Аудиота:

    Сахабыт сирин тымныы кыһына ааһан, тоҕус ый тухары нуктаабыт айылҕа: “Дьэ, уһугуннум ээ! ” — Диэбиттии, көй ыраас салгынынан сайа тыынна. Унньуктаах уһун кэм устата хаарга баттатан сыппыт сир-дойду күөх чээлэй өҥүн бүрүннэ, араас оһуор ойуунан симэннэ. Сайыҥҥы ылааҥы күн саһарчы корен, күлэ-үөрэ күндээрэ ойон таҕыста, сардаҥалара куула тыаҕа түһэн, күөх уотунан умайа оонньоон, киһи хараҕын саатырдаллар. Халлаан илин өттө, түгэҕэ биллибэт байҕал буолан, дьэҥкэрэн турар. Оттон арҕаа саҕатыттан, ыанньыйан ыаһырбыт былыттар өрүһүспүттүү өрө үөмэхтэһэн иһэллэр. Ньирилиир этиҥнээх, уот кымньыынан курбууланар чаҕылҕаннаах буолла. Ардах сибикититтэн кыыл-сүөл, үөн-көйүүр саһан, тула иһийиэҕинэн иһийдэ. Арай, бу чуумпуну аймаан, икки оҕус айаатаан лөҥкүнэтэрэ ыраахха тиийэ, ой дуораана буолан сатарыыр. Дөрүн-дөрүн этиҥ этэр. Ыраах Арыылаах сайылык көстөр.
    Ньаассын оттоох хонуу устун, Ньургун уол, уутугар аҥаарыйан дьааһыйа-дьааһыйа, оргууй саллырхайдаан иһэр. Кинини ийэтэ аах, бэрт минньигэстик утуйа сыттаҕына: “Ардах иһэр”, — диэн уһугуннараннар, бу истэҕэ.
    Кини кыра оҕо эрдэҕиттэн көрсүө, сэмэй, элэккэй майгылаах. Өрүү күлэн-үөрэн, көрдөөх-нардаах уолчаан. Оҕолуун оҕо, кырдьаҕастыын кырдьаҕас буолан, кими да кытта биир тылы була охсор. Үөрэҕэр да үчүгэй, актыбыыс. Билигин сайыҥҥы сынньалаҥнарыгар сылдьар. Соторутааҕыта эрэ тарҕаспытгара.
    Эмискэ, уутугар аҥаарыйан испит уол сир оҥхойугар үктээн умса хоруйан иһэн нэһиилэ өрүһүннэ. “Ок-сиэ, һы”, — бэйэтин бэркиһэннэ. Сэргэхсийдэ, өрүтэ уһуутаата, хамсанан ылла, хаамыыта эрчимирдэ. Аҕыйахта атыллыырын кытта, үрэх баһыгар баҕарахха ынахтара сыталлара көһүннэ.
    — Чэ эрэ, хотуктаар, туруҥ! Ыамҥыт буолла! Кэлиҥ, чэ! — Диэн үөгүлээтэ, биир-биир ааттарынан ыҥыртаата. Сүөһүлэр өс киирбэх туран, аат эрэ харата хаамсан бардылар. Сотору ардах тыала түстэ, суол буорун өрүкүттэ.
    Күн-дьыл бэйэ-бэйэлэриттэн “сиэттиһэн” ааһан истэ. Күүтүүлээх-кэтэһиилээх балаҕан ыйа. “Бүгүҥҥүттэн үөрэх күнэ саҕаланар. Кылааһым оҕолорунуун төһө эрэ үөрэ көрсөбүт? Ханна сайылаатахтара буолла, төһө уларыйдылар? ” — Онтон да атыны саныыр Ньургун. Уон чаас буолуута, маҥнайгы чуораан бырааһынньыгар барда. Үөрэнээччилэргэ үөрүүлээх күн. Таһырдьа сибэкки туппут оҕолор улам хойдон истилэр. Ньургун атастарын булан, биир-биир илии тутуһан дорооболосто, сонуннарын кэпсэтэн күлүстүлэр-үөрдүлэр. Ол туран биир кыыһы өйдөөн көрдө. Кини арылхай харахтара, истиҥ мичээрэ, кэрэ сэбэрэтэ Ньургуну умсугуттулар. Урут билбэтэх күүстээх иэйии өйүн-санаатын

өрүкүттэ. Эт-этэ итийбэхтээтэ. Тула куугунаһыыны умнан, кыыс кэрэ дьүһүнүн абылаҥар ылларан, аҥардас кинини эрэ көрөн турда. Арай аттыгар турбут атаһа имнэммитигэр, уһуктубут курдук буолла.
    — Ньургун, ханна сайылаатыҥ диибин ээ. Көрсүспүт үөрүүгүттэн дөйөн хааллыҥдуу? — Петя дьиибэлээхтик көрүтэлиир.
    — Оскуолаҕа, — диэбитин бэйэтэ да билбэтэ, онтон түргэн үлүгэрдик көннөрүннэ. — Ээ, сайылыкпар. Ханна да барбатаҕым, — чочумча буолан баран: — Ол хайа кыыһый? — Диэт, төбөтүнэн кэҕис гынан сибигинэйэн ыйытга.
    — Ол иһин да хараҕыҥ “туора” баран булкулла турар эбиккин дии.
    — Көннөрү ыйытабын, — диэтэ Ньургун.
    — Киистээхтэн кэлбит. Биһигини кытта үөрэниэхтээх. Бээрэ, аата ким диэн этэй? Ээ, Туйаара, инньэ диэбитгэрэ.
    Ньургун умса көрөн туран: “Туйаара… Туйаа­ ра… ” — Диэн үрүт-үөһэ хатылаата.
    — Баран билсиэх, — Петя Ньургуҥҥа эттэ, онуоха киһитэ эмиэ истибэт.
    — Ээ, суох, кэлин билэн иһиэхпит буоллаҕа.
    — Баҕар, буоллун даҕаны, — диэтэ Петя, атаһын утары көрөн туран.
    Сотору оҕолору ыҥыртаан, кылаастарынан араартаатылар.
    Бу күн түмүктэнэн, күнүһүн күлүбүрүү умайа турбут күн сылайбыттыы халлаан арҕаа саҕаҕар түстэ. Ньургун хоһун иһигэр баар малын сааһылаата, бөҕүн хомуйда. Ол тухары кини санаатытган Туйаара арахпата. Ис-иһиттэн долгуйан тугу гыныан билбэт. Сытан көрөр, аралдьыйан кинигэ ааҕар да, син биир, мааҕыҥҥы үөрбүт кыыс хараҕар көстөн кэлэр. “Таптыыллара диэн маннык буоллаҕа, “Дьиибэтин баҕаһын”, — диир, бара сатаан. Түүн хойукка диэри ону-маны эргитэ саныы, көрө сытта. Сарсыарда, үөрэх киһитэ сөпкө туран, суунан-тараанан, аһаан баран, үөрэҕэр барарын кэтэһэн олордо. Биир түүн устата Туйаараны олус ахтыбыт курдук буолбут. Бүгүн көрсөрүттэн үөрэр, эмиэ да долгуйар. “Дорооболоруҥ! Ньургун баар дуо? ” — Петя өрүү буоларын курдук аргыстаһаары киирэн кэллэ. Ньургун хап-сабар туран, тахсан бардылар. Аара баран иһэн, Петя ыйытар:
    — Доо, Туйааралыын үчүгэйдик билсиэххин баҕараҕын дуо?
    — Ээ оттон… — Ньургун туох диэҕин билбэтэ
    — Ньургун, билис! — Петя Ньургун санаатын сэрэйдэ.
    Кылааска киирээт, Ньургун Туйаараны хараҕынан көрдөөн, ол-бу диэки көрүөлээтэ. Булбата. ’ “Арааһа, кэлэ илик”, — дии санаата. Уруккуттан олорор оннугар тиийэн олордо. Сотору кылаас салайааччыта киирдэ. “Здравствуйте, Анна Пав­ ловна! ” — Оҕолор туран эрэ дорооболостулар.
    — Здравствуйте, оннугутугар олортооҥ эрэ, — Анна Павловна, оҕолор олороллорун кэтэһэн, саҥата суох турда. Уоскуйбуттарын кэннэ: — Так, быйыл биһиэхэ саҥа үөрэнээччилээхпит. Үчүгэйдик

көрсүҥ. Туоратымаҥ. Ити кыргыттарга ордук сыһыаннаах, — диэн баран, ааны сэгэтэн туран: — Туйаара, киир эрэ, — диэн ыҥырда.
    Ньургун кыыс аатын истээт, этин сааһа аһыллан “дьар” гынна, итии сүүрээн көхсүн устун үөһэаллара сүүрдэ.
    — Оҕолоор, билсиһэн кэбиһиҥ. Туйаара Турантаева ыаллыы олорор дэриэбинэттэн, Киистээхтэн сылдьар. Бу күнтэн ыла, Тыымпы Күөл оскуолатын үөрэнээччитинэн буолар. Так, баҕар, сорохтор бэҕэһээ билсибиккит буолуо, — диэн баран, кы­ лаас иһинээҕи оҕолору биир-биир туруоран, ааттарын ааттаан билсиһиннэрэн истэ.
    — Ньургун Ховров. Оскуола бастыҥ үөрэнээччилэритгэн биирдэстэрэ.
    Ньургун тоҕо эрэ кыбыһынна, санаатыгар, кытаран хаалла быһыылаах. Начаас икки ардыгар кыыстыын утары көрүстүлэр. Ол эрэн уол хараҕа кыыстан халтарыйан, атын сиргэ бара турар.
    Кинилэр аан бастаан билсиһиилэрэ ити курдук ааста.
    Кэм-кэрдии күүтэн туруо дуо? Бэйэтин хардыытынан, оргууй устан истэ. Бу кэм устата Ньургуннаах Туйаара көннөрү, аҕыйах тылы бырахсан кэпсэтэллэр. Биир эмэ күн эрдэттэн, оҥостон баран, саҥаларыттан матан да хаалыталыыллар. Утарыта көрүстэхтэринэ, аахайбатахтыы туттан аасыһаллар.
    Туйаара Ньургуну өссө эрдэттэн билэрэ. Биир дьыл оскуола оҕолорун ортолоругар улуус үрдүнэн улахан сүбэ буолбута. Онно оскуола аайыттан оҕолор кэлэн, араас ис хоһоонноох сүнньүнэн ыччат кыһалҕатын туһунан дакылаат аахпыттара. Уһун уҥуохтаах, уурбут-туппут курдук эттээхсииннээх, улахан киһилии боччумнаахтык туттар уолу кыыс сөбүлүү көрбүтэ. Хомойуох иһин, хайа сиртэн сылдьарын билбэтэҕэ, тоҕоостоох түгэн суоҕа.
    Кырыа кыһын эргийэн, туманынан будулуйа оргуйар. Саҥа дьылы бэлиэтиир күҥҥэ оҥостон оскуоланы бүтэрээччилэр түбүгүрэллэр. Киэһэ сааланы киэргэтэ сылдьан Петялаах Ньургун кэпсэтэллэр:
    — Петя, эйиэхэ эрэниэхпин сөп дуо? — Ньургун ыйытар.
    — Эрэниэххин сөп.
    — Доо, сүбэлэээрэ. Мин… Мин… Отгон… Ити…
    — Сөп, өйдөөтүм, — Петя тута сэрэйдэ. — Туйаара дуо?
    — Ыык.
    — Сөөп, хайаа, биир эмэ киэһэ күүлэйдии барыахха диэ.
    — Эс, хайдах бачча тымныыга.
    — Күүлэйдии барыах диэн буолуо дуо? Бырааһынньык киэһэ үҥкүүгэ ыҥыр. Эбэтэр ханна эмэ олорон эрэ кэпсэтиҥ.
    — Сатаан кэпсэппэппин. Олох саҥабыттан матан хаалабын.
    — Сурукта суруй. Ол эрэн, эмиэ да олуона баҕайы, — Петя саарбаҕалыыр. — Чэ, хайдах да буолбутун иһин, кэпсэтэргэ эрэ тиийэҕин.
    — Оттон… Чэ бээ, көрүөҕүм.
    Саҥа дьыл үүнэр киэһэтигэр, бырааһынньыкка сылдьан, Ньургун, былааннаммыттарын курдук, туох-баар хорсунун киллэрэн, Туйаараҕа тиийдэ. Кыыс уолу мичээрдээбитинэн көрүстэ. Ол

кэмҥэ Петя кинилэри өйдөөн көрдө, хап-сабар баран, бытаан музыканы холботтордо. Онтон микрофону ылан оҕолорго туһаайан:
    — Чэйиҥ эрэ, уолаттар, кындыа кылыс кыталык кыргыттарбытын үҥкүүгэ ыҥырыаҕыҥ! — Диэн үҥкүү саҕаламмытын биллэрдэ. “Дьэ эрэ Ньургун, кытаат, турума! ” — Диэн иһигэр саныы-саныы, тиэтэйэ-саарайа үҥкүүлүү киирдэ. Ньургун туох диэҕин булбата, биир сиргэ тэпсэҥнии турда.
    — Үҥкүүлүүбүт дуо? — Ньургун нэһиилэ ыган таһаарда. Ийэ-хара көлөһүнэ сарт түстэ, хата, хараҥа уонна уот-күөс күлүмнүүр буолан, биллибэтэ быһыылаах. Кыыс симиттэн умса көрдө:
    — Үҥкүүлүөх, — диэн иһиллэр-иһиллибэттик хардарда. Ньургун истибитин кулгааҕа итэҕэйбэтэ. Сөбүлэһиэ суоҕа диэбитэ, сөбүлэстэ. Кыыһы оргууй илиититтэн сиэтэн, үҥкүүлүү киирдилэр. Ньургун эр хаанын ылынан, сэрэнэн, бэйэтигэр сыһыары кууста. Туйаара бу кэмҥэ, хайдах эрэ, ордук тупсубут курдук. К. Истии-саба үөрбүт-көппүт харахтарынан уолу одуулуур, тэбис-тэҥ, үрүҥ тиистэрэ кэчигирээн, дьэдьэн уостара ыпсыбакка мичээрдиир. Онтон кыбыстан буолуо, туора хайыста, уол санныгар төбөтүн өйөөтө. Икки оҕотук сүрэхтэр тэҥҥэ тэптилэр, туҥуйдук бэйэлэрин ик­ ки ардыларыгар кэпсэтэр курдуктар. Сааскы чаҕыл халлаанныы ыраас таптал кыыма, ийэ истиҥ илиитинии, имэрийэ кууста. Алсу “Зима” ырыатын наҕыл матыыбыгар дугунан, үҥкүүлээн киирдилэр. Сотору ырыа бүттэ… Уоллаах кыыска бу күн олус кэтэһиилээх, баҕалаах да этэ! Ньургун начаас да буоллар, олуһун диэн дьоллонно, бэрт кылгас кэм устата Туйааралыын үҥкүүлээбититтэн үөрүүтэ улаатта.
    — Онно баран олоробут дуо? — Диэтэ кытыы ыскамыайкалары ыйан туран Ньургун.
    — Олоруохха, — Туйаара симиктик сөбүлэстэ.
    Ньургун кэккэлэһэ олорон, кэпсэтиэх курдук санаабыта. Саҥата суох олордулар. Бу кэмҥэ Петя, атаһа ууга-уокка түһэ олорорун көрөн, хайдах эрэ көмөлөстөрбүн дии санаата. Ону-маны кэпсээн, сэргэхситэн, күллэрэн барда.
    — Чэ, мин бардым, бириэмэҕитин этэҥҥэ атаарыҥ, — Петя атаһын диэки көрбөхтөөтө.
    — Сөп, — диэтэ Ньургун махтанардыы. Петя тэйэн, үҥкүүгэ киирдэ.
    Утаакы буолан баран, эмиэ, бытаан ырыа тыаһаата Туйаара Ньургун диэки ыйытардыы көрөн олордо.
    — Үҥкүүлүүбүт дуо? — Ньургун эрдийэ быһыытыйда.
    — Чэ, барыах, — Туйаара санаатын таба таайтаран үөрэ түстэ. Бу киэһэ, кинилэртэн ордук дьоллоох, ким да суох.
    — Туйаара, дьиэҕэр бараргар атаарыахпын син дуо? — Үҥкүүлүү сылдьан Ньургун ыйытта.
    — Суох! — Туйаара дьээбэлэнэн күллэ. Уол сүөм түспүтүн көрөн: — Атаараар, Ньургун, атаараар, — диэн сып-сылааһынан уол кулгааҕар сипсийдэ.
    Саҥа дьыллааҕы

харыйа, дьүкээбил уотунуу, араас кустук өҥүнэн күлүмнүүр, сандаарар.
    Бу кэмтэн ыла Туйааралаах Ньургун доҕордоһуулара ордук чиҥээн истэ. Сыыйа күүстээх, имэҥнээх тапталга кубулуйда.

    Ый-хонук биллибэккэ ааһар. Бүгүн бүтэһик экзаменнарын туттараллар. Оскуоланы бүтэрэн, олох киэҥ аартыгар үктэнэллэр. Ким үөрэх туттарсыа, ким үлэлии барыа.
    Оҕолор Харалаайы диэн сиргэ кэллилэр. Бу сир киһи кута-сүрэ тохтуур, кэрэ айылҕалаах, тахсар күн бүтүннүү көрөр алааһа. Ол иһин, сыл аайы бүтэрээччи оҕолор манна кэлэллэр. Оллооҥҥо уот оттон, чэй өрдүлэр. Уот туда олорон, уруккунухойуккуну ахтыстылар, оонньоотулар-көрүлээтилэр.
    — Туйаара, дьаарбайа барбаппыт дуо? — Диэн кыыһы сып-сымнаҕаһынан көрөн туран, Ньургун ыйытта, илиитин уунна. Кыыс мичээрдээтэ, эйэргээн доҕорун диэки көрөн ылла, уонна, дьээбэлэнэн уостарын чорботон, “суох” диирдии туора хайыста. Ону эрэ күүппэтэх уол хомойон курус гынна. Онуоха Туйаара, уолу сүүскэ тыган “топ” гыннараат, тыа диэки сүүрдэ. Уол кыыһы кэнниттэн эккирэттэ. Тыа быыһынааҕы суол омоонунан сэргэстэһэ хаамтылар.
    — Ньургун, ханна үөрэнэр баҕалааххын? — Туйаара атаҕын төбөтүн көрөн иһэн ыйытта.
    — Мин, атыы-эргиэн идэтигэр туттарсыахпын саныыбын. Ону бүтэрдэхпинэ, ийэлээх аҕам кырдьыыларыгар кыһалҕата суох олоххо олороллорун курдук, бары өтгүнэн хааччыйар үлэһит буолуохпун баҕарабын. Бииргэ төрөөбүттэрбэр тирэх буолар да наада. Онтон эн?
    — Мин пединститукка туттарсыам. Начальнайдары үөрэтэр учуутал буолуом. Кыра оҕолору наһаа сөбүлүүбүн, — диэтэ Туйаара үөрэ-көтө.
    Уол кыыһы оргууй илиититтэн ылла. Кыыс билбэтэх курдук, сырдаан эрэр халлааны одуулаһар. Иккиэн сиэттиһэн, сиһи уҥуордаан нөҥүө алааска киирдилэр. Уоллаах кыыс сыыр быарыгар куустуһан олорон, тахсар күнү көрсөллөр. Аллара, алаас күөрэгэй ырыатынан туолла. Күөл үрдэ хойуу туманынан бүрүллүбүт, чыркымай саҥата иһиллэр.
    Күн тииттэр үрдүлэринэн күлүмүрдүү тыган эрдэҕинэ дуоһуйа дьаарбайан баран, оҕолоругар төнүннүлэр.

    Туйааралаах Ньургун иккиэн ыраламмыт үөрэхтэригэр элбэх эрэйэ суох киирбиттэрэ. Үөрэммиттэрэ ый кэриҥэ буолан эрэр. Бүгүн күнүс Орджо­ никидзе болуоссатыгар көрсөн библиотекаҕа бииргэ барыах буолан үлэһиспиттэрэ. “Абитура” кэнниттэн бу маҥнайгы көрсүһүүлэрэ. Ол иһин да буоллаҕа, библиотекатган үргүлдьү кафеҕа барбыттара. Ахтыһан, суохтаһан баран көрсөр олус да үчүгэй. Халлаан хараҥарыар диэри таһырдьа куорат устун дьаарбайдылар. Киһитэ суох, хараҥа уулуссаҕа уоллаах кыыс оргууй хаамсан истилэр. Арай, тэйиччи умайар лаампа уотугар үс киһи көһүннэ.
    — Туораан барыах, — диэтэ Туйаара, туох эрэ куһаҕан буолуоҕун сэрэйбиттии.
    — Кыһамматахха, хайыыллар үһүө, — Ньургун кыыһын уоскутта. Уот тыгар сиригэр кэлбиттэригэр эмискэ:
    — Тохтуу түс эрэ, доо! — Диэн куруубай саҥа иһилиннэ, ону кытта үс уол ойон кэлэн, Ньургуҥҥа ынан тиийдилэр.
    — Табахтааххын дуо? — Көбүөлээн эрэрдии биирдэстэрэ ыйытта. Кинитгэн арыгы аһыы сыта аҥылыйар.
    — Тардыбаппын ээ, — диэтэ Ньургун, иһигэр “Туйаараны эрэ тыыппаталлар” диэн саныы-саныы.
    Арай үһүс уол Ньургуну биир-биэс тыла суох сирэйгэ охсон саайда. Ньургун өмүттэн, ыраах эһиллибит бэргэһэтин диэки хайыста. Иһигэр кыһыйа санаата, оттон Туйаараҕа эргиллэн:
    — Бар, куот! Сүүр! — Диэмэхтээтэ.
    — Онтон эн? .. Суох, барбаппын! — Туйаара уолу илиититтэн харбаан ылла.
    — Баран тыллаа, куот! — Ньургун уолаттар күлэн ыгыллаҥнаспыттарыттан кыһыйан сымыһаҕын быһа ытырда, кыыһы халбарыта анньаат, охсубут уолу түҥнэри саайан түһэрдэ. Туйаара сирэйин хоту сүүрэн элэстэннэ. Охсуллубут уол ыарыыланан, сирэйин саба туттан, тобуктаан олордо, Ньургун икки уолу кытта охсуһан булумахтана сырыттаҕына, сиэбиттэн быһаҕын ылла уонна кэннигэр кэлэн, үөхсэ-үөхсэ, бүөргэ аста. Ньургун хараҕа ирим-дьирим барда, сиһэ уотунан аһыйбахтаата. Киһи тулуйбат ынырык ыарыытыттан кэдэс гынан, охтон түстэ. Итирик уолаттар сытар киһини ханна түбэһиэх тэбиэлээн бардылар. Онтон дьэ тугу оҥорбуттарын өйдөөн, тыынын былдьаһан хардыргыы эрэ сытар уолу көрөн турдулар. Онтон, туохтан эрэ куотан эрэрдии, бэйэ-бэйэлэрин үтүрүһэ-үтүрүһэ, иннилэрин диэки харбыаластылар.
    Ньургун хараҕар, түүл-бит кэриэтэ, олорон ааспыт кылгас олоҕун кэрэ кэмнэрэ элэҥнэстилэр. Туйаараны аан бастаан көрбүг күнэ субу илэ курдук көстө түстэ… Сыыйа хараҕа хараҥаран барда. Олоҕу ситэ олорбокко өлөн эрэриттэн сүрэҕэ аһыйан, хаан билик буолбут сирэйин устун хараҕын уута субуруйда. Ыараханнык тыынан, түөһэ эппэҥнээтэ. Абатытган күүһүн түмүнэн кыланна…
    Туйаара хараҥаҕа харбыалаһа иһэн хаһыыны иһиттэ. Сүрэҕэ мөҕүл гынна. “Ньургун! ” Диэн санаа төбөтүгэр охсулунна да, төттөрү сүүрдэ. Чугаһаан иһэн, Ньургун сытарын көрдө, сүүрэрин тохтотто, аргыый уолга чугаһаата, айаҕын саба тут­ тан саҥа таһаарбакка ытаата. Кэлэн, доҕорун төбөтүн тобугар өйөөн олорон, сүүһүттэн имэрийдэ, ытыырын быыһыгар туох эрэ диэн ботугуруур.
    — Ньургун, барыма даа! Суох… Тоҕо… Тоҕо… — Диэн чараас уостара тэтиҥ сэбирдэҕинии ибигирээн, саҥа таһааран уйа-хайа суох ытаан барда.
    Күһүҥҥү хараҥа киэһэ. Инникигэ эрэллээх, сырдык санаалаах Ньургун уол тыына быһыннаҕа ынырыгыан…