Аудиота:

I
    Сайын ортото. Күөҕүнэн симэммит от-мас барыта наскылдьыйа нуурайбыт, чыычаахтар тохтоло суох ыллаан чыбыгыраһаллар, кэрэ сайыны уруйдуу кэҕэ этэр. Сарсыардааҥҥы сөрүүн салгын эти-хааны дьэгдьитэ сайа охсор.
    Настя сүрдээх үчүгэйдик утуйан бырылата сыттаҕына, ийэтэ аргыый, ол эрээри булгуччулаах соҕустук, санныттан тардыалаан уһугуннарда.
    — Чэ, сыллы, тур, ынахтарбыт кэлбэтэхтэр. «Сайылык» алааска сыталлара буолуо, билигин туран ыраатан хаалыахтара.
    Настя уон биирин быйыл күһүн алтынньыга туолар. Ийэтин тутаах киһитэ. Ынахтарын хомуйар, бырааттарын, балтыларын көрөр, дьиэ үлэтин тулуппат. Төһө да сылаас оронуттан туруон баҕарбатар, хайыай, дьааһыйа-дьааһыйа туран, сүрдээх үчүгэйдик билэр ыллыгын суолунан «Са­йылык» алааска сүүрэн тэбиннэ. Өөр-өтөр гыммата. Алаас үрдүгэр хорус гынна. Сэрэйбит сэрах, ынахтара сүрдээх үчүгэйдик кэбинэ сыталлар. Кыыс сүөһүлэрин таптаан араастаан ымманыйа-ымманыйа алаас сыырын таҥнары сүүрэн түстэ. Мааны Кыыс кыракый иччитин көрөөт, ыҥыранан кэбистэ.
    — Мааны Кыыс, сүрэҕэлдьээн сытаҕын, түргэнник дьиэбитигэр барыах, чэ, тур, — ытыһынан таптайталаан нэһиилэ туруортаата. Сүөһүлэр бары сүрэҕэлдьээбиттии сыыллаҥнаан бэрт өр турбахтаатылар. Мааны Кыыс бас-көс, салайааччы сүөһү. Кини борооскуларын, тыһаҕастарын, субайдарын барытын бииргэ илдьэ сылдьар, кыратык да арахсан, туораан хаалалларын сөбүлээбэт. Мааны Кыыс иччитэ дьиэтин диэки салайарын хоту аргыый ыллык суолга киирэн хааман ласпаҥнаата. Сүөһүлэр бары «хотуннарын» кэнниттэн субустулар. Алаастарын тахсан тыа суолунан баран иһэн туох имнэммитэ буолла, Мааны Кыыс суолуттан туораан, олох төттөрү, куотардыы, иһирик ойууру тутуста. Настя ынаҕын күөйээри тыа быыһынан умса-төннө түһэн, хата, сүөһүлэрин эбии бугуһутта быһыылаах, тэбиэһирэ-тэбиэһирэ ойууру быыһынан маһы-оту барчалаан сүүрэн батыччахтаатылар. Кыыс хайдах да кыайан иннилэрин күөйэ сүүрбэтэ. Хата, төҥүргэстэн иҥнэн умса баран түстэ, ыарыытыттан хараҕын уута бычалыйан тахсыбытын туора сотто-сотто ытамньыйбыт куолаһынан Мааны Кыыһын тохтотоору ыҥырар саҥатыттан сиргэнэн тэптэ-тэптэ эбии сүүрдүлэр. Ханнык эрэ алааска тиийэн биирдэ тохтоотулар. Мааны Кыыс туохтан кыыһырбыта буолла, хааннааҕынан хаһылыччы көрбүт, ыараханнык «пуус» гынан тыынар, иннигэр түһээри гыммыт борооскуну муоһунан силэйэн кэбистэ. Сүөһүлэр «хотуннара» кыыһырбытын көрөн, чуумпуран хааллылар. Ынах буугунуу-буугунуу балаччы турбахтаата, онтон сыыйа уоскуйан, үөрдэрин батыһыннаран, алааһы таҥнары сүүрэн маталдьыйда. Настя саппай уопсан хааман содьороҥноото,

тобуга кытаран-көҕөрөн хаалбыт, эбиитин тириитэ ньылбы барбыта ыалдьар ахан, мэччийэ сылдьар сүөһүлэрин таһыгар күөх окко лаглаччы олорунан кэбистэ. Дьиэтигэр барыаҕын ханан барарын билбэт, олох билбэт алааһыгар киирэн олорор. Ортотугар үрдүк баҕайы булгунньахтаах олох хаһан да сылдьыбатах алааһа. Муннум диэн санаатыттан куттанан ытаан сыҥсыйан барда.

II

    Өлөөнө маарыын сарсыарда ынах хомуйа барбыт оҕото күн ортотугар дылы кэлбэтэҕиттэн, ыксаан, олорор да, турар да кыаҕа суох буолла. Оскуолаҕа кэтэллэригэр анаан тигэн испит таҥаһын тигэн көрдө да, санаата наар кыыһыгар. Ынахтарын булбакка, олус ыраатта быһыылаах. «Сайылык» алаастан ураты атын алаастары билбэт. Мунан хаалара буолуо. Оччоҕо кыра оҕо иннин-кэннин кэтэнэ барбакка, мээнэ иннин хоту сүүрүөҕэ, ыраатан хаалыа. Сиргэ хонноҕуна, куттанан, сүрэҕэ-быара төһө эрэ быллыгырыыр. Оҕом эрэйдээҕи тоҕо да сарсыарда алта чааска туруора-туруора ынах хомуйтара ыыппытым буолла. Ынахтар ыанньыйдахтарына син бэйэлэрэ да кэлээччилэр. Ити барыта Мааны Кыыс, үөрүн кини илдьэ сылдьар. Кырыйдаҕын ахсын акаарытыгар түһэн иһэр. Оҕотугар олох кыһаммат, былырыыҥҥыттан ыла, сүгүн кэлбэккэ хоноро элбээтэ. Эдэр эрдэҕинэ олус оҕомсох этэ, маҥыраан аҕай кэлээччи.
    Бээрэ, хайдах гыныахха? Сатахха, аҕабыт суох, отугар хоно сылдьар. Сайылык алаас аттынааҕы алаастары кэрийэн көрүөххэ баар этэ, оҕом баҕар онно миигин күүтэн кылахачыйа олороро буолуо. Куруутун этээччибин ээ, киһи муннум дии санаатаҕына, сүүрэкэлээбэккэ, ол сириттэн ыраатыа суохтаах, ийэ, аҕа кэлэрин күүтэн олоруохтаах диэн. Ону өйдүүр ини. Ити санаатыттан Өлөөнө хайдах эрэ чэпчии түстэ. Сып-сап хомунан, кумахха оонньуу сылдьар кыра кыыһын Мотяны ыҥыран ылан түргэн хаамыынан Сайылык алаастарыгар бардылар. Мотя ийэтин иннигэр-кэннигэр түһэн сэрбэкэчийэн истэ. Сүрдээх сытыы-хотуу кыыс. Хапхаранан чоҕулуччу көрө-көрө күнү быһа кэпсээн айаҕа хам буолааччыта суох. Бэл, дьоно истэ сатаан баран «Радио, тохтоо эрэ, киһини сынньат» диэччилэр. Мотя бүгүн эдьиийин сүтэрэн чуумпурбут. Кыра да буоллар барытын өйдүүр, ийэтин аймаммыт дьүһүнүн куттаммыттыы болҕомтолоохтук көрөр, сотору-сотору үөһэ тыынар, эдьиийэ кэлиэхтээх суолун, хотон таһыгар ынахтар кэлбиттэрэ дуу диэн уһун-уһуннук одуулуур.
    Ити икки ардыгар алаастарыгар тиийэн кэллилэр. Сыыр үрдүгэр туран ийэ чарапчылана-чарапчылана алааһы кэрийэ көрдө да, кинилэр сүөһүлэрэ көстүбэттэр. Ханна баран хааллахтарай? Аны тигээрдээн мээнэ иннилэрин хоту сүүрдэхтэрэ дуу? Оҕом эрэйдээх ону эккирэтэн сырата-сэниэтэ эһиннэҕэ,

кыра оҕону таах-сибиэ ыытан. Бээ, аны Осхордооҕу көрүөххэ. Сүөһүлэр онно тиийбит буоллахтарына, Настя онтон булан кэлбэт. Куоттахтарына, эбэтэр сайылыкка суох буоллахтарына, ыраатымаар, тута төннөөр диэн куруутун этэргэ дылы гынааччыбын, бүгүн эппэтэх мунум буоллаҕа. Оҕом наар велосипекка ымсыырааччы, алаастары начаас эргийэн кэлиэм этэ диэччи, сири билэр баҕайы курдук.
    Өлөөнө Мотятынаан Осхордооххо түһэр тыа суолунан түргэн хаамыынан бардылар. Эмискэ кыыс ийэтинээн сиэттиһэн иһэн илиитин сулбу тардаат, тыа үөһүн диэки сүүрэн сэрбэкэчийдэ. Улахан баараҕай тиит мутугар Настя кыһыл бэйбириэт чараас соно ыйанан турарын көрөн ийэ кутталыттан сүрэҕэ тохтуу сыста. Ийэлээх кыыс иккиэн тэҥҥэ соҥҥо ыстанан кэлэн, харбаан ыллылар «Оо, оҕом эрэйдээх, сэрэйбит курдук, ынахтарын эккирэтэн муҥнана сылдьар эбит. Аны куоттаран, мунан хаалара буолуо», — диэн санаа­ тыттан куттанан, хараҕа хараҥарталаан, байааттаҥнаан ылла.
    Мотя эдьиийин сонун сиэҕин имэрийэ туран: «Эдьиийбинээн тоҕо ынах хомуйса барбатахпыный, куруутун сүрэҕэлдьээн барсыбаппын. Кэмпиэтин эрэ биэрэр буоллаҕына, барсааччыбын. Аны эһэ сиэтэҕэ буолуо… » — Диэн бэрт элбэҕи толкуйдаамахтаан ылла.
    Кинилэр соннорун туппутунан хаста да Настяларын ыҥыран хаһыытаан көрдүлэр да, уу чуумпу, туох да саҥа иһиллибэт, арай ой дуораана: «О-о-о-о», — диэн үтүктэрэ, чыычаахтар чыбыгыраһаллара, бырдахтар дыыгынаһаллара иһиллэр…

III

    Настя сыыйа уоскуйан, ыһыллан хаалбыт суһуоҕун сыыһын тарбахтарынан өрүтэ аспахтаан көннөрүммүтэ буолаат, биир гына чороччу өрүнэн, эриһииҥкэнэн ыга туттаран кэбистэ. Хаста сууйуллан кубарыйа аччаабыт ырбаахытын сиэҕин мутукка хайа тардыбытын көннөрө-имэрийэ опо­ рой, ханна да барбакка, ынахтарын батыһан сылдьарга быһаарынна. Ханна барыахтарай, син биир дьиэлэригэр тиийиэхтэрэ. Ийэлээх аҕам тыаҕа эбэтэр ханна эмэ күүлэйдии сылдьан дьонтон хаалан хааллаххытына, мээнэ сүүрэкэлээбэт буолуҥ, дьон сүтүктээн төннөн кэлэрин күүтэр баҕайыта диэччилэр. Баҕар, ийэм манна тиийэн кэлиэҕэ. Велосипедтааҕым буоллар, сүөһүлэри куоттара оонньуо суох этим. Куруутун велосипед атыылаһыах буолаллар да, харчыбыт тиийбэт диэн ылбаттар. Оҕобор быйыл сайын хайаан да ылыам диэбитэ да ыла илик. Ол эрээри, ити тыа быыһыгар хайаан киһи велосипед тэбиэҕэй? Арай алааска эрэ кэлиэхпэр дылы тэбиэхпин сөп. Ити… Таһынааҕы Сиэнньискэлээххэ дьонноро велосипед ылбыттара, кылабачыйан, көрүөххэ үчүгэйэ бэрт. Ийэм миэхэ да ылар ини… Билигин дьоно саахардаах күөрчэх сии олордохторо. Ийэм күүтэн, ыксаан эрдэҕэ, бука, кэһэттэриэм,

хас да кун хотоҥҥо хаайтарыам, мэччийэ барыаҥ суоҕа.
    Кыыс сарсыарда эрдэ турбута, сүөһүлэрин эккирэтэн сылайбыта барыта холбоһон, онно эбии күн сыралҕаныттан нуктаан, төбөтө тоҥхоҥноон барда, сэргэхсийээри, араастаан хараҕын кэҥэтэ сатыы-сатыы айылҕа кэрэ көстүүтүн көрө сатаата да, тулуйбата, минньигэс бэйэлээхтик дьааһыйбахтаат, күөх ньассыын окко кумуччу туттан сытаат, утуйан буккураата.
    Настя утуйан нуурайа сытан үрдүгэр хап-хара былыт сабардаан, халыйан кэлбититтэн куттанан, хорос гына олоро түстэ. Сүрэҕэ тэбиэлээбит ахан, тымныы көлөһүн саба биэрэн, дьагдьайа быһыытыйбыт. Харачаас, былырыыҥҥы тапталлаах ньирэйэ, мэлтэллэн туран, атаҕын сытырҕалыы турарын көрөн, кутталын үөрүү баһыйда, аттыгар сытар кыракый мае сыыһын хаба тардан ылан, борооскуну сүүскэ бырахта. Харачааһа соһуйан, туора ыстанна, өһүргэммиттии, сүүһүн аннынан сургуччу көрдө, муннун күүскэ тыаһатан сурдурҕаата. Борооску кыыһыран турарын көрөн ис-иһиттэн күлэ санаата. Сүөһүлэрэ топпуттар быһыылаах, налыччы сытынан кэбиспиттэр. Мааны Кыыс хараҕын быһа симэн астыммыттыы кэбинэ сытар.
    Настя тоҥо быһыытыйан тулатын эргим-ургум көрдө. Кыһыл бэйбириэт соно ханна да суох, хан­ на хааллардаҕай? Маарыын сарсыарда кэтэргэ дылы гыммыта дии. Бука сүөһүлэрин эккирэтэригэр ханна эрэ бырахтаҕа. Сайылык алааска хааллаҕа дуу? Көстөр ини. Ийэм эрэйдээх төһө эрэ ыксаан эрэр. Бэйбириэт сонун кыһанан да тикпитэ. Хаһан тигэн бутэриэр дылы, Настя ийэтин аттыттан арахпатаҕа. Билигин ити Мааны Кыыстан сылтаан сонун сүтэрдэҕэ. Ийэм мөҕөрө буолуо. Сонун аһыйан хараҕын уута бычалыйан тахсарын сотторун быыһыгар Мааны Кыыһын кынчарыйан ылла.
    Мааны Кыыс салгыы мэччийэргэ сананна быһыылаах, түөртүүр саҕана доҕотторун ыҥыран бэрт бүтэҥитик маҕыраат, атын алааска тахсаары, тыа суолун тутуһан, хааман маталдьыйда. Сүөһүлэр бары субуспуттарын көрөн кыыс доҕолоҥноон, содьороҥнуу-содьороҥнуу, кэннилэриттэн батыста.

IV

    Уу чуумпу нуһараҥ киэһэ налыйда эрээри, киэһэрэн, салгын курас тыыннанан барда.
    Өлөөнөлөөх чугас алаастары барытын кэрийэн, кэлин тиһэҕэр, сайылыктарыгар эмиэ тиийэн кэллилэр. Сайылык алаас кинилэр сүөһүлэрэ өбүгэлэрин саҕаттан мэччийэр сүрүн сирдэрэ буолар. Оҕом сүөһүлэрин батыһан сэниэтэ эһиннэҕэ, хаа­ лан хаалбата ини. Төһө эрэ аччыктаата, утатта, акаары ийэлээх буолан эрэйи көрдөҕө. Бурдук бааһынатыгар киирэн хаайтаран хааллылар дуу? Ол эрээри, бааһына мантан чиэски дойду, оччо ырааппатахтара буолуо. Мааны Кыыс моһуогурбатах буоллаҕына, үөрүн бүгүн киэһэ аҕалар ини, кини да буоллар, ыанньыйан

ыксаатаҕа, сиргэ эрэ хоммотоллор ханнык, кыыһым олус куттаныаҕа, хараҥаран эрэр. Оҕотун сүтүктээбит ийэ төбөтүгэр араас санаалар бачымах курдук элэҥнэһэн киирэн истилэр.
    Мотя төһө да сылайдар, аччыктаатар, уута кэллэр, хараҕын чоҥоччу көрүөҕүнэн көрөн, төҥүргэскэ кыһыл бэйбириэт сонун түөһүгэр хам кууһуоҕунан кууһан олорор. Тоҕо эрэ төбөтүттэн эһэ сиэтэҕэ буолуо диир санаа арахпат. Ити санаатыттан куттанан, дьик-дьах туттар, соторусотору иннин-кэннин хайыһан көрө олордо.
    Ити кэмҥэ куула тыаттан сүөһүлэр субуруһан тахсан кэллилэр. Өлөөнө көрөөт, Мааны Кыыһын биллэ, аа-дьуо, айгыстан, сүрдээх наҕылыгар түһэн, хааман ласпаҥныыр. Биир, икки, үс, түөрт… Сүөһүлэр утуу-субуу тыаттан тахсан истилэр. Настя ол тухары көстүбэт. Сүөһүлэр хайыы-үйэ бары алааска киирдилэр. Настя онтон ханнаный? Дьахтар бэйэтэ да билбэтинэн, абаккатыгар сүөһүлэрин охсоору гыммыта дуу, аттыгар сытар уһун ураҕаһы сулбу тардан ылла, кыра кыыһа сыҥырҕаан ытыырын истэн эбии ыксаата, барыах-кэлиэх сирин билбэт гына куттанна.
    Эмискэ… Тыаттан кып-кыра, туорах саҕа киһи төкүнүс гынна… Мотя үөрэн, саҥа аллайа түһээт, сыыры таҥнары сүүрэн бачыыҥкатын тилэҕэ хараарыҥныы турда. Онтон ийэ бүгүн күнү быһа куттаммыт сүрэҕэ үөрүүтүттэн битигирии тэптэ, халыйан кэлбит хараҕын уутун илиитинэн туора соттоот, кыыһыгар Настяҕа утары тиэтэйэ-саарайа хаамта.
    Сарсыҥҥы күнүгэр Настяҕа ынах хомуйарыгар анаан маҕаһыынтан «дамскай» велосипед атыыластылар.