата, эбии этэн тыынан эрчимирэн барда, ибиирэ турбут ардах былыта икки аҥыы хайа ыстанна, кэтэһиилээх күндү күннэрэ күлэ үөрэ мичилийэ сылаас салгынынан илгийбитинэн бу тахсан кэллэ…
Ыһыахха киирбит дьон сэргэ бэри диэн бэркиһээтилэр,сөрү диэн сөхтүлэр. Ол курдук киэһээҥҥи кэпсээн, сарсыардааҥҥы сонун, уон оччоннон омуннанан сири дойдуну тилийэ көттө, бастаан хайдах эрэ сэнии көрбүт дьон

дьалты тутта сылдьар буоллулар Киэсээмпийтэн, итини этэн эрдэхтэрэ сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаҥ диэн.

9

— Хайа Киэсэ баар дуо?—
Диэбитинэн биир билбэт киһилэрэ туох да дорообото дыраастыйа суох көтөн түстэ, ыксаан икки хараҕын үүтэ бүөлэнэ сылдьар быһыыта, тыын быһаҕаһынан бөтүөхтүүр эрэ…
— Бу баарбын, тугуй?—
Киэсээмпий хоһуттан таҕыста…
— Балыыһаҕа бара охсор үһүгүн–
— Тоҕо?—
— Биэлсэр ыҥыттаран, түргэннник–
Массыына кэлэн турар эбит, быылы бурҕатан балыыһа диэкки кыыгыната турдулар…
Киэсээмпий кэнники кэмҥэ, бэйэтэ да билбэтинэн саҥата элбии сылдьар, куруук күлэн мүчүк гынар бэйэтэ, аны саҥата кэпсээнэ элбэҕинэн дьону соһута сылдьар, эдьиийэ да дьиктиргиир. Ньургун сыбаайбатыгар табаарыһа көрдөһөн биир остуолу ыыппыта, онно дьэ улаханнык соһуйуу-өмүрүү бөҕө буолбуттар…
Киэсээмпий саҥа ыалы эҕэрдэлээн, алҕаан этэн–тыынан, ол быыһыгар олоҥхо тылларын кыбыталаан хаһан да өтөрүнэн буолбатах дьикти–дьиибэ сандалыны тэрийбитэ–ыыппыта.Ньургун дьонун, кэргэнин кытта наһаа үөрбүттэрэ махтаммыттара. Кэнники кэмҥэ хайдах эрэ уһуннук саҥарбакка сырыттаҕына туох эрэ тиийбэт, куутуйаланар курдук буолан ылар,Оччоҕо сылдьан эрэн иһигэр киҥинэйэн тойук туойар, олоҥхолоон да ылар…
Балыыһаҕа тиийбиттэрэ уҥуор куобах күрэҕэр сылдьан биир киһилэрэ сааҕа дэҥнэммитин аҕалбыттар, суһал көмө ыҥырбыттар да хаһан кэлэрэ биллибэт, хаана барара бэрт эбит, ыксаабыттар. Ийэтэ барахсан ытыы сылдьаахтыыр, аҕата тугу да саҥарбат. Киэсээмпийи кырдьаҕас көрүстэ, кини ыҥыттарбыт эбит…
— Хайа тоойуом туох көмөлөөххүнүй? Кыайдаҕына эйигин кыайыа диэн ыҥыттпрдым, мин отоһуппун, онон хааны тохтотор күүһүм суох, эн дьэ кытаат көмөлөс–
Киэсээмпий киирбитэ кубарыйбыт эдэр уол сытар, буутун үөһээ өттүн ыксары эрийбиттэр…
Илиитин суунан эрийбит баайыыларын сүөрдэрдэ, дьону тахсыҥ диэтэ…
Уол аттыгар устуулга олордо, ытыһыгар силлээтэ уонна икки хараҕын быһа симэн баран ытыһынан саба тутта…
Үөһэттэн кутуллар тыллары үтүктэн ботугуруу олордо, күп күөх халлаан көһүннэ, күөрэгэй дьурулуур саҥата иһилиннэ…
Уу чуумпу буолбутугар хараҕын аста, илиитин арааран ылла. Саҥата суох туран таҕыста, биэлсэр кыыс киирэн соһуйуу бөҕөнү соһуйда, бу соторутааҥҥа дылы тыга сыппыт хаан ханна да суох, дьиктиргээн тахсан көртө, Киэсээмпий хата ырааппыт, уол ийэтэ, аҕата кыыстан ыйыппыттарын, бэйэҕит киирэн көрүҥ диэтэ…
Дьоно көрөн баран эмиэ наһаа соһуйдулар…
Киэһэлик бөртүлүөт кэлэн түстэ, быраастар тахсан көрдүлэр иһиттилэр, биэксэл кыыс эппитин соччо итэҕэйбэтилэр быһыылаах, уолу илдьэ бардылар. Аҕыйах хонон баран биэксэли ыҥыран ылан барытыгар быһаарыы

суруй диэтилэр. Эмиэ айдаан бөҕө таҕыста, Киэсээмпийтэн эмиэ быһаарыы ыллылар. Аны куораттан үс киһилээх хамыыһыйа иһэр үһү диэн сурах тарҕанна…
Олох атын сыаллаах соруктаах дьон эбит, кэлбит дьон, урукку ойууттары, отоһуттары, чэ быһаччы саха төрүт отунан-маһынан хайдах эмтииллэрин быһыыларын- таһааларын үөрэтэллэр эбит, сирдьиттээхтэр саха. Кырдьаҕаска сырыттылар, Киэсээмпийи ыҥыран кэпсэтэ сырыттылар…
— Мин эмчит буолбатахпын, отоһукка да, ойууҥҥа да сыһыаным суох– диэн кыккыраччы аккаастаан кэбистэ,
Хайдах эрэ хомойбут курдук тутуннулар, арай саха киһитэ…
— Ээ Оччоҕо эр алгыс, тыл күүһүн иччитин иҥэриннэҕиҥ дии, ол оннугу былыр өбүгэлэрбит туохтааҕар да күүстээх дииллэрэ, дэлэҕэ да ,, тыл диэн ох, тыл умайар уот,, диэхтэрэ дуо,эн тугу эмэ бу дьонно тыл күүһүн кыаҕын көрдөрүөҥ дуо?—
Киэсээмпий саҥата суох тахсан барда, дьиэҕэ баар дьон таһырдьа батыһан таҕыстылар, тугу гынар эбит диэн көрөн турдулар, киһилэрэ тэлгэһэ ортотугар тиийэн тугу эрэ саҥарбахтаан баран икки илиитин халлаан диэкки ууммутугар хаар кыыдамнаан барда, күн көрөн турдаҕына, аны иккистээн икки илиитин ууммутугар ардах курулаччы түстэ, бары дьиэҕэ куоттулар. Киэсээмпий бара турда…
Хаалбыт дьон төбөлөрүн быһа илгистэн кэбистилэр, тугу да саҥарбаттар, улаханнык киэптэттилэр быһыылаах…
Киэсээмпий өйө- санаата билигин атыҥҥа сылдьар, аҕыйах хонуктааҕыта сурук туппута, иһигэр ,,баҕар,,диэн күүтэр соҕотох күн сиригэр көрбүт сүрэҕин кистэлиттэн. Кимиэхэ да ааттаан тыл аҥарын да быктарбатах бэйэтэ эрэ билэр иэйиилээх тапталыттан…
Сурук элбэх тыллаах этэ да… Киниэхэ күндүтэ,, күүтэбин, таптыыбын, суохтуубун уонна бүтэһигэр ууруубун,, диэннээҕэ этэ. Онтон ордук киниэхэ туох наада, бу күн сиригэр көрбүтэ-билбитэ кини эрэ…
Эдьиийэ киирэн порка атаарбыта, оҕотун ыбылы кууһан сыллаан ылбыта, самөлүөт ыраатан, хараҕыттан сүтүөр дылы көрөн хаалбыта…
Киэсээмпий саҥа олох хардыытыгар олук үктүү киирдэҕэ…

10

Киэсээмпий ханна барда диэн дьон сүтүктээн бардылар, ханна барыай, дойдутугар кэлэн аҕыйах хонукка күн күбэй ийэтигэр атаахтыы сытар, ийэ барахсан оҕото аад амырыын аһыттан арахсан сырайа хараҕа сырдаабытын көрөн, көтүөн кыната суох сылдьаахтыыр. Аҕата оҕотуттан үөрэн эмиэ сэгэйэ сиэлииннэн сылдьар, төһө да кырдьаҕастарын иһин кыра бэйэлэрин кыахтарын иһинэн, сүөһү сылгы ииттэн букунайаллар. Онто суох сатаммат да курдуктар, эмээхсин ынахтарын,, кыргыттарым,, диэн ааттыыр, киһилии кэпсэтэр , сороҕор мөҕөттөөн да ылар. Оҕонньор биир оннук, биэлэрин күлэн иҥин араастаан ааттыыр, үөрүн атыырын кыратыттан быаҕа үөрэппит буолан,

оҕонньору ханна да көрдүн саахар көрдөөн сиэбин тиҥсирийэр. Миинэр миҥэтин, атах тардыһарын, мин тайаҕым, тирэҕим диэн кыһын-сайын иккиэн суксуруһа сылдьаллар. Ат барахсан саҥарыан тыла эрэ суох. Иччитин сарсыарда аайы көрүстэҕинэ туох санаалааҕын курдары билэр курдук…
Дьэ уоллара муннуларын бүөтэ кэлэн дэгэйии бөҕөлөр. Урукку амырыын атастара асаһар киһилэрэ кэлбитигэр босхо аһыы ууларын ыймахтаары кэтэстилэр да туһа тахсыбата, сиргэ силлээн баран ырааҕынан халыйдылар. Үөхсээччитэ үөхсэр, туох диэй мүчүк гынан кэбиһэр, арай биир киэһэ ийэлээх, аҕата чэйдии олорон, ийэтэ хаһан эдьиийигэр төннөрүн ыйытта, уола саҥарбатаҕар…
— Ити олоҕор табыллыбатах сэлээр дьахтар ситимигэр сөрөнөөрү сылдьаҕын дуо? Хайдах бачча сааскар дылы түспэтийбэт өйгүн төйгүн булбат киһигиний, ол дьахтарыҥ билигин биир кэлии хотон тута кэлбит туох эрэ омугу кытта олорор. Манна ити ыаллыы олорор дьоммут эдэр уолларын иирдэн, эдэр оҕону иһээччи оҥорон эрэр. Антах эдьиийгэр үчүгэйдик дьоно-сэргэтэ көрсүбүт сиргэр тохтуоҥ этэ, эдьиийиҥ наһаа үчүгэй кыыһы кытта доҕордоһор диэн үөрдүбүтэ,ити дьахтар үөнүгэр өҥө мэҥийэн кэллиҥ дуо?—
Хаһан да сааһыгар мөхпөтөх, илиитинэн да таарыйбатах ийэтэ барахсан оҥостон олорон бэрт элбэҕи саҥарбытыгар соһуйан хаалла, аҕата саҥарбата…
Киэсээмпий тахсан хаама турда, онтон биирдэ өйдөммүтэ били ымыы оҥостубут, ыра санаа ааспатах тапталын дьиэтин таһыгар турар эбит. Дьон күлсэригэр көрбүтэ, хас да киһи, дьахталлар эр дьон таһырдьа остуолга аһыы олороллор эбит, муусука дьиэрэйэр, кини умсугуйан умнуллубат таптала биир доруобай ньууччаҕа көтөхтөрөн олорор, үөрбүтэ көппүтэ сүрдээх тугу эрэ саҥаран көрө-көрө күлэн алларастыыр, киниэхэ эрэ наадыйбат…
Киэсээмпий дьэ өйдөөтө, биир хаһан эрэ оҕо сырыттаҕына кырдьаҕас эппитин,, Дьахтары эн хаһан даҕаны өлүөххэр дылы өйүн санаатын билиэҥ суоҕа, ойоҕуҥ эйигин олоххор сүүстэ албынныаҕа, эн ону эмэһэҥ да билиэ суоҕа,, диэбитин…
Чахчы да сөпкө этээхтээбит эбит ол кырдьаҕас, дьахтар эбит үөн өйдөөх, бу абатын-кыһыытын, олох тугу да өйдөөбөтө дьиэтин диэкки былдьаста.Уола санаата алдьанан киирбитин көрөн ийэтэ эмиэ иһигэр аймана санаата, уолун сырайын-хараҕын кэтэстэ, ону сэрэйбит курдук Киэсээмпий…
— Ийээ куттаныма, мин туспар, оҕо сааһым ааспыта аны дьылҕабынан оонньообоппун, эдьиийбэр бара сылдьыам, онтон олох көрдөрөн иһиэ. Ийэтэ уолун диэкки махтаммыттыы көрдө, кыра эрдэҕинээҕитин курдук умса тардан оройуттан сыллаан ылла. Биир күн аҕатын кытта сиргэ барыста, үүтээннэригэр үс буолан сыталлар эбит.Бараах Баһылай, Умсаах Уйбаан уонна

кини аҕата норуодунай аата Суор Уола диэн. Киэсээмпий аһыы олорон дьонун сырайын көрөн күлэ санаата, ону көрөн Умсаах ыйытта…
— Хайа доҕор туох кытара сытарын көрөн үөрдүҥ,—
— Эдэр киһи биир эмэ бытааһаҕы саныы олордоҕо дии–
Бараах быһаара олордо…
— Ээ суох эһигини көрөн үөрдүм, барыта көтөр бииһэ мунньустан, хара тыаны харахтаммыттар диэн–
Аҕата ону истэн күлэн мүчүк гынна…
Киэсээмпий түүн олох кыайан утуйбата, дьон ыһыыта-хаһыыта, дьахтар сарылыыр, оҕо ытыыра, уһун түүнү быһа баттатта. Сарсыныгар олох илэ сырытта, арай хочоҕо киирэн турар эбит, самаан сайын, ураһалар көстөллөр, табалар тураллар, эмиэ да таба мииниилээх дьон кэлэллэр бараллар, барыта хайдах эрэ сып сырдык ып ыраас курдук, эмискэ халлааҥҥа хара былыт халыйан тахсар, ону кытта этиҥ этэр тыаһа тоҕута ыстанар, эмиэ да ойуун дүҥүрэ тыаһыыр, кутурар саҥа бөҕө кутуллар, эмискэ уу чуумпу сатыылыыр, онно көрбүтэ аттаах дьоннор ураһалары тула сүүрдэ сылдьан хааннаах батастара кылбаҥныыр, арай биирдэ өйдөөн көрдөҕүнэ ураһалары уоттаан хара өһөхтөөх буруо халлааҥҥа харбаһан эрэр эбит.Саҥа иҥэ иһиллибэт, саҥата суох киинэ көстөрүн курдук элэҥниир, арай биир дьэрэкээн ойуулаах таҥастаах кыыс оҕо баттаҕа арбайбытынан кини диэкки сүүрэн иһэр эбит, биир аттаах киһи эккирэтэн иһэн ох саанан ыппыта, ырбалаах оноҕос кыыс көхсүн хараҕар түһэн хааннаах төбөтө түөһүнэн былтас гына түстэ, кыыс хааһыытаан айаҕа оҥойбутунан Киэсээмпийи кууһа тустэ, чуут кута көтө сыһан сарылаабытынан олоро түстэ. Дьоно эмиэ соһуйан уһугуннулар…
— Туох иччилээх сиргэ бу үүтээн туттан кээспиккитий, дьоло- соргута тохтубут, көтөр-сүүрэр тохтообот сирэ эбит–
— Ээ ону биһиги хантан билиэхпитий? Били Дьэлиһиэйдэр туттан баран биэрбит үүтээннэрэ–
Бараах аһарына олордо.
— Ол иһин бэккэ бултуур сирбитин атастаһыахха диэн мэҥийбит эбит дии, эһиги сааһырбыт дьон чугас сылдьыҥ, дьэ көтөр-сүүрэр дэлэй сирэ — диэбитэ, Умсаах албыннаппыт абатыгар үөхсэ олордо.
Киэсээмпий хас да хонукка, түүлүгэр көрбүт кыыһын кырамтатын булаары үүтээн тулатын сэмээр көрдөөн көрдө да туох да көстүбэтэ. Арай биир түүн түһээтэҕинэ кыыһа үүтээнтэн чугас турар суон мас төрдүн ыйан көрдөрөр эбит, тугу эрэ саҥарар да хоһооно иһиллибэт…
Сарсыныгар ол мас төрдүн илиитинэн отон уктаах муоҕун хаһыйбахтаата, син балачча көрдөөн киһи чөмчөкөтүн, сото, бүлтэс уонна араас уҥуохтарын хостоон куулга симэн истэ. Ол сылдьан ырбалаах дьэбинирбит оноҕос төбөтүн булла. Сэрэнэн хас да хонукка көрдөөтө, кыыл дуу, көтөр дуу ыһаттаабытын…
Дьоно олох сөбүлээбэтилэр, саҥаран да көрдүлэр…
— Туох абааһытын булан,

күнү-дьылы ыыттыҥ–диэн.
Бэйэлэрэ күн аайы аттанан ыттанан хара тыаны кэтэллэр да, маһы салаан кэлэллэр. Киҥнэрэ наардара холунна…
Киэсээмпий биир түүн түһээтэҕинэ кыыһа киирэн турар эбит, кинини ыҥырбытыгар батыһан тиийбитин, били ураһалар умайбыт сирдэригэр тиэртэ уонна биир сири атаҕынан хаһыйан баран ыйан көрдөрдө, Киэсээмпий барытын дьэ өйдөөтө, былыр өлбүт киһини буорга көмпөккө уматалларын, кинилэр итэҕэллэринэн кута- сүрэ буруону кытта өбүгэлэрин сиригэр көтөр буоллаҕа…
Сарсыныгар кыыс ыйбыт сиригэр кыра абырҕаллары чөмөхтөөтө, дьоно бүгүн сиргэ барбатылар киһилэрэ тугу дьаабыланарын ыраахтан көрө сырыттылар. Киэсээмпийдэрэ уот оттон баран арыылаах алаадьыннан аал уотун алҕаата уонна куулга хаалаабыт уҥуох кырамтатын уот үөһэ уурда. Арай дьоно көрдөҕүнэ биир маҥан буруо иҥин араастаан хамсыы хамсыы халлаан диэкки көтө турда…
Ол кэннэ уһун түүн этиҥнээх ардах кутта, сарсыарданнан тохтоото. Киэсээмпий таһырдьа тахса сылдьан иһиттэҕинэ куруҥ диэкки ыттара үрэр саҥата бөҕө эбит. Киирэн дьонугар этэрин кытта бугуһуйа сылдьар дьоннор сааларын харбанаат таһырдьа ыстаҥалаһан таҕыстылар, чоройон иһиллии түһээт ыт үрэр сирин диэкки сырыстылар, уһаабатылар сотору буолаат саалар тыастара тип тибиргэс буолаат тохтоото. Сотору үөрэн аҕан кэллилэр, сүгэ тайма иһит хомуос ылан Киэсээмпийи барыс диэтилэр. Үс кыылы охторбуттар,хаайсан туралларын, Киэсээмпий били кыыс суолун саптан баран, бу үс кыыл кини хоолдьуката буоларын сэрэйдэ…
Биир түүн түһээтэҕинэ, кутаа оттубут уотун тула дьэрэкээн таҥастаах дьоннор сээдьэлии сылдьалларын көрөр, ол дьоно хас эргийдэхтэрин аайы үөһэ көтөн бүтэһигэр буруо буолан үөһээ халлаан диэкки унааран хааллылар…
Дьоно бултуйан үөрэн- көтөн дагдаҥнаһыы бөҕөлөр, оҕонньоттор барахсаттар. Киэсээмпий бастаан кэллэҕинэ киһи кутун-сүрүн баттыыр уу чуумпу дойду курдук санаабыта, билигин көтөр-сүүрэр саҥата элбээн сып-сырдык күн уота кустуктана оонньуурун курдук санаата…
Кэнники наһаа үчүгэйдик утуйар буолла. Хайаан да барыан иннигэр Ньургуһунун көрсөр санааланна.

11

Киэсээмпий кэнники кэмҥэ санааҕа баттатан, кэри- куру сырытта. Ньургуһуннуун сайылыкка кыраларыттан бииргэ улааппыттара, биир дьиэҕэ дьукаах олороллоро, кыраларыгар ытаан туран бииргэ утуйар этилэр. Кыра сылдьан кинилэр өтөхтөрүттэн кэрэ киэҥ сир суоҕун курдук саныыллара, наар тула сырсан, күлүгэр олорон оонньуур хатыҥнаахтар этэ. Хатыҥнарын наһаа да таптыыллара, Ньургуһун сайылыкка тиийдэ да хатыҥын симээн тахсара. Кэлин улаатан иһэн күннээҕи үлэлэрин быыһыгар инники дьылҕаларын ыралыыр этилэр…
Онтон

улааттахтарын аайы бэйэ- бэйэлэриттэн тэйсэн испиттэрэ. Киэсээмпий тэйиэ дуо, Ньургуһун сааскы тыллар сибэкки курдук тупса улаатан испитэ, ол аайы кини тула көтөр уолаттара элбээн испиттэрэ. Киэсээмпий күлүккэ хаалбыта, оҕо саас этиллибэтэх туҥуй тапталын кытта, Ньургуһун кэлин сайылыгар да кэлбэт буолта,онно-манна соҕурууннан барбыт сураҕын истэн хаалара Киэсээмпий…
Кэнники олох да көрсүбэтэхтэрэ, барыта үһүйээн курдук, сурах хоту оннук үһү, маннык үһү диэннээх…
Ол иһин Киэсээмпий оҥостон биир өрөбүлгэ барда, дьиэтигэр өрүүр күнүгэр баара буолуо диэн тиийбитэ хата баар эбит, Киэсээмпий киирбитигэр хараҕын муҥунан көрдө, улаханнык соһуйда да быһыылаах, урут арыгылаан буорга буккуллар иинэ хаппыт киһиттэн ураты арыы саһыл хааннаах, ыраас сэбэрэлээх киһи киирэн кэлбитигэр.
— Ньургуһун бугун иллэҥ буоллаххына сайылыкпытыгар бара сылдьыахха эрэ–
— Сөп–
Туох да хос ыйытыга суох Ньургуһун сөбүлэстэ.
— Оччоҕо мин эбиэт иннинэ кэлиэм–
Туох да уонна улахан саҥата суох Киэсээмпий тахсан барда…
Иҥнэл- таҥнал түһэн сайылыктарыгар тиийдилэр, сир тоҥон уонна кэнники туох да сырыы суох буолан суола дэргиэтэ бөҕөтө, УАЗ да нэһиилэ сылдьар, сайылыктара барахсан тулаайахсыйбыт оҕо курдук ыһыллан- тоҕуллан тураахтыыр. Олорбут дьиэлэригэр быһа тиийдилэр, киирбиттэрэ оҕо саастара ааспыт дьиэлэрэ иһэ ыһыллан тоҕуллан тураахтыыр, буор оһоҕо сиҥнибит, ол үрдүгэр тимир оһох туруорбуттар, Киэсээмпий мас сыыһа хомуйан киирэн оһоҕу отунна, суолга да манна да улахан кэпсэтии суох, быстах баар- суох эрэ дэһэллэр. Киэсээмпий эһэкээнигэр анаан аҕалбыт аһын алгыы–алгыы бэристэ…
Ньургуйаана тахсан барда, тохтуу түһэн баран Киэсээмпий батыһан тахсыбыта Ньургуһун таптыыр оҕо сааһын хатыҥын кууһан турар эбит…
Тиийбитэ ып–ыраас таммахтар иэдэһин устун сүүрэн хатыҥ төрдүгэр таммалаатылар…
Киэсээмпий саҥата суох өтөҕүн кэрийэ барда, Ньургуһун хатыҥын төрдүгэр олорон уйа- хайа суох ытаан барда. Айылҕа биэрбит тас көрүҥэр киэмсийэн аттыгар баар уйан оҕо саас тапталын сиргэ буорга тэпсэн, бачча сааһыгар дылы албын тапталга уйдаран эр дьон күннээҕи оонньуута буола сылдьарыттан, бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйэн, олоҕор улахан алҕаһы оҥостобутун,аны кэлэн төннөрбөтүн оҕо сааһын сырдык ыраас иэйиитин, хаһан да хатыламмат биирдэ бэриллибит олоҕун сыыһа туппутун санаан ытыы олордо. Хатыҥын күһүҥҥү хаһыҥҥа суйданан сиргэ түспүт сэбирдэхтэрэ, тыал хоту көтөн тэлээрдилэр, Аар Хатыҥ аны саас от-мас тыыллыыта хаттаан көҕөрө чэлгийэн ытыар дылы киэргэнэн саҥа олоххо тардыһыаҕа…
Онтон Киэсээмпий сүрэҕин бааһа…

12

Күөх сайын дыргыйан, айылҕа

уһуктара кэрэ да кэм буоллаҕа, кэҕэ саҥата, күөрэгэй дьурулуура, хамсаабат хара тыа суугунаан, көтөр -сүүрэр ырыата тойуга…
Сайылык өтөҕө барахсан, кэрэ кэми көрсө киэргэммитэ, быраҕыллан иҥнэл таҥнал түспүт күрүө хаһаа оннугар, түөрт мастаах үүт бүтэй остуолбаннан эргитиллибит, эргэ балаҕаннар сөргүтүллэн, урааларын устун күөх буруо унаарар, ньирэй мэҥириирэ, ынах мэччийэрэ,түптэ сыта барыта холбоһон, хайдах эрэ сайылык утуйа сытан уһуктубут курдук, үөрэр- көтөр…
Өтөх саҕатыгар турар лаглайбыт аар Хатыҥҥа уол оҕо сиэтиилээх Кыыс Хотун, саар тэгил уҥуохтаах саха саарына бычыр оҕону көтөхпүт, сиэтиһэн кэлэн, хотун хатыҥын тула дайа сылдьан тутан кэлбит саламатын ыйаата, хатыҥын хаар маҥан туоһун сэрэммиттии нарын тарбаҕынан имэрийэн ылар, махтанан истиҥ сылаас тыллары сипсийэр…
— Киэсээмпий, Ньургуһун дьоммут күүтэллэр–
Эмдэй-сэмдэй бытырыыс оҕолор сырсан кэлэн ыҥырдылар.
Тиийбиттэрэ аймах- билэ дьонноро үс саҥа турбут сэргэ таһыгар күөх кырыска уһун сибэкки ойуулаах таҥаска сандалы маанытын тардыбыттар, Киэсээмпий самаан сайынын, сайылыгын алҕаан аал уотун айах тутта…
Сайылык аһыллыытын үөрүүтүгэр оһуохай дьиэрэйдэ, оттуун-мастыын тэбис- тэҥҥэ үөрдүлэр көттүлэр…
Киэсээмпий Ньургуһунун оҕолорун көрө-көрө ааспыты санаан ылла…
Дьоно да хаайаннар, эдьиийэ ыҥыран бараары сырыттаҕына биир түүн( түүлүгэр) баһыттан атаҕар дылы от-мас ойуулаах, илиитигэр күөх лабааны туппут Хотун Хаан киирэн кэлбитэ, ону кытта айылҕа дыргыйар сыта, көтөр-сүүрэр саҥата киирсибитэ…
Киэсээмпий бу Алахчын Хотун буоларын эндэппэккэ сэрэйбитэ, тоҕо кэлтин дьиктиргии санаабыта…
— Тоойуом мин эйиэхэ кэллим, эн сыыһа суолу батыһаары гынныҥ, бииргэ үөскэбит ынах суоһунуу арахсыспат аналгын, кута–сүрэ ыһыллан ыарахан туруктаах сырыттаҕына, ытаппытынан чэпчэки олоҕу батыһаары гынныҥ, ол эн аналыҥ буолбатах, кыыһы киинэ түспүт тэлгэһитигэр илдьээр, ыһыллыбыт кутун-сүрүн ыраастыам…
Аан Алахчын Хотун саҥата Сиккиэр тыал сибигинэйэрин, сүүрүктээх уу кутулларын курдук Киэсээмпийгэ иһилиннэ…
Ол Аҕаһын тылын быһа гыммакка манна Ньургуһуну аҕалбыта…
Ньургуһун ол онтон утуйа сытан баран уһуктубут курдук буолбута, санаалыын сырдаабыта, хаттаан сааскы Ньургуһун курдук тыллыбыта…
Киэсээмпий дьонун кытта сүбэлэһэн төрөөбүт сайылыгын суруттаран ылбыта, сүүрэн-көтөн аҕыйах сылынан киһи кута- сүрэ тохтуур, сыһыыга сылгылар сырсыбыттара, алааска ураа муостаах аалыҥнаабыта, атыыр оҕус айаатаабыта…
Айылҕа барахсан көмүс ньээккэ уйата хаттаан чэлгийэн, күлүгүрэн турбута сырдык салгын сыдьаайан күөрэгэйэ ыллаабыта, күөнэҕэ күөрэйбитэ…
Киэсээмпий

оҕолоро чаҕаара-чаҕаара туллуктана көтөллөрүн көрө- көрө Ньургуһунун диэкки махтаммыттыы көрдө, Ньургуһун ону сэрэйбиттии эргиллэн сып-сылаас минньигэс мичээрин бэлэхтээтэ…
Өбүгэлэр барахсаттар,, Сурт кэриэстээх, өтөх Төҥүргэстээх,, диэн этэн тыынан аастахтара…

Бүттэ.
Арыылаах, С.