Түөрт сыл сындыыс көтөн ааһараныы чаҕылыс гынан хаалла. Сессияттан сессияҕа диэри
студент көрдөөх-нардаах кыһалҕата суох олоҕо эмискэ бүтэн соһутар. Сессия ыган
кэллэҕинэ семестр устатыгар тоҕо үөрэҕэр кыһаллыбатаҕын, ханнык эрэ лекцияны дуу
семинары дуу сылтаҕа суох көтүппүтүн студент дьэ кэлэн хойутаан кэмсинэр. Уйатыгар уу
киирэр, олох отой өлбөөдүйэн көстөр, мунду миинин курдук кураанаҕынан көрөн хаҕа эрэ
сылдьар. Ол эрээри син биир ханнык эрэ албаһынан, кыл-мүччү сессиятын саппыта баар
буолан иһэр. Олох кэрэтэ барыта хаттаан эргийэр, чэлгийэр, чэчириир.
Бүтэһик кууруска диплом ылар быһаарыылаах кэм саҕаланар. Студент, түөрт сыл ээлдээл сыһыаннаһан, үрдүнэн-аннынан үөрэнэн үөрэ-көтө көччүр сылдьыбыта уурайар. Дьэ
өйүн-тойун булунар, сааһыланар, таах сылдьыбытыттан бэйэтэ бэйэтиттэн кэлэйэр.
Мин эмиэ итиннэ майгынныыр студент көрдөөх олоҕун, эдэр саас имэҥнээх кэрэ кэмин
эппинэн-хааммынан билэн, ол да буоллар араас чочурдары, харгыстары син этэҥҥэ
нөҥүөлээн бүтэрэр сылбар үктэнним. Түөрт сыл устата биирдэ эрэ улаханнык
кыһалҕаланан, күһүҥҥү туттарыылаах “кутуруктанан” бастакы сайыҥҥы каникулбын
атаарбыттааҕым. “Уопсай химия” диэн, оскуола саҕаттан ыарырҕаппыт, испэр киллэрбэт
предмеппын саас иккитэ төхтүрүйэн туттара сатаан баран, кыайбакка, туттарыылаах
дьиэлээбиттээҕим. Бастакы семестрга син үс сыананы ыһыгыннаран баран, иккис семестрга
органическай химия саҕаламмытыгар бас бэриммитим. Ньоҕойдоһон туран инники эрээккэ
олорон, хара күүспүнэн лекцияны истэ сатааччыбын даҕаны, Бардина диэн орто саастаах
хачаайы баҕайы дьахтар, иһиттэн саҥата нэһиилэ тахсар барахсан куолаһыттан биһиктэнэн
уонна сааскы күн уотугар сыламнаан утуйан хаалан сору көрбүтүм. Хайдах да ити
преподаватель куолаһым иһиттим да, утуйар эмп испит киһи курдук нуктаабытынан
барарым. Ол иһин Бардинам, киһи иннигэр олорон семестры быһа утуйдуҥ диэн өстүйэн,
иэстэһэргэ, иэммин хаҕалыырга туруммут быһыылааҕа. Хата күһүн кэлэн, деканат
сүбэтинэн, атын преподавательга туттаран, “удовл” сыананы чуут ыһыгыннаран, салҕыы
үөрэммитим.
Ол эрээри дьыала преподавательга буолбатах быһыылааҕа. Кэлин кандидатскай
минимум туттарарбар, саха чулуу бөлүһүөгэ, билиниллибэтэх учуонайа Федоров Захар
Ионович философияҕа лекцияларын истэммин бэлэмнэммиттээҕим. Захар Ионович турар
бэйэтэ киирэн кэлэн, олоппоһун сыана кытыытыгар халдьы соҕустук ойоҕолуу туруоран
баран, олоппос өйөннөрүгэр өйөнөн олорон чөллөркөй куолаһынан саҥаран кэпсээн
бардаҕына, лекция истээччилэр биһиги, төгүрүччү кулгаах буолан болҕойон истэрбит.
Этэргэ дылы, сахсырҕа көтөр

тыаһа иһиллэр чуумпута буолара. Тоҕо эрэ онно утуктуурбун
өйдөөбөппүн. Киһи эрэ кэрэхсээн истэр курдук кэпсиирэ, болҕомтону тардара.
Марксистскай-ленинискай философияны улаханнык биһирээбэтэ, утарара да диэххэ сөбө.
Биһиэхэ ити сонун көрүү буолан эбитэ дуу, дьиҥнээх философия буолан эбитэ дуу, олус
интэриэһинэй этэ. Лекция циклын ааҕан бүтэрэн баран, бүтэһигэр Захар Ионович: “Мин
манна дойҕохтообуппун умнуҥ, экзамен туттараргытыгар мин түөспүппүнэн
эппиэттэстэххитинэ туттарыаххыт суоҕа. Ити марксистскай-ленинискай философия
этэринэн туттарыҥ” - диэн алҕаабыта уонна тахсан барбыта. Биһиги албыннаттыбыт диэн
түмүккэ кэлбэтэхпит. Төттөрүтүн тулалыыр эйгэни, аан дойду бөлүһүөктэрэ хаһан да биир тылга киирсибэт мөкүөрдэрин саҥа хараҕынан көрөр буолбуппут уонна Захар Ионовичка
дириҥник махтаммыппыт. Ол иһин этэбин, дьыала лекция ис хоһоонугар буолбакка,
ааҕааччытыгар быһыылаах.
Химия ураты уонна ханнык да атын предметтарга хата улаханнык эрэйдэммэтэҕим.
Студеннар бары ытырыктатар, уос номоҕор киирбит “сопроматы”, бэл, “сопроматы
туттардаххына ойохтонуоххун сөп” - диэн өс хоһооно буолбут предметы, бастакы
холонуубар тута туттарбытым. Кэпсээммиттэн халыйааһын барда, сэһэммитигэр
төннүөххэ.
Уопсайга кыараҕас хоспутугар үс дипломникпыт. Хайдах да албаһынан үс дипломник
чертежтыыр дуоскабатын кыбычыын хоско батарбаппыт чуоккай. Ол иһин хайдах эмит
гынан туспа хос наймыласпыт киһи диэн санаа үөскээтэ. Оччолорго Москубаҕа туспа хос
устар сүрдээх күчүмэҕэйэ, квартира туһунан отой санаммаккын даҕаны. Хаатты маатыска
мичик гынан, уопсай дьиэҕэ 9 кв. м. иэннээх туспа хоһу биир иһээччи оҕонньортон удамыр
сыанаҕа, ыйга тоҕус соккуобайга куортамнаатым. Киэҥ Москуба куорат аһара кытыытыгар
буолбакка, син сырыылаах, кэлиилээх-барыылаах оройуонугар, “Преображенскай
болуоссат” диэн метроттан трамвайынан биэс-алта тохтобулунан тиийиллэр “Бойцовая”
диэн уулуссаҕа турар, ханнык эрэ улахан фабрика уопсайа этэ. Уопсай олохтоохторо
үксүлэрэ ити фабрика үлэһиттэрэ быһыылааҕа. Хас киэһэ аайы, өрөбүллэр тустарынан этэ
да барыллыбат, итириктэр хаһыылара, ыаллар бэйэ-бэйэлэрин кытта быһаарсар айдааннара,
маат-куут, дьахтар кыланыыта, эр киһи ордооттооһуна уопсайы толороро.
Ити быычыкаан хоһум киһи нэһиилэ батар туспа туалеттааҕа, ол туалет иһигэр кырдьыкхордьук бэл душ гусага ыйаммыт этэ. Киирээти кытта биир да биир иэннээх хоско икки
комфоркалаах кыракый плита иһит уурар тумба үрдүгэр турара. Саала хос диирим дуу,
утуйар хос диир сөбө дуу, икки да иккилээх хос оҕото. Онно эргэ диваны кытта кыракый
остуол эрэ батара. Миигинниин

Бауманкаҕа үөрэнэр кылааһынньыгым Гоша дьукаахтаста.
Тэҥҥэ ас астаһыах, дьиэ хомуйсуох уонна кылаабынайа иэгэйэр икки атахтаахха, истэр
кулгаахтаахха ханна олорорбутун этиэ, кэпсиэ суохтаах буолан андаҕайан олорсорго
сөбүлэҥмин ыһыгыннарбыта.
Ыал аатын ылан эйэ дэмнээхтик бэркэ олорон саҕалаатыбыт. Арай түүн аайы кулакы үөн
тыыннаах аһылыга буоларбыт уонна таракаан аармыйата дьукаахтарбыт нус бараан
олохпутугар сыа быыһыгар былчархай буолаллар. Итинник элбэх кулакыны кэлин уонна
ханна да көрбөтөҕүм. Сэриилэһэ сатаан баран, үөрэнэн ыстыылык оҥостоллоругар
кыһаллыбат буолан хаалбыппыт. Хааммытын оборооччуларга холоотоххо таракааннарбыт
үтүө үөннэр буоллаҕа. Кинилэргэ олох да наадыйбаппыт. Дьукаахтарбыт буоллаҕа.
Биирдэ Гошам бэртээхэй тумалаах хоргуннаах борщ буһаран турардаах. Биир киэһэ
үөрэхпиттэн кэлтим уолум:”Борщ буһардым”- диэн үөрэ-көтө көрүстэ. Суунан-тараанан,
уларыттан, дьэ тото-хана аһыам диэн, тииспин-уоспун соттон, остуолга олордум. Эти
хотороору хомуоһунан мииммин буккуйдум. Арай син обургу “эккэ” таба тайанным.
Салбана, салбана хостоон таһаартым атын “эт” буолан биэрдэ, аҕынньым төллөн чуут ыыта
сыстым. “Эппит”, плиткабыт үрдүгэр көхөҕө ыйанан турбут, өр сууллубатах амырыын
сыттаах иһит сууйар тирээпкэбит буолан биэрдэ. Ону Гоша туттан баран, арааһа кичэллик
ыйаабатах быһыылаах, онто мииҥҥэ түспүтүн өйүлээбэтэх уонна этин кытта үөрэ-көтө
буһаран тоһуйбут. Интэринээт саҕаттан дэлэҕэ Дьалаҕай Дьаакыбылап дэниэ дуо. Ас
буһарар бырааба быһылыннаҕа ол. Баҕар ас буһарымаары албаһырбыта буолуо, ким билиэ
баарай.
Үөрэҕим бүтэһик семестра бүтэ охсон, сессиябын ыарырҕаппакка этэҥҥэ саба охсон,
саҥа дьыл иннинэ каникулбар дьиэлээтим. Каникул кэнниттэн кэлээт үргүлдьү дипломнай
практикабар “Камаз” собуотугар барыахтаахпын билэбин. Барарбар Гошам: “Алексеев
Коля каникулыгар кэлэр үһү, ону бу хоспутугар ыҥыран олордуом, көҥүллүүгүн да” – диэн
ыйытта. “Коляны киллэрэн бөҕө буоллаҕа дии, атыттары отой киллэрээйэҕиний” - диэн
тимир-тамыр саҥаран көҥүллээтим. Кылааһынньыкпыт Коля, Баппаҕаайы уола, Томскайга
үөрэнэрин билэрбит. Мин туох диэн утарылаһыахпыный, ол эрээри ааны сэгэттиҥ да
нэлэччи аһыллыан сөбүттэн сэрэхэдийбитим.Биир ый курдук буолан баран, түүннэри айаннаан кэлбитим, арай хоһум аана аһыллыбат,
туохтан эрэ иҥнэр. Ырычаахтаһан туран күүһүлээн ааммын астым. Көрбүтүм, дьыбааҥҥа
баппакалар, муостанан кытта тэлгэнэн билбэт уолаттарым бөҕө утуйа сыталлар эбит. Арай
биир уолу биллим. Бииргэ абитуралаабыт уолум эбит. Ыга кыыһыран Гошабын ойутан
туруордум, кытаанахтык ыйыттым.

Уолум уутугар аҥаарыйа сылдьан: “Колябыт биир
дойдулаахтара, баппаҕаайылар…” диэн быһаарда. 1979 сыллаахха өтөрүнэн түспэтэх
тымныыларга уопсайдара хам тоҥон уулуссаҕа туран хаалбыттарын аһынан, Гоша
киллэртээбит эбит. Хайыахпыный, “Олоруҥ” диэн буолла. Ол эрээри икки ыйынан
практикабыттан кэлэрбэр хоһу босхолооруҥ диэтим.
Сарсыныгар поеһынан “Набережные челны” диэн Татарстан куоратыгар, биһиги
куурустан “Камазка” практикаланар уонча студент уолаттары кытта уонна Бахмутов
Сергей Васильевич диэн эдэрчи преподаватель салайааччылаах айаҥҥа туруннум. Кэлин
Бахмутов бөдөҥ учуонай буолта, наука доктора, профессор, НАМИ салайааччытын наукаҕа
солбуйааччыта этэ.
Сууккаттан ордук айаннаан Казань куораты аһара баран Кама өрүс хаҥас биэрэгэр турар
Яр Чаллы диэн ааттаах эргэ баҕайы тутуулардаах, сиэрэй куоракка тиийдибит. Тиийбит
сирбит өссө даҕаны Набережные Челны буолбатах, эргэ куорат, саҥа куоракка автобуһунан
барыахпыт диэн салаайааччыбыт уоскутта. Дьиҥинэн Набережные Челны диэн Яр Чаллы
диэн татаардыы ааттан нуччаламмыт эбит. Яр диэн тюрк тылыттан туруору кытыл диэнин
билэбит. Чаллы диэн тыл чуоккай туох өйдөбүллээҕэ биллибэт. Сорохтор бу түбэҕэ олорбут
былыргы булгардар тыллара диэн сабаҕалыыллар. Чаллы диэн красный, чалый диэн
өйдөбүллээх дииллэр. Куорат аата дьиҥинэ Чалый Яр, ол аата красный, чалый берег
дииллэр кинилэр. Ону атыттар “Чалы” диэн тыл славянскайтан камень, скала диэн
өйдөбүллээх. Ол иһин Чаллы Яр диэн каменистый берег диэн иннилэрин биэрбэттэр.
Үһүстэр хайаларын да кытта сөпсөспөттөр. Судургутук “Челны” диэн “челн” диэнтэн
тахсыбыт. Яр диэн “бережные”, ол аата “бережные челны” диэн быһаараллар.
Чэ ким да буоллун, мөккүстүннэр, хаһан эрэ быһаарсаллар ини, саарбах да буоллар.
Биһиги “Набережные Челны” диэн билинэр куораппытыгар автобуһунан айаннаан
тиийдибит. Саҥа куораппыт хаалбыт Яр Чаллы курдук буолуо да. Килэйэн-халайан сабыс
саҥа тутуллубут үрдүк этээстэрдээх аныгы куорат. Тольятти куораты туппут
итальянецтары үтүктэн эмиэ кварталларынан туппуттар. Ол гынан баран квартал диэн
ааттан туттунан комплекс диэн ааттаабыттар. Баар уулуссалара ааттаахтар да, бэл
олохтоохтор онно буккуллаллар, онтон комплекс нүөмэринэн алҕаһаабаттар. Биһигини 50-
ус комплекс, умнубатах буоллахпына, 15-ис дьиэтигэр олохтоотулар. Тольятти куораты
тутар ньыманы үтүктүбүттэрэ харахха быраҕыллар. Тутуу барыта комплекстарынан
ыытыллыбыт. Хас улахан комплекс аайы оскуола, детсад уо.д.а. социальнай тутуулара
бааллар. Собуоту тутууну 1969 сыл ахсынньыга саҕалаабыт буоллахтарына, куораты 1971
сыл олунньутугар саҕалаабыттар.

Автомобильнай баараҕай собуот тутуллуон иннигэр Яр
Чаллыга баара суоҕа 27 тыһ. кэриҥэ киһи олорор буоллаҕына, билигин Набережные Челны
500 тыһ. тахса нэһилиэнньэлээх Татарстан иккис бөдөҥ куората. Куорат билиҥҥи турар
сиригэр 1971 сыллаахха аһаҕас кураанах сиргэ, баара суоҕа икки сылынан маҥнайгы
комплекс тутуллан бастакы олохтоохтор көспүттэр. Онтон, тутар тэтими хас да төгүл
түргэтэтэн, тутааччы ахсаанын сүүс тыһ. киһиэхэ тиэрдэн, бүтүн Сойуустааҕы ударнай
стройканы биллэриллибит. Сайын аайы дойду үгүс үөрэх кыһаларыттан студенческай тутар
этэрээттэр сүҥкэн тутууга кырата суох кылааттарын киллэрбиттэр. Күүрээннээх үрдүк
таһаарылаах үлэ түмүгэр аҕыйах сыл иһигэр 54 кв.км. иэннээх сиргэ Европаҕа оччолорго
саамай сүҥкэн улахан грузовой массыыналары оҥорон таһаарар собуот туттуллан үлэҕэ
киирбит. ВАЗ собуот Европаҕа саамай улахан легковой массыыналары хомуйар собуот
буоллаҕына, КАМАЗ сылга 150 тыһ. грузовой, самосвал массыналары таҥар эрэ буолбакка,
массыына мотуордарын, автобустары, малолитражка массыыналары кытта оҥорор саамай
бөдөҥ холбоһук буолбута. Бастакы аатырбыт КАМАЗ-5320 грузовой массыына 1976 сыл
олунньу 16-ыс күнүгэр сүрүн таҥар конвейертан тахсыбыта, онтон биһиги практикалар
кэммитигэр номнуо 150 -ус тыһыынчалаах массыына оҥоһуллубута. КАМАЗ массыынаны
аан дойду бары муннуктарыгар көрүөххэ сөп. Ордук аатырбыт Париж-Дакар раллитыгар КАМАЗ массыыналар мэлдьи инники күөҥҥэ сылдьыахтарыттан, аан дойдуга биллэр марка
буолта.
Биһигитини барыбытын собуот конструкторскай бюротун араас салааларыгар
сыһыардылар. Мин туормас систематын салаатыгар түбэстим. Киэҥ баҕайы саалаҕа отучча
конструктор тус бэйэлэрин чертежтуур дуоскаларыгар кульманы туттан, тугу эрэ
уруһуйдуу тураллар. Саала биир эркинин бүтүннүүтүгэр КАМАЗ массыына дьиҥнээх
кээмэйинэн чертежтаммыт. Икки конструктор анал кириэһилэ олбоххо олорон, сүүнэ
чертеж хайа баҕарар муннугар тиийэр кыахтаахтар. Олбохторо истиэнэни кэритэ сүүрэлиэн
сөп. Кэлин билбитим ити конструктор-компоновщик диэн сэдэх идэлээх специалистар
эбит. Массыына сүрүн агрегаттара хайдах туралларын көрдөрөр чертеһы дьиҥнээх
кээмэйинэн уруһуйдаан көрөллөр уонна бары өттүттэн табыгастаах гына турар миэстэтин
быһаараллар. Холобур, суоппар стартеры устаары туттарар буолтатын эрийээри гыммыта,
күлүүһэ хайдах да киирбэт буолан үөҕүстэҕинэ ити конструктордар буруйдаах курдук
буолаллар.
Миэхэ салайааччынан отутуттан тахсыбыт Кручинин диэн эдэрчи киһини
сыһыардылар. Биһиги институппутун уонча сыллааҕыта бүтэрбит киһи буолан биэрдэ.
Дуоскатыгар туормас барабанын

чертеһа ыйаммыт. Хара маҥнайгыттан миигин
сөбүлээбэтэхтик көрүстэ. «Тоҕо манна кэллиҥ? Куот мантан!..» Мин уоска бэрдэрбит
курдук буолан, саҥата суох бардым. Киһим идэтиттэн кэмсиммит, сөбүлээбэтэх киһи
буолан биэрдэ. «Уон сыл бу барабаны чертежтаатым. Кырыыстаах барабаннар түүлбэр
кытта киирэллэр. Күн аайы барыта биир…» – диэн элбэҕи эттэ-саҥарда. «Ханнык баҕарар
албаһынан ГАИга бар, СТО-ҕа (станция технического обслуживания) киир, конвейерга
маастарынан даҕаны бардаххына ордук буолуо, конструкторскай бюроҕа эрэ барыма…»
Киһим миэхэ үчүгэйи баҕаран, миигин туох күүтэрин аһаҕастык быһаара сатаабыт эбит.
Мин кини эппит тылларыттан улахан толкуйга түстүм. Тула өттүбүн көрдүм. Маҥан
халааттаах конструктор идэлээх специалистары саҥа харахпынан көрдүм. Ама сыл
аҥаарынан бу дьон курдук олохпун кульман аргыстаах чертежнай дуоска аттыгар аһарыам
дуо диэн санаалар үөскээтилэр. Эмискэ хараҕым аһыллан талан ылбыт идэбэр
саарбахтааһын үөскээтэ. Оҕотук кэнэн санаабар массыына айар киһи буолуом диэн
ыраламмытым туолбат баҕа санаа эбит. Массыынаны кырата сүүһүнэн киһи, онтон
технологтары, электриктары, электронщиктары, дизайнердары уо. д. а. элбэх сыһыаннаах
специалистары аахтахха тыһыынчанан киһи айар эбит. Мин баара суоҕа ханнык эмит
кыракый чааһыгар эрэ тиксиэхпин сөп курдук.
Аны туран, урут олорор дьиэ эҥин туһунан наадыйбат бэйэм, саҥа ыал буолбут киһи,
ол туһунан сурастым. Кручининым ис-иһиттэн эҕэлээхтик күлэн сатарытта:«Бу эн хантан
кэллиҥ, ыйтан сууллан түстүҥ дуу?! Хараххын киэҥник ас! Мин оҕобунаан, кэргэмминээн
коммунальнай квартираҕа биир хоско олорбутум алта сыл буолла да, квартира
биэрэллэригэр эрэл да суох. Биһиэхэ, конструктордарга, ким да дьиэни бастакынан
биэрбэт. Ол иһин этэбин дии мантан куот диэн». Кырдьык даҕаны, биир группаҕа үөрэнэр
уолбун кытта миигин олохтообут коммунальнай квартираларын биир хоһугар кыра
оҕолоох ыаллар бааллара ээ. Көрүдүөргэ оҕо суута бөҕө сууллан ыйанан турара уонна
сүптүр сыта тунуйбут этэ дии.
Ити икки ый кэриҥэ практикаламмыт кэммэр эдэр кэнэн сааспыттан бүтэһиктээхтик
төлөрүйэн, оруосабай ачыкыбын устан, улахан киһилии көрүүлээх, олох көдьүүстээхтуһалаах өттүн көрөр-талар буолан кэлтим. Үөрэхтэрин сирэн бырахпыт оҕолору дьэ
өйдүүр буолбутум. Үөрэнэр кэммэр добуочча саха оҕолоро үөрэхтэрин быраҕан
баралларын көрөрүм. Дьиҥинэн кыһалыннахтарына хайдах баҕар үөрэнэр кыахтаах
эрээрилэр, үөрэхтэригэр интэриэстэрэ сүтэн ыһыктынан кээспит буолааччылар. Арааһа
оскуолаҕа араас идэлэр тустарынан күүркэппэккэ, баарынан, кырдьыктаахтык
билиһиннэрэр предмет баара

буоллар, оҕо сөбүлүүр идэтин таларыгар улахан төһүү буолуо
эбитэ дуу. Оччоҕо чахчы идэлэригэр бэриниилээх специалистар бэлэмнэнэн тахсан
таһаарыылаахтык үлэлиэ этилэр. Ордук билиҥҥи кэмҥэ үөрэх эрэ диэн үлүбээй үөрэнээһин
элбээбитэ мэлдьэҕэ суох. Бүтэрэн баран ылбыт идэлэринэн үлэлээбэккэ атыыһыт,
харабынай, ол-бу брокер буолан үлэлииллэрэ баар суол. Ол эрээри мин ылыахтаах идэбиттэн аккаастамматаҕым. Кручинин сүбэтин ылынан,
КАМАЗка барбакка, бары албаһынан дойдубар, Саха сиригэр барардыы распределениены
ааһыахтаахпын диэн быһаарынан кэлбитим. Эдэр дьон билбэт буоллаххытына, урут
сэбиэскэй кэмҥэ үрдүк үөрэҕи бүтэрэргэр распределение диэни ааһан, ол аата аттарыыны,
судаарыстыба анаабыт сиригэр баран, кырата үс сыл эбэһээт үлэлиэхтээххин. Ити барыта
үлүбээй оҥоһуллубат. Барыта былаанынан, сайаапканан саҥа эдэр специалистары дойду
хайа баҕар муннугар тарҕаталлара. Эдэр специалиска анаммыт сиригэр барар бырайыаһын
төлөнөрө, ону тэҥэ подъемнай уонна пособие диэннэр көрүллэллэрэ. Эбиитин сокуон
быһыытынан, эдэр специалист олорор дьиэнэн эбэһээт хаачыллыахтаах диэн баара да, дьэ
ол күчүмэҕэй этэ. Онон туһанан распределениенан кэлбит специалистар анаммыт
тэрилтэлэриттэн открепительнай диэн ирдииллэрэ. Ол аата, дьиэнэн хааччыйар кыахпыт
суох, ол иһин үлэҕэ ылбаппыт диэн, оччоҕо эдэр специалист үс сыл үлэлиэхтээх
эбээһинэһиттэн төлө туттаран, бэйэтэ баҕатынан ханна баҕарар сөбүлээбит тэрилтэтигэр
үлэҕэ киириэн сөбө.
Муус устар иннигэр аҕай тосту уларыйан, олох атын өйдөөх-санаалаах эдэр киһи
төнүннүм. Хоспор кэлбитим кэм даҕаны Гошам соҕотох буолбатах. Биир Баппаҕаайы уола
баар. Биирэ уопсайа өрөмүөннэнэн көспүт, ол оннугар Майаттан Булчут диэн хос ааттаах
уол эбиллибит. Мин кэлбиппэр хата ол уол уопсайыгар барда. Онтон хаалбыт уол уопсайым
суох, эһиэхэ ас астаан, иһит, муоста сууйуом диэн ааттаһан хаалла. Хайыахпытый
хааллардыбыт. Кэлин билбиппит, кыһыҥҥы сессиятын кыайан саппакка үөрэҕиттэн
уһуллубут. Дьонноруттан куттанан эппэккэ бэлэм дьиэ көстүбүччэ биһиэхэ хорҕойбут.
Дьиктитэ, сарсыарда кырдьык-хордьук биһигинниин тэҥҥэ турсан, үөрэҕэр барар курдуга
да, куоракка күүлэйдээн баран, төннөн кэлэр эбит.
Мин маннык усулуобуйаҕа хайдах да проекпын оҥоруо суохпун диэн түмүккэ кэллим.
Ону распределение буолара чугаһаан, быһаарыммыт санаабын, дойдубар барарбын хайдах
гынан ситиһэрбин толкуйдууртан ордон атыҥҥа аралдьыйбаппын. Ол иһин онуохаманыаха дылы проекпын умуннум. Алҕаска проегым салайааччыта Бахмутов кафедра
аттыгар көрсөн:«Николаев дипломуҥ күөх төлөнүнэн умайар дии санаабаккын да? Биирдэ
да

консультацияҕа сылдьа иликкин» — диэн сирэйгэ-харахха аста. Туох диэхпиний, атын
кыһалҕаны быһаара сатыыбын диэм дуо. Ситиһиэм эрэ диэтэҕим.
Күүтүүлээх распределение күнэ үүннэ. Распределение ректор бэйэтин кабинетыгар
буолар эбит. Абитуриенныы сылдьан киирэ сылдьыахпыттан иккистээн өҥөйө иликпин.
Син элбэх буолан быйыл бүтэрээччилэр баарбыт. Распределение биир күҥҥэ буолбакка
графигынан уонча күн буолбута. Ким хайы-сах анатан тахсыбыт, Газ, Краз… дииллэр.
Сорох астынар, сорох хомойор:«Урал!!! Ити үөдэн түгэҕэр, Миасска тугу гынабын!?» –
диэн үөхсэр. Мин уочаратым кэлэн, долгуйан сап-салыбырас буолан иһирдьэ киирдим.
Биэс-алта киһи баар. Ректоры, декаммын тута биллим. Биир мааны баҕайы көрүҥнээх,
мэлдьи хаалтыстаах, көстүүмнээх уонна хомсомуол значоктаах сылдьар киһини эмиэ
өйдөөтүм. Зайцев диэн хомсомуол сэкирэтээрэ этэ. Уоннааҕылары билэттээбэтим. Деканым
мин туспунан справка биэрдэ, дипломнай практикабын КАМАЗка ааспыппын бэлиэтээтэ
уонна онно конструкторскай бюроҕа аттарыллар диэн саайда. Күүттэрбин да, син биир
соһуйа иһиттим. «Сөбүлэҥҥин манна илиитэ баттаа» - диэтэ.
Биһиги выпусниктарбыт Москваттан (Москваҕа москвичтары эрэ аныыллара) ураты,
саамай баҕарар собуоттара, Ваз, КАМАЗ уонна Ригатааҕы РАФ этилэр. Ол иһин деканым
миигин илии баттыыр диэн эрдэттэн эрэммит. Мин холку баҕайытык, долгуйбутум
ааһан:«Суох мин сөбүлэспэппин, семейнай балаһыанньабынан көҥүл распределениета
биэриҥ, дойдубар барыам этэ» – диэтим. Бары соһуйан хааллылар. Элбэҕи саҥардылар.
Онтон ректорым:«Николаев, а ведь я тебя помню. С представителем вашего правительства
заходил пять лет назад…» Мин дьэ онно өйдөөтүм, миигин быыһыыр суол бу баарын. Бэл
ректорым ол түбэлтэни өйдүүр буоллаҕына, мин хайдах баччааҥҥа дылы ону өйүлээбэтэх
бэйикэбиний. Ити баар эбит, ааны аһар күлүүс. Эмискэ кыһалҕаны быһаарар ньыма
көстүбүтүттэн, хамыыһыйа дьоно тугу саҥаралларын да өйдөөн истибэтим, баттаабаппын
дииртэн атыны билбэппин. Толкуйдан, биир нэдиэлэнэн киирээр, сөбүлэспэтэххинэ
Чебоксарыга күүспүтүнэн тракторнай собуокка ыытыахпыт диэн суоһурҕаннылар. Ол курдук илии баттаабакка тахсан бардым. Кэннибиттэн Зайцевы кытта деканым тахсан
кэллилэр. Зайцев миэхэ комитекка баран хомсомуолуҥ билиэтин баран туттар диэтэ.
Эбиитин э… тэп диэбит курдук, деканым, онтон деканакка киирэҥҥин дөкүмүөннэргин
ылаар, баҕарар Сахаҥ сиригэр ситэритэ суох үрдүк үөрэхтээх бараар. Онуоха мин
эҕэлээхтик:«Миэхэ биир нэдиэлэ баар» - диэтим уонна холку баҕайытык көрүдүөр устун
хаама турдум.
Чаас аҥаарынан Иннокентий Гаврильевич Игнатьев, Саха сирин бастайааннай
бэрэстэбиитэлин хоһугар аа-дьуо чээй сыпсырыйа уонна бисиэнньэ сии олоробун.
Иннокентий Гаврильевич миигин көрөөт бастаан мөхпүтэ, тоҕо сүтэн хаалаҕын, атаспар
Сылгы Баһылайга мөхтөрөөрү дуу диэн элэктээн. Онтон үөрэхпин номнуо бүтэрэрбин,
дойдубар талаһарбын истэн үөрдэ, Саха сиригэр эн курдук үөрэхтээх дьоннор наадалар
диэн. Сэкирэтээригэр бу оҕоҕо чээйдэ кут диэн сорудахтаата уонна бэйэтэ РСФСР үрдүк
үөрэҕин миниистиригэр төлөппүөннээтэ:«Иван Филиппович…». Онтон сэкирэтээрин
ыҥыран ылан сурукта бэлэмнээ диэн соруйда. Сарсын кэлээр, Валерий Георгиевичтан
суруккун ылаар уонна ректоргар илдьэн биэрээр. Туох диэн быһаарбыттарын кэлэн этээр.
Сүтэн хаалыма.
Сарсыныгар, Ректору МАМИ т. Сидорину К. И. , т. Николаева Макара Васильевича
направить в распоряжения Совета Министров ЯАССР за счет квоты Министерства… диэн
ис хоһоонноох, Иван Филиппович Образцов илии баттааһыннаах, Министерство высшего
и среднего специального образования РСФСР суругун туппутунан атаҕым сири билбэт
буолан ректоракка көтөн тиийэн сэкирэтээргэ туттардым. Биир экземплярын, Валерий
Георгиевич сүбэтинэн илии баттатан, төттөрү ыллым. Хас эрэ күн буолан баран көрүдүөргэ
декаммын кытта уун утары көрсө түстүм:«Николаев, где ты пропадаешь? Не можем найти.
Везде искали. Что не заходишь в ректорат. Иди подписывай протокол распределения в
Якутию» – диэтэ уонна сибигинэйэн– «Почему никогда не говорил, что у тебя такая
лохматая рука…»
Үөрүүбүттэн туох эрэ диэн эппиэттээт ректоракка сүүрдүм. Испэр, билсиилээхпин диэн
тоҕо эйиэхэ дакылааттыахтаахпыный.

Макар Николаев
26.02.2025 сыл