Марина дьиэтигэр киирээт, ыанньыйбыт уоҕун көҥүлгэ таһаарда. Суумкатын дьыбааҥҥа элиттэ, үрдүгэр сонун бырахта, бэргэһэтин ханна эрэ кыбыта аста.
    — Куурба! Змея подколодная! Аны эн миигин үөрэтэриҥ итэҕэс эбит! Көрүөхпүт, хайабыт буолар эбит! — Марина абатыттан ытамньыйбыт куолаһынан кими эрэ үөҕүстэ. — Бу дойдуга сүгүн олордуом суоҕа. Өссө онтон-мантан кэлэ-кэлэ киэбирэллэр.
    Марина хос ортотугар туран сутуругун мускуммахтаата. Ол туран алҕас, бэйэтин күлүгүн сиэркилэҕэ көрөөт, сонньуйан ылла. Сутуруктаах дьахтар олус да көрүдьүөстүк көстөр эбит. Кини сиэркилэҕэ чугаһаата, көстүүмүн
көннөрүннэ. Өр соҕус көрүнэн баран, бэйэтин олус сөбүлээтэ. Курбуу курдук көнө уҥуохтаах, эдэрчи дьахтар курбалдьыйа турара, харахтара үтүөмсүйбүттүү симириктээбиттэр. Марина бэйэтиттэн бэйэтэ астынан, арыый уоскуйа
быһыытыйда. Ол эрээри төбөтүн иһигэр атаҕастаммытын хайаан да иэстэһэр амырыын санаа төрөөн эрэрин кини саба баттаабатаҕа. Хайдах эрэ мэһэйдэспит киһи диэн санаатаҕын аайы, ол түгэхтээх санаа кинини улам хам ылан истэ. Сэтиэнэххэ түспүт уот курдук күүдэпчилэммитэ, ону умулларар ой да, күүс да Маринаҕа кыайан тиийбэт этэ.
    …Валера тракторын гаражка туруораат, дьиэлээтэ. Тиийбитигэр ийэтэ эмээхсин:
    — Тукаам, Бэлиэрий, соторутааҕыта аҕай Марина Ньукулаайабына төлөппүөннүү сырытта. Дэлби ыарыйдым, кэлэн, бука
баһаалыста, маспын хайытан, кыстаатын эрэ диэн көрдөһөр.
    — Ээ, эмиэ дуо? Оттон иллэрээ күн нэдиэлэтээҕи маһын хайытан биэрбитим дии.
    — Оттон баран билсэн кэлиэххин, баҕар, кырдьык ыалдьан хаалбыт да буоллаҕына, эр киһи оһоҕун оттон биэрэриҥ ыарахан дуо? Бээ, тохтоо, киһи ыарыйдаҕына кыра да кыайтарбат буолааччы.
    — Чэ, баран да кэлиим, — Валера ыараханнык сөбүлэстэ, үтүлүгүн ылаат, тахсан барда.
    Балаайа эмээхсин иһигэр үөрэ санаата. Уола учуутал дьахтарга хам-түм да буоллар сылдьарын истибитэ ыраатта. Дьахтар сааһынан сэттэ сыл аҕата туох буолуой, хата, уола түспэтийиэ этэ. Тыас таһааралларын кэтэһэр. Ону баара,
уола көлөөк киһи, дьахтарга бардым диэн хаана да хамсаабат буоллаҕа.
    Валера хара дерматин бүрүоһүннээх ыара­хан ааны аатыгар тонсуйаат, дьиэҕэ киирдэ. Духи, чочунаах уонна биир бэркэ суохтуур сьптара муннугар саба биэрдилэр. Оһох тигинэччи умайа турара. Кэлиэ да суох киһи, ийэтэ хаайан кэлбит буолан, хайдах эрэ оһүргэниэх санаата кэлэн, өчөһүгэр төтгөрү эргилиннэ. Тахсаары аан тутааҕын тутан баран, тоҕо эрэ эргиллэн көрдө. Кини иннигэр “олус аһаҕас” уолуктаах куопталаах, хара мини дьууппалаах Марина турара. Уһун дьороҕор сотолоро кылбайан,

эттээх бууттара киһи эрэ хаанын хамсатыахтыы туналыспыттар.
    — Уо, Валера! Күүтэн олоробун, бүгүн мин төрөөбүт күнүм ээ, — Марина уолга утары кэллэ, өрүһүспүттүү сонун тимэҕин өһүлэн барда.
    Валера сордоох дэлби тириттэ. Көлөһүнэ бычыгыраан таҕыста. Кып-кылгас дьууппата иннинэн замоктааҕа алын өттө төлөрүйбүтүн көрөн аһарда: “Дьууппалара олордьу сомуок буолар эбит дуу”, — дии санаата уонна бэйэ­тин сомуога төлөрүйэн аһыллан хаалар ыстааннааҕын өйдөөн аһарда. Марина уол хараҕын араарбакка алларанан көрө сылдьарыттан күлэ санаата.
    Валера үлэҕэ кэтэр таҥаһын устубута, аны эргэ сибиитэрэлээх, үлэҕэ кэтэр ыстааннаах турарьптан саата санаата. “Саатар, мантым ыраас буоллун” диэбиттии илиитин бэрт өр суунна. Төннүбэтэҕин кэмсиннэ…
    …Уоллаах дьахтар иккиэйэҕин бырааһынньыктаатылар. Валера шампанскай уон­на водка испитэ төбөтүгэр таҕыста. Санаата көтөҕүлүннэ. Ол эрээри, “итирэр гына испэтэх киһи” диэн бэйэтин кыатанна. Остуолтан ту­ран, саалаҕа киирдилэр. Марина биир олус имэҥнээхтик таптаһар дьон туһунан киинэни холбоото. Иккиэн ыкса олорон телевизордарын көрдүлэр. Уол баҕата уһугунна, хайдах да тулуйар кыаҕа суох буолла. Холуочуйбучча, бэрт судургутук дьахтары күөйэ кууста. Анарааҥыта налыйан хаалла, төбөтүн уол санныгар уурда. Уол модороон салгын сиэбит чэрдээх илиилэрэ тунал манан эт устун дугу эрэ көрдүүрдүү иҥсэлээхтик сүүрэкэлэстилэр. Урут саныан да куттанар эрээри, бэркэ баҕарар
сиригэр тиийдилэр, тэрэгэр эмиийдэри иҥсэлээхтик имэрийдилэр. Дьахтар нарын тарбахтара улам аллараа түстэхтэрин ахсын, уол сүрэҕэ уокка оҕустарбыттыы өрө мохсөр. Ахтыспыт уостар арахсыбакка уурастылар. Киэҥ дьыбааҥҥа улам сытан бардылар, бэйэ-бэйэлэрин сыгынньахтаһан истилэр. Таптал уотугар иккиэн тэҥҥэ умайдылар. Тула барыта умнулунна. Итии хааннаах эдэр дьон хаайтарбыт таҕылларын көҥүлгэ таһаардылар. Өйдөнөн кэлэ-кэлэ, уһун түүнү быһа таптастылар. Хас сырыы ахсын дьахтар араастаан имиллэҥниир, онуоха Валера муҥура суох саҥаттан-саҥа саҕалыы туруох курдук этэ. Иҥсэтэ көптө, ма­нан бүппэккэ хас күн, хас түүн аайы таптал ырайыгар ыттыан баҕарда. Сарсыарда халлаан
суһуктуйан эрдэҕинэ, Валера үгэһинэн уһукта биэрдэ. Бастаан оронугар сытар курдук сананан иһэн, хайдах эрэ атыныраан олоро биэр­дэ. Барытын өйдөөтө… Кыбыстыбыт курдук онтон-мантан танастарын булан кэттэ. Уһугуннарбатах киһи диэн, атаҕын төбөтүнэн хааман саалаттан таҕыста. Остуолга бытыылка аҥара водка турарыттан биир үрүүмкэни куттан истэ. Хайдах эрэ чэбдигирбит курдук буолла. Таҥнан тахсан барда…
    Баран иһэн, үгүһү

санаата. “Оо, акаары! Ох, сыраан!” — диэн саҥа таһаарбытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Кини Маринаны таптаабат этэ. Оттон бэҕэһээ ити туох буолла? Туох абааһыта имнэнэн, ити дьахтар илимигэр иилистибитэ, алыбар ылларбыта буолуой? О, хара да сор баар буолар эбит! Бу күһүн, Мари­на саҥа дьүөгэтин кытта билиһиннэрбитэ.
Дьукаах кыыс ханнык эрэ атын улуустан кэлбит этэ. Аата Таня диэн. Биологияны үөрэтэбин диэбитэ. Валера хара бараан да буоллар ис киирбэх, өрүү туох эрэ тэбэнэттээҕи саҥара сылдьар кыыһы хайдах эрэ сөбүлүү санаабыта. Кинини кытта буолары-буолбаты кэпсэтэ сатыыра. Марина ону бэлиэтии көрөн, иһигэр күнүүлүү санаабыта. Валера хаһан эмит кыргыттар көрдөстөхтөрүнэ мастарын хайытан биэрэрэ. Кэнникинэн Таня көстүбэт буолан хаалбыта. Кэлин истибитэ, Таня атын ыалга көспүт этэ. Ол кэннэ Маринаҕа сылдьарын уураппыта. Арай үнүр, хайдах эрэ үгэһинэн, көрдөспүтүн аанньа, маһын кыстаан биэрбитэ. Уонна бу бүгүн…
    Марина уол турарын, арыгы иһэрин, тахсан барбытын барытын истэ сыппыта. Утуйбута буолан кубулуммута. Марина баҕата ханан уонна сыалын ситиһэн, бэркэ манньыйан, ис-иһиттэн мичээрдээбитинэн, сыыйа туран кэлбитэ. Кини сыалын ситтэ. Валера билигин киниттэн арахсыбата чахчы. Кини Валера курдук хара үлэһиккэ эргэ тахсар санаата суох. Көннөрү маннык сылдьыһыахха да син эбээт.
    Манныкка тиийбит сүрүн сыала-соруга Валераны Таняттан тэйитии этэ. Ол сатамматын, бэйэ таптаабат эрээри атын дьон сыһыаннарыгар орооһор, атын дьон олоҕун алдьатар сидьин быһыы буоларын кини өйүнэн өйдөөтөр да, күнүүлээбит санаата кини өйүн саабанныы саппыта. Ол быыһы арыйан, олоҕу баарынан көрөр кыаҕа суоҕа.
    Урут барыта дьэҥкэ этэ. Кини ылыннар эрэ барыны-барытын сатыыр курдук сананара. Учуутал да быһыытынан куһаҕана суохпун дэнэрэ. Сиэркилэҕэ көрүннэҕинэ бэйэтиттэн бэйэтэ үөрэрэ. Киниэхэ барыта баара: Үрдүк үөрэх, кэрэ дьүһүн, нарын быһыы-таһаа уонна эдэр саас. Да, да! Эдэр саас! Төһө да отут алтата буоллар, оҕоҕо баттаппатах, ийэ киһи
түбүгүн түбүгүрбэтэх буолан эдэрчи көрүҥнээҕэ, эдэрбин дэнэрэ.
    Ону баара, оннук уу долгураҥ олоҕун Таня аймаабыта. Барыта киниттэн саҕаламмыта. Та­ня үөрэҕин бүтэрэн баран, дойдутугар икки сыл үлэлээбит этэ. Онтон тоҕо эрэ манна көһөн кэлбит. Туох да аймаҕа суох эрээри, дьол тардыһа, дьүөгэтин батыһан кэлбит. Таня дьүһүнүнэн да киһи сирбэт кыыһа этэ. Сааһынан да эдэрэ бэрдэ. Марина саҥа учууталы дьукаах олордубута. Аҕа киһи быһыытынан бастаан эдьиий балтыгар сыһыаннаһарын курдук сыһыаннаспыта. Сүбэлии-амалыы сатыыра. Сонумсах муҥутаан, бэл таптыы

санаа­быта.
    Ый курдук бииргэ олороот, Марина бу эдэркээн кыыска ырааҕынан баһыйтарарын билбитэ. Таня ис-иһитгэн ыраас туттунуулааҕа, мала-сала барыта уурбут-туппут курдуга. Кини хомуйбут дьиэтэ хайдах эрэ саҥалыы сандаарара. Сүрдээх асчыт, иистэнньэҥ этэ. Киэһээҥҥи аһылыгы өрүү кини бэлэмниирэ, кыра да буоллар туох эмэ сонун аһы буһарбыт,
ыһаарылаабыт буолара. Биирдэ Марина Нико­лаевна оскуола көрүдүөрүттэн оҕолор түһэрбит саппыыскаларын булбута. Сонно тута арыйан аахпыта. Бука, үрдүкү кылаас оҕолоро буолаахтыа. Марина Николаевна ону ааҕаат, сонор суолугар туруммута. Оскуолаҕа үөрэнэр Р. уон­на Л. буукубаттан саҕаланар ааттаах, араспаанньалаах оҕолору испииһэктээбитэ. Туох эрэ улахан алдьархай тахсыахтааҕын кини эрэ таба тайанан, туох эрэ үчүгэйи оҥорон эрэр курдук санаммыта. Киэһэ дьиэтигэр кэлэн Таняҕа:
    — Ой, Танюша! Бүгүн мин коридортан за­писка буллум. Мэ, аах эрэ, накаас оҕолор, тем более уоллаах кыыс свиданиелыыллар үһү. Олох оҕолорбут буорту буолбуттар. Маны ыраата илигинэ чуолкайдыахха, миэрэ ылыахха наада, — диэн умайыктаммыта, саппыысканы Таняҕа ууммута.
    — Марина Николаевна, мин атын киһи суругун ааҕааччым суох, — Таня хортуоппуй кырбыы олорон лоп-бааччы хардарбыта.
    — Ээ, чэ, сымыйанан принциптээмэ. Ама хаһан да аахпатах үһүгүөн? Хата эн кылааһыҥ оҕолоро буолуо, ылан көр эрэ, — Марина ууммут илиитин кубулуппакка, остуолга чугаһаабыта.
    — Суох диэтим, — Таня куолаһа бу сырыыга кытаатан кэлбитэ.
    — ?!…
    — Оҕолору, суруйсубуттар эрэ дии-дии, дьүүллээри оҥостоҕун дуо? Таптаһалларын тоҕо бопсо сатаатын? Марина мух-мах барбыта. Бу эдэр оҕо киниттэн быдан чиэһинэй, ыраас буолан тахсыбытыгар олус кыһыйбыта, абарбыта. Кыаҕын
былдьатан, сымыһаҕын быһа ытырбыта. Акаары киһи курдук саҥата суох турбат эрэ туһуттан:
    — Чэ, баҕар, ааҕыма даҕаны. Но, мин маны таах хаалларыам суоҕа, — диэбитэ, бэйэтин кыатанан туох да буолбатаҕын курдук туттан, хоско ааспыта. Сонно тута саппыысканы кумалаан кэбиспитэ. Кини ол күннээҕи өрүкүнэйиитэ таах хаалбыта, сонордоһор санаата уурайбыта. Бу кини Таняҕа бастакы улахан кыайтарыыта этэ.
    Марина бэйэтин чиэһинэйбин дэнэрэ. Кырдьыга, ким да кинини ылыгас да, чиэһинэйэ да суох диэбэт этэ. Ол эрээри ким да көрбөтүгэр, билиэх-көрүөх санаата баһыйдаҕына, ону-маны арыйан көрөрүн, ааҕарын улахан аньыынан аахпат этэ.
    Ол киэһэттэн ыла дьүөгэлиилэр икки ардыларыгар сыһыан сойон барбыта. Таня бу хотумсук соҕус, өйдөөҕүмсүйэ сатыыр, саҥаҕа-сонуҥҥа иҥсэлээх уонна сэмэйэ суох дьахтартан улам кэлэйэр буолбута. Оттон Марина

күнүүлүүрэ улаатан испитэ.
    Учуутал күнүгэр Таня көтөх мунунан от­крытка, бэл сибэкки туппута. Дьиэтигэр кэлээт, сибэккитин вазаҕа туруорбута. Открыткаларын үлэлиир остуолун үрдүгэр кутаат, оскуолаҕа ойбута. Олору Марина биир-биир ылан, барытын аахпыта. Биир открытка Валераттан этэ. Марина долгуйан сүрэҕэ нүөлүйтэлээбитэ, хаана ыгыллан, чабырхайа: “Тоҕо, тоҕо, тоҕо?” диир курдук тэбиэлиирэ. Кини биир да суругу, открытканы туппатаҕа. Ким да киниэхэ наадыйбат, ким да кинини таптаабат эбит. Туох баар күнүүтэ, хомолтото, бэйэтин аһыныыта холбоһон, Марина ытаан тоҕо барбыта. Оҕолуу
сана таһааран, марылаччы ытаабыта. Ким да ону билбэтэҕэ. Сарсыныгар кыраһыабай, чочуонай, тыйыс көрүҥнээх Марина Николаевна оскуолатыгар барбыта.
    Марина Николаевна Таня уруоктарын кэтиир буолбута. Иллэҥ кэмигэр Таня үөрэтэр кылааһын аттыгар стендэлэри көрбүтэ буола сылдьан иһиллиирэ. Туох эмэ дьиэк булан, онон кэһэтэр санаалааҕа. Биирдэ ахсыстарга бэрт айдааннаах уруок буола турара. Аргыый аҕай аан хайаҕаһынан өҥөйөн көрбүтэ. Оҕолор хаамса сылдьаллара. Таня дуоскаҕа тугу эрэ суруйа турара. Бу түгэни туһанан хаалыан баҕарбыта. Учительскайга иккиэйэх хаалбыт түбэлтэлэригэр, Марина дьоһумсуйа соҕус эппитэ:
    — Татьяна-а, эн мин этэрбиттэн өһүргэнимэ, мин кырдьыгы сирэйгэ малтаччы этэр үгэстээхпин.
    — Ээ, дьэ, ол тугу этээри гынаҕын? — Таня хаастара тэбэнэттээхтик тэрбэспиттэрэ.
    — Эн уруогу сатаан ыыппаккын. Оҕолор эйигин таптаабаттар, — Марина Николаевна биир тыынынан бал-бааччы куппута.
    — Оттон “окошкаланнарбын” эрэ эн уруоккар опыт ыла киирэр буолуом, —Таня да иэскэ хаалбат курдук хардарбыта.
    Марина манна эрэ өйдөөбүтэ, алҕас саҥарбытын.
    Таня тылын толорбута. Марина Николаевна уруоктарыгар чаастатык сылдьар буолбута. Ба­стакы чиэппэр кэнниттэн атын ыалга көспүтэ. Методсовекка кэтээн көрүү түмүгүнэн Мари­на Николаевна уруоктарын ырыппыта. Хайҕааһын суоҕа. Хата, итэҕэс-быһаҕас үгүстүк ахтыллыбыта. Ол барыта кырдьык этэ. Марина туох да диэн хардарар, көмүскэнэр
кыаҕа суоҕа. Быраһаайдаспакка да эрэ, тахсан барбыта. Икки хараҕын үүтэ көстүбэт буола кыыһыран, дьиэтигэр илгистэн киирбитэ. Таняттан иэстэһэр, кэһэтэр санааҕа түспүтэ.
    Ол баҕата бүгүн туолла. Кини Таняттан таптыыр уолун араарда. Бу кыра дэриэбинэҕэ Та­няҕа сөптөөх уол да суоҕа. Дьол көрдөһө кэлбит киһи дьолуттан матан, дойдулуура чахчы. Оччоҕо эрэ Марина холкутук тыыныа, уруккутун курдук кыһалҕата суохтук олоруо. Кини бу орто дойдуга отут алта сыл олорон, киһи быһыытынан сайдыытын саамай үрдүкү
үктэлиттэн,

бэйэтин таһымынан, кыаҕынан саастааҕын самнара, өстөөҕүн өһөрө сатаабыта. Кини утарсааччытын, урукку дьүөгэтин, бэйэ­тин билэринэн иэстэспитэ. Кини Таняны дьахтардыы, дьахтар суутунан, сууттаабыта.