17-с үйэ бастакы сылларыгар аҕыйах ахсааннаах чукча омуга олус кыаҕыран илин уонна арҕаа диэки улахан сэриилэри саҕалаабыта. Ол курдук, чукчалар ыаллыы олохтоох коряктары, юкагирдары үлтү урусхаллаан, табаларын былдьаан сирдэрин кэҥэтэн, тэнийэн барбыттара. Итини таһынан, чукчалар моржа тириитэ оҥочолорунан Берингов силбэһиитин туораан Хотугу Америка алеуттарын, индеецтэрин кытта сэриилэһэллэрэ, мэлдьи кэриэтэ кыайаллара-хотоллоро. Бу эргин олохтоох омуктар номохторугар кэпсэнэринэн, коряктар, юкагирдар этэрээттэрэ ахсаан өттүнэн чукчалартан икки төгүл элбэх эрэ буоллахтарына охсуһарга соруналлара, ахсааннара тэҥ буоллаҕына, сэриилэһэ да барбакка чугуйаллара. Ити кэмҥэ,1644 сыллаахха, Стадухин баһылыктаах нуучча сэрииһит казактара Халыма өрүһүн кытылыгар тахсыбыттара. Бу кэмтэн ыла сүүстэн тахса сылы быһа тохтуу-тохтуу салҕанан барбыт чукча-нуучча сэриитэ саҕаламмыта. Чукчалар саба түһэллэриттэн, халыылларыттан улаханнык өстүйбүт коряктар, юкагирдар, эбээннэр кэлин сахалар, туох да саарбаҕа суох нууччалар диэки буолбуттара.
Аҕыйах ахсааннаах туундара көс чукчалара бу сэриилэргэ ураты дьаныардаахтык утарыласпыттара. Ол курдук, 1729 сыллаахха Шестаков салалталаах нуучча бастакы экспедицията самнарыллыбытын кэнниттэн сэрииһит чукчалары имири эһэр туһунан Сенат уурааҕа тахсыбыта. Ону олоххо киллэрэргэ холоммут атаман Шестаков (1730), майор Павлуцкай (1742), Кекерев (1749), Шатилов(1751), о.д.а. карательнай этэрээттэрэ бары кыайтарыылаах хаалбыттара. Чукчалар “имири эһиллиэхтэрин”, биллэн турар, баҕарбатахтара. Ол түмүгэр экспедициялар хас эмэ сүүһүнэн ахсааннаах кыттыылаахтара туундара ньууругар бүтэһиктээх “сынньалаҥнарын” булбуттара 1747 с. аҥаардас биир кыргыһыыга майор Павлуцкай 97 киһитин сүтэрбитэ. Ол иһигэр Павлуцкай бойобуода бэйэтэ эмиэ кыргыһыы хонуутугар өлбүтэ). Хапсыһыы кэмигэр тыыннаах ордон хаалбыт нуучча казактара кэпсииллэринэн, чукчалар олус хорсуннар эбит. Холобур, Сибиир атын омуктара саа, бууска тыаһыттан олус дьулайар эбит буоллахтарына, чукчалар куттамматтар үһү. Тирээн туран саанан ытылла-ытылла саба сырсан киирэн үҥүүнэн кэйгэллэһэн бараллара. Чукчалар үксүгэр 200-300 киһилээх этэрээттэринэн сылдьан сэриилэһэллэрэ. Арай саамай улахан кыргыһыыларга хаста да 3 тыһ. тиийэр ахсааннаах улахан этэрээттэри туруорбуттара биллэр.
Нуучча казактара Сибиир омуктарын баһылыылларыгар аманааты ылыы ньыматын күүскэ туһаммыттара. Ол эбэтэр, дьаһааҕы-түһээни төлөөбөт, утарылаһар биис уустарын баһылыктарын, эбэтэр кини чугас дьонун билиэн тутан ылан баран “дьаһааҕы

төлүөххүт суоҕа да бу киһигитин өлөрүөхпүт” диэн сантаастаан бэриннэрэллэрэ. Сахалар, эбээннэр-эбэҥкилэр бары итинник албастан бас бэриммиттэрэ. Бу албас чукчаларга кыайан үлэлээбэтэх. Чукчалар утарылаһыыларын сүүрбэччэ сылы быһа салайбыт, аатырбыт Арарив диэн баһылык уолаттара бары нууччалары утары сэриигэ өлбүттэрин кэннэ биир эрэ уола тыыннаах хаалбыт. Ол уолу нууччалар тутан ылбыттар уонна аҕатыгар “бэриммэтэххинэ соҕотох хаалбыт уолгун өлөрүөхпүт” диэн илдьит ыыппыттар. Сэрииһит чукчалар улахан мунньахтарыгар Арарив “уолбун өлөрүөхтэрэ, бэриниэҕиҥ” дии сатаабытыгар биир да киһи сөбүлэспэтэх. “Уолуҥ тутуллубута куһаҕан. Эн үчүгэй баһылыккын, хорсун сэрииһиккин. Ол гынан баран, эн уолгуттан сылтаан биһиги бэриммэппит. Ити эн тус бэйэҥ кыһалҕаҥ” диэбиттэр, уопсай куоластааһынынан атын баһылыгы талбыттар уонна салгыы сэриилэһэ барбыттар. Бу туһунан Арарив “уолбун босхолооҥ, этэ сатаатым да дьонум тылбын истибэтилэр. Соҕотоҕун хааллым” диэн нуучча дьаһалтатыгар сурук суруйтарбыттаах эбит. Атыннык эттэххэ, чукчалар “байыаннай демократия” диэн тутулунан олороллоро.
Чукчалары кытта сэриилэһии туох да туһата, көдьүүһэ суоҕа көстүбүтүгэр, казактар 1770 сыллаахха Анадырь остуруогун хаалларан тэскилииргэ күһэллибиттэрэ. Ити будулҕан быыһыгар төһө чукча хоһууна өлбүтүтүн-сүппүтүн ким да аахпатаҕа. Муос оҕунан, таас үҥүүнэн тимир куйахтаах, буораҕынан эстэр саалаах дьоҥҥо утарылаһыы сыанан-арыынан аҕаабатаҕа чахчы. Чукчалар сүтүктэрин сэрэйиэххэ эрэ сөп. Билигин Магадан, Чукотка туундараларыгар былыргы чукча боотурдарын мамонт муоһа, моржа тириитэ куйахтара, муос, таас үҥүүлэрин төбөлөрө ыһыллан өрөһөлөнө сытар хас да былыргы улахан кыргыһыы буолан ааспыт сирдэрэ баарын кэпсииллэр.
Оччотооҕу кэм историктара суруйалларынан, төгүрүктээһиҥҥэ түбэспит чукча хоһууннара, өстөөххө бэринимээри, сүбэлэһэн баран бэйэ-бэйэлэрин быһаҕынан кыдыйсаллара, оттон тутуллан да хаалар түгэннэригэр туох да үгүс айдаана, суланыыта-кэлэниитэ суох бэйэлэрин дьаһанан кэбиһэллэрэ биллэр. Кыайтарыы кэмигэр эр дьоно суох хаалбыт дьахталлар билиэн тутуллумаары, кулут буолумаары оҕолорун барыларын өлөртөөн баран бэйэлэригэр тиийинэр түбэлтэлэрэ эмиэ элбэхтик бэлиэтэммитэ. Сэрии кэмигэр бэрт элбэх чукча Беринг силбэһиитин туораан Америкаҕа куоппута биллэр. Чукча-нуучча сэриитигэр олус улаханнык эмсэҕэлээбит, ахсааннара аҕыйаабыт чукчалар аһаҕас киирсииттэн туттунар буолбуттар. Улахан нуучча этэрээтэ кэллэҕинэ туундараҕа куотан, муора арыыларыгар киирэн саһан баран, барбыттарын кэннэ кэннилэриттэн саһа сылдьан

сабыта түһэр идэлэммиттэр. Онон Сэбиэскэй Сойуус састаабыгар киирэ сылдьыбыт норуоттартан нуучча судаарыстыбатыгар официальнайдык бас бэриммэтэх, кыайтарбатах соҕотох омугунан чукчалар буолаллар.