Үһүйээннэр, номохтор

Былыргы сахаларга Аан Ийэ дойдуну көрдөрбүт, айбыт аҕа олус ытыктанара. «Кырдьаҕаһы хааһахха уга сылдьан сүбэлэт» диэн өс хоһооно баар. Ол манныктан тахсыбыта диэн кэпсииллэр Сээркээн сэһэнньиттэр. Урааҥхай сахалары тэниппит-ууһаппыт Эллэй Боотур соҕурууттан кэлэригэр олус кырдьаҕас аҕалааҕын хааһахха уган илдьэ кэлбит. Оҕонньор, хааһахха да олорон истэр, уолун сүбэлии-амалыы, өйүнэн-санаатынан күүс-көмө буола испитэ диэн кэпсииллэр. Аҕатын сүбэтинэн-көмөтүнэн Эллэй Боотур Улуу Туймааданы булан олохсуйбута эбитэ үһү.

Бу номох эмиэ Аан Ийэ дойдуну көрдөрбүт айбыт туһунан.

Аҕата өлөр кэмэ кэлэн уолутар кэриэс тылын эппитэ:

– Уолум уһун муҥнаах! Мин этэрбин, үөрэтэрбии өйдөөн-дьүүллээн истээхтээбэтиІ, барытын кулгааҕым таһынан аһараахтаатыҥ. Тугу эппитим-саҥарбытым уу дьулайгар таба түспэтэ, эккэр-хааҥҥар иҥмэтэ. Үчүгэй киһи буолаахтаабатыҥ, өйө-төйө суох, мэник-тэник, дьалбаа куһаҕан киһи таҕыстыҥ.

Ол да буоллар соҕотох уолбар, эйиэхэ, сааһым тухары үрүлүйбүт үрүҥ көлөһүммүн, харылыйбыт хара көлөһүммүн хаалларабын.

Баайы-дуолу эмиэ биһиктээх оҕо курдук кыһанан-мүһэнэн биэбэйдээтэххэ эрэ баай буолар. Үчүгэй көрүүтэ-харайыыта суох баай иринньэҕирэр, иҥэр-сүтэр. Мин өлбүтүм кэннэ эн мин муспут баайбын сатаан көрбіт-истибэт тойооску буолуоҥ: өр гыммакка матайдаан хаартылаан-арыгылаан кэбиһиэҥ.

Мин, дьиҥэр, эйиэхэ мунньан хаалларбыт баайбынааҕар эн аҕаҥ эппит тылын эккэр-хааҥҥар иҥэринэн үөрэппит үөрэҕин өйгөр-сүрэххэр түһэрэн үтүө киһи буолан тахсыбыккын ордоруом этэ. Ол эбэтэр үтүі өйдөөх киһи буоллаххына, мин муспут баайым саҕаны оннооҕор үксү даҕаны бэйэҥ мунньунуоҥ этэ. Киһи куһаҕана, киһиэхэ төһөлөөх да баайы хаалларбыт иһин, син биир ону мэлитиэҕэ. Ол да иһин былыргы кырдьаҕастар ханнык баҕарар баайдааҕар эккэ-хааҥҥа иҥэриллибит иитии ордук диэн этэллэр этэ.

Дьэ ол иһин мин эйиэхэ кэриэс тылбын этэбин.Сааһым тухары эйигин такайдым ини, такайбатым ини, туһа тахсыбата, саатар, бу кэриэс тылбын толороор.

Дьэ, иһит.

Мин өлбүтүм кэннэ ити мин муспут баайбын бас биллэххинэ, оҥкучахха киирбит ыт курдук, харса суох аһаан-сиэн, ыһан-тоҕон, хаартылаан-арыгылаан өр гыммакка бүтэрэн кэбиһиэҥ.

Босхону аһыырга-сииргэ атас-доҕор да көстүө: аҕыйах кэмҥэ баайыҥ-дуолуҥ бүтүөр диэри эйигиттэн ордук үчүгэй, ытыктанар-таптанар киһи суох буолуо, ытыс үрдүгэр сылдьыаҥ, сирэйгин салыахтара, илин-кэлин түһүөхтэрэ. Киһи барыта мүөттээх тыл тиийбэтинэн хайгыа — тоҕус үйэ тухары доҕор буоларга, аҕыс үйэ тухары атас буоларга андаҕайыахтара. Ол аайы эн үөрэн, дэбдэйэн, өссө аһаҕас

ытыстаныаҥ, өссө дьөлөккөй илиилэниэҥ. Мин күнүс олорбокко, түүн утуйбакка сордонон муспут хара көлөһүммүн ый ыһыаҕа, күн күдэнэ оҥорон өр гыммакка бүтэрэ охсон кэбиһиэҥ.Баайыҥ-дуолуҥ баранан, быа курдук быстан, тас курдук эстэн бараҥҥын били үтүө доҕотторгор, ааттаах атастаргар барыаҥ. Ол эрээри эйигин ким даҕаны дьиэтигэр киллэриэ суоҕа, ыт курдук дьиэлэрин ааныттан үүрэн ыытыахтара, ыт үрбэт, киһи кэпсэппэт киһитэ буолуоҕуҥ. Оччоҕо «Оо, бу маннык сылдьыах кэриэтин тоҕо даҕаны үстээх сааспар үүккэ түһэн өлбөтөҕүм буолуой?» диэн санаталыыр кэмнэриҥ кэлиэхтэрэ. Дьэ, оччоҕо күндээрэ сандаарар күнүҥ сырдыга ыас хараҥа буолан көһүннэҕинэ, үрүҥ тыыҥҥар туруоххун санаталыыр кэмҥэр, муІур таас уһуккар тиийдэххинэ, ханна эмэ атын сиргэ өлүмээр, манна мин таспар өлөөр. Дьиэҥ ортоку өһүөтүн ортоку көхөтүгэр эриэн ситиинэн моҥноор. Оччоҕо эрэ мин санаам астынан ол букатыннаах дойдубар эрэх-турах сылдьыах этим. Мин эйиэхэ этэр тиһэх кэриэс тылым диэн, дьэ, ситинник.

Ити кэнниттэн аҕа өр буолбакка өлбүтэ.

Уол буоллаҕына «Оо, бу оҕонньор өлөрүгэр өйө хамсаата ээ быһыыта, эттэҕэ-саҥардаҕа тугун толооһой» эрэ дии санаабыта итиэннэ аҕатын таһааран алааһын тоҕус тойон тумулларыттан биирдэстэригэр уІуох туппута.

Арыгыга ылларан иһээччи буолбут киһи онтукатын букатын билиммэтинии, кини эмиэ куһаҕан дьалбаа киһи буола улааппытын букатын даҕаны билбэт, билиммэт этэ.

Бэрт сотору аҕатын кэриэс тыла буолуохтааҕар илэ бэйэтин даҕаны умна охсубута. Кинини хааччахтыыр, буойар-хаайар киһи ілін, суох буолан, уолу урут хаһан даҕаны билбэтэх көҥүл олоҕо кууспута. Уол дьэ, холкутуйбуттуу өрө тыынан баран, хараҕын дьэ үөһэ кірін, кимтэн да тутулугасуох көҥүл олоҕу олорон киирэн барбыта.

Бастаан утаа аҕата киниэхэ хаалларбыт баайын-дуолун бэрийэн, онон дьарыктанан олорбута. Ол эрээри кини аҕата да баарыттан сыралаах уһун үлэҕэ дьоҕуру бэйэтигэр ииттиммэтэх этэ, бэрт сотору ол онтон салгыбыта-улуйбута. Бачча балым баай: үгүс үрүҥ сүүрүк, халыІ хара сүүрүк, ас-үөл, таҥас-сап хантан барана охсуой, кини мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр тиийэрэ чахчы. Уол баайын-дуолун үлбүрүйэриттэн салҕан, от быраҕан, ас киэнэ амтаннааҕын аһаан, таҥас киэнэ талыытын таҥнан, биирдэ олорон ааһар үйэҕэ баран-кэлэн, көрөн-истэн хаалар санаа киирбитэ, куоратынан-тыанан күүлэй тэппитэ.

Бэрт сотору оонньуу-күлүү, көр-нар аргыстаах мэлдьитин бэһиэлэй доҕоттор баар буолбуттара. Олус иллэІ, дьэллик олох араас саатааһына суох буолбат, саатааһын уоттаах утаҕы тумнубат. Оттон арыгы дьахтара суох сатаммат. Ити үс суол былыр-былыргыттан

арахсыбакка аргыстаспыт бэйэккэлэрэ. Көрү-нары көөнньөрө күндµ утах, онуоха кыраһыабай дьахталлар кыттыспыттара уол төрүт даҕаны убаҕас мэйиитин уймаабыттара, сатаҕайсанаатын саймаардыбыттара.

Арыгы диэн ас, оо, ама кими аддьаппатаҕа баарай?! Араас эҥинэ бэйэлээҕи, эмэн эттээҕи эмэх оҥорботоҕой? Өркөн өйдөөҕү өйүн сүүйбэтэҕэй? Күдэн күүстээҕи күүһүн көтүппэтэҕэй? Оттон дьахтар барахсан таптала диэн олох төрдө, эр киһи дьоло буоллаҕа эбээт! Ол гынан баран кини уоттаах утаҕы кытта булкустаҕына, ону кытта кыттыстаҕына, атыннык сүлүһүннүрэн, испииргэ табаҕы куппуттуу кырылыы кыынньан алдьархайданан, алдьатыыланан тахсар буолан иэдэтэр эбээт икки атахтааҕы!

Уоттаах утах уонна дьааттаах таптал уол эдэр бэйэтин эрдэ эмэҕирдэн барбыттара, эмэн бэйэтин сотору солбонуппуттара, эрчимин эспиттэрэ. Алдьархай аргыстаах: кини обургу аана аһылыннаҕына, бииртэн биир көһүппэтэх суол кэлэн иһээхтиир буоллаҕа — эмньик эт-хаан мөлтөөһүнэ, онно эбии уол аны атын дьарыкка – биэс уон икки туос эмэгэккэ — хаартыга ылларбыта. Ханнааҕы олохтоох өйүнэн, оҕуруктаах санаатынан үтүө хаартыһыт буолуой, хаартылаан дьону сүүйүөй, уол олус сүүттэригэс оонньооччу буолбута.

Били көрүүтэ-харайыыта суох муомурбут, иһэн-аһаан, дьахталларга матайдаан татыарыйбыт баай-дуол дьэ манна кэлэн бэрт түргэнник уу ылбытыныы, уот сиэбитинии, үрүҥ күүгэннии уостубутунан барбыта. Үтүмэн үгүс үрүҥ-хара сүүрүгэ хара хапсык түспүтүнүү хамылсыйбыта, күдэн үп күл-көмөр буолбута.

Биир сарсыарда уол туран бэйэтин өйдөнөн көрүммүтэ, били мааҥы бэйэлээх баай-дуол бараммыт, үрүҥ-хара сүүрүгэ суох буолбут. Уол баайыттан мэлийэн аллар атастарыгар, өлүөх доҕотторугар үп-ас салҕата барбыта. Ол эрээри эккэлэс бэйэлээх эҥин-билэ атастара, тыал үүрбүт бырдаҕыныы, быдаммыттар этэ. Эгэ кэрэ-мааны дьахталлара кэлиэхтэрэ дуо, кэлэйэн киниттэн киэр хайыспыттара ырааппыт эбит. Уол чороҥ соҕотох туран хаалбыт.

Собус-соҕотоҕун тыбыс-тымныы, ибис-иччитэх чэки-курус дьиэтин уҥа оронугар бүк түһэн олорон уол санаарҕаабыта. Соторутааҕыта үчүгэй даҕаны этэ: остуол хотойорунан ас-үөл, ол тула доҕор-атас, кэрэ—мааны дьахталлар… Күлүмнүүр люстра, киһи күлүгэ көстөр лаахтаах муоста, ат сүүрдэр киэҥ саала… Хаһан да бүтүө суох курдук үгүс кылбачыгас кыһыл көмүс манньыаттар… Харчыга-манньыакка баар эбит улуу күүс! Уолга харчы барытын оҥорбута-тэрийбитэ. Оттон кини сиэбэ билигин кубус-кураанах, ол иһин кини иччитэхсийбит дьиэтигэр собус-соҕотох. Дьэ, билигин хайдах буолуох муҥай? Аны кэлэн тугу гынаары, олох олорон да диэн. Аҕата кырдьык

эппит эбит буоллаҕа: киниттэн куһаҕан, мэник-тэник, дьалбаа киһи тахсан киһи-хара буолбакка олоҕун муҥурдаан эрдэҕэ. Оо, арай иккистээн олох олорор эбит буоллун даа! Букатын атыннык олоҕун оҥостунуо этэ буоллаҕа. Абакка да баар эбит! Оччоҕо кини киһи баайдааҕын-дуоллааҕын, үчүгэйин-үтүөтүн эрэ тухары бэрт буолар сирэй көрбөх дьону кытта атастаһыа-доҕордоһуо суоҕа этэ. Албын—көлдьүн дьахталлар албын тапталларыгар эмиэ киириммэтэ чахчы. Иэримэ дьиэни тэриммэккэ, иитэр сүіһүнµкүрүөлээбэккэ, баччыр оҕону төрөппөккө бу Орто Аан Ийэ дойдуттан барарга анаммыт эбит буоллаҕа. Оо, иккистээн төрүүр айылааҕа буоллар, кини даҕаны дьиэ-уот тэринэн олох олоруо этэ. Матайдаммыт баай аны хантан кэлэн эргийиэй? Абакка даа буолар эбит! Өлөн баран өйдөммүт диэн маны этэр эбит буоллахтара. Бу Орто Аан Ийэ дойдуга төрөөн киһилии олох диэни олорбоккобардаҕа. Тугун кыһыытай! Тугун хомолтотой!

– Атахпынан аймаан үөскээбит алааһым барахсан бырастыы! Айгыр Силик Аар Тайҕам, бырастыы! Сааһым ортотугар даҕаны тиийбэккэ умса түһэн эрэбин.

Эһиги хааллаххыт, мин бардаҕым! Быдан дьылларга быралыйар бырастыыларыҥ, бука бары!

Инньэ диэн баран, уол аҕата эппит тиһэх кэриэһин өйдөөн, «сааһым тухары аҕам эппитин-үөрэппитин тугу да толорбокко кулгааҕым таһынан аһаран бу айылаах кэбилэннэҕим, саатар, кини тиһэх кэриэһин толордоҕум буоллун» диэн, иччитэхсийбит хотонугар киирэн эриэн ситии ынах быатын сүөрэн таһаарбыта. Ол быатын төбөтүн тиэрбэстии баайан, моонньугар кэппитэ уонна дьиэтин ортоку өһүөтүн ортоку көхөтүгэр иилэ бырахпыта. Ол кэнниттэн тиһэҕин дьиэтин иһин эргиччи кірін ылаат, хараҕын быһа симэн баран түһүнэн кэбиспитэ.

Уол ыараханын кыайан уйбакка ортоку көхө төрдүттэн туура ыстаммыта. Ыйаммыт уол кэлэн муостаҕа лах гына олоро түспүтэ. Арай уол ол курдук дөйөн муоста±а олордоҕуна, үөһэттэн төбөтүн үрдүгэр кыһыл кімµс манньыат кырылыы кутуллубута. Уол соһуйан ойон тура эккирээн көрө түспүтэ, көтүллүбүт кіхіттін манньыат бөҕө тохтон эрэрэ…

Эрдэ биллэҕинэ син биир матайдаан кэбиһиэ, өлөр—хаалар күнүгэр үрүҥ тыынын өрүһүйдүн диэн уолун сигилитин биэс тарбах курдук өтөрү көрбүт олус өйдөөх аҕа кистээбит кылаатын булбут уол туһунан бу номохпутун бүтэрэбит.