Дьаххааннаах 90-c сыллар ортолоро. Сэбиэскэй эстэн, дьиикэй ырыынак кэмнэрэ. Сатабыллаах саһыл саҕаланар, ырыынагы ылымматах ыт атаҕын тутар. Мин бастакылар кэккэлэригэр сылдьабын. Саҥа саха, малиновай пиджак, хара ачыкы, киэп-хаап. Сабыс саҥа Тойота Лэнд Крузер массыынаны ылынан нэһиилэ даадаҥалаан эрэ хаамабын. Сааскы ылааҥы сарсыарда ол сэппинэн мин дойдубар айаннаатым. Дьоппуон массыыната барахсан сымнаҕас сырыылах сыыдам көлө буолан биэрдэ. Үс эрэ сыл анараа өттүгэр дьыалабын саҥа саҕалыы сылдьан, атахпар тура иликпинэ, баара суоҕа Иж-пирожок массыынанан дойдубар Саҥа Дьыл иннинэ ирээт идэһэбин тиэйээри баран кэлбитим. Суукканы суукканан айаннанар айака сылаалаах суол этэ. Миигин кытта массыына ыытыһан Павловскайтан төрүттээх бииргэ үлэлиир уолум Костя барса сылдьыбыта. Таҥара үрэҕэр тиийбиппит, тааҥ тахсан икки өттүттэн техника бөҕө хаайтаран тураллар. Биир прицептаах МАЗ массыына тааҥҥа түһэн хам тоҥон турар уонна массыыналары харгыстаан кэбиспит. Суоппардар тааҥ хам тоҥорун кэтэһэн икки өттүттэн кэтэһэн тураллар. Ыһыах киһитэ, күүлэй, ырыа-тойук. Тааҥ хам тоҥноҕуна биирдэ, мэһэй буолан турар массыынаны көйөн баран соһон ылыахпыт дэһэллэр. Улахан массыыналар быыстарыгар УАЗик массыыналар кытта көстөллөр. Костям арай соһуйа көрдө буолбут балаһыанньаны. Пахаай, бу бээлээхтэн хаайтаран олоруохпут да, билигин биһиги тахсыахпыт диир. Ээс, хайдах тахсыахпытый диэн мин итэҕэйбэтим. Костя массыынабыт кузовыттан чохороон сүгэни ылла уонна массыыналар харан турар туоруур сиртэн хаҥас диэки туора хаамта. Хата төһө да түүн буоллар ыйдаҥалаах буолан киһи күнүскүлүү кэриэтэ көрөр. Костям биир сиргэ тохтоото. Мин көрдөхпүнэ үрэх мууһун ньуура барыта кыдьымах. Ити үрдүнэн киһим хайдах массыынаны ыытаары кыдьымаҕы кыҥастаһар баҕайыный дии санаатым. Кыдьымах кэтитэ сүүрбэччэ эрэ хаамыы. Киһим чохороонунан кыдьымахтар төбөлөрүн көйөн барда. Атын массыына суоппардара, бу дьоннор тугу гыналларый диэн, дьиибэргээн кэтээн тураллар. Костям онно эрэ наадыйбат, сүгэтинэн күүскэ үлэлиир. Мин дьэ өйдөөтүм, киһим тугу тобулбутун. Саамай кыратык өрөһөлөммүт кыдьымахтаах сири булан, муус төбөлөрүн чохороонунан тэҥнэтэлээн биэрэр эбит. Көйөн ылбыт көһөҥө муустарын өрө турбут муустар быыстарыгар симэттиир. Костям илиитинэн далбаатаан, кини ыйбыт сиринэн, аргыый аҕай массыынабынан кыдьымаҕы самахтатан туораабытынан бардым. Ханан да чаас аҥаара буолбатыбыт, тахсан баран хааллыбыт. Биһиги кэннибититэн Костя тэлбит суолунан хаайтаран турбут УАЗиктар ыстаннардылар, кинилэр кэннилэриттэн

прицеба суох массыыналар кытта туораатылар. Костябыттан, эн итини хайдах толкуйдаан кээстиҥ диэн ыйыттым. Оннооҕор буолуох дальнобойщиктарбыт, айан суолун бөрөлөрөбүт диэн өттөнөр дьоннор хаайтаран тураллар дии. Биһиги Павловскайдар хас сэтинньи ый аайы куоракка туораарыбыт Өлүөнэ кыдьымахтарын көйөн туорааччыбыт, бу диэн олох оҕо оонньуута буоллаҕа диэтэ. Билигин өйдөөтөхпүнэ суоппардар бары Бүлүү эҥэр диэкилэр эбит. Улахан кыдьымах диэни билбэт суоппардар буоллаҕа.
Уруккута унньуктах уһун айан, бу сырыыга Никииппэр ырыата аргыстаах сылбырхай сырыыга кубулуйда. Киҥинэйэн ыллыы-ыллыы суол устун сыыйылыннаран истим. Киһи олоҕо бу суол курдук саҕаланар сирдээх уонна бүтэр уһуктаах эбээт. Суол түһүүлээх-тахсыылаах, туора-маары салайыылаах, биир көнө буолбат, оллорооттоох-боллорооттоох. Киһи олоҕо эмиэ биир оннук. Киэһэлик күн киириитэ хайы-үйэ төрөөбүт түөлбэбэр киирии сыһыыга кэлэ оҕустум. Тохтоон табаахтыы таарыйа тахсан дэриэбинэбин одууластым. Киирэн эрэр күн дьэс чаанньык курдук арҕаа саҕахха ыйанан турар. Ыаллар оһохторун ураатыттан хойуу буруолар үөһээ халлааҥҥа унаарыспыттар. Мин тугу эрэ атыҥырыыбын да, тугун таайбакка турдум. Уу чуумпу. Урут дэриэбинэбин улахан баҕайы курдук саныыр этим, онтум хайдах эрэ кыччаан, халыҥ хаарга баттатан көмүллэн турар курдук. Онтон эмискэ өйдүү биэрдим. Уруккута буоллар дэриэбинэ тыаһа-ууһа оргуйан олоруо этэ. Тыраахтыр, массыына тирилэс тыаһа, ыт үрэрэ, оҕо аймах оонньуур саҥата бу чуумпуга ыраахтан иһиллиэ этэ. Алампа хоһооно төбөбөр көтөн түстэ: «Өлбүт киһи буор түгэҕэр сытарын курдук, мин төрөөбүт аан ийэ дойдум халыҥ хаарынан саҥата суох сабыллан сытар… Ырыа ыллыахха дуу? Ким ыллыай? Ыллаабыт да иһин, ырыа ынчык буолан ынырыктанан иһиллэр!..» Санааҕа баттатан саҥата суох массыынабар олордум уонна дьиэм диэки салайа туттум. Дэриэбинэҕэ киирии аартыкка турар баараҕай гараж ааннара нэлэччи аһыллан тураллар, сорох бокса ааннара оннуттан суох буолбуттар. Бай, бу техникаларын ханна туруорар баҕайыларый диэн саҥа аллайдым. Уулуссаҕа ыт охсор киһи суох. Уруккута буоллар, оруобуна баччаҕа олохтоохтор үлэлэрин кэнниттэн, аһаан-сиэн, кэтэх сүөһүлэрин дьаһайан баран, маанымсыйа таҥнан кулууп дьиэтигэр субуһуо этилэр. Киэһээҥҥи киинэ иннинэ, ким бильярд оонньуо, ким теннистиэ этэ. Көннөрү күннээҕи сонуннарын ыаһахтаһааччы да баар буолуо этилэр.
Дьонум мин кэлэрбин кэтэспэккэ олорбуттар. Туох дьиибэ массыыната кэлэн тохтоото, хайалара баҕайыный диэн ийэм таайа сатыы олорбут. Мин киирэн кэлбиппэр соһуйан, долгуйан ытамньыйан ылла.

Аҕабын ыйыппыппар, хоһугар сытаахтыыр, бу күһүн сүөһүлэригэр от киллэрээри тахсан иһэн күүлэтигэр халтарыйан тааһын уҥуоҕун тоһуппута, сыыһа оспут диэн кэпсээтэ. Хоско киирэн кэлбиппэр, аҕам муҥнаах онтон-мантан тардыһан оронугар нэһиилэ олорон эрэр эбит. Мин диэки өһөн хаалбыт харахтарынан көрөөхтөөтө. Мин аҕабын аһынан испэр уйадыйдарбын да биллэрбэтим. Кини харахтара миэхэ элбэҕи кэпсииллэр.
Аҕам барахсан бу соторутааҥҥы диэри дэриэбинэ бас-көс киһитэ этэ эбээт. Сэрии кэнниттэн саҕалаан, нэһилиэгэр наар салайар үлэҕэ сылдьыбыт, саҥа олоҕу тутуспут, элбэх сыратын-көлөһүнүн тохпут ытыктанар киһи буоллаҕа. Кини хараҕын ортотугар, кини кыттыһыытынан, араас сирдэринэн, өтөхтөрүнэн тарҕанан олорбут ыаллар, биир сиргэ көһөн дэриэбинэ үөскээтэҕэ дии. Оскуола, кулууп, медпункт, дьааһыла, детсад … Барыта кини салайар үлэҕэ сырыттаҕына тутуллубуттара. Бастаан холкуос, онтон сопхуос отделенията буолан дэриэбинэ 70-с - 80-с сылларга муҥутуу сайдар. Аҕам барытыгар быһаччы кыттыгастаах эбээт. Онтукайа бу 90-с сыллар саҕаланыытыттан ыһыллан-тоҕуллан, ыскайданан бүттэ. 150- нуу сүөһү турар баараҕай типовой хотоннор дьардьамалара эрэ хаалбыттар. Сопхуос эстэн олохтоохтор КП-га кубулуйан үлэлии сатаабыттар да өнүйбэтэхтэр. Техника арааһа баара, бары кэриэтэ эргэрэн, сапчаас да көстүбэккэ алдьанан-кээһэнэн бүттүлэр. Соҕотох уу баһар массыына хаалбыта алдьанан, саҥа төрөөбүт ньирэйдэри, хамната сылдьар сүөһүлэри, хас да күн уулаппакка тыыннаахтыы өлөрө сыһан баран, ойбонтон буочукуларга уу баһан, тыраахтырынан таһан нэһииччэ өрүһүйдүлэр. Кыстыгы кыайан тахсар кыах суох буолан, хаалбыт сүөһүлэри ким баҕалаах ыалга түҥэтилиннэ. Үлэ суох, үлэ суох буоллаҕына харчы эмиэ суох. Эстии-быстыы. Ханнык эрэ ыаллары аһыырдара суох буолан эстибит КП-тан хаалбыт комбикормы хааһыланан сииллэр үһү диэн, сир түгэҕинэн сибигинэһэн кэпсэтэллэр. Сэрии саҕанааҕы аччык эргиллээри гынна быһыылаах диэн дьулайар саҥалар баар буолбуттар. Сэниэлээх өттө оройуон киинигэр, онтон өссө кыахтаахтара Дьокуускайга да, маассабайдык көһөн эрэллэр. Уулусса уулуссанан эстэр балаһыанньа. Дэриэбинэ баайдарынан пенсиялаахтар аатырдылар. Судаарыстыбаттан хамнастанар үлэһиттэр: учууталлар, кулууп, детсад үлэһиттэрэ уо.д.а., хамнастарын сыл аҥаардыыта кыайан ылбакка сылдьаллар. Баара- суоҕа аҕыйах сыллааҕыта харчы хабарҕаларыгар турбут сорох ыаллар килиэп да ылар харчылара суох буолан, лааппыттан тэтэрээккэ иэс суруттаран ылар турукка тиийдилэр. Тыһыынчалыынан, сорохтор бэл уонунан тыһыынчанан сберкассаҕа уураастара

биир ааттаах күн кэппиэйкэҕэ кубулуйан хаалла. Ол да харчыларын судаарыстыба биэрэр кыаҕыттан тахсыбыт. Баара суоҕа биэс-алта сыллааҕыта дэриэбинэ муҥутуу сайдан, харчы халыннык дьапталлан, бэл суолтатын сүтэриэх курдук буолта. Тырахтарыыстар от-мас тиэйдэхтэринэ өҥөлөрүн төлөбүрүн харчынан төлөһөөрү гыннахха өһүргэнэр да курдук тутталлара: «Харчы диэн кумаахы буоллаҕа, онон мин тугу гыныахпыный. Эн миэхэ нуучча хараҕын уутун кулу» Ол курдук саамай кытаанах валюта үрүҥ, кыһыл арыгы этэ. Аҕам олоҕун бүтүннүү бэриниилээхтик анаабыт сэбиэскэй былааһа түҥнэриллэн, бу маннык балаһыанньаҕа тиийбититтэн хараастан, санааҕа-онооҕо ылларан, эбиитин тааһын уҥуоҕун тоһутан кээһэн хараҕын уота өһөн олороохтоотоҕо дии. Миигин көрөн үөрбүт быһыыта биллибэтэ. Кини харахтара миэхэ этэллэр, бу эһиги курдуктар, дойдуну урусхаллаан, дьону сүүлүктээн кылгас кэм иһигэр байа охсон, саҥа олох хаһаайыннарабыт дэнэҕит. Кини хараҕар кэлэйии, хомойуу, сэмэлээһин. Туох да дорообото суох:
«Били ваучерым дибидиэнин аҕаллыҥ дуо?» Кини хараҕар эрэл кыымын аахтым. Ааспыкка кэлэ сылдьан истибитим, дэриэбинэ дьоно аҕабыттан ваучербытын ханна гынабыт, МММ-ҥа дуу, Хоперга дуу? диэн ыйыттахтарына, хайдах буоллугут бэйэбит киэнигэр, Сахаинвестка угуҥ диэн сүбэлиирэ. Онтон ол бэйэбит фондабыт биир икки сыл, киһи киһиэхэ кэпсээбэт дуона суох дибидиэннэрин төлөөбүтэ буолан баран ууга тааһы бырахпыт курдук сүтэн хаалбыта. Онуоха мин өйдөөтүм, дьоннор уруккуларыгар оҕустаран, аҕабыттан сүбэлэтэн, Сахаинвестка ваучердарын уган баран, Волга массыына кэлииһи да, ыт атаҕа да суох хаалан хааллахтара. Арааһа ол иһин аҕабын буруйдууллар, сорох-сорохтор саҥараллар үһү диэн истибитим. Аҕам онуоха, уолум кэллэҕинэ дибидиэммин аҕалыахтаах диэн кэпсиир үһү. Мин сиэппэр төһө харчы баарын барытын, төннөр бензиммэр хаалларынан баран, аҕабар ууннум. Аҕам эрэйдээх онно биирдэ кыратык хараҕа уоттанна, үөрбүтэ көһүннэ. Мин барбытым кэннэ, дьоҥҥо уолум дибидиэммин аҕалан биэрбитэ диэн кэпсиир буолуохтаах диэн сэрэйдим. Кэлин куоракка тиийбитим кэннэ, биир ырааҕынан уруум , миэхэ дибидиэммин Сахаинвестан ирдэһэн ылан кулу диэн көрдөспүтэ туоһулуур. Мин онно өйдөөбүтүм, хайдахтаах курдук саха дьонун судаарыстыба таһымыгар албыннааһынын. Оччотооҕу салайааччылар, ваучергытын Сахаинвестка угуҥ диэн тэлэбиисэринэн, хаһыатынан агитациялааһын бөҕө этилэр. Онтон дьону албыннааһын биллибитин кэннэ, кинилэр туох да кыттыгаһа суох аатыран хаалбыттара. Мин аҕам кинилэри итэҕэйэн, бар-дьонугар эмиэ Сахаинвестка угуҥ диэн сүбэлээтэҕэ дии.

Бэйэбит уолбут, албынныа суоҕа дии санаабыта, ханна баарый. Мин Сахаинвест салайааччыта буолбут киһини сирэй көрөн билэрим. Соҕуруу биир кэмҥэ бииргэ үөрэммиттээхпит. Баара суоҕа, туох да конкуруһа суох киирэр, улаханнык биллибэт статистика институтыгар үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрэн баран, куоракка статуправлениеҕа үлэлии сырыттаҕына, дьиикэй ырыынак кэмигэр өрөспүүбүлүкэ салайааччылара таба көрөннөр өрө таһаарбыт киһилэрэ. Онтукалара саха норуотун барытын кэриэтин сүүлүктээн холуоһаҕа олордотолоотоҕо. Билигин кимнээҕэр үчүгэйдик, сытыйа байан Москубаҕа, омук сиригэр көспөтөх буоллаҕына, олорор аатырар. Хаста да төхтүрүйэн Ил Түмэн дьокутаата буола сатаабыта да, кини халыҥ харчыта да көмөлөспөтөҕө. Оччо норуокка абааһы көрүллэр киһи буолбут этэ. Аҕабар, бу дибидиэниҥ диэн сиэппиттэн бэйэм харчыбын биэрэрбэр, ол киһи хайдахтаах курдук суобаһа суох бар дьонун албыннаабытын өйдөөммүн кэлэйиим улахан бэрт буолан бу ахтабын.