Аудиота:

    Балыктаах дэриэбинэтигэр ыккый ойуур быыһынан быһа бараары ыраастаммыт солооһуну ортотунан туораатым. Сыыры таҥнары түһэн иһэн киэҥ ырааһыйаҕа мэччийэ сылдьар ынахтары үүртэлиир дьахтары көрөн кини диэри бардым. Тиийиэхчэ-тиийбэтим, ынахтаах дьахтарым ырааттар-ыраатан, ардыгар саҥата чугаһаан ыла-ыла иннибэр көстө-көстө сүтэн элэҥнээн истэ.
    Хайы-үйэ күн кытарымтыйан, от-мас хараҥаран тула ылы-чып буолбут, тэйиччи тииккэ биир тоҥсоҕой балачча тоҥсуйбахтыыр, талах быыһыгар чыычаахтар сүрэҕэлдьээбиттии чырыптаһаллар. Уһуннук хаамтым, онтон сылайан били дьахтарым букатын сүтэн хаалла. Төрүт атын сиргэ кэлбиппин эбит, чугаһынан икки атахтаах көстүбэт. “Тыый, мунан хааллым дуу… ” — Диэн сэрэхэдийдим, уступай куттанан, үрдүк тииттэр ортолоругар туран халлааны хантайан, илини-арҕааны арааран билбэт буола сыстым. Арыый уоскуйан, табахтаан олоро түһэн бараммын, “күн киирэ илигинэ манан барыахха” диэт, сыыры таҥнары сүүрдүм.
    Дьахтар ынахтарын үүрэн илдьибит сириттэн атын туһаайыынан хаамтым, сотору биир хотонноох, олбуордаах намыһах дьиэҕэ тиийдим. Ааны оргууйдук аһан иһирдьэ киирдим, дьиэлээх эмээхсини кытары дорооболостум, эмээхсин сүүһүн аннынан сөбүлээбэтэхтии одууласта.
    — Бу ханнык сиргэ тиийэн кэллим? Муннум быһыылаах, — диэбиппин истибэтэх курдук туттан лэппиэскитин оҥоро турда, букатын саҥарбат. Ол курдук кэпсэппэккэ чэйдээтибит, мин хаҥас аан таһыгар тимир ороҥно сытан утуйдум
    Сарсыарданан ааны оргууйдук аһан ким эрэ киирдэ. Атах тыаһа мин аттыбар кэллэ. Утуйа сытаммын, туман курдук, сахалыы таҥастаах, үчүгэй баҕайы дьүһүннээх дьахтар миигин одуулаһа турарын көрөргө дылыбын, онтон устунан куттанан үлүгүнэйэн хаһыытыы сатыыбын. Тыыммын былдьаһан өрө мөхсөн уһугуннум. Өйдөөн көрбүтүм, эмээхсин кэлэн миигин уһугуннара турар эбит. Түһээбиппин. Эдэр кыыс уһун суһуохтаах, үчүгэй дьүһүннээх этэ, миигиттэн тугу эрэ көрдөһөрдүү илиитин ууммута… Мин саҥата суох ороммор олорбохтоотум. Оттон дьиэлээх эмээхсиним атаҕын тумсун одуулаһан муннукка олордо. Эмиэ саҥата суох чэй эрэ иһэн бараммын куотар кэриэтэ таһырдьа ыстанным. Инним хоту баран Балыктаахпар нэһиилэ тиийдим. Дьикти дьиэ олохтооҕун билбэккэ дьиктиргии саныы сырыттым.
    Биирдэ Мэхээс диэн эдэр киһилиин остолобуойга бииргэ аһаатыбыт. Кини ыраас хааннаах, нууччалыы соҕус таттаран саҥарар, оскуола суоппара. Таһырдьа тахсан массыынатын таһыгар туран: “Эн маҕаһыын сэбиэдиссэйэ эрээригин, бу тоҕо саҥа солун табаардары аҕалтарбаккыный? Эчи, ардахха кэтэр саппыкы даҕаны суох”, — диэтэ. — Сотору аҕалыахпыт.

Икки хонуктааҕыта райпоҕа сылдьаммын докумуоннарга бэчээт уурдарбыппыт. Хата массыынаҕын үчүгэйдик оҥоһун.
    — Массыына үчүгэй оҥоһуу, — диэн Мэхээс хайҕанна.
    Биһиги ол киэһэ айаннаан иһэммит, били му­ нан тиийбит дьиэм таһынан аастыбыт. Суоппарым хайдах эрэ харааһынна, сирэйэ кытарда, мин диэки дьиксиммиттии көрөн ылла. Туту эрэ билэрин сэрэйэммин, хараҕым кырыытынан кылах гынным, саарбаҕалыы түһэн бараммын үнүрүүн ынах хомуйа сылдьар биир дьахтары ыраахтан көрөммүн суолбун ыйытаары ыныра сатаабыппын уонна кинини ситиэхчэ сиппэтэхпин, өссө эбиитин дьикти дьиэҕэ хоммуппун кэпсээтим. Онуоха суоппарым саҥата суох истэн баран көхсүн этиттэ, балайда иһийэн олордо, онтон барааҥкатын ыга тутан суолу одууласта.
    Сотору ардах таммалаан, устунан күүһүрэн, суолбутун-ииспитин бадараан оҥорон кэбистэ.
    — Харытыана хараҕа илэ көрдө, — диэн Мэхээс соһуйбуттуу ботугураата. Соччо да бадараана суох, көнө суолга тохтообутуттан иккиэн даҕаны дьиктиргээн саҥарбакка олордубут.
    — Ити эн хоммут истибэт дьүлэй эмээхсиниҥ кыыһа Харытыана диэн. Мин кинилиин оскуолаҕа бииргэ үөрэммитим. Оччолорго хап-харанан чодулуччу көрбүт сайаҕас майгыннаах, көрүдьүөс тыллаах-өстөөх сытыы кыыс этэ. Үрдүкү кылааска тахсаат, саҥардыы билсиһэн үөрэн-көтөн эрдэхпитинэ, Харытыана аҕата өлөр ыарыыга ыалдьыбыта, оттон ийэтин содотохтуу хаалларымаары, үөрэҕин быраҕан колхозка үлэҕэ киирбитэ. Билэриҥ курдук, ийэтэ оччоттон дьүлэй, саҥата суох киирэ-тахса үлэлии эрэ сылдьара. Биһиги Харытыаналыын, ити эн муммут сиргэр элбэхтик көрсүспүппүт. Ол сайын үчүгэй өйдөбүлү миэхэ хаалларбыта, иккиэн сиэттиһэ сылдьан арааһы кэпсэтэ-кэпсэтэ күлсэрбит, ардыгар ыллыырбыт, ыстаҥалаһарбыт. Иккиэн сиэттиһэ сылдьан, бу үлүгэрдээх киэҥ хонуунан, алааһынан хаамсарбыт, күн үөһэ тахсыбытын эрэ кэннэ бэрт уһуннук утарыта көрсөн тураан-туран баран арахсарбыт. Аҕата өлбүтэ. Мин күһүҥҥү киэһэ Харытыанаҕа кэлэрим, онтон халлаан тымныйбытын да кэннэ сыттык саҕа суруктары суруйан дьиэтин ааныгар хаалларарым, — Мэхээлэ өрө тыынна. — Кыһыҥҥы киэһэ, Саҥа дьыл саҕана Харытыанаҕа холбоһуохха диэбитим. Биһиги кинилиин концерт кэнниттэн колхоз саҥа тутуллубут хонтуоратыгар иккиэйэҕин хаалан көрсүспүппүт. Ол кэмҥэ Харытыана тодо эрэ дьүдьэйбит, кубарыйбыт курдугун бэлиэтии, дьиктиргии көрбүтүм да, соччо болдойботодум. “Мин эйиэхэ кэргэн тахсары сирбэппин… Эйигин таптыыбын, ол эрээри… ” — Диэт, Харытыана тохтообута, онтон тоҕо эрэ күл да күл буолбута. Биһиги кулууптан куустуспутунан тахсан дьиэлээбиппит. Санаабар кэннибититтэн киһи

иһэргэ дылыта. Эргиллэн көрбүтүм, кырдьык ыраах содус биир уол иһэр эбит этэ, көрбүппүн билэн дьиэ муннугар саспыта. Кыыһым мичээрдээбитэ уонна: “Куттаныма, колхоз суоччута Киэсэ”, — диэбитэ… —Мэхээс кэпсээн иһэн ах барда. Массыынатын суол кырыытыгар тохтотто, балайда саҥата суох олорон табах тарта. — Киһи олодо табыллыбатаҕына, сорохтору үйэтин тухары да оннук содотохтуу хаалларар… Мин ол күнтэн ыла эмискэ Харытыанаттан тэйбитим. Кини ол Киэсэ уолга кэргэн тахсаат, со­ тору баҕайы уол одоломмута. Тэҥинэн билсиһэн баран, баҕар, миэхэ тахсыам дии санаабытын эрдэ одоломмута мэһэйдээтэҕэ. Эппитэ буоллар, баҕар, иҥниэм суода этэ… — Киһим балачча уруулун ыгылы тутан олордо. Уһун суолунан саҥата-иҥэтэ суох айаннаан сирилэтэн истибит.
    — Дьэ онтон? .. — Диэн мин тэһийбэккэ ыйыттым.
    — Онтон дуо? — Мэхээс балайда саҥарбата. — Харытыана, киһитэ Киэсэ иһэр-аһыыр буолбутуттан тулуйан олоро сатаан баран, бу соторутааҕыта арахсыбыт үһү. Кини арахсыбыт күнүгэр ынахтарын хомуйа барбыт уонна эргиллибэтэх. Бүтүн дэриэбинэ дьоно тыаҕа тахсан көрдөөн иккис күнүтэр киэһэлик томтор анныгар атаҕын өлөрөн охто сытарын булан аҕыйах хонуктааҕыта дьиэтигэр аҕалбыттара. Бу күннэргэ ыараханнык ыалдьар сурахтааҕа, балыыһаҕа киллэрбипэрэ да, төттөрү таһаарбыттара, куоракка эппэрээссийэҕэ барыаҥ диэбиттэрин сөбүлэспэккэ сытар.
    — Ити кини, эйигин баҕар, миэхэ күтүрээн, тура сылдьыбыта буолуода. Оттон, биир дьахтар ынаҕын сайдаан сүтэ-сүтэ көстүбүт буоллаҕына, чэ билбэппин… Ол алаас иччилээх дииллэрэ… Баҕар, Ха­рытыанаҕа сирдээбитэ буолаарай… — Диэтэ суоп­ парым уонна: — Билигин даҕаны ити дьиэтигэр сытар үһү. Арааһа, өлөр ыарыыга быһыылаах.
    — Тыый, ыалдьа сытар даа?! Ол атаҕын туохха өлөрбүтүн быраастар тоҕо билбэттэрий?
    — Дьэ билбэтэхтэр, ириҥэлээх дииллэр… Ыраас диэн ыарыы буолбут быһыылаах үһү.
    Мин кинини куоракка массыынанан илдьээри бара сылдьыбытым, атаҕар соччо уйуттубат буол­ бут этэ, олоппоско олороро.
    Мэхээс саҥатыгар хардарбатым.
    Сотору арыы собуотугар сылдьан баран, дьиэлээтим. Аара, били ынаҕын хомуйбут уонна тыа диэри сайдыы-сайдыы, туманныра-туманныра көстүбүт дьахтары санаат, хайдах эрэ дьиксинним, ол эрээ­ ри ыраахтан оһох буруотун көрөн уоскуйан, өрө тыынным. Мин тодо эрэ, били эргэ дьиэҕэ сылдьан, саҥарбат эмээхсиҥҥэ киириэхпин, суоппар кэпсээбит дьахтарын көрүөхпүн санаатым.
    Киирбитим, эмээхсиним хараҕын кырыытынан сөбүлээбэтэхтии көрөөт, саҥата суох туран хоско киирдэ. Онно ким эрэ саҥарар, тугу эрэ этэр, эмээхсин “ыых” эрэ диир.
    Сотору тахсан

миэхэ чэй кутан аһатта. Мин чэйдээн бүтээт, тарбахпынан хос диэки ыйдым, онуоха эмээхсин куттаммыттыы улаханнык көрдө, ол эрээри быраас дии санаата быһыылаах, хоско киллэрдэ.
    Ороҥҥо сытар ыарыһаҕы ханна эрэ көрбүттүү сананным да, өйдөөбөтүм. Кини хара суһуохтаах, ыйаастыгас соҕус хара харахтаах, сүрдээх үчүгэй, ис киирбэх. Ыалдьан дьүдьэйбит, мөлтөөбүт. Мин кини атаҕын тилэҕинэн соҕус испитин болҕойон көрдүм: ириҥэрбит, испит. Баҕар, туустаах уу көмелөһүө диэн туустаах ууну киллэттэрдим.
    — Хаһан өлөрбүккүнүй?
    — Уонча хонон эрэр быһыылаах, икки хонуктааҕыта оройуон балыыһатыгар илдьэн бэрэбиэркэлээбиттэрэ, “ыраас буолбут быһыылаах” диэннэр ириҥэтин эминэн сотон, ыган баайбыттара, куоракка ыһпыахпыт, сөтөл балыыһатыгар диэбиттэрэ…
    Били, Мэхээс кэпсээнин өйдөөммүн: “Тыаҕа сылдьыбытыҥ, охтубутуҥ дуо? ” — Диэбиппэр, дьахтарым соһуйбупуу миигин көрдө.
    — Кырдьык, охтубутум, атахпынан маска охсуллубутум.
    — Чэ, бу туустаах уунан баайан эриэххэ, сарсын кэлиэҕим, билиэхпит, — диэтим.
    Мин ол күн оройуон аптекатыттан дьуоту, атах мааһын, маарыланы, баатаны, пинцети уонна иһэр таблеткалары ыллым.
    Сарсыныгар тиийдим. Оо, дьиктиргиэм иһин, дьахтары бэркэ үөрэн, мэктиэтигэр сирэйэ сырдаан оронугар олорор, оттон дьүлэй эмээхсин кэлэрэ-барара сыыдамсыйбыт.
    Ол курдук, тыаҕа ынаҕын хомуйа сылдьан сыыртан охтон түһэн атаҕын өлөрөн уонна мас сыыһын киллэрэн сараччы испитин кэннэ, биир хонон баран нэһилиэгин дьоно буланнар дьиэтигэр аҕалбыттар эбит. Ону барытын Харытыана миэхэ, сэргэхсийэн баран кэпсээтэ. Мин кини сототун аллараа өттүнэн, тилэҕин үрдүнэн киирбит дириҥ соҕустук мас сыыһын пинцетинэн нэһиилэ ылбытым, дьолго кыра соҕус кир киирбит эбит. Дьуотунан хаанын тохтотон, ириҥэтин баатанан баттаан ыга баайбытым.
    Аҕыйах хонон баран эмиэ билэ кэлэ сырыттым. Хата, Харытыана ийэтинээн бэрт сэргэхтик чэйдии олороллоругар түбэстим.