Содержание

• Өлөн баран тиллибит
• Эмэгэт
• Туустаах тууйас

    Биир кыһын, мин иккис кылааска үөрэнэр сылбар, эбэбинээн уонна миигиттэн икки сыл аҕа тастыҥ убайбынаан Маатаалыын үһүөйэҕин кыстаатыбыт. Аҕалаах ийэм икки кыра уолаттарынаан Бэрдьигэстээххэ көһөн киирбиттэрэ. Онно аҕам киэһээҥҥи оскуолаҕа үөрэнэр, сэрии сылларыгар тулаайах хаалан ситэ үөрэммэтэҕин ситиһэр санаалаах эбит этэ. Оройуон хаһыатыгар, «Үлэ күүһүгэр», корректорынан үлэҕэ киирбит. Ийэм эмиэ хайа эрэ тэрилтэҕэ үлэ булбут.
    Эбэм икки ыанар ынахтааҕа, олорун көрөрө-истэрэ. Маатаа биһиги күнүс үөрэнэбит. Киэһэ, кыраһыын лаампатын уматтан баран, үһүөн остуолбутугар аспытын тардынан үөрэ-көтө аһыыбыт. Оччолорго аралдьытар тэрил диэн туох да суода. Телевизорын ааһан, онноодор араадьыйа да киирэ илик кэмэ этэ. Надылыччы, налыччы аһаан баран, биһигини саататаары эбитэ дуу, наһаа уустаан-ураннаан да буолбатар, эбэм арааһы кэпсиирэ. Онтуката син биир умсугутуулаах баҕайы буолара. Кэпсээн үксэ абааһы эбэтэр олоххо буолбут араас дьикти быһылаан туһунан этэ. Олох ылы-чып баран, бүтүннүү харах уонна кулгаах иччитэ буолан олорон истэрбит. Куттанан кумуччу туттан, икки атахпытын өрө тардан, олох маска тобуктарбытын сыҥаах өйөбүлэ оҥостон олорбуппутун билбэккэ хааларбыт. Санаабар, остуолбут күлүктээх хараҥа өттүттэн абааһы илэ бааччы атахпыттан харбыах курдуга.

Өлөн баран тиллибит

Бу дьиҥнээх, олоххо буолбут түбэлтэ туһунан эбэбиттэн истибитим. Саамай дьиктитэ диэн манна кэпсэнэр барыта аҕабынан хос эһэм туһунан этэ.

    Лэгэнтэй, сүүрбэччэлээх эдэр киһи, саҥа ойох ылан, туспа буруо таһаарынан, аҕата, убайдара бары саба түһэн сабыс-саҥа балаҕан, хотон, күрүө-хаһаа тутан биэрэннэр ньир бааччы олохтоох ыал буолан олорордуу тэриммитэ. Ортону үрдүнэн уҥуохтаах, бэйэтигэр сөп Эттээх-сииннээх, кыаһаан хааннаах, ыас хара будьурхай баттахтаах, эрилкэй, киэҥ, чох хара харахтаах, сүһүөхтээх муруннаах, сүрэхтээх, үлэһит уол.
    Кэргэнэ Алын Бүлүү баппаҕаайылар кыыстара Куртуйах — сып-сырдык кугастыҥы баттахтаах, үрүҥ субалаах, кип-киэҥинэн өйдөөхтүк көрбүт от күөх харахтаах, үрдүк көнө дьылыгыр уҥуохтаах, сытыы-хотуу, бэрт диэн дьаһаллаах буолар чинчилээх, эдэркээн кыыс дьахтар. Төрүттэригэр эһэтэ Өлөксөөндүр диэн ааттаах сыылынай поляк этэ, ол кинини утумнаан Куртуйах итинник сэбэрэлээх эбит.
    Лэгэнтэй кинини былырыын Алын Бүлүү баайа ыспыт ыһыаҕар сылдьан көрбүтэ. Онтон ыла өйө-санаата наар Куртуйах эрэ туһунан буолта. Оһуокайга хаста да кыыстыын кэккэлэһэ киирэн үҥкүүлэспитэ. Ол онно аҕыйах тылы бырахсан кэпсэппиттэрэ. Оччотооҕу сиэр-майгы сэмэйэ бэрдинэн онтон ордук

иҥээҥнэһии суоҕа. Лэгэнтэй дьоно сэниэ, орто баай, кыанар ыалларга киирсэллэрэ. Атахтарыгар турбут улахан, ыал буолбут түөрт уоллаахтара. Түгэнэнэн, Мыраайынан, Абыраҥданан тарҕанан олороллоро. Ыал буола илик кыра уоллара Лэгэнтэй эрэ этэ. Баппаҕаайылары кытта быстыспат ситимнээхтэрэ. Ылсыы-бэрсии, кэлии-барыы тиһигэ быстыбата. Икки өттүттэн кийиит, күтүөт буолан уруу тэрээһинэ эмиэ элбэҕэ.
    Лэгэнтэй аҕатыгар Куртуйаҕы таба көрбүтүн, ис сүрэҕиттэн сөбүлээбитин эппитигэр анарааҥҥыта уһата барбакка ол ыалга тиийэн илии охсуһан, халыымы, энньэни кэпсэтиһэн, сааһыары сайын оҕолору холботолоон кэбиспиттэрэ. Икки өттүттэн тэҥ соҕус баайыылаах ыаллар буолан, барыта санаа хоту түргэнник, туох да иҥэ-дьаҥа суох быһаарыллыбыта. Уруу тэрээһинэ, сиэр-туом тутуһуллан, түмүгэр Лэгэнтэйдээх Куртуйах эдэр ыаллар хайа үйэ бу туспа дьиэ-уот тутта охсон олордохторо. Сөбүгэр ынах сүөһүлээхтэрэ, сылгы да баара. Күн-түүн бииргэ буолуохтарыттан эдэр дьон бэйэ-бэйэлэригэр убансан, ис сүрэхтэриттэн таптаһан, олус диэн күндүтүк санаһан, дьоллонон олорон испиттэрэ.
    Бөтүрүөп таҥара чугаһаан, өҥүрүк куйаас сатыылаан турара. От-мас силигилии ситэн, куйаас түһэн, биир салгын сүүрээнэ мас лабаатын хамнатыа баара дуо? Бары барыта тугу эрэ күүппүттүү иһийэн, били этэллэринии «бүтэй сымыыт буһар» кэмэ этэ. «Абааһы мунньаҕын» кэнниттэн Лэгэнтэй окко киирээри ох курдук оҥостон сылдьара.
    Сарсыардаттан күлэн-үөрэн, бэйэ-бэйэлэрин кытта эйэргэһэн, дьиэ иһинээҕи таһынааҕы бытархай үлэни үмүрү тутан, оһуордаах-бичиктээх, бэрт диэн сиэдэрэй оҥоһуулаах үс атахтаах сандалы икки өттүгэр саҥа талах олоппосторго олорон аһаан испиттэрэ баара. Кырылыы кыынньа сылдьар сөрүүн кымыһы астына иһэ олорбут Лэгэнтэй эмискэ баҕайы чачайан, хараҕын уута ыгыллыар диэри ис-иһиттэн хайдах эрэ олох атыннык иэйэн сөтөллүмэхтээн баран, сандалыны түөрэ тайанан, буорга умса баран түспүтэ. Куртуйах барахсан аһары соһуйбута. Сонно саба түһэн, киһитин эргитэ тардыбыта доҕорун сирэйэ хатыҥ туоһунуу кубарыччы барбыт этэ, харахтарын ынырык баҕайытык үрүҥүнэн көрөн, икки дьабадьытынан айаҕыттан үрүҥ күүгэн таҥнары сүүрэн, бу икки ардыгар хайыы үйэ тыыммат буолан сытара. Эчи эмискэччитин! Эчи соһумарын!
    Хамнаабат, ыбыс-ыарахан буолбут Лэгэнтэйи соһо тардан, — хантан оччо күүһүрбүтэ буолла? — Кимнээҕэр ордук сылбырҕатык, түргэн үлүгэрдик биллэрик ороҥҥо өрө тардан таһааран тиэрэ сытыарда. Түөһүгэр кулгааҕын даҕайан иһиллээн көрдө да, киһитэ син биир тыымматын курдук тыыммат. Били күүстээх, омуннаах таптаһыы кэнниттэн

умсугуйан иһиллиир тиҥиргэччи тэбэр сүрэхпит да тыаһа мэлигир. Дьэ, буолар да эбит! Куртуйах хараҕын уута саба халыйбытын кыаммата, сыҥсыйа-сыҥсыйа ытаан муҥнанаахтаата. Өй ылан, ыраас маҥан былаатынан күндү доҕорун сирэйин ыраастыырдыы соппоҕолоото. Баҕар, санаатыгар, тыынан кэлээрэй диэн кэтэспэхтээтэ да мэлигир! Син балайда өр соҥуоран олорбоҕолоото. Ытыһын Лэгэнтэй сүүһүгэр ууран имэрийбэхтээбитэ, барахсана хайыы үйэ сойбут. Бу үлүгэрдээх куйааска этэ тымныынан хаарыйбыта ынырыгын даа!
    — Дьэ, иэдээн да буолар эбит! Хайдах-хайдах дьаһанабын? Тугу гынабын? Доҕорум сыыһа Лэгэнтэйим баран хаалта соһумарын!
    Бу олордоҕуна иһин түгэҕэр ким эрэ мөхсөр баар буолта анаан-минээн бу билигин биллибитэ эмиэ дьикти да эбит!
    — Оо, бу дьолу! Доҕоччугум сыыһа саҥа киһи кэлээри сылдьарын билбэккэ бардаҕа! Төһө эрэ үөрэрэ хааллаҕа! Ол аайы эдэр дьахтар кыаммакка эмиэ бөтө-бөтө ытаата. Сахаларга өлбүт киһини аһыйан төтөлө суох ытаатахха-соноотоххо барааччы уу олбохтонор үһү диэни санаан туттуна, кыана сатаата. Бачча итиигэ киһи өр буолбакка дыгдаччы барыа буоллаҕа! Сып-сап барытын дьаһайа охсуохха! Доҕорун таҥаһын дуомун ньылбы тардаат, ыаҕайалаах ууга таҥаһы илитэ-илитэ сууйда. Куурда сотон баран, син балайда сыһаҕастаһан ып-ыраас, мап-маҥан ис ырбаахыны уонна баккыны кэтэртэ. Сыҥааҕын ыраас, чараас былаатынан бобуонньуктуу баайда. Илиилэрин быардыы ууран баран холбуу баайда, атахтарын ыпсаран эмиэ соннук дьаһайда. Түҥнэри түспүт сандалыны туруоран, ыһыллыбыт иһити-хомуоһу, тохтубут аһы хомуйан өрө тарта. Балаҕан түннүктэрин хараҥа таҥаһынан саба бүрүйтэлээтэ. Ытамньыйа-ытамньыйа тахсан, Мыраайылыыр ыллык суол устун сүүрэр-хаамар икки ардынан Лэгэнтэй убайдарыгар тыллыы ыстанна.

Эмэгэт

Бу кэпсээнин эбэм ис-иһиттэн долгуйан, хараастан туран кэпсиирэ. Онно эдэркээн кыыс оҕо сылдьан, ол буолбут түгэннэргэ барытыгар тус бэйэтэ тыыннаах туоһу буолбута, уу хараҕынан көрбүтэ, эт кулгааҕынан истибитэ суолталаах быһыылаах этэ

    Былыр өрдөөҕүтэ, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин иннинэ аҕай, Одунуга, Улуу Сыһыыга халыҥ, кыахтаах баҕайы сис аймах, баай-тот Күөрээкиттэр киэҥник тарҕанан олорбуттар. Кинилэртэн биир салаа баай ыал соҕотох уоллаахтара үһү. Бу уол сүүрбэ иккитигэр сылдьар саастаах, ортону үрдүнэн уҥуохтаах, кыһыл сирэйдээх, сырдык хааннаах буолан баран, киэҥ, өтөрү-батары көрбүт хараҥатыҥы хадаар харахтаах, эдэр киһи диэтэххэ, сиппит-хоппут толору эттээх-сииннээх, чахчы да бэйэтин кыанар күүстээх көрүҥнээх ыччат эбит.
    «Баай оҕото бардам, тот оҕото дохсун!» Диэн этии да

уолбут майгытыгар толору сөп түбэһэр. Лаппа күүстээх-уохтаах, «тоҥ маһы тосту тардар, ириэнэх маһы иҥнэри анньар» кыахтаах буолан, бэйэтин утары тугу да этиппэт, кыра да тэппини тулуйбат, дэҥи көрбөт баламат, тосту туора бэйэмсэх майгылаах киһи буола улааппыт. Оччотооҕу сиэр быһыытынан уолга бу сааһыгар дьоно бэйэлэрин тэҥнээхтэрин, биир баайыылаах баай дьону билсэн, улуу өрүс уҥуоруттан, Мэҥэ Хаҥаластан, уолларыгар ол дьон маанылаах кыыстарын кэргэн кэпсэтэн, илии охсуһан, сайыҥҥы от үлэтин үмүрүтэн баран, күһүөрү уруу тэрийэргэ сүбэлэспиттэр. Анараа ыал хас да уол, кыыс оҕолордоохтор үһү. Кийиит кыыс ыал иккис оҕото эбит, кыргыттартан улахаттара. Кыра унуохтаах, хара бараан буолан баран, ис киирбэх, номоҕон дьүһүннээх, аҕыйах саҥалаах, көрсүө, сымнаҕас майгылаах, үлэһит, сүрэхтээх, дьаһаллаах, барыга бары сыстаҕас, дьоҕурдаах, киһи эрэ санаатын иһинэн оҕо. Биһиги киһибититтэн олох атын, бары өттүнэн утары киһи түбэспитэ үһү.
    Күһүөрү сайын, үлэспиттэрин курдук, икки өттүттэн үмүрү тардан, сүрдээх элбэх киһилээх, ньиргиэрдээх урууну тэрийэн, бары сиэри-туому ситэрэн, кийиит кыыһы сүгүннэрэн, төттөрү Одунулуур күннэрэ үүммүт. Улуу Эбэни этэҥҥэ туораан, туох баар энньэ ынах сүөһүнү, үөр сылгыны үүрэн, билиҥҥи Бүлүүлүүр суол төрдүн тутан мырааны дабайыы буолбут. Элбэх баҕайы көтөл акка кийиит малын, иһитин-хомуоһун, таҥаһын-сабын ындан, уһун быалыы субурҕа тардыллан айаннаабыттар. Барыта этэҥҥэ, санаа хоту табыллыбытыттан астыммыт, манньыйбыт аҕа баһылык кырдьаҕастар инники, илии-атах үлэһит, хамначчыт дьон кэнники, улаханнык ыксаабакка, ыгылыйбакка ат хаамыытынан айаннаан испиттэр.
    Бу истэхтэринэ күтүөт уол урут таптаан миинэр миҥэтэ, хара чуоҕур дьүһүннээх сылгы киэнэ талыыта, мыраан быарыгар, дабайар сир ортотугар турунан, түөрт атаҕын чиккэччи тэбинэн кэбиспит. Ат барахсан уу балай буола тириппит, мэктиэтигэр аллан тахсыбыт көлөһүнэ күүгэннирбит, аҕылас буола сылайбыт. Тэһиин сиэтээччи уолчаан хайдах да гынан аты хаамтарар кыаҕа суох, араастаан эрийэн, тардыалаан көрөөхтөөбүт да мэлигир!
    Көрөр-истэр хамначчыт дьон мустан аймаласпыттарыгар, үрүҥ көмүс сирэйдээх ыҥыырдаах, барыта көмүс киэргэллээх үүт маҥан аты мииммит эдэр тойонноро Сиидэр уолан бөтөрөҥүнэн тибигирэтэн кэлбит. Хайы үйэ ыга кьыһыран, ат кымньыытынан уҥа-хаҥас далбаатаммытынан барбыт. Онно көрдөҕүнэ ааттаах атыгар баара суоҕа биир кыра, тимир үүйүүлээх, сиэдэрэй баҕайы оноһуулаах мас холбука сыыһын төргүүлээбиттэр. Ити кэннэ атын аттарга курдук эбии тирии бэрэмэдэй эҥин суох. Ааттаах

ата ону кыайбакка иннинэн да, кэннинэн да барбат буола быстан тураахтаатаҕа!
    Сиидэр уолҕамчы муҥутаан, өрө кыбдьырына түһээт:
    — Бу туох абааһытын тиэйбиттэрэй? — Диэн бардьыгынаан сана таһаарбыт, холбука бааллыбыт төргүү тирии быаларын сүөрүтэ тардыалаабыт, холбуканы ылан киэр элитэрдии оҥостон икки илиитинэн түһүспүт.
    Сырдык хааннаах киһи сирэйэ дьэс алтанныы кытарыар диэри мадьыктаспыт, мэктиэтигэр ынчыктаан ылбыт даҕаны сүөм да быһаҕаһын саҕаны өрө өндөппөтөх. Бэйэтэ бэйэтиттэн тэптэн бара-бара, оччотооҕу дьон айыырҕаан хаһан да саҥа таһааран үөхсүбэт үөхсүүлэрин үөхсүбүт, этиллибэтэҕи эппит, саҥарбатаҕы саҥарбыт. Тула үмүөрүспүт кыра-хара дьон куттанан, уолуйан атын сирэй-харах буолаахтаабыттар, сири-буору кымаахтаабыттар. Бу кэмҥэ хара бараан бэйэтэ ыгылыйбытыттан көдөрө кубарыйбыт кийиит дьахтар барахсан сүүрэн элэстэнэн кэлэн, айдааннаах мас холбуканы бэрт чэпчэкитик ытыһын иһинэн дэгэс гына харбаан ылаат, түөһүгэр сыһыары туттан баран, айан дьонун субурҕатын инники күөнүгэр баар атыгар ыстаммыт. Икки өттүгэр игирэлэр курдук майгыннаһар чаҕар кыргыттара үрүмэччилии көтүспүттэр.
    Дьэ, бу маны барытын көрбүт дьон бэри диэн бэркиһээбиттэр, сөрү диэн сөхпүттэр. Сорох-сорохторо — толкуйдаах, ичээн өттүлэрэ — куһаҕаны биттээннэр сөҥ түспүттэр. Ити кэннэ туох да атын араллаан тахсыбатах. Бары этэҥҥэ дойдуларын, алаастарын, өтөхтөрүн буланнар сааһыланан, аны кыстык бэлэмин кэмэ кэлэн ол түбүгэр ылларбыттар.
    Эдэр ыаллар саҥа балаҕаннарыгар туспа олохсуйан, кийиит дьахтар дьиэтин-уотун хомуйан, малын-салын чопчулаан, барытын орун-оннугар чөмчөтөн, дьиэлэрин иһэ киһи эрэ кута-сүрэ тохтуур, тэһийэр сирэ буолбут. Кини дьаһаллаах баҕайы, элбэх саҥата-иҥэтэ суох барыта бары кэмигэр ситэн, оҥоһуллан бүтэн-оһон иһэрэ үһү. Эдэр ойоҕун аттыгар оннооҕор Сиидэр уолҕамчы бэйэтэ уоскуйарга, сирэйдиин-харахтыын сымныырга дылы буолар эбит. Дьахтар барытын бары, тугу гыныахтааҕын, тугу былаанныырын Сиидэрдиин сүбэлэһэр. Син барытын бэйэтэ быһааран, бэйэтэ билэринэн дьаһанара эрээри, хайдах эрэ ол оҥоһуу Сиидэр эппитинэн толоруллар курдук тахсан кэлэр.
    Арай биир кимиэхэ да көрдөрбөт, кимиэхэ да кэпсээбэт дьиктилээх. Дьэ, манна кини кими да чугаһаппат. Көмүлүөк оһох кэннинэн, туора харах көрбөтүнэн хаптаһын быыс баар. Күҥҥэ биирдэ, ким да суоҕар кийиит дьахтар кыракый мас кытыйаҕа күннээҕи аһыыр астарыттан лоскуй-лоскуй ууран, ол быыс нөҥүө киллэрэр. Сиидэр ону олох хойут билбит. Биирдэ сорунан туран, ол быыс нөҥүө атыллаары гыммытын хотун ойоҕо олох көҥүллээбэтэх.

Бэрт сорунуулаахтык туора турунан кэбиспит. Мэлдьи нарын-намчы, холку бэйэтэ сирэйэ-хараҕа турбута, дьэ, сүрдээҕэ үһү!
    Сиидэр аһары соһуйбут, хайдах эрэ сүр баттатан, уруккута буоллар, өрө кыынньан өрөһөлөнөн туруох киһи, бу сырыыга уота-күөһэ умуллан, саҥата суох таһырдьаны былдьаспыт. Кэлин даҕаны аны бу быыс нөҥүө киирэ сатаабатах. Кийииттэрин Сиидэр төрөппүттэрэ, аймахтара аһары сөбүлээбиттэр. Биһиги киһибитигэр сөптөөх да дьахтар тиксибит диэн «күлүктэригэр имнэммиттэр». Кыра-хара хамначчыт, отчут-масчыт дьон өссө ордук ылларбыттар. Оҕонньордоох эмээхсин истэригэр ээр-сэмээр сиэн күүтэллэр. Ол эрэн, дьэ, оннук үүт тураан олох уһаабатах. Барыта эмискэ холорук ытыйбытыныы түҥнэри түөрэхтэммит.
    
    Сирин тоҥорбокко эрэ эмискэ баҕайы хара сиргэ маҥнайгы хаар түһэн үллүктээбит. Кыстык хаар буолбатаҕа эрээри, сарсыарда эрдэттэн киэһэ хараҥарыар диэри курупааскы түүтүнүү мап-маҥан, бөдөҥ бэйэлээх хаар тохтообокко түһэн намылыппыт. Киэһэ халлаан — халыҥ, ыанньыйбыт былытынан быыһа-арда суох саба бүрүллэн турар буолан — эрдэ баҕайы хараҥарбыт. Ханна даҕаны хамныыр-хамнаабат киһи барыта, оҕолуун-уруулуун былыкка баттатан, бу киэһэ эрдэ баҕайы утуйбуттар.
    Түүн үөһүн саҕана арай ким эрэ киһини сототун ортотунан буолар гына ыга түспүт саҥа хаары хардырҕаччы үктээн, балаҕаннарын тула эргийэ хаамыталыыр тыаһыттан бастаан дьиэ иһинээҕи чаҕар дьон, кэлин тойонноох хотуннара уһуктан, бары саҥата суох, бүтүннүү кулгаах буолан баран иһийэн, иһиллии сыппыттар. Ол тухары тула хаамар атах тыаһа тохтообот. Дьиэни тула хаста-хаста эргийбитэ буолла?
    Сиидэр, кыыһыран-уордайан, көхсүн хаана хойдубут. Икки чабырҕайынан тымырдара чыбырҕаччы тэбиэлээн, кулгаахтара, иэдэстэрэ итийтэлээн ылбыттар. Ойоҕо туруорумаары саба кууспут илиитин киэр хаһыйаат, кыбдьырыммытынан оронугар олоро биэрбит. Тугу эрэ саҥа таһааран үөхсэ-үөхсэ, харса суох тахсар аан диэки батыччахтаабыт. Аара суолугар түбэспит олох мастары хаһыйа, түҥнэритэ тэбэ-тэбэ ааҥҥа тиийэн, туора мас олууру төлө тардаат, атах сыгынньах, баккынан эрэ таһырдьа ыстаммыт. Хааман хоочугуруур тыас сонно сүтэн хаалбыт.
    Балаҕан тулата, тэлгэһэ тугу барытын мэлдьэспиттии ып-ыраас тыытыллыбатах хаарынан көрөн сытар эбит. Биир да атах суола диэн суох. Атын киһи буоллар, син дьиксиниэх, улаханнык сээбэҥниэх этэ да, биһиги киһибит оннук буолуо баара дуо? Өссө ордук тэптэн, кыыһыран-тымтан, дьиэ иһинээҕилэригэр сырҕан эһэ тэҥэ буолан киирбит. Майгытын билэр буолан, биир да киһи утары биир тылы эппэтэхтэр. Бары да куттанан,

ылы-чып баран, кутуйах хороонун кэҥэтэ сытаахтаабыттар. Хотун ойоҕо, эрин уоскутаары, тугу эрэ бэрт сымнаҕастык, намыыннык саҥаран эрдэҕинэ анарааҥҥыбыт саба бардьыгынаабыт. Ол кэнниттэн ким утуйуо баарай? Баар барыта кулгаах, харах буолан кэтэнэ-манана сытаахтаабыттар…
    Син балайда кэм ааспытын кэннэ, дьэ, саҥардыы уоскуйуох курдук гынан эрдэхтэринэ аны таһырдьа суор кынатын тыаһа сурдурҕаан, саҥата халаахтаан кэлбит үһү. Тэлгэһэҕэ баар үс сэргэттэн ортоку тойон сэргэҕэ түһэн олорон, уу чуумпуга бэрт иччилээхтик, дуорааннаахтык иһиллэр гына, үрүт-үөһэ халаахтаабыт. Дьиэ иһинээҕилэр үксүлэрэ куттанан эттэрэ саласпыт, иэннэрэ кэдэҥнээбит, тымныы көлөһүн саба түһэн уу балай буола тириппиттэр.
    Сиидэр син биир эмиэ туран тилигирэйбит. Улаҕа сытар ойоҕо ыытымаары тардыаласпытын истибэккэ ааҥҥа сүүрэн кэлэн тэлэйэ биэрбит. Арай тойон сэргэҕэ аарыма бэйэлээх кырдьаҕас суор сохсоллон олорор, төбөтүн эҥин-эҥинник хоҥкуҥната-хоҥкуҥната тохтоло суох халаатыыр. Сиидэр тугу эрэ ис хоһооно суоҕу кылана түһээт, күһүҥҥү куска илдьэ сылдьыбыт туулка саата иитиилээх турбутун сулбу ойутан таһаараат, дьиэттэн таһырдьа ойон тахсан, ытан хабылыннарбат үһү дуо! Суортан хара түүнү кытта хас да куорсун тула хаарга ыһыллыбыт, бэйэтэ бэрт ыараханнык өрө көтөн ыадастан тахсан, бэрт куһаҕаннык, иччилээх баҕайытык саҥа таһааран баран, тус хоту диэки кынатын тыаһа сурдургуу турбут. Бу кэнниттэн Сиидэр сүр хатаннык часкыйбыт, саатын тиэргэн ортотугар быраҕаат, дьиэҕэ ыстанан киирэн, сирэйин хоту туох түбэһэри барытын үлтү сыспытынан барбыт. Дьиэ иһигэр баар дьон ким туох хайаҕаһы булалларынан үрүө-тараа бараахтаабыттар.
    Онтон кырдьаҕас тойонноругар тыллаан, хара дьиэттэн баар эр дьону барытын хомуйан, тойон салалтатынан аҕыс айдаан, тоҕус түрүлүөн түһэрэн, сор бөҕөнөн Сиидэри кэлгийбиттэр. Бастаан утаа эр киһи мааныга курданар дьэрэкээн хаарыс солко курунан кэлгийбиттэрин киһилэрэ олох да киһилээбэккэ быһыта тыыллан кэбиспит. Онтон өй ыланнар, бөҕө тирии быанан кэлгийэннэр күүһүн өһүлбүттэр. Бу мучумаан кэмигэр элбэх киһи сирэйэ-хараҕа быһыта сынньыллыбыт. Хата, ким да уҥуоҕа тостубатаҕар, сүһүөҕэ бүлгүрүйбэтэҕэр, эчэйии тахсыбатаҕар махтал.
    Сиидэр муннаах дьүһүннүүн-бодолуун уларыйан, олох киһи аатыттан ааһан, сирэйигэр-хараҕар сирдээҕи олохтоохтон чыҥха атын күлүк түспүт. Ааһа баран, аанньа киһилии да саҥарбат, биир кэм өрө туста, ырдьыгыныы, кыынньа сылдьар буолбут. Түүн да утуйбат, күнүс да олорбот. Бэркэ диэн сыралаһан, сыҥалаһан, айаҕар кырбаммыт эти симэн аһаталлар.

Чачата-чачата, быырпах, кымыс иһэрдэллэр. Бачча тухары иччитэх турбут кыра балаҕаны оттон, сөхсүйэн киһилэрин онно олохтообуттар. Күнү-түүнү аахсыбакка түөрт эр бэрдэ арахсыбакка харабыллаабыттар. Чугас дьоно ыарык-баттык, санаа-оноо бөҕөҕө ыллараннар, олох бүк түһэн сылдьаахтаабыттар.
    Эдэр тойон ыалдьыбыта ситэ уонча хоно илигинэ аҕалара, ытык киһилэрэ, биир түүн эмискэ баҕайы кылгас таарымта кэнниттэн өлөн хаалан соһуталаабыт. Аҕыйах хонугунан быысаһан, аны ийэлэрэ күрүлүүр күнүс охтон түһээт, сырдык тыына быстыбыт. Кырдьаҕас баарына, кини күһэйиитинэн тутан олорбут харабыллара бииртэн биир араас сылтаҕы булуна-булуна тарҕаһар аакка барбыттар. Кырдьыга да хайа киһи көнүл өттүнэн харааччы иирбит, күүстээх-уохтаах эдэр кыанар киһини күөмчүлээн, хаайан олорорго сөбүлэһиэй? Онон кинилэри киһи баалыа да суох курдук.
    Сиидэр буоллаҕына өйдөнүөхтээҕэр, арыый буолуохтааҕар төттөрү эбии түһэн испит. Биир кэм тулахачыйыы, өрө харбыалаһыы, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт саҥа-иҥэ. Инньэ гынан, наар кэлгиэҕэ, баайыыга сылдьыбыт. Аанньа аһаабат, испэт буолан ыран-дьүдьэйэн, хайа охсубут аҥаара, быһа түспүт быһаҕаһа буолаахтаабыт. Хаста да төхтүрүйэн чугастан-ыраахтан араас бэйэлээх ойууну, удаҕаны аҕалан кыырдаран көрбүттэр да туһа суох. Бүлүүттэн аата аар саарга мээнэ ааттаммат улуу ойууну көрдөһүү, ааттаһыы күүһүнэн аҕалан көрүү көрдөрбүттэр. Онтулара барыларыгар да суостаах-суодаллаах тыллары этэн санааларын олох да түһэрбит. Аарыма кырдьаҕас маннык кэпсээннээх үһү:
    — Бу оҕоҕут бардам, дохсун майгытын кыаммакка, Илин эҥээртэн кийиит дьахтардыын киирсибит түктүйэни, улуу удаҕан тыына иҥэриллибит эмэгэтин саҥарыллыбат саҥанан саҥаран, этиллибэт этиинэн этэн-тыынан ыар буруйу оҥостубут, ыарахан, төлөрүйбэт иэскэ киирбит. Аны кэлэн, уолгутун арбаҕастаах да абырыа суох, бытырыыс-таах да быыһыа суох! Эрэйи-муҥу көрбөккө киһигитин ампаардаан кэбиһииһигит!
    Дьэ, ыарахан, ыар да этии буоллаҕа! Сор эбит. Аймах-билэ дьонугар ыар адаҕа, санаа арахсыбат чэнкээйитэ тигистэҕэ. Өтөрүнэн чугас да, ыраах да эргин маннык быһаарыныы ылыллыбытын ким да истэ да, билэ да илигэ ээ. Ытык-мааны дьон ыччатын, ыалдьыбытын да иннигэр күөгэйэр күнүгэр сылдьар уоланы, тыыннаахтыы ампаардаан кэбиһии диэн маҥан дьыала буолбатаҕа биллэр. Муҥ саатар, аҕалаах ийэтэ бааллара буоллар, тугу да быраҕан туран, оннукка тиэрдиэхтэрэ суоҕа эбитэ ини. Улуус кулубата, нэһилиэк кинээһэ, аймахтарын сис дьоно мунньустан, мунньахтаан баран, биир быһаарыыга бигэтик кэлбиттэр. Ампаардыырга!
    Күн-дьыл тымныйан,

кыстык хаар түһэн, күөл, үрэх мууһа туран, инчэҕэй эттээх, сылаас хааннаах киһи тон хаһаа, үүтэ-үөлэһэ суох ампаарга өр барбата биллэр этэ. Сиидэр муҥнаах ампаарданаат, ситэ уон хонук буолбакка орто туруу дойдуттан арахсаахтаабыт үһү!
    Кийиит дьахтар эрэ хараллаатын кытта, уһата-кэҥэтэ барбакка, бэйэтин кытта илдьэ кэлбит икки чаҕар кыргыттарынаан дойдутугар төттөрү көспүт. Сиидэрдээх өтөхтөрө кураанахсыйан, дьоно-сэргэтэ көһөн, дьиэтэ-уота сууллан, баара барыта ыһыллан-тоҕуллан, үс сэргэттэн тойон эрэ сэргэ соҕотоҕун ордон, хаһааҥҥыта эрэ манна дьон олорбутун туоһута буолан чоройон туран хаалбыт.

Туустаах тууйас

Бу кэпсээнин эбэм оччолорго биһиги улууска киэкник тарҕана сылдьыбытын дьонтон истибитин тиэрдибитэ.
    Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии өрөгөйдөөх кыайыынан түмүктэммитэ иккис сылыгар Горнай улууһун биир нэһилиэгэр сайын окко куораттан Дьокуускайдааҕы учуутал орто үөрэҕин кыһатыттан уонтан тахса устудьуон оҕону таһаарбыттар. Бэрдьигэстээххэ диэри таһаҕас массыынатынан, аара биирдэ хонон, буор-сыыс бөҕө буолан кэлээхтээбиттэр.
    Куһаҕан суолга үлтү сахсыллан сылайыы, сындалыйыы ханна барыай? Хата, ону баара, ол эдэркээн оҕолор сууннулар-тарааннылар, аһаатылар да сылаалара ааһа охсон хааларынан бэрт этэ буоллаҕа. Бэрдьигэстээххэ хоннорон баран, ким тута сылдьар, ким сүгэ сылдьар малларын сыарҕалаах оҕуска тиэйэн, бэйэлэрин сатыы хаамтаран, чугас соҕус нэһилиэккэ аҕалаллар. «Чугас» ааттаах сиргэ сарсыарда ааттаах эрдэттэн турунан баран, ыкса киэһэ хонуктарыгар эрэ нэһилиэк киинин булаллар.
    Холкуос салалтата күүтэн, тоһуйан, ас бэлэмнэтэн, кулууп дьиэҕэ хоннорордуу дьаһанан олорбут. Сарсыныгар сөпкө соҕус туран аһааттарын кытта биригэдьиир киһи үс ыҥыыр аттаах кэлэн ыһыктарын, оттуур тэриллэрин ындан, эмиэ айаҥҥа туруналлар. Биир улахан, хара чуоҕур аты биригэдьиир бэйэтэ миинэр, икки маҥан дьүһүннээх, кырдьадас, сымнаҕас аттары кыргыттар солбуһа сылдьан мииммиттэр. Малларын, ыһыктарын тирии бэрэмэдэйдэргэ тэскэччи хаалаан, ыҥыыр икки өттүнэн тэҥнии түһэрэн айанныыллар.
    — Тиийиэхтээх сирбит төһөнүй?
    — Ээ, чугас, чугас! Аара иккитэ тохтоон аһыахпыт, киэһэлэтэ хонукпутугар сөпкө тиийиэхпит. Мин эһигини тиэртим да сонно төннүөхтээхпин.
    Тэтимнээх соҕустук хааман, кумаартан сэбирдэхтээх лабаа дэйбиирдэнэн, этиллибитин курдук икки сиргэ тохтоон, уот оттунан, чэй өрүнэн иһэн, кыратык сынньанан ылыталаан баран, түөртүүр чэй саҕана аналлаах сирдэрин булаллар.
    Тула өттө үрдүк эниэ сыырдаах, ортотугар обургу күөллээх син кэҥэс алаас. Тулата үксүн

хатыҥ, тэтиҥ булкаастаах тыалаах, киһи ис-иһиттэн умсугуйа сөбүлүөн сөптөөх сирэ-дойдута эбит. Алаас оттонор ходуһа сирэ үс үүттээх баҕана күрүөнэн төгүрүтүллүбүт. От бөдөтө, ыга анньан, силигилии үүммүт. Өрт сир буолан, сэтиэнэҕэ суох ыраас оттоох, сирэ остуол ньуурунуу көнө. Күөл кытыытынааҕы уу сымнаҕас ото олох хара уутугар диэри оҕустарыыһы. Хайа да киһи баҕатыйан, санаата кэлэн оттуох сирэ эбит. Алаас илин эҥээригэр, үрдүк сиргэ бүүс- бүтүн турар сытыарбах нууччалыы дьиэлээх, аттыгар туруорбах саха балаҕаннаах, уһун субурхай элбэх сүөһү турбут хотонноох, хас да үп ампаардаах, баһаам элбэх күрүөлээх-хаһаалаах, син балайда баай дьон олорбут сибикилээх өтөх баар эбит. Чугаһаан, ыкса кэлэн көрдөххө, манна дьон олорботоҕо ырааппыт. Хотон сыбаҕа хоҥнон, тононон түспүт. Эркинин маһа хайа эрэ сүүнэ улахан балык ойоҕоһун уҥуоҕунуу атыгыраабыт. Өтөх ото хоп-хойуутук быыһа-арда суох үүммүт. Тойон сэргэ иҥнэри барбыт. Өтөрүнэн манна биир да киһи атаҕа үктэммэтэх…
    Биригэдьиир аттарын күрүөҕэ баайталаан баран, уолаттары соруйсан, илдьэ кэлбит таһаҕастарын дьиэҕэ тастарда. Оҕолор бары бииргэ ампаар дьиэҕэ олохсуйарга быһаарыннылар. Дьиэ иһинээҕи мал-сал туох баара барыта бүүс-бүтүн турарын дьиктиргии санаатылар. Хайдах эрэ дьиэлээхтэр субу ханна эрэ, таһараа дьиэҕэ тахсыбыкка дылылар. Сибилигин ким эрэ төннөн киириэх айылаах. Иһит-хомуос ыскаапка толору, оһох кэннинээҕи долбуурга туос ыаҕайалар, мас кытыйалар, кымыс иһэр, ойо быһыы ойуулаах кыра, улахан чорооннор кэккэлэспиттэр. Билиитэ оһоххо дьэс алтан чаанньык турар. Улаҕа муннук диэки муостаҕа бэркэ диэн күлтэйбит биир солуур истээх улахан сылабаар «бу манна мин бэйэлээх баарбын ээ! » Диэбиттии кылбайбыт. Обургу төгүрүк, үс атахтаах сандалы тула хас да талах олох мастар кэчигирэспиттэр. Арай туох да таҥас-сап суоҕа атыҥыратар, дьон олорботоҕо ырааппытын туоһулуурга дылы. Эркини кыйа оҥоһуллубут биллэрик ороннор кураанах хаптаһын адарайдара атыгыраан сыталлар.
    Оҕолор күлэн-үөрэн сыбдыгыраһан, киирэн-тахсан элэҥнэһэн бэрт дөбөҥнүк оннуларын буллулар. Таһырдьа кутаа уотугар тимир солуурга уу оргутан бидилитэн, кутуу чэй быраҕа охсон баран, арыылаах лэппиэскэни кытта уоттарын тула төгүрүччү олорон, үөрэ-көтө чэйдээтилэр. Аны биир нэдиэлэнэн кэлиэх буолан, биригэдьиирдэрэ киһи төннөрдүү оҥоһунна. Тоҕо эрэ бэркэ диэн туохтан эрэ тэһииркииргэ дылы, ыксал-тиэтэл бөҕөтө.
    — Урут манна кимнээх олорбуттарай? — Диэн ыйытыкка тэнийэн, кэҥэтэн хардарбата.
    — Ээ, оттон баайдар, баайдар олорбуттара! — Диэнинэн муҥурданна.
    Биригэдьиир төннүбүтүн кэннэ уолаттар хотуурдары бэрийдилэр. Тимирин туһунан, хатыҥ мас уктарын туһунан акка ындан кэлбиттэрин хос хомуйдулар. Уолаттар төрдүөлэр. Бары тыа сирин оҕолоро. От үлэтигэр олох кыраларыттан муннулара эриллибит ыччаттар. Өр гымматылар, уктарын олордо охсоот, таптайан чапчыйдылар, сытыылаан сырылаттылар. Бугуһуйбут бэйэлээхтэр өтөх, тэлгэһэ иһинээҕи оту охсон тэлэкэлээтилэр. Түөрт эр бэрдэ араас хайысханан сып-сытыы хотуурдары тэҥинэн түһэрэн, көрүөх бэтэрээ өттүгэр балайда киэҥ сири нэлэһиттилэр. Дьиэ тиэргэнэ, күрүө-хаһаа иһэ ото охсуллан, киһи кута-сүрэ тохтуур сирэ буола түстэ. Бу кэмҥэ кыргыттар холкуос ыһыкка биэрбит ынаҕын этин сууйан, киэһээ аһылыкка анаан, күөс өрдүлэр. Өтөх анныгар, сыыры таҥнары сүүрэн түстэххэ, үчүгэйкээн бэйэлээх, хойуу хатыҥ тулалаах, ып-ыраас уулаах төгүрүк көлүйэ уута күн уотугар күлүмүрдүү оонньуур. Иһэр ууларын онтон баһыннылар.
    Күөс оргуйан, өрө тэбэн бидилийиитэ асчыт кыргыттар туус кутаары көрдөммүттэрэ туустара суох буолан биэрдэ. Хаста да төхтүрүйэн, туох баардарын барытын хос-хос чүүччэйэн көрдөөтүлэр да мэлигир! Суох аата суох. Хаһан да суоҕу суоруоҥ дуо? Уолаттар хотуурдарын боруобалаан, бүтэн кэллилэр. Бары мустубуттарын кэннэ биир кыыс этиилээх буолла:
    — Оҕолоор! Болҕойуҥ эрэ! Манна бары тарҕаһаммыт дьиэлэринэн, ампаардарынан тууста көрдүөҕүҥ. Баҕар, булан ылаайабыт!
    Кырдьык да диэбиттии, иккилии буола-буола, ким дьиэлэри, ким ампаардары өҥөйдө. Өр буолбата, өс киирбэх, улахан ампаартан Кээчии диэн ааттыыр күлбүт-үөрбүт сытыы кыыстара тупсаҕай баҕайы тигиилээх туос тууйаска улахан аҥаарынан кутуллубут үп-үрүҥ, кып-кырылас тууһу булан ылбыт. Уруйу-айхалы, үөрүүнү-көтүүнү түһэрэн, ол туустан күөстэрин тууһаат, сыа-сым курдук тутан, тууйастарын дьиэҕэ киллэрэн, долбуур улаҕатыгар уурдулар. Сайыҥҥы, хараны амсайбатахтара ырааппыт дьон быһыытынан сыа быыстаах эти сиэн, хойуу миини тото иһэн, санаалара көнөн, күө-дьаа аһара айдаарбакка кэпсэтэн, сөбүгэр күлсэн ыла-ыла, бу киэһэ баҕас ханна да ыксаабат дьон быһыытынан наҕылыччы олордулар.
    Сайыҥҥы күн санньыйан уҥуоргу тыа баһын сандаарыччы тыкта. Субу сибилигин күн арҕааҥҥы ойуур быыһыгар түһүө да нуурал, чуумпу түүн саба халыйыа. Субу кэмҥэ түүн өссө да кэм сырдык, үрүҥ түүннэр тобохторо. Хоп-хойуу маҥан туман өрө үтэн тахсыа, көтөр, чыычаах саҥата ньам баран, уу чуумпу сатыылыа.
    Оҕолор аһаан бүтэн, өссө да уота сөҕүрүйэ илик кутаа тула олорон, итир-ботур кэпсэтэн бардылар. Сорохтор дьиэҕэ киирэн утуйардыы оҥостон сыттылар. Били туустаах тууйаһы булбут Кээчии кыыс иһит сууйаары солуур тутуурдаах аллара көлүйэҕэ сүүрэн элэстэнэн киирдэ. Мас далаһа үрдүттэн уу баһаары тобуктаан олорон төҥкөйбүтэ, хайалара эрэ кип-киэҥ, хап-хара харахтара кинини тонолуппакка уу иһиттэн уун-утары көрөн олорорго дылы эбит. Кыыс этэ тардан дьик гынна. Аһара соһуйан, мух-мах барда. Этин сааһа арыллан, хас тымырын аайы төбөтүн оройуттан тилэдэр тиийэ тымныы сүүрээн сүүрэргэ дылы гынна. Кини кэннигэр аар хатыҥ үс салаа буолан үүнэн күөгэйэн турар эбит. Бу үс салаа ортотугар уһун сырдык, хаарыс солко байбарылаах ырбаахылаах, үрүҥ көмүс бастыҥалаах, илин-кэлин кэбиһэрдээх, көмөр хара, уһун өрүүлээх суһуоҕун толору түөһүн икки өттүнэн түһэриммит, кип-киэҥ хара харахтаах, маҥан төгүрүк сирэйдээх, толлоҕор уостаах эдэр кыыс кинини көхсүн хараҕынан дьөлө көрүөхтүү тобулу одуулаан олороро сиэркилэ ньуура буола чуумпурбут көлүйэ уутугар күлүк буолан түспүтүн көрөр эбит!
    Ойон туран, сүр хатаннык часкыйаат, кураанах солуурун киэр илгэн таҥкынатаат, сырыынньа сыыры өрө сүүрдэ. Дьүһүн кубулуйар диэн, киһи сөҕүөн курдук, дьэ, түргэн да буолар эбит. Үчүгэйкээн, күлбүт-үөрбүт, наар күлүм аллайа сылдьар Кээчии кыысчаан, соһуйан, ах баран олорор оҕолорго сүүрэн бырдааттанан тиийэригэр хайы үйэ олох атын киһи буолан дьүһүлэнэн кэллэ. Бааммыт былаата аара түһэн, уһун баттаҕа ыһыллан, ис киирбэх сирэйэ ханньары тартаран, ып-ыраас чаҕылхай хараҕын уота өһөн, хайдах эрэ барбатах балык миининии болоорхой өҥнөнөн, икки дьабадьытынан үрүҥ күүгэн аллан, бэрт чэпчэкитик дыгыйа элэстэнэн сүүрэр бэйэтэ ыбыс-ыараханнык батыччахтаан кэлбитэ көрүөхтэн сүөргү этэ.
    Өмүттэн хаалбыт оҕолорго үөс батааскы биэрбэккэ кыыстара кинилэри тула эргийэ сылдьан эккирээн ньиһийдэ. Бастаан утаа дьүүлэ-дьаабыта биллибэт суор дуу, тураах дуу саҥатынан кыламмахтаан баран, дьэ, чуолкай баҕайытык, хас биирдии тыла киһини төбөтүн оройунан киирэрдии кутуран барда:
    — Аай-аайбын да, оҕолоор! Абаккам да баар эбит! Айбыт аҕам, төрөппүт ийэм барахсаттар кэриэс-хомуруос гынан миэхэ анаан уура сылдьыбыт ойуулаах-оһуордаах, киэргэллээх-мандардаах хаарыаннаах бэйэлээх туос тууйаспар кутуллубут хаар маҥан тууспуттан ылан, аһаан чыпчырынан, астарын дуомугар куттубут буола-буолалар!
Ити буоллаххытына иэстэһэр диэн баар, иэҥҥитин хастыам, атыннык дьаһаныам!..
    Сити курдук, итинниккэ майгынныыр ис хоһооннооҕу биир тыынынан суккуйан баран, кыыстара муҥнаах өйүн сүтэрэн, уҥан налыс гынан хаалаахтаата. Оҕолор айманнылар. Ама дуо? Ким оннук араллааны күүппүтэ баарай? Утуйаары сыппыт икки кыыс, биир уол айдааны истэн тахсыбыттара да аан таһыттан ырааппатахтара. Син өй буланнар, үмүөрүһэ түһэннэр, өйө суох сытар кыыстарын тула муһуннулар. Ким тугу сатыырынан, тугу кыайарынан көмө оҥоро сатаатылар.
    Хата, ону анарааҥҥылара бэйэтэ тыын киллэрэн, хараҕын көрөн, өйдөнөн кэллэ. Дьиктитэ диэн, тугу гыммытын, тугу саҥарбытын олох да билбэт эбит. Оҕолоруттан истэн, төттөрү бэйэтэ уолуйуу бөҕөтүн уолуйда, куттанна аҕай. Дьүөгэлэригэр өйөтөн олорон марылаччы ытаата. Сыыйа уоскуйан, урукку киэбэр түһэн, бэйэтэ бэйэтинэн буолла. Онтон олох бүтэһиктээхтик өйдөнөн, көлүкэҕэ киирэн, кими көрбүтүн сиһилии кэпсээн биэрдэ.
    Дьэ, онтон бары да улаханнык куттаннылар, салыннылар. Төһө да комсомоллар, аныга сэбиэскэй көлүөнэ оҕолоро да буоллаллар, өбүгэлэрэ үйэлэр тухары эттэригэр-хааннарыгар, өйдөрүгэр-санааларыгар иҥэринэн кэлбит итэҕэллэрэ уһуктан айманнылар ахан. Хайдах да санаалара кэлэн бу өтөххө, бу дьиэҕэ хаалыа суохтар. Онон бары, биир киһи курдук, түүннэри көһөр аатыгар бардылар. Алааска бэйэтигэр иһирдьэ соҕус арыы хатыҥ чараҥ баарын сөбүлүү көрөннөр, онно тиийдилэр. Уолаттар от үлэтигэр сыстаҕас дьон, бэрт үөрүйэхтик, сыыдамнык туттан-хаптан от ураһаны туруорбутунан бардылар. От күрүөлэрин кэрийэ сылдьан, сөптөөх уһун сиэрдийэлэри субуйа тардан ылан, сүгэн аҕалан, ураһа уҥуоҕун туруора оҕустулар. Хойуу, киһини курданарынан үүммүт оту охсоннор, ураһаны бары көмөлөөн өр гымматылар. Өлгөмнүк түспүт түүҥҥү сиик сүдүрүүнүгэр ньылбы сытыйбыт оҕолор хаһан уот оттунан, танастарын куурдунан, чэй иһэн бүтүөхтэригэр диэри сайыҥҥы күн кылбайа таҕыста. Ааспыт күн күүппэтэх өттүлэриттэн долгутуулаах охсууну оҥорон, араас түбүккэ түһэрбититтэн сылайбыт оҕолор ураһаларыгар киирэн утуйан хааллылар.
    Төһө да күн тахсыбытын кэннэ сытталлар, син биир отчут дьон быһыытынан сарсыарда син сөпкө туран суунан-тараанан, аһаан баран, икки бөлөҕүнэн хайдан охсууга киирдилэр. Уолаттар биир бөлөх, кыргыттар иккис бөлөх. Сөбүлүүр үлэлэрин күүскэ үлэлээннэр, санааттан-онооттон аралдьыйан, эдэр дьон эдэр курдук күлэн-үөрэн, хаадьылаһан, оонньоһон бардылар. От ыйынааҕы уот куйаас сатыылаата. Кыра да салгын оҕото ил гынаахтаабат. Уу чуумпу. Туох баар барыта, күн уохтаах уотун иҥэринэн, ип-итиинэн илгийэр. Кумаар кыната кууран, сииктээх сири былдьаһан от быыһыгар бүктэ. Арай күлүмэн обургу күннээтэ, хамныыры барытын тула көтөн күүгүнээтэ. Бастыҥ охсооччулара Бааска уол түөртүүр чэй саҕана хотуурун:
    — Тугу да хоппот, быһа түспэт буолла! — Диэн мөҥүттэ-мөҥүттэ таптанарга быһаарынан, лаглайбыт хойуу лабаалаах аар хатыҥ күлүгүн талан олоҕун оҥоһунна.
    Кыстыгын лаппаҕар, олохтоох лэкэҕэ батары саайан баран, икки атаҕын икки ардыгар кыбыйа олорон, өтүйэнэн охсуолаан, хотуур тимирин лыҥкыначчы ыллаппытынан барда. Бу олорон, Кээчии кыыс курдук, эмиэ кини көхсүн хараҕын ким эрэ тобулу одуулуурун биллэ. Хайдах эрэ тэһииркээтэ, туох эрэ оччото суох быһыы-майгы тахсан эрэрин сүрэҕинэн сэрэйдэ. Хотуурун аргыый сэрэнэн, туора ууран баран эргиллибитэ уун-утары, хойуу хатыҥ лабаатын быыһыттан төрөөн баран көрбөтөх эдэркээн кыыһа кип-киэҥ, хап-хара харахтарынан кинини өтөрү көрөн олорор эбит. Бу түгэҕэ биллибэт дириҥ, далай хара чүөмпэ харахтарга тимирэн эрэрдии көрбүтүн кыайан араарбакка, дөйүөрбүт курдук балайда өр олордо. Устунан этэ-сиинэ тыҥаан, быччыҥнара күүрэн кэллэ, сирэйэ ханньары тарта, олорон эрэн, эмэһэтинэн өрө лаһырчахтаата, икки ытыһын таһынан лабырҕатта. Хатан баҕайытык суордуу кыланна уонна ойон турда. Икки хараҕын муҥунан быччаччы көрдө, баттаҕа арбаччы туран хаалла, дьүһүн кубулуйан киһи билбэт киһитэ буола оҕуста. Ис-иһиттэн улаханнык тоҥмут киһилии титирээн, тиистэрин тыаһа лыбыгыраата. Ынырык баҕайытык, түгэхтээхтик саҥа таһааран бабыгыраата…
    Тэйиччи от охсо сылдьыбыт оҕолор турбут сирдэригэр хотуурдарын хааллартаан баран, саба сырсан кэллилэр. Саҥардыы Бааскаҕа чугаһыах курдук гынан эрдэхтэринэ уоллара утары мэҥэрийэн ыһыллан турда. Биир кэм халлаан диэки олоотуу-олоотуу, күөрчэх ытыгыныы өрө ытылла сылдьан, сөҥ баҕайытык, хас биирдии тылы сүгэ-балта охсуутун курдук иһиллэр гына кутуран дьигиһиттэ. Оҕолор чинэрис гынан, тэйэн биэрэн, бары уу чуумпутук иһийэн, ким ханна турбута да онно иһиллээн туран хааллылар. Уолларын кутуруута тойук курдук хоһооннуҥу майгыннаахтык сааһыланан субулла кутулунна…
    Хайа эрэ, ханна эрэ кый ыраах баар сиртэн ким эрэ айан бөҕөтүн айаннаан, орто туруу бараан дойдуга, бу кинилэр алаастарын чопчу ааттаан-суоллаан тиийэн кэллэ. Манна баар оҕолору биирдэрин да ордорбокко ааттарын ааттаан, тас дьүһүннэрин ойуулаан биэрдэ, онон истэн турааччылары аһара салыннарда. Сорох-сорохтор эттэрэ саласта, сүһүөхтэрэ хамнаата. Ол кэнниттэн, били Кээчии эппитин-тыыммытын курдук, кутуруубут барыта эмиэ тууспут тула эргийдэ. Бүтэр уһугар тиийэн, кыыһыран-тымтан туран, аны алаастан холдьоҕон кууһуннарда. Эппит тылын ылыммат, истибэт түгэннэригэр ким туох куһаҕан буолуоҕун туһунан сааныы аҥаардаах кутуран кулдьугуратта. Чараас эрэһиинэ мээчик дьөлө ыстаннаҕына тыына тахсан харбыс гынарыныы, кутуран дьиэгэнийэ сылдьыбыт Бааска уол биирдэ хаптас гына түстэ, эккирээн ньиһийэ сылдьыбыт сиригэр охсуллубут оттуу оҕунна…
    Уу чуумпу, арай алааска күөрэгэй ырыатын кытта араас чыычаах саҥата эрэ иһиллэр. Ким да оннуттан харыс да хамнаабата, бары дөйбүт курдук аҥааран туран хааллылар. Чочумча соҕус буолан баран, Даайа кыыс балачча обургутук сарылаабытынан умса баран түстэ уонна уйа-хайа суох саҥа таһааран ытаан марылаата. Ол онтон өй ылбыттыы, дьэ, бары тэҥинэн хамсаан-имсээн кэллилэр. Уолаттар уолларыгар, кыргыттар кыыстарыгар мустаннар, өйөөн-убаан туруоран, от ураһаларыгар киллэрэн, тулалыы ким олордо, ким сытта.
    Салайааччылара, бу от кэмигэр дьаһайааччылара, түс-бас киһилэрэ Куоста кимнээҕэр да ордук санааҕа ылларда. От үлэтин тохтотон, куотар аакка бардахтарына салалта киниттэн хайаларынааҕар да ордук ирдиирэ биллэр суол.
    Барыларын да төбөлөрүгэр ааспат-арахпат санаа эргичиҥнээтэ.
    Хайдах буолабыт? Бу үлүгэрдээх суостаах, уордаах тыллары аахсыбатахпытына, оттообуппут курдук оттуу сырыттахпытына хайдах туох буолан иһэрбит биллибэт! Ол оннугар, эрэй аҕыйах эрдэҕинэ этиллибитин курдук тэскилээн биэрбит ордуга дуу?.. Хас биирдиилэрин ааттарынан ааттаан туран, истибэт түгэннэригэр ханнык ыарахан дьылҕа күүтэрин этиппитэ сүрэ бэрдэ! Хас биирдии оҕоҕо ол сүгэ-балта охсуутугар тэҥнээх, кырыыс аҥаардаах этиллибит тыллар оройдорунан киирэн тилэхтэригэр диэри тымныы сүүрээн буолан киирдэхтэрэ. Эдэр дьон — төһө да абааһы да, таҥара да суох диэн тыыҥҥа иитиллибиттэрин иһин — уу харахтарынан көрбүттэрин, эт кулгаахтарынан истибиттэрин хайдах да мэлдьэһэр да, утарсар да кыахтара суоҕа. Уоскуйбуттарын, холкутуйбуттарын кэннэ салайааччылара Куоста тэрийбит мунньаҕар барыларын санаата биир буолла: «Оту тохтоторго, уталыппакка алаастан тахсан биэрэргэ».
    Ходуһаттан, киирэн, хотуурдарын хомуйан таҕыстылар, малларын-салларын чөкөтөн, онтуларын үллэстэн, сүгэһэр оҥостон, алааска киирэр суол аартыгынан тахсан, кэлбит суолларын бата төттөрү бардылар. Сайыҥҥы күн санньыйан, киэһэриитэ кэҥэс ырааһыйаны булан, онно тохтоон хонордуу тэриннилэр. От охсон, синньигэс үөл титириктэри быһыта сынньан аҕалан отуу дьардьаматын туруоран, отунан бүрүйэн отуу оҥоһуннулар. Кэри-куру уот тула олорбохтуу түһэн баран утуйдулар.
    Сарсыарда ааттаах эрдэ туран, Куоста биир уоллуун иккиэ буолан бөһүөлэктээтилэр. Сыаллара диэн — холкуос салалтатыттан атын сиргэ көһөрөн оттотоллорун ситиһии. Эдэр дьон икки көс сири өр гыммакка, күнүскү чэй саҕана холкуос хонтуоратын боруогун атыллаатылар. Хата, бэрэссэдээтэли бэйэтин уонна нэһилиэк сэбиэтин баттаһа кэлбиттэр. Туох буолбутун, туохха түбэспиттэрин сиһилии кэпсээн биэрбиттэригэр бэрэссэдээтэл, аҕамсыйа барбыт, сэриигэ сылдьыбыт киһи син чугастык, холкутук ылынна. Ол оннугар сэбиэт, турбут-олорбут сытыы сирэйдээх-харахтаах эдэрчи киһи, күүппэтэх өттүлэриттэн атыннык бурҕайан турда:
    — Хайа, бу эһиги, бэйэҕит бэйэҕитинэн, учуутал үөрэҕэр үөрэнэр ыччат, хайдах буола сылдьаҕыт? Ханна баар абааһыны, сибиэни итэҕэйэҥҥит бу үлүгэрдээх былдьаһыктаах күннэргэ оттообокко көһө оонньуу сылдьаары гынаҕыт дуо? Ол-бу буолбакка үлэлээбиккит курдук үлэлээҥ! Истибэт буоллаххытына үөрэххитигэр, дириэктэргэ биллэриэм!
    Син балайда ыһыытаан-хаһыытаан, тыына тахсыбытын кэннэ муударай киһи, бэрэссэдээтэл, уолаттарга эр-биир ат булаттыы охсон биэрдэ. Тыл-тылга киирсибэт түгэҥҥэ көлөлөөх дьон кимтэн да тутулуга суох көһөн кэлиэхтэрин сөп.
    Киэһээҥҥи сиик тумана хойуу баҕайытык үрүҥ суорҕанныы тэлгэниитэ уолаттар сэбиэти кытта сикситэ сиэллэрэн, бу тиийэн кэллилэр. Уоттарын тула мустан олорор оҕолор үөрэн күүгүнэһэ түстүлэр. Сэбиэт хайдах атыттан түспүтэ да эмиэ мааҕыҥҥы тойугун туойбутунан барда. Тугу да утары этэр кыах биэрбэккэ мөҥөн-этэн бурҕатта. Улахан баҕайытык, итийэн-кутуйан саҥаран добдугурата туран, биирдэ тыл быһаҕаһыгар кэлэн, эмискэ бөтө бэрдэрдэ. Өрө уһуутаат, соһуччу баҕайытык барыларын өмүтүннэрэн суордуу кыланна уонна төтөлө суох кутуран дьигиһиттэ. Этэр этиитин сүрүн ис хоһооно син биир Бааска уол эппитинии. Арай сааныылаах кэрчигэр сэбиэт бэйэтэ, ойоҕо, оҕолоро киирбиттэр…
    Баар киһи барыта тура эккирээннэр, тэйиччи тыа саҕатыгар мустан туран, барытын иһиллээн, иһийэн турдулар. Сэбиэт соҕотоҕун уот оннун тула эккирии сылдьан кутурар. Бааллан турар аттар сиргэнэн өрүтэ туруох курдук мөхсүбүттэрин уолаттар тэһииннэригэр түһэн туора сиэтэн таһаарталаатылар. Түмүк тылларын этэн бүтэрээт, сэбиэт уот таһыгар оҕунна. Кэтээн турбут уолаттар саба сүүрэн кэлэн, киһилэрин көтөҕөн илдьэн, күөх хонууга таҥас тэлгээн сытыардылар. Сэбиэт иччитэ суох мээнэнэн мэндээриччи көрбүт харахтара олохторун булан оттомурбуттарын кэннэ олордон эрэн, тимир куруускаттан сойбут чэйи иһэртилэр.
    Дьэ, киһи эрэ буоллар, сэбиэт кута-сүрэ тостубут, сирэйэ-хараҕа салбадырбыт. Туох диэн кутурбутун Куоста барытын сиһилии кэпсээн биэрбитигэр олох да самынна. Мэктиэтигэр уҥуохтуун намтаабыкка, бэйэлиин аччаабыкка дылы буолла. Түргэн үлүгэрдик хомуна охсон, төһө да түүнүн иннигэр айаннаабытынан бардылар. Барыларын санаата биир: «Бу дойдуттан хайа кыалларынан түргэнник тэскилии охсорго!»
    Сарсыныгар бөһүөлэккэ биир күн өрөтөн баран, устудьуоннары олох атын сиргэ, олохтоох отчуттары кытта бииргэ оттоппуттар этэ.
    Ол бастакы алаастарыгар, хойут кимтэн эрэ истибиттэрэ, ыал ыалынан туох эрэ биллибэт ыарыыттан бүтүннүү эстибит сиригэр, дьиҥинэн, ким да хотууру түһэрбэтэҕэ сүүрбэччэ сыл буолбут үһү. Сэргэстэһэ сытар алааска олохтоох кырдьаҕас оҕонньор сыл аайы таарыйа өртөөн кэбиһэр буолан сэтиэнэҕирбэт, лаҥханан саба үүммэт эбит.