Аудиота:

    Өрдөөҕүтэ этэ. Куруорт дьиэтин биир хоһугар икки саха түбэспиппит. Уустук дьылҕалаах, дьикти олохтоох киһи эбит, кэлин санаатахха. Наар киһи уоһун кэтээн тахсара. Билиҥҥи саха олоҕун сүрдээҕин болҕойон истэрэ. Тугу барытын интэриэһиргиирэ: от, бурдук үүнүүтүн кураан охсуутун, үлэ төлөбүрүн, табаар сыанатын, төһө тутуу барарын, ас-үөл төһө дэлэйин. Оннооҕор дьон-сэргэ, дьахтар аймах хайдах таҥнарын-саптарын, онтон да атыны, арааһы, үгүһү. Бэйэтэ сэриигэ сылдьан бааһыран ба­ ран тардыллан хаалбытын, калин төрүт да Прибалтикаҕа олохсуйбутун туһунан быстахостох кэпсиирэ. Сынньалаҥ бутан дойдулуурум саҕана Прибалтикаҕа ыалдьыттата ыҥыра сатаабытын буолумматаҕым. Хайдах эра сайыһа, харааста хаалбыта. Арахсарбытыгар хардарыта аадырыстарбытын бэрсибиппит.
    Дойдубар эргиллэн калан эмиэ үлэ үөһүгэр төбөм оройунан түһэ сырыттахпына, биир киэһэ кэргэним үөннээхтик көрө-көрө: «Соҕуруу сыл­ дьан билсибит дьахтарыҥ сурук ыыппыт», диэн баран хап-халыҥ кэмбиэри туттаран кэбиспитэ. Мин хаһан да маннык халыҥ суругу туппатах киһи наһаа соһуйбутум. Били куруорка бииргэ сыппыт киһим суруйбут эбит. Ол киэһэ оҥостон олорон суругу аахпыппыт. Онтон быһа тардан билиһиннэриим.
    «Биһиги бастакы артыаллар холкуос буолууларыгар, 1935-1936 сс. Диаки, туох баар сүөһүбүтүн, сухабытын, от-бурдук, көлө араас тэрилин холбоон холкуоска киирбиппит. Үлэлиир саастаах дьон үһүө этибит. Мин уонна аҕалаах ийэм. Ону таһынан быраатым, икки балтым бааллара. Көлөһүн күммүтүгэр сылга биирдэ ат, туораах бурдук биэрэллэрэ. Сэрии инниттэн кураан дьыллар буоланнар от, бурдук сүгүн тахсыбат буолбута. Көлөһүн күнүгэр бэрт дуона суоҕу биэрэллэрэ. Биир сыл ырыганнаабыт сүөһү этин биэрбиттэрэ. Миинэ таҥас сууйбут уу курдук, хааппыла да саҕа тэһэ анньар хоргуна суох эта. Ыксаан уларыттараары гыммыппытыгар бэйэҕит сүөһүгүт этин биэрбиппит диэн баайсан, хата, күргүйдэнэн, мөҕүллэн хаалбыппыт. Онон сэрии инниттэн хоргуйар аакка барбыппыт.
    Мин 1942 сыллааҕы хомуурга хабыллан аармыйаҕа утаарыллыбытым. 1943 Сыллаахха арҕаа фроҥҥа сэрии уотугар киллэрбиттэрэ. Инники кирбиигэ киириэхпит эрэ иннинэ ийэлээх аҕам өлбүттэрин туһунан сурук туппутум. Дьонсэргэ хоргуйан эрэрин антах да сылдьан истэр этибит. Онон бүтэйдии сэрэйдэҕим дии. 1944 Сыллаахха Прибалтикаҕа тиийэн ыараханнык бааһырбытым. Сыл кэриҥэ госпитальга сыппытым. Ол кэмҥэ кыайыы буолбута. Биһигини сотору демобилизациялаабыттара. Дойдубар төннүөхпүн санаам адьас буолбатаҕа. Ийэлээх аҕам, быраатым, балыстарым бары хоргуйан өлбүттэрэ. Онно тиийэн чороҥ соҕотох

сылдьыахпын баҕарбатаҕым. Онон бу дойдуга хаалан кыһыл арыгыны оҥорор собуокка быстах кэмҥэ үлэҕэ киирбитим. Оту-маһы кытары тустар курдук ыарахан үлэ буолбатах этэ. Уопсай хоско кырабаат биэрбиттэрэ. Испит ыларынан аһыырбыт, кыһыл арыгыны киһи элбэҕи испэт буолар эбит этэ. Сүрэххэр түһэр, барбат буолан хаалар. Сыыйа хамнастанан, ордорунар буоллубут. Онон борохуолкаҕа баран араас таҥаһы атыылаһабыт. Оччотооҕуга саҥа таҥас диэн кэлиэ дуо? Дьааһыкка ньиксийэ сыппыт, киһи кэппит таҥаһа буолар. Борохуолкаҕа сылдьан биир олохтоох кыыһы кытары куодарыспытым. Кини онно атыыһыттыыр этэ. Бэрт кылгас кэмҥэ билсэн баран, холбоһор буоллубут. Ийэтэ сытыы, хоодуот баҕайы эмээхсин, бука, туора урдус диэтэҕэ буолуо, кыыһын биэримээри дьирээлэстэ. Аҕата оҕонньор ити кэмҥэ уһугулаан сытара. Кыыһын дьолун быһымаары эрэ сөбүлэстэҕэ буолуо. Онон холбоһор буоллубут. Аҕыйах сүөһүлээх эбиттэр, ону ийэлэрэ эмээхсин көрөр. Миигин сир үлэтэ саҕаланыар диэри собуоппар улэлиирбэр эттилэр. Бу дойдуга саас эрдэ кэлэр эбит. Муус устар бутуутэ сир үлэтэ бүтүөхтээх. Аны биир моһуок үөскээтэ, бааһыналары сапернай биригээдэ миинэттэн ыраастыар диэри сир үлэтин көҥүллээбэттэр үһү диэн буолла. Оттон сапердар холкуостар сирдэрин миинэттэн ыраастаан бүтэрдэхтэринэ эрэ, биирдиилээн ыаллар сирдэрин бэрэбиэркэлиэхтээхтэр. Онуоха диэри сир сиигэ куотар, оҕуруот улэтэ хойутуур диэн дьон айманна. Үгүстэр көҥүллэппэккэ да сир үлэтин саҕалыахха диэн сүпсүлгэн бөҕө буолла.
    Мин сапернай биригээдэҕэ сулууспалаабытым, ол тэриллэри ылҕаан-ылҕаан баччаҕа кэллэҕим дии. Онон бэйэм щуп оҥостон бастаан бурдугум бааһынатын бэрэбиэркэлээтим. Он­ тон оҕуруотум сирин бүтэрэрбэр миигин кэтэһэн уочарат бөҕө буолбут. Дьонум күнү күҥҥэ бырахсан атын билэр дьоннорун бааһыналарыгар ыыталлар. Онтон олохтоох сэбиэттэн кэлэн мин чахчы сапер буоларбын туоһулуур кумааҕыбын көрөн, дьиҥнээх көҥүл биэрдилэр.
    Оннооҕу дьон хаһаайыстыбаҕа наадалааҕы барытын харайар, булбуттарын ыһыктыбат буолаллар эбит. Сотору буолаат биир киһи сэрии хонуутугар хаалбыт дьиҥнээх миноискатели булан аҕалан соһутта. Дьиҥэр миинэлэммэтэх оройуон эбит. Тааҥкаҕа аналлаах икки эрэ миинэни булбуппун сөҕүү-махтайыы бөҕө буолла. Биһиги бааһыналарбыт ким хайа иннинэ мии­ нэттэн ыраастанан ыһыыбытын түмүктээтибит. Ийэ кынным дьэ астынна, ытыктыыр курдук буолла. Дьиэ кэргэҥҥэ ил-эйэ үөскээтэ.
    Мин бастаан дьэ үлэбитин бүтэрдибит ини, аны хомуйарбыт эрэ хааллаҕа дии санаабытым - алҕас эбит. Дьиҥэр үлэбитин саҥа саҕалаабыт эрэ эбиппит. Мин да урут от-мас

үлэтигэр бустаҕым-хаттаҕым дии. Оттон бу дьон таһыччы ордук эбиттэр. Миигин сэриигэ бааһырыылаах диэннэр харыстыы сатыыллар. Үчүгэйэ диэн сарсыарда хойукка диэри утуталлар. Ол оннугар хойукка диэри үлэлиибит.
    Манна эмиэ холкуостар диэннэр бааллар. Ол гынан баран онно киирэргин, киирбэккин бэйэн быһаараҕын. Сирдэрин былыр үйэҕэ үллэрэн, быһааран кэбиспиттэр, ону былдьаабат эбит­ тэр. Ол оннугар нолуок төлүүгүн. Онтуҥ үүнүүн биэс уон бырыһыанын кэриҥэ буолар. Онон үлэҥ аҥара холкуоска, аҥара бэйэҕэр курдук буолар. Астара-үөллэрэ биһиэнин курдук буолуо дуо, сыата-хоргуна суоҕу аһаабаккын. Винограднай арыгыны иһэ сылдьаҕын. Талбыт күҥҥэр сынньаныаххын сөп. Сотору утуу-субуу уоллаах кыыс оҕоломмуппут. Дьикти буолар эбит. Мин урут холкуоска күн бүтэрин кэтэһэн аатыгар эрэ үлэлиир буоларым. Оттон манна үлэтэ суох адьас сатаммат, тугум эрэ итэҕэс курдук буолар. Киһи үлэҕэ оннук тартарар буолар эбит.
    Дьэ, ити курдук дойдубуттан тэйдэр-тэйэн хааллым. Оччотооҕу олохпуттан билигин кэлэн саныырым диэн, били, көтөх ынах этэ эрэ. Ол миинин иһэн баран утуйарым, үлэлии барарым. Тоҥуу-хатыы…
    Оттон бэйэҕэр үлэлиир адьас атын буолар эбит. Үлэҥ тиллэр, үп буолан бэйэҕэр киирэр, талбыт ас-таҥас. Үтүө суобастаахтык үлэлиэххэ эрэ наада. Манна ким да, кими да албыннаабат. Өскөтө албынныыр буоллаххына бэйэҥ бэйэҕэр куһаҕаны оҥостоҕун. Мин билигин үлэнэн ыалдьабын. Үлэлиирбин кэтэһэбин уонна онтон дуоһуйабын, үлэтэ суох сатаммаппын. Сынньанар дьиэҕэ сахалыы саҥаны истээри тиийэбин. Сорох ардыгар күһэйбит курдук биир да саха суох буолар. Оччоҕо төннөн хаалабын».
    Суругун бүтэһигэр ааппын-суолбун ааттаан туран дьиэ кэргэммин бүтүннүү дойдутугар күүлэйдэтэ ыҥырбыт. «Кэлэр-барар о. Д. А. Ороскуотун тус бэйэм уйунабын», - диэбит…

Серафим Ильин
Чолбон 02/2013