Ийэлээх аҕаҕа махтал.

    Хас сарсыарда аайы саха араадьыйатын дорҕоон сигналынан уонна ыытааччы Афанасий Готовцев көмүс куолаһа: «Саҥарар Дьокуускай! Үтүө сарсыарданан, табаарыстар…» диэн сөҥ саҥатынан уһуктарбыт. 60-с сыллар саха ыалын арахсыспат аргыһа, сүрүн сонун кэпсээччи колхознай араадьыйа буолара. Радиоточка розеткатыгар холбонор түөрт муннук пластмасса радиоприемник. Бастакынан, ийэбит туран, бэлэмнэммит маһы оһоххо симэн, тыырыллыбыт чыыппаанынан уматар. «Аччыктаабыт» оһох тыаһаан-уоһаан, хачыгыраан иҥсэлээхтик симиллибит маһы сиэбитинэн барар. Ийэм, утуйа сытар оҕолору, биһигитини уһугуннарамаары, тыаһа суох таҥнан, сыбдыйан хотонугар тахсар. Сойо быһыытыйбыт дьиэбит, бэрт сотору сылааһынан илгийэн «быр» гына түһэр. Аҕабыт араадьыйанан Афанасий Готовцев буруолуу сылдьар сонуннары кэпсиирин истимэлиир, онтон ийэбит хотонуттан киириитигэр туран суунар-тараанар. Ийэм ынахтарыттан ыан киирбит солуччахтаах үүтүттэн үөһээ өттүн холбуйан ылар уонна улахан баласкаай иһиккэ кутар. Аҕам ыаммытынан холбуллубут сүөгэйтэн күөччэх ытыйан быллырҕатар. Эрдэттэн оһох билиитэтигэр ууруллубут чугуун өтүүк сылыйан, ийэбит күн аайы имиллэн хаалар аалай кыһыл пионерскай хаалтыстарбытын өтүүктүүр. Ол икки ардыгар чаанньыкпыт кыынньан куллургуур. Ол аата биһиги турар кэммит уолдьаһар.
«Тукаалаарыам, туруҥ, үөрэххитигэр хойутуоххут» - ийэбит эйэҕэс куолаһа иһиллэр. Атаахтаан, истэ-истэ истибэтэҕэ буолан, имэриттэрэн, сыллатан баран биирдэ орҕостон турабыт. Өтөрүннэн аһаабатах дьон курдук, кыра баласкаай иһиттэргэ ирээттэнэн кутуллубут килиэптээх дагдабытын, оботтоохтук мотуйабыт. Аһаан бүтэ охсон, таҥнааһын буолар. Бастаан улларыылаах хаатыҥкабытын куобах куллукулаан анньынабыт. Онтон тэлэгэриэйкэбитин кэтэн баран, тимэхтэрин барытын тимэхтэнэбит. Тэлэгириэйкэбит таһынан тирии тэлэгиилэнэбит. Моонньубутугар иилэ быраҕыллыбыт быалаах баата истээх өрбөх үтүлүктэрбитин кэтэбит. Ийэбит кулгаахтаах бэргэһэбитин сэҥийэбитигэр ыга баайар уонна харахпыт эрэ кылайар гына саарпыгынан саартаан кээһэр. Оскуолаҕа тэбинэргэ бэлэм буоллахпыт ол.
Биһиги оҕо сааспыт дойду балысханнык сайдар кэмигэр буолбута. Ордук, сотору-сотору сэбиэскэй космонавтар чаҕылхай ситиһиилэрин истэн, дойдубутунан киэн-туттуу, өрөгөй үөрүү буолара. Хас биирдии космонавтар толору ааттарын эндэппэккэ билэрбит. Юрий Гагарин, Герман Титов, Андриан Николаев… Валентина Терешкова. 1965 сыл кулун тутар 18-с күнүгэр сэбиэскэй космонавт Алексей Леонов аан дойдуга аан бастакынан аһаҕас куйаарга таҕыста диэн үөрүүлээх сонуну

колхознай араадьыйабытыттан истэн үөрүү-көтүү. Киэһэ сулустаах халлааны ырдьаччы тоҥуохпутугар дылы одууласпыппыт. Санаабытыгар куйаарга көтө сылдьар космонабы көрүөхпүтүн баҕарарбыт буолуо. Саҥа Дьыллааҕы елкаҕа оҕо барыта космонавт буола сатыыра. 1966 сылы көрсөр Саҥа Дьылга мындыр учууталлар Афанасьев Афанасий Федотович, Николаев Михаил Семенович оскуола сарайын үрдүгэр эргийэ сылдьар ракетаны оҥорбуттара, онтукалара өссө уоттаах этэ. Саҥарар хаар Тымныы Кыһын оҕонньор уонна эргийэр елка туһунан этэ да барыллыбат. Хаар Дед Моруос иһигэр араадьыйа динамигын уган кээспиттэр уонна радиобудкаттан түннүгүнэн көрөн олорон, ким кэлбитин билэн дорооболоһон соһуталлара. Хаар Тымныы Кыһын оҕонньорум, мин оскуолатааҕы ёлкаҕа тэбинэн кэлбиппэр, «Макар, Саҥа Дьылынан!» - диэн саҥаран соһутан турар.
1967 с. Акана «Марха» сопхуос отделениета буолуоҕуттан боростуой саха дьонун олоҕо биллэрдик тупсан барбыта. Колхоз эрдэҕинэ, нэһилиэк бэйэтэ уот биэрэр дизеллээх этэ. Ону бириэмэнэн үлэлэтэллэрэ. Сарсыарда сэттэ чааска дизелист үлэһит мотуорун эһэн нэһилиэккэ уоту биэрэрэ уонна сырдаата да дизелын харыстаан умулуннарара. Онтон киэһэ боруҥуйга биирдэ уотун иккистээн биэрэрэ. Ол үрдүнэн сотору-сотору дизель саахалламмыт, ардыгар дизелист бэйэтэ кытта моһуоктаммыт аатыран уота суох олорор киэһэлэрбит үгүстэрэ. Оччоҕо кыраһыын лаампа биитэр чүмэчи симик уота абырыыра. Уотунан сөбүн туһанныгыт диэбиттии киэһэ 11 чааска уотун саба баттаан кээһэрэ. Сайыҥҥы өттүгэр уотунан отой туһаныллыбата. Ол иһин ыал аайы хоспох диэн ааттанар таһырдьа уоттанарга аналлаах туруорбах дьиэ оҕото баара. Сопхуос буолан баран, Маарга, сопхуос киинигэр, улахан дизельнай станция туруоруллуоҕуттан, уот түүннэри-күнүстэри умуллубакка умайар буолбута. Онтон ылата ыаллар уотунан үлэлиир тэрил арааһын улам ылынан барбыттара. Сороҕо киһи тыла да өҕүллүбэт ааттаах уустук дьикти тэриллэр баар буолбуттара. Биһиги дьоммут «Урал» диэн радиола ылыммыттара улахан сонун, туһугар умнуллубат түгэн этэ. Бэрт обургу кээмэйдээх, араадьыйалаах, үөһээ өттүгэр пластинка оонньотордоох бэйэтэ атахтаах, биһиги саҥа истэр «радиола» диэн тыл ааттаах тэрил. Аҕабыт радиола антеннатын уһун ураҕаска иилэн баран дьиэбит сарайыгар саайбытыгар, араадьыйабытын холбообуппут араас омук саҥатынан саҥарар-иҥэрэн барбата дуо. Биир кэм кытай ньуу-ньамаа саҥата. Тугу кэпсиир-ипсиир дьоннор эбитэ буолла, билбит суох. Ол курдук араадьыйаны таккыйан син сахалыы да саҥарар долгуну таба тайанныбыт, нууччалыы кэпсиири да буллубут. Аны пластинка

оонньотон истээһин буолла. Саха күөрэгэйэ Лев Попов сабыс саҥа грамппластинкатын аҕабыт бэрт сэрэнэн өйөөн-убаан холбоото. Радиола динамиктарыттан дьикти кэрэ куолаһынан ылланар ырыа дьиэбит иһигэр кутулла түстэ.

    Украинаҕа суох дииллэр
    Күннээх хара саһылы
    Онно төрүт үөскээбэттэр
    Кыппай маҥан кырсалар…

Урут пластинканы боростуой патефонынан истэр эбит буоллахпытына, радиолаҕа оонньонор грампластинка тыаһа олох чыҥха атын. Санаабытыгар ыллыыр киһини илэ көрөн олорор курдукпут. Ыраах Украина дьонун аһына саныыбыт, хара саһыл да, кыппай маҥан кырса да суох дойдуга олороллор диэн. Баай тот, өҥ дойдуга олороллорун хантан билиэхпитий.
Биир сайын аҕабыт Ньурбаттан «Белка» диэн ааттаах таҥас сууйар массыына атыылаһан аҕалан соһутта. Биһиги убайбынаан массыына иһин өҥөҥнөстүбүт. Санаабытыгар таҥас убахтыыр илиилэри көрүөхпүтүн баҕарбыппыт буолуо. Массыына бааҕын ойоҕоһугар туох эрэ төгүрүктэн ураты туох да суох. Хайдах таҥас сууйар сэп эбитэ буолла. Кыайан быһаарбатыбыт. Таҥас сууйарга ийэбит, аҕабыт уонна аараттан биһиги кыттыстыбыт. Бу күҥҥэ дылы сыыҥкабай баалынайга таҥас сууйар дуоскаҕа ийэбит таҥаһы сууйан кэллэҕэ дии. Ийэбит барахсан, күнү-күннүктээн, сууллар таҥаһы ол дуоскаҕа, хаһаайыстыбаннай мыыланнан мыылалыы-мыылалыы аалан тахсара. Ол быыһыгар хоспоххо уот оттон, аһылыгын буһарар. Таарыччы чох салабаарга чээйин оргутар. Оһох умайан бүппүтүн кэннэ, оһох суоһун куоттарбакка, оһох үөлэһигэр килиэбин буһара анньар. Билиитэҕэ иһит сууйар уутун сылыта уурарын умнубат. Аны, ньирэйдэр мэҥирэһэннэр, айахтарын бүөлээри, бөлөнөҕү эмтэрэ охсор. Сарсыарда, киэһэ ынахтарын ыан баран, ыаммыт үүтү илии сэппэрээтэринэн сэппэрээтэрдээн, сүөгэйдиир. Киэһээҥҥи суорат оҥорон сөрүүн сиргэ сойута уурар. Арыый иллэҥ буолла да, таах олоруохтааҕар чохуонускай арыы охсор. Кыратык бириэмэлэннэ да, сынньана таарыйа, биһиги хайыта көппүт ыстааннарбытын, ырбаахыларбытын абырахтыыр. Онтон кыра да кэмҥэ иллэҥсийдэр сөбүлүүр дьарыгын, быысабай анньар биитэр оҕуруо тиһэр. Дэриэбинэ дьахтарын күннээҕи бүппэт түбүгэ.
Нуучча убайдарбыт обургулар тугу эрэ айан таһаардылар. Нуучча сатаабатаҕа диэн суох. Аҕабыт массыына инструкциятын ааҕар уонна онно суруллубутунан оҥорор. Массыына иһигэр баар, туоҕа баҕайыный, диэн биһиги таайбатах устуукабыт, икки эрэһиинэ цилиндр валиктаах тэрил, массыына ыгара үһү. Биһиги олох да буккулуннубут. Ити тэрил хайдах таҥаһы ыгарын өйбүт тобулбата. Дьоммут массыына бааҕар ууну сылытан баран куттулар уонна таҥас симтилэр. Переключателын 6 мүнүүтэҕэ

туруоран баран холбообуттарыгар, массыынабыт дьиһигийэн ылла уонна уутун буллугуратан, таҥаһын сайҕаан барда. Бэртээхэй тэрил эбит диэн буолла, таах көрөн тураҕын, бэйэтэ сууйар. Аны ыгарын көрөн баран, биһиги: « Па! Судургу да эбит» - дии санаатыбыт. Хайдах итини таайбатахпыт буолуой. Нууччалар бараххаттар мындырдар.
Бастакы халадыанньык (холодильник), өтүүк, электрическай хобордоох, чаанньык оргутар киппэтиинньик, электрическай салабаар… Саҥаттан саҥэ тэриллэр кэлитэлээн күннээҕи олох тупсан, сайдан иһэр. Халадыанньык туһунан биир көрүдьүөс түбэлтэ баара. Биир кэнэн ыаллар диэххэ дуу, хойукка диэри халадыанньыктаммакка олорбуттар. Ыалдьыт киирдэҕинэ былыргылыы умуһахтарын арыйа баттаан үүттэрин, арыыларын ороон киирбити чээйдэтэллэр эбит. «Хайа бу, тоҕо халадыанньык ылыммаккыт?» – диэн ыйыттахтарына, «Кэбиис, аны сиэммит киирэн тоҥон өлөн хаалыа…» - диэн куттаналлар эбит.
Арай биһиги эҥээр тэлэбиисэр хойутаан, 1975 сыллаахха кэлбитэ дьиибэргэтэр. Тэлэбиисэр кэлиэҕиттэн киэһэ дэриэбинэҕэ ыт охсор киһи суох буолан хаалбыта. Тэлэбиисэр суоҕар, ордук индийскэй киинэ буоларын иһиттилэр даҕаны, кулууп иһэ хайдар киһи буолара. Киинэ кэнниттэн, эдэр ыччат дьиэтигэр тарҕаспакка, хойукка дылы мээчиктээн онньууллара. Тэлэбиисэр кэлбитин дэриэбинэҕэ арай биир киһи сөбүлээбэтэҕэ, ол киномеханик. «Дьон киинэҕэ сылдьара аҕыйаата, ыйдааҕы былаан туолбат буолла» - диэн этинэрэ иһиллэрэ.
Төһө да билигин бэйэбит сааска баттатан олордорбут, дьоллоох оҕо сааспыт умнуллубат, күндүтүйэр. Ийэлээх аҕабыт иһирэх тапталларынан кыһалҕата суох олох. Кылаабынайа, билиҥҥи иирсээннээх кэмҥэ тэҥнээтэххэ, эйэлээх олох, ийэ дойдунан киэн туттуу, үүнэр-сайдар кэм этэ.

Алтынньы 16 күнэ 2022 с
Тупсаран көннөрөн биэрдим балаҕан ыйын 26 күнэ 2023 с Макар Николаев