Ыччаты ыал ийэтэ-аҕата буоларга иитии орто кэрдиис кэмҥэ улаханнык харгыстана сылдьыбыта. Ол государство тутулун бөҕөргөтүүгэ аһара түһүүлээх үлэ-хамнас эрэйиллэриттэн уонна эр киһи үтүөтэ үлэҕэ ситиһиилэринэн быһаччы сыаналанарыттан этэ. Дьон дьиэ-кэргэн олоҕунан буолбакка, государство ирдэбилинэн олорорго үөрэммиттэрэ. Сокуон хараҕынан көрөр эбит буоллахха, советскай системаҕа дьахтар уонна эр киһи гражданскай бырааптара социалистическай революция олохтонуоҕуттан тэҥнэспиттэрэ. Ол үтүөтэ да, мөкүтэ да балачча күүстээхтик сабыдыаллаабыттара. Дьахтар эр киһини кытта тэбис-тэҥҥэ дайбаһан үлэ үөһүгэр тэҥҥэ сүүрбүтэ-көппүтэ, ардыгар кыаҕын таһынан хайҕана-хайҕана тракторист, космонавт буолан оҕо төрөтөр аналыттан ырааҕынан тэйбитэ.
Оттон ийэ буолбуттар оҕолорун туһугар эппиэтинэһи аҥардастыы сүгэллэригэр сокуон эмиэ таҥнарыылаах төһүүнү үөскэппитэ. Эр киһи оҕолорун иитии кэлтэгэй да кэппиэйкэни төлүүрэ сокуонунан көрүллүбэт. Арахсыбыт оҕотугар ылар хамнаһыттан быһыллыбыт бырыһыанын дьахтар ирдээн буллаҕына оҕотун иитиэхтээх. Атын дохуоттарга суолта бэриллибэт. Ол курдук, бэйэмсэх эр киһи интэриэһин көмүскэһэр Россияҕа дьиэ-кэргэн сокуона билиҥҥээҥҥэ диэри быһаарыылаах суолталаах. Кини дьиэ-кэргэни иллиир, хардарыта көмөлөсүһэр, эппиэттэһэр, аймахтары ситимниир соругу туруорбат да, ситиспэт да. Хас да көлүөнэ дьон итинник сокуонунан сиэттэрэн олорон, онуоха дьүөрэлээх өйгө-санааҕа иитиллэн улааттылар. Ол түмүгэр ыал диэн сүдү төрүт суолтата саппаҕырда, эр дьон уонна дьахталлар тус-туспа дьылҕалаах күөнтэһэр эрэ туруктаах сыһыаны олохтуурга бэлэм санаалаах иитиллэр буоллулар. Онуоха эбии кэлин дьахтары имэҥи ханнарар тэрил курдук көрөргө ыччаты тэһиинэ суох ыытыллар сутуйуу сүлүһүнэ тарҕанан эрэр.
Маннык сокуонунан да, майгы-сигили да өттүнэн ийэ буолууга баттабыллаах сыһыантан дьиксинэн, саха дьахталларыгар «сааһырбыт кыргыттар» диэн ураты көстүү баар буолбута. Сырдык, ыраас, үрдүк ыраларыгар дьүөрэлээх холоонноох доҕор көстүбэккэ үөрэхтэммит сайдыылаах кыргыттар курсуйан элбэх ыччат кута күн сирин көрбөтөҕө. Итинник саха дьахталлара дьоллоруттан матаннар, омук дьылҕатыгар биллэр охсууну таһаарбыттара. Ол кэмҥэ саха уолаттарын ортотугар арыгынан үлүһүйүү күүскэ тарҕанан эрэр кэмэ этэ. Ону сэргэ ол саҕана кыргыттар уонна эр дьон үөрэххэ сыһыаннарынан олохторун эйгэтин икки аҥы суолга хайыһыннарбыттара: кыргыттар үөрэҕи батыһан, төрүт эйгэлэриттэн тахсыбыттара, оттон уолаттар айылҕаларын кытта дьүөрэлэһэн сахалыы олох сиэригэр хаалбыттара. Төрөппүттэр кыргыттарыгар

үөрэх биэрэн сылаас дьиэҕэ, чопчу хамнастаах, доруобуйатыгар оҕустарбат эрэбил үлэлээх буоларыгар кыһаллаллара. Оттон уолаттарын «чэ, кини оту-маһы да кытта тардыалаһан сылдьыаҕа, уол оҕо харытын да күүһүнэн айаҕын булунуоҕа, бэйэбит аттыбытыгар сырыттын, үөрэхтэнэн тэлэһийэн хаалыа» диэн хоҥорууларыгар хоннорбот этилэр. Онон 70-с сыллар саҥаларыгар сахалар сайдыылара чопчу икки хайысхаҕа туһаайыллыбыта, ол хайдыһыыта ыал буолуу огдолуйарыгар тиэрдибитэ.
Оннук кыыс уонна уол дьылҕатын торумнуур өй-санаа ситэри сайдан, билигин кыыс олус үөрэҕирэн сабардаан, уолаттар барахсаттар үрдүк үөрэххэ да батан киирэллэрин харгыстыыр буоллулар диэн туруорсан эрэллэр. Онон уолаттарга анал намтатыллыбыт ирдэбил туруоран суол аһыахха дииллэр, кыргыттарга ахсааннарын лаппа аҕыйаппыт ордук буолуо диэн эмиэ «чаҕылхай» санаа быгыалыыр.
Бу боппуруос төрдө ырааҕынан силистэнэр. Дьахтар олоҕун стратегията кини төрөтөр ыччатыгар табыгастаах туругу үөскэтии буолар.
Оттон билиҥҥи дьалхааннаах кэмҥэ ыччаттар олоххо көрүүлэрэ кылгас кэм иһигэр тосту уларыйан, бэйэлэрин истэригэр утарыта да турар сыһыаннары үөскэттэ. Онон, этэргэ дылы, детсадка кэккэлэһэ горшокка олорон улааппыт оҕолор олохторун арда атырдьах маһыныы атта. Ким эрэ мааны массыынанан күлүкүчүтэр, ким эрэ иинэ-хата айымньылаах үлэ илбиһин көрсөр, ким эрэ омук сириттэн тахсыбат, ким эрэ үөскээбит түөлбэтиттэн, тиэргэниттэн харыс ырааппат. Баай-дьадаҥы, кыахтаах-самныбыт, кэскиллээх-муҥкурбут — бу барыта ыччат дьону сүрэхтэрин ортотунан тэлэн ааһар олох сытыы быһыччата. Ол быһычча, бастатан туран, эдэр ыаллары кылыс курдук элийэ сотон ылан туора-маары быраҕаттыыр. Онон билиҥҥи кэмҥэ ыччат ыал буолар туруга көстө мөлтөөбүтэ арахсыы элбээһинигэр тиэрдэр.
Дьахталлар тураҕас хаалан оҕолорун иитэргэ бэлэмнэнэн, идэлээх үлэни ыларга сытыытык туруммуттара. Ол түмүгэр үөрэх тэрилтэлэрин үөрэнээччилэрэ, үөрэтээччилэрэ, иитээччилэрэ — үгүстэрэ дьахталлар. Ити омук тыыннаах буоларыгар охсуһуутун биир кэлтэйдии сайдан эрэр көстүүтэ.
Бу көстүү социальнай суолтата өссө киэҥ. Үөрэтиини, эмтээһин саамай кыра хамнастаах салаа гына үтэйии — государственнай халы-мааргы политика көстүүтэ. Өй-санаа, эт-сиин өттүнэн көмүскэлэ суох буолуу кэхтиигэ тиэрдэр. Ити өттүнэн билигин дурда-хахха буола сатыыр анал идэлээх үлэһиттэрбит — аҥардас дьахталлар. Ол түмүгэр билигин общество саамай уйан өрүттэрин дьахталларынан сабынан олоробут. Дьиэ-кэргэҥҥэ оҕону иитиини ийэлэргэ сыҕайбыппыт эмиэ ыраатта.
Итинник дьахтар дьоҕурун, кыаҕын аҥардастыы туһанарга

эрэ туһаайыллыбыт политика омсолооҕун өйдөөн, үөрэхтэммит кыргыттар ийэ буолар аналларын ситиһиилээх үлэ үлүскэнигэр бэйэ баһа хайдах батарынан сылдьарын ордорбуттара. Онон саха кыргыттарын үс гыммыт биирэ аҥардас олоҕу ордорбута. Билиҥҥи демографическай чинчийиилэр көрдөрүүлэринэн, оҕо хаачыстыбата, дьиэ-кэргэн туруга биллэ мөлтөөтө.
Эр киһиэхэ аҕа быһыытынан государственнай политикаҕа суолта биэрбэтэх быданнаата. Арай төрүт норуот педагогикатын быстыспат ситимин тута сылдьар ыалларга аҕа суолтатын өрө тута сылдьыы баара кэрэхсэбиллээх. Аҕаҕа сүгүрүйэр үгэс аҕаны араҥаччылыыр-көмүскүүр, быһаарар-дьүүллүүр, иитэр-аһатар, өбүгэлэри утумнуур тыыннарын сайыннарар суолталарын өрө тута сылдьар эйэ-дэмнээх сис ыаллар омук иитиллэр чопчулара буолаллар.
Сахалар аҕаны «айбыт аҕата» диэн эр киһи күүһүн-уоҕун, дьулуурун уонна айар дьоҕурун анаан-минээн бэлиэтээн ааттыыллар. Оттон ийэни иһигэр иитийэхтиир ийэ, күн-күбэй ийэ диэн кини олох иэйиитин кытта быстыспат ситимнээҕин бэлиэтииллэр. Оҕоҕо аҕата эркин, дурда-хахха, ийэтэ — иһирэх иччи буолан төрөппүттэрэ туллубат тутаах курдук бөҕө-таҕа ыал буоллахтарына оҕо кута-сүрэ олохсуйан, сайдар кыаҕа арыллар, сайаҕас санааланар, айылгытын ыйыытынан үгэскэ сыстан иитиигэ ылынымтыа буолар. Маны сэргэ тулалыыр аймах-билэ дьонноро ыччакка «аһыныгас санаалаах айыы-хаан аймахтара, көмүскэс санаалаах күн өркөн уустара» буоланнар киэҥ эйгэнэн ыччат сайдарыгар күүс-көмө буолуохтаахтар. Сахаларга иитии диэн киһи үс кутун дэгиттэр сайыннаран — бэйэни харанар кыаҕы, киһилии киһини, айыы киһитин — бу үс таһымы дабатыы буолар.
Айылҕаттан айыллыы сиэринэн оҕо төрүү илигиттэн уол-кыыс сайдыыларын уратыларын тутуспутунан күн сирин көрөр. Киһи сайдыытыгар кини эр киһи дуу, дьахтар дуу буолан айыллыбыта саамай сабардыыр суолталаах. Оҕо икки сааһыттан быһыыта-майгыта уолуттан-кыыһыттан тутулуктанан чопчу атыннанар. Онтон кэлин иитиллиитигэр, бэйэҕэ, олоххо сыһыаныгар барытыгар күүстээх дьайыынан сайдар.
Биһиэхэ, сахаларга ыал буолуу ис культурата бэрт киэҥ. Кини «дьиэлээх» диэн өйдөбүлү кытта ыга тутуһа сылдьар. Дьиэлэммит, туспа буруо таһаарбыт диэн дьиэ кэргэн тэриллэн ыал буолбуттарын кэрэһилиир тыллар. Айылҕа биэрэр кыаҕынан иитиллэн олорор саха ыалын культурата үйэлэргэ чочуллан кэллэ. Оттон хамнастаах үлэнэн дьарыктанар эбэтэр бэйэтэ дохуот таһаарынар үлэнэн иитиллэр ыаллар культуралара сахаларга саҥа саҕаламмыт бытовой культура көрүҥэ буолар. Онон араас булкуллуу-тэлкиллии, сыыһа-халты туттуу баа буолбатах. Маныаха эмиэ анал иитии, олохсуйбут

культура утумнуур өрүттэрин сөргүтүү, саҥа кэскиллээх өрүттэри таба тутан сайыннарыы эрэйиллэр. Үгүс эдэр ыалларга эр киһи, дьахтар дьиэ-кэргэҥҥэ суолталара чуолкайдык быһаарыллан, дьахтары алын таһымҥа кыайа-хото тутан сылдьар үөрүйэх умнуллара табыллар.
Оҕону иитии — сүрүн уустук кыһамньы. Ол иитиини государствоҕа соҥнооһун диэн эмиэ биир түктэри салалтаттан хаалбыт сүрэҕэ суох төрөппүттэри иитиэхтиир өйдөбүл. Киһини киһи гынар. Ханнык да техника көрүҥэ киһиэхэ аһыныгас санаалаах айыы киһитин тыынын-быарын ииппэттэр. Ньирэй оҕо икки ыйыттан киһини көрөн үөрэр-күлэр, онтон ыла кини киһилии айылгыта иитиллиитэ ирдэнэр. Онон оҕо ийэлээх-аҕатын сылаас ньилбэгэр үөскээн улаатыыта диэн айылҕа тулхадыйбат ирдэбилэ. Ону кэһии үйэлээх аньыыга тиэрдиэн сөп уонна саха киһитэ ааһан эрэр үйэҕэ ынырыктык буортуламмытын туоһута буолар.
Дьылҕа-хаан оҥоһуутунан ыал буолбут дьон сыһыаннаһыыларыгар былыргыттан хаалбыт биир кэрэ-бэлиэ көмөнөн дьиэ-кэргэн аһылыкка сыһыана буолар. Астыктык, минньигэстик аһы тэринэн аһааһын — бу омук биир туспа үйэлэри курдаттыыр культурата. Саха киһитэ астына аһыыр аһа — төрөөбүт төрүт аһа, ол аһын эмиэ саамай күндүргэтэн ыалдьытыгар тардар. Биһиги, сахалар, төрүт аспытынан киэн туттуох уонна сайыннарыах кэриҥнээхпит. Дьиэ-кэргэҥҥэ төрүт аһы бэлэмнээһин уонна сатабыллаахтык аһааһын культуратын сыал-сорук оҥостон тарҕатарга, турунарга уолдьаста.
Аһылык иҥэмтэлээх буоларыгар, бастатан туран, кини ис-киирбэхтик бэлэмнэниллиэхтээх. Манна асчыт — ийэ-аҕа илиитин, сүрэҕин сылааһыгар ас тэриллиэхтээх. Дэлэҕэ да сааһырбыт дьон «ийэбит куппут итии үүттээх чэйин туохтааҕар да күндүргэтэбит» диэхтэрэ дуо?! Иһирэх сыһыанынан дуйдаммыт аһылык дууһалаах диэххэ сөп. Ол да иһин кыыһыра сылдьан астаммыт ас иҥмэт, кыыһырса олорон аһаабыт ас буортулаах диэн былыргылар да бэркэ билэллэрэ. Иллээх кэргэн хайаан да бииргэ аһыырга тардыһар, анал түгэннэргэ күндүлүүр «фирменнай» астардаах буолар. Дьиэ кэргэн ахтылҕана, күндүтүк санаһыы диэн ол үөрүйэх астарыҥ амтаныгар да биллэр.
Ити курдук ыал буолуу культуратын көбүтэн, сайыннаран, оҕо-уруу биһигэ гынан кэскиллээхтик тэринэн истэхпитинэ, олохпут оннун булан иһиэ.
Ульяна Винокурова,
социологическай наука доктора.

1999 сыл