(көҥүл тустуу)

Үс саха уола студеннар ортолоругар көҥүл тустууга Аан дойду чемпионатыгар кыттан кэлбиттэрин туһунан спорду таптааччылар истибит буолуохтааххыт. Ааттарын-суолларын эмиэ бэркэ билэҕит. Кинилэртэн биирдэстэрин көрсөн тустуу эрэ туһунан буолбакка, эдэр киһи олоҕун, оҕо сааһын, быыс буллаҕына тугунан үлүһүйэрин, бэйэтин кэмигэр үөрэх дуу, спорт дуу диэн уустук быһаарыыны ааһан олоҕун суолун таларыгар туох төрүөт буолбутун, ким көмөлөспүтүн туһунан кэпсэттибит. Интэриэһинэй, киэҥ көрүүлээх-истиилээх киһини кытта элбэх ыйытыыларга санаабытын үллэһиннибит. Онон бүгүн «Эдэр саас» балаһатыгар ыалдьыттыыр — Леонид Спиридонов.

Спиридонов Леонид Николаевич. 1980 Сыллаахха ахсынньы 16 күнүгэр Хаҥалас улууһун II Дьөппөн нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Көҥүл тустууга РФ спордун маастара. Улахан дьоҥҥо СР(Я) түһүлгэтин кыайыылааҕа, Эдэрдэргэ Россия, Аан дойду чемпионатын II призёра (1999. Сидней, Австралия), студеннар ортолоругар Россия, Аан дойду чемпиона (2000. Токио, Япония). Аҕата Николай Николаевич ЦЭС маастара, ийэтэ Татьяна Петровна оҕо саадын иитээччитэ. Бииргэ төрөөбүт төрдүөлэр. Леня үһүс оҕо, СГУ ГРФ-тын II курсун студена. Эдьиийэ Алена быйыл 2-с ДьПУ английскай тыл салаатын бүтэрэр, убайа Евгений дойдутугар электриктыыр, быраата Петр эмиэ тустуук, ОЭУ II курсун студена.
— Леонид, спорт эйгэтин аанын хаһан аспыккыный?
— II кылааска үөрэнэ сылдьан Олег Дмитриевич Лебедев салайар көҥүл тустуу секциятыгар суруттарбытым. Маҥнайгы сылларга көннөрү тиийэн сүүрэрбин-көтөрбүн, оонньуурбун астынар этим. Онтон сыыйа күрэхтэһиилэргэ кыттан, хотторуу хомолтотун, кыайыы үөрүүтүн билэн истэҕим аайы салгыы эрчиллэр баҕам күүһүрэн испитэ, билигин да оннук. (Маҥнайгы тренерэ иитиллээччитин ураты өрүттэрин туһунан: «Леня ылсыбыт дьыалатыгар олус эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһар, улахан биричиинэтэ суох эрчиллиини көтүппүтүн өйдөөбөппүн. Тустуутугар утарылаһааччытын хамсаныыларын урутаан билэрин (чувство соперника) бэлиэтиэххэ сөп. Маны таһынан саҥа албастары түргэнник ылынарынан уонна тута күрэхтэһиигэ ситиһиилээхтик туттан иһэрэ үөрдэр», — диэн билиһиннэрбитэ — А. Ф. )
Маҥнайгы сүрэхтэниибин олимпийскай чемпион П. П. Пинигин бирииһин иһин түһүлгэҕэ ааспытым, 26 кг. III миэстэ буолбутум. Онтон кыайыы амтанын Амма көбүөрүгэр оҕолорго республика кыайыылааҕынан тахсан билбитим. Аан дойдутааҕы турнирга Дьокуускайга «Азия оҕолоро» I норуоттар икки ардыларынааҕы оонньууларга 54 кг. Бастаабытым. Үөрэхпэр эмиэ үчүгэй этим, чуолаан математикаҕа, физикаҕа. Онон улаатан истэҕим аайы, бэйэм санаабар

үөрэхпэр соччо ыарыҕаппатарбын да хайатын талабын диэн ыйытыы сытыырхайан испитэ.
— Ким сабыдыалынан бүтэһиктээх быһаарыныыны ылыннын?
— Биллэн турар, үөрэҕи уонна спорду үрдүк таһымҥа дьүөрэлиир олус уустук. Маҥнай хайдах эрэ үөрэх өртүгэр охтубутум. 1996 Сыллаахха Республиканскай колледжка туттарсан киирбитим. X кылааска тустууттан сынньаммытым диэтэххэ сөп буолуо гынан баран тустуу эмиэ тохтоло суох угуйа турара. Ону тэҥэ билиҥҥи тренерим Будимир Григорьевич Яковлев курдук киһиэхэ түбэспитим бүтэһиктээх быһаарыы ылынарбар төһүү күүс буолбута. Учууталбар, РК директорыгар Иван Иванович Шамаевка көмөтүн-өйөбүлүн, сүбэтин иһин махталым улахан. Бүгүҥҥү күннээххэ спортсмен быһыытынан сыалбын-сорукпун ситтэрбин диэн санаалаах сылдьабын да инники өртүгэр бэйэм идэбинэн үлэлиэхпин баҕарабын. «Горное дело» салаатыгар үөрэнэрим быһыытынан промышленность эйгэтигэр киирбит киһи үчүгэй этэ. Икки куобаҕы тэҥинэн эккирэтэр ыарахан, туһата да кыра буолуон сөп. Ол эрээри, үөрэхтэн наһаа тэйбэккэ сырыттахха кэмэ кэллэҕинэ эбинэргэ, салгыы сайдарга чэпчэки. Маныаха СГУ, факультетым салалтатыгар, преподавателлэригэр махтанабын. Дьон өйөбүлэ, көмөтө киһини кынаттыыр.
— Тустуу көмөтүнэн «кынаттанан» элбэх сиргэ сырыттаҕыҥ.
— Сир-дойду ааттарынан элбэх буолан баран спортсмен күүлэйдиир киһи буолбатах. Биллэн турар, икки эргиир тустан баран кэрийиэххэ сөп. Ол эрээри, ыраах сиргэ ким тута хотторо барыай, бааргынан-суоххунан киирсиэхтээххин. Күрэхтэһии бүтүөр диэри тулуктастаххына бүтэһик күн эбэтэр күн аҥара эрэ аэропорка киириэххэ диэри куораты көрөр кыах баар. Аан маҥнай дойдубуттан тэйэн Усть-Кутка тиийээт тута Россия Азиятааҕы зонатыгар бастаабытым. Онтон кыраныысса таһыгар 1994 сыллаахха тахсыбытым. Павел Павлович Пинигин салалтатынан Аляскаҕа тиийэн матчевай көрсүһүүлэргэ кыттыбыппыт. Саха курдук дьон сылдьалларын аймаҕыргыы көрбүппүн өйдүүбүн уонна көҥүл тустуу уруок курдук бэриллэрин, оскуолалар бэйэ-бэйэлэрин икки ардыларыгар күрэхтэһиилэрэ элбэҕин сөхпүтүм. Болгария кылаабынай куоратыгар, София киинигэр эрэ сылдьыбыппыт, аныгы улахан куораттар уһулуччу уратылара суох. Ол оннугар Греция Салоникита кырдьык история тыына биллэр сирэ. Мин ордук Австралияны сөбүлээбитим, океан тыына, сылаас салгын, куорат паркаларыгар попугайдар көтө сылдьаллар… Уонна дьоно-сэргэтэ эйэҕэстэр. Азия омуга элбэх баҕайы этэ. Япония сайдыытын балысхана сүрдээх эрээри дьиэлэрэ-уоттара кыараҕас баҕайы. Холобур, мин түспүт хоспор аан аһыллаатын кытта орон уонна кыра ыскаап эрэ батар. Атын туһанар

тэрилиҥ барыта үөһээ, истиэнэ быыһыгар баар. Маннык көрдөххө Африкаттан ураты түөрт континеҥҥа сылдьыбыт эбиппин. Тас дойдуларга сылдьан РК учууталларыгар өссө төгүл махтана санаабытым. Английскай тылы кинилэр көмөлөрүнэн такайан-такайан син иннибин-кэннибин быһаарсабын. Омук тылын олох билбэт дьон эрэйи көрөр.
— Тустуу олус түргэнник сайдан иһэр…
— Эрээри быраабылата наһаа элбэхтэ уларыйар. Онтон тустууҥ тактиката, бэлэмнэнииҥ барыта кэһиллэр. Билиҥҥи тустууга тура күүс элбэҕи быһаарар. Туран эрэн тустуу элбээбитэ үчүгэй. Сахалар бары «стойкаҕа» ордуктук үлэлиибит. Онуоха хапсаҕай туһалыыр дуо диэн ыйытыыга кыайан эппиэттиир кыаҕым суох. Биир өртүнэн, утарылаһааччыгын «чувствуйдуургар», соһутан тэбэргэр көмөлөһөр. Иккис өртүн ыллахха хапсаҕай хамсаныыта олох атын. Мин Японияҕа тустан, ол иннинэ өр сбордарга сылдьан баран кэлэн М. П. Малардыров бирииһигэр кыттарбар ыарырҕаппытым. Эбэтэр биричиинэтэ бэлэмнэнии үлэтин туруорууга сытара дуу. Холобур, республика сүүмэрдэммит хамаандатын кытта үлэлиир Г. А. Бураков ордук функциональнай бэлэм, күүс хачайдааһынын диэки охтор. Тактика бөҕөс күүстээх өрүттэриттэн көрөн оҥоһуллар. Бу тренер үрдүк таһыма, билиитэ элбэҕэ маҥнайгы эрчиллии кэмигэр биллэр. Үлэ түмүктэрэ көстүөхтэрэ.
— Эн санааҕар, табаарыстаргар Япония көбүөрүгэр өссө үөһэ тахсыахтарын туох тиийбэтэ?
— Кирилл финальнай хапсыһыыга тактикатын кыратык сыыста. Өскөтө кини маҥнайгы түһүмэххэ биир балл ылбыта буоллар чемпион аатын ылыа этэ. Беларус уола техника өртүнэн баһыйтарар. Ону баара балл суох, хоннох үллэстиитигэр Кириллы күүһүнэн сабырыйар буолан бырахта уонна бастаата. Салгыы наар көмүскэнэ сылдьыбыта. Николай Чукров техника, тактика өртүнэн утарылаһааччыларын өссө баһыйар. Арай 97 кг. Кыратык «физикатын» эбиэн наада. Сэрэбиэй да ыарахан этэ. Иран уонна Турция уолаттара түбэспиттэрэ. Ол эрээри Коля сүрүн «иэдээнэ» диэн манна эрчиллэригэр тэҥнээх киһитэ суох. Санаан көрүҥ, Ивамар Соловьев эрчиллиигэ кэлбэтэҕинэ саатар кыратык тардыалаһар киһитэ суох буолан сүүрэн, хачайданан баран бүтэр. Саатар биир-икки бэйэтин курдук уол баара буоллар Коля улахан да күрэхтэһиилэргэ тугу эрэ «көрдөрүө» этэ.
— Иллэҥ кэмҥэр тугу гынаҕын?
— Тустабын уонна үөрэнэбин. (Күлэр) Күҥҥэ иккилиитэ эрчиллэбин, ол быыһыгар үөрэхпин ситиһэ сатыыбын. НБА оонньууларын уонна футболга аан дойдутааҕы турнирдары көрөбүн. Оскуолаҕа сылдьан Хаҥалас улууһугар баскетболга иккис буолан турабыт, бэйэбититтэн биир төбө үрдүк Мохсоҕоллоох оонньооччуларын кэннилэриттэн. Айылҕаҕа сылдьарбын сөбүлүүбүн.

Бултуурбун буолбатах, сылдьарбын. Саха киһитин быһыытынан айылҕаҕа сүгүрүйэбин, итэҕэйэбин. Оттон гороскопка үчүгэйин сөп, куһаҕанын сымыйа диибин. Хаһан эрэ аахпыппар Стрелец бэлиэтигэр син майгынныыр эбит этим. Табаарыстарбын кытта көрсөбүн. Мин уопсайынан, кыра эрдэхпиттэн ыраах «сулустары», аатырбыт дьону буолбакка бэйэм аттыбар сылдьар, куруук көрөр дьоммун холобур оҥостобун ээ, кини курдук өйдөөх, оттон кини курдук күүстээх буолуохха наада диэн? (Эмиэ күлэр)
Ол эрээри саамай сөбүлүүрүм тустуу. Көбүөргэ тахсаары турар долгуйууҥ, тэҥнээх киһигин хайдах эрэ албыннаан быраҕыы, кыайыы өрөгөйө… Киһи кыайан быһаарбат. Ити түгэн туһугар киһи хас да күн аһаабакка ыйааһын үүрүөн, эчэйиилэри тулуйуон сөп. Тустууга олох сөбүлээбэт өрүтүм эмиэ баар — II миэстэ. Кыайыыга диэри биир хардыы, хардыы аҥара хаалбытын кэннэ тохтоон хаалар абата бэрт.
— Спортсмен, артыыс о. Д. А. Дьон көрүүтүгэр сылдьар идэлээх киһи үс моһолу ааһыахтаах дииллэр.
— Туох туһунан этиллэрин өйдүүбүн. Мин санаабар, барыта киһи бэйэтин иннигэр туруоруммут сыалыттан тутулуктаах. Холобур, маастары толоруохпар эбэтэр дойдуга бастыахпар диэри тустабын диэн соруктаах оҕо эрдэҕиттэн эрчиллибит киһи сыалын ситтэҕинэ уоскуйара, босхо ыытынара буолуо. Оттон мин билигин туруоруммут сыалбын ситиһэ иликпин, саҥа маҥнайгы хардыылары оҥорон эрэбин. Ол туһугар мин быйылгыттан улахан дьоҥҥо тустуом, бу күннэргэ Кисловодскайга ыытыллар эрчийэр-үөрэтэр түмсүүгэ айанныыбын, онон олунньу 1-4 күннэригэр ыытыллар Россия чемпионатыгар бэлэмнэниим саҕаланар. Инникитин кыахпын барытын, таһынан да биэрэн туран аан дойду чемпионатыгар ситиһиилээхтик кыттыахпын баҕарабын уонна кылаабынайа, хас биирдии спортсмен ыра санаата — Олимпиада уоттара угуйаллар.
— Баһыыба, Леонид.
Леонид Спиридонов саха эдэр, кэскиллээх спортсменнарыттан бастыҥнарын кэккэтигэр сылдьар. Спорду таптааччылар эрдэттэн туох да диэн улахан тыллары этимиэҕиҥ. Арай баҕа санаалара биһиги үөрүүбүтүгэр туоллун диэн баҕа санаабытын этиэххэ уонна Леонидка сөптөөх усулуобуйа тэриллэригэр, талаанын барытын арыйарыгар кыах бэриллэригэр эрэнэ саныахха.
Алексей Федотов
2000 сыл