Киһи элбэх дьиибэни-дьээбэни, түүлүгэр да баттатан көрбөтөх хартыыналарын көрүөн сөп. Сорох итинтэн улаханнык соһуйар, сорох хараҕын хатаабат, аахайбат.

Уулуссаҕа уоллаах кыыс ыбылы куустуһан баран, дьон ортотугар сыллаһа-уураһа тураллара, пиибэ тутуурдаах, сигарета уобуулаах хаамыы — бу барыта хас биирдии киһи күннээҕи көрөр түгэннэригэр кубулуйда. Өссө кыһыытын-абатын, Правительство дьиэтин күлүгэр, отун-маһын быыһыгар сөрүөстэн олорон, аа-дьуо кэпсэтэ-кэпсэтэ пиибэлиир ыччаты үгүстүк көрөр буоллубут. Ити аата тугуй? Кими да убаастаабат, тугу да толкуйдаабат быһыы дуо?! Арааһа, кырдьык итинник диирбитигэр баҕарбатахпыт да иһин, тиийдибит быһыылаах.
Көр, оннооҕор бу адьас соторутааҕыта бииргэ үлэлиир дьонум “Оҕо эйгэтэ” маҕаһыын иннигэр кус сыгынньах кыыс сытарын көрбүттэр. “Бу кыыс хайдах буоллаҕай? Ыарыйдаҕа дуу? ”— Диэн куттанан чугаһаабыттара, төрүт да атыннык “ыалдьа” сытар буолан соһуппут. Аһыы утаҕы испит түмүгэр тугу да толкуйдаабат, быһаарбат буолан хааллаҕа. Сынньанар сир баранан, оҕо-аймах сөбүлээн сылдьар сиригэр сиппит-хоппут кыыс итинник дьүһүлэнэн сытара көрөргө төһө үчүгэйий?! Күрүлүүр күнүс маннык буоллаҕына, халлаан хараҥарыыта хайдаҕый?
Дьэ, өссө арай биһиги биир үтүө киэһэ Орджоникидзе болуоссакка дьүөгэбитин атаара бардыбыт. Сөрүүн буолан, куорат устун дьаарбайа сатыы астардыбыт. “Итии точкалартан” биирдэстэрин студгородогу, Сэргэлээҕи, таарыйан аастыбыт. Уу-чуумпу, уулуссаҕа бу диэн киһи-сүөһү көстүбэт. Арааһа, студеннар бары сессияларын этэҥҥэ туттаран, ким практикаҕа, ким дьиэтигэр тарҕастаҕа. Онтон “Доҕордоһуу” болуоссатыгар тиийэбит. Икки-үс оҕо роликтыы сылдьаллар. Урут манна оһуохай ыытыллар эбит буоллаҕына, билигин чуумпу. Аргыый наллаан хааман, “Туймаада” маҕаһыыҥҥа кэллибит. Киоска бөҕө. Бу биир уол пиибэ бөҕөтүн атыылаһан баран үөрбүт-көппүт быһыынан, массыынатын диэки харбыаласта. Онуоха мин ити уол эбитим буоллар, кыыспын кытта биир эмэ интэриэһинэй киинэҕэ сылдьыам этэ диэн санаа тоҕо эрэ мин төбөбөр көтөн түстэ. Ол санаам сайҕаныан икки ардыгар аны биир кыыс “LM” сигаретаны ылла. Хор, икки күн килиэптэнэр харчытын сигарета оҥордоҕо ити. Ол кэннэ харахпын тохтобулга хатыыбын. Дьон бүтэһик автобуһу (ол аата 11 чаас диэки) кэтэһэ-манаһа тураллар. Ким эрэ ханна эрэ ыксыыр. Киэҥ киэҥник хардыылаан биирдэ-иккитэ үктэнэн наадалаах сиригэр тиийиэх курдук хаама турар. Омунугар иһэр дьону түҥнэри көтө сыһар. Кутталы кытта бэйэҥ туораан эрэ биэрэргэр тиийэҕин. Оннук гымматаххына, сири кытта тэҥниир буоллахтара дии. Сэргэлээххэ тэҥнээтэххэ

киһи балайда. Хайа, куорат килбэйэр киинигэр чугаһаан истэхпит. Болуоссакка баран иһэн элбэҕи билэ-көрө сатаабыт абитуралары (тыаттан киирбит оҕолору киһи эндэппэккэ араарар), араас парочкалары (өйдөөн көрдөххө, саха кыыһа тоҥ нуучча уоллаах, оттон саха уола нуучча кыыһын сиэтэ сылдьар), ол быыһыгар “чэпчээн” да баран сылдьар дьону көрүстүбүт. Дьэ, бу хааман-сиимэн истэхпитинэ үс саха уола “кыргыттаар, биһигини кытта бардыбыт, долларынан төлүөхпүт” диэн саайдылар. Биһиги сыҥаахпыт түһэн хаалла. Бу алдьархайы, ханна-ханна кэллим диэхпэр дылы. Тыый, бу тугуй?! Баайбыт бэрт буолан харчыбытын ханна да кутарбытын билбэт буоламмыт, итинник дьүһүлэнэбит дуу, тугуй?!
Онтон куорат хаба ортотугар бэйэтэ туспа хартыына. Фонтан аттынан ааһан иһэн, хайдах эрэ “Бой без правил” санаан кэллим. Кип-киэҥ болуоссат — рингэ, ыскамыайкаларга — көрөөччүлэр. Дьээ, рингаҕа ыҥырыллаллар кыһыл-күөх муннуктан диэн хамаанда бэриллибитин курдук уолаттар сүүрэн киирэн, илии-атах ханна тиийэринэн охсуолаһан-тэбиэлэһэн бараллар эбээт. Мөлтөх киһи сонно тута, миэстэтиттэн ырааппакка охтор. Ким күүстээх кыайар-хотор уонна салгыы кэлэр “сиэртибэтин” көрдүү барар. Оо, уонна маннык ыччаттан кэрэни кэтэс, республикатын сайыннарыа диэн эрэн! “ЇУу-Їаа” буолан, бу “дойдуттан” түргэнник атаҕы күрэппит киһи диэн Оржанка диэки ойдубут.
Арай Ленин эһэбит пааматынньыгын анныгар маҥан ырбаахылаах, орто саастаах киһи олороро харахпытыгар быраҕылла түстэ. Биһиги “оо, арааһа, эдэр сааһын саныы олорор” диэн күлсэн кэбистибит. Кэннибитин эргиллэн көрбүппүт били киһибит биһиэхэ далбаата да далбаатаа, илиитинэн ыҥыр да ыҥыр буолла. Ол бириэмэҕэ арай таас трибуна анныттан чүөчэ таҥаһын көннөрүнэ-көннөрүнэ туран кэлбэт дуо?! Бай, ити тугу гына сылдьаллар?! Уой, ама хайаан…?! Биһиги бэйэ-бэйэбитин көрсөн эрэ кэбистибит. Аата сүрүн, хата мин кыбыһынным! Ити курдук соһуйан-өмүрэн Нуучча театрыгар тиийэн кэллибит. Массыына араас көрүҥэ. Автопарк диэн сымыйа! Бу аата “сьемнар” “үлэлэригэр” тахсыбыттарын бэлиэтэ. Кыыс-аймах аастаҕына “пиип-паап” бөҕөнү түһэрэллэр. Биһиги бу оройуону харахпытын быһа симэн баран туораатыбыт. Аадырыспытыгар кэлэр күннээх эбиппит. Кыыспытын кытта “гудбай, чао! ” Буолан баран, төннөр суолга туруннубут. Кэбис, мантан түүн өссө туохха түбэһэрбит биллибэт. Ол иһин “тачкалыырга” сананныбыт. Түргэнник дьиэбитин булбут эрэ киһи диэн санаалаахпыт.
Илиибитин ууна да иликпитинэ иннибитигэр хап-хара джип “хорус” гына түстэ. Массыына иһигэр аҕаларбыт кэриэтэ саастаах дьон олороллор эбит. “Кыргыттаар,

дьиэҕитигэр илдьэн биэрэбит дуо? ” Диэн баран бэлэстэрин муҥунан лэһигирэччи күлэн кэбистилэр. Сирэйдэриттэн-харахтарыттан көрдөххө, кэргэннээх, оҕолоох-уруулаах дьон, быһыылаах. Бу дьонтон куотан уулуссаны туораатыбыт. Аны манна биир оҕус курдук киһи суолбутун күөйэн, туора турунан кэбистэ. “Чыычаахтаар, бырааһынньыктыы бардыбыт! ” Диэн ыҥырыылаах буолла. “Суох! ” Диэн кыккыраччы аккаастаабыппытыгар, кэннибититтэн батыһа сылдьан өөр да өр “хайытта”. Өссө “тыаттан киирэ сылдьабын, куттанымаҥ” диэн уоскута сатаата. Ол тыаттан кэлбитин да иһин, түүн атын “наадатын” ситиһэ сырытта ини. Бэйэлээх бэйэбит сахабыт дьоно итинник кэбилэнэр буоллахтара. Дьиэбитигэр төттөрүттүн биир-икки тыла суох нуучча уола аҕалан биэрдэ. Дьиэбитигэр олорон толкуй бөҕөҕө түстүбүт, ону-маны ырытан көрдүбүт. Ол эрээри дьон туох бырааһынньыгын бэлиэтии сылдьалларын өйдөөбөтүбүт. Хас кэлбит-барбыт киһилиин көрсүһүү, билсиһии, атаарыы, ким эрэ саҥа малын сууйуу-сотуу — бу барыта арыгылааһыҥҥа төрүөт эрэ буолар. Харчы суох дии-дии ытыыбыт да, “бырааһынньыктыыр” саҕана хантан эрэ көстөр.
Дьэ ити, чаас курдук куорат устун хаамабыт диэн итиччэ элбэх киһи өйүгэр батарбат хартыыналарын көрдүбүт. Буолар да эбит! Баҕар, ким эрэ миигин омурда-омурда омуннаан кэпсиир диирэ буолуо. Итэҕэйбэт буоллаххытына, хараххытын аһан тула өттүгүтүн көрүҥ эрэ, өйдөөн. Хайа, хайдаҕый?! Бу маннык сиэрдээх-майгылаах буоламмыт, республикабытыгар венерическэй ыарыы ордук киэҥник тарҕанна. Эһиги соһуйуоххут, Саха сирэ Дальнай Восток регионугар СПИД-кэ иккис миэстэҕэ турар. Төһө үчүгэйий, куһаҕаммытынан аатыра сырыттахпыт! Эмиэ да арыгы, наркомания, СПИД утары үлэ күүскэ ыытылларга дылы да. Оччоҕо ити барыта мээнэ халлааҥҥа көтөр дуо? Ыччаппыт өйдөөбөт эбит диэн түмүккэ кэлэбит дуо? Инникитин да маннык суолу тутустахпытына, хайдах-хайдах буолабыт.

Бэрээдэктээх лыах.

Мария Васильева хаартыскаҕа түһэриитигэр: “Кыргытта-ар, доллар баар, харчы да элбэ-эх”, — дэһэр буолбуттар уолаттар.
1999 сыл