Ыас хараҥа хоско уһуктан баран, Онтуон аан бастаан ханна сытарын өйдөөбөтөҕө: балыыһаҕа дуу, дьиэтигэр дуу, биитэр өссө ханна эрэ дуу? Сыыйа сабыыта суох түннүккэ аҕыйах сулустары бытыгыраппыт хараҥа халлааны көрөн, дьэ, хоту дойдуга үлэлии кэлбитэ икки ый буолбутун уонна балыыһа салалтата киниэхэ анаан, үлэтиттэн чугас соҕус кыбартыыра куортамнаабытын өйдөөбүтэ. «Били, суруйааччы Шолохов кинигэтигэр баар Некрасов диэн саллаат курдук «окопнай» ыарыыланнаҕым дуу? Кини эмиэ ханна уһуктубутун сатаан быһаарбакка ол-бу мучумааҥҥа түбэһэрэ…» дии санаабыта.

Туох кинини ситэ утуппакка уһугуннарбытын өйдөөн истибитэ – аллараа олорор ыаллар дьиэлэриттэн дьахтар ынчыга уонна орон хачыгырыыр тыаһа иһиллэр эбит этэ. «Оттон мин, эмиэ ол Некрасов курдук, кэргэним сытын да умуннаҕым…» диэн Онтуон муҥатыйа санаата.

Кини кэргэнэ арахсан барбыта. Барбыта буолуо дуо, Онтуон бардаҕа дии… Бииргэ олорбуттарын тухары кэргэнинээн иккиэн биир балыыһаҕа үлэлээбиттэрэ. Онтуон туруору майгыта манныкка тиэртэҕэ… Балыыһаларын тойотторо-хотуттара Онтуону үлэтиттэн ууратар сылтах буланнар устубуттара. Онтон, үлэтэ суох эрин иитиэн баҕарбат аатыран, кэргэнэ арахсыбыта…

Биир өттүттэн ылан көрдөххө, хирург идэлээх быраас ханна баҕарар тиийбэт курдук. Аныгы ыччат, үөрэҕи бүтэрээт, кэтэх балыыһаларга биитэр «аппаратнай» медицинаҕа дьулуһар – ким аппараат экранын кэннигэр саһар, ким салайар аппараакка куотар. Ким даҕаны илиитинэн-атаҕынан үлэлиэн, ыарыһаҕы кытта дьиҥнээхтик бодьуустаһыан баҕарбат үйэтэ кэллэ…

Аны атын өттүттэн көрдөххө, үйэтин тухары тыаҕа үлэлээбит быраас куорат балыыһатын үрдүк чыпчаалыгар ыттара ыарахаттардаах буолар эбит, ол-бу лапароскопия, «облачнай» балыыһа той… Ол да иһин биирдэ Онтуоҥҥа хоту улууска баар балыыһа бас бырааһа төлөпүөннээн ыҥырбытыгар «ээх» диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта. Оҕолорун тэҥҥэ иитистэҕинэ сатанар буоллаҕа уонна онуоха эбии Онтуон ийэтэ сотору сэттэ уонун туолуохтаах, онно эмиэ харчы ирдэнэр курдук. Чэ, итинник сылтахтаах кини бу манна кэлбитэ…

Син биир утуйуо суохпун диэн Онтуон туран соруйан атаҕынан саллырхайдаан суунар сиригэр барбыта, суунан-тараанан баран үлэтигэр барардыы таҥныбыта.

Бу күн сарсыарда санитарнай бөртөлүөтүнэн көтүөхтээҕэ. Бэҕэһээ киэһэ халлаан хараҥаран хаалан сырыыны тохтоппуттара. Ханна эрэ үүтээҥҥэ биир оҕонньор охтон түһэн төбөтүн тимир оһох кытыытыгар хайа түспүт диэн буолбута. Эмээхсинэ барбах спутниктаах төлөпүөнүнэн эрийэн, туох баар аймахтарын, ЫБМ-ы, суһал көмөнү барытын атахтарыгар туруортаабыта: оҕонньор хаана тохтообот,

мин тугу да сатаабаппын, тугум даҕаны суох диэн. Саҥатыттан иһиттэххэ, түүн үөһүгэр хараҥаҕа уот оттон бөртөлүөт түһэр сирин көрдөрөн биэрэр кыаҕа суох эмээхсин этэ. Инньэ гынан сарсыарда сырдаатаҕына көтүөхпүт диэн буолбута.

Оҕонньор Дьокуускайга олорор кыыһа хантан эрэ Онтуон нүөмэрин булан түүнү быһа сүгүннээбэтэҕэ: аҕам хаана баран өллөҕүнэ барыгытын эппиэккэ тардыаҕым эҥин диэн сааныы, суоһурҕаныы бөҕө этэ. Бастаан утаа Онтуон бөртөлүөтү сатаан дьаһайбатын туһунан быһаара сатаан баран, ыксаан төлөпүөнүн арааран кэбиспитэ.

Балыыһаҕа тиийэн кирилиэс хаарынан тибиллибитэ ыраастамматаҕын көрөн, «ок, Ленин мавзолейыгар төннө илик эбит» дии санаабыта. Балыыһа хара үлэһитэ, тараҕай төбөтө уонна бытыга Лениҥҥэ маарынныырын иһин, оннук хос ааттааҕа. Арыгылаан үлэтигэр тахсыбатаҕа нэдиэлэ кэриҥэ буолла.

Хирургияҕа барыта этэҥҥэ курдуга. Онтуон бааһы тигэр инструменнарын хомунан, бастакы көмөнү оҥорор эмин-томун тэринэн баран, бастакы этээскэ суһал көмө хоһугар дьуһуурустубалаабыт биэлсэри, суоппары кытта сэлэһэ түспүтэ, чэйдэспитэ. Массыынанан аэропорка киирэн бөртөлүөккэ тиийбитэ.

Кыһыл өҥнөөх, ойоҕоһугар халлаан күөх дьураалаах бөртөлүөт бу дойдуга толорор эбээһинэһэ үгүс буолаахтаатаҕа: дьону таһар, ас-таҥас тириэрдэр, ол-бу суһал түгэннэргэ көтөр. Олохтоохтор хаарга бу кытаран турар көтөр аалы тугу таһарыттан сиэттэрэн араастаан өҥнүүллэр: оҕуруот аһын илдьэр буоллаҕына, «от күөх» аатырар, арыгы тиэйдэҕинэ – «бэһиэлэй», оттон ыарыһахтары тастаҕына, «маҥан» өҥнөөх аалга кубулуйар.

Бу диэн эттэххэ, ханнык эрэ чугастааҕы улууска дьиҥнээх маҥан бөртөлүөт турдаҕа. Соторутааҕыта эрэ доруобуйа харыстабылын министиэристибэтинэн сэттэ дакылаат, аҕыс айдаан, тоҕус туоһу доҕуһуолланан соҕурууттан атыылаһыллыбыта. Ол бөртөлүөт иһигэр туох баар эмтиир тэрил барыта хааламмыт, бэл, кыһалҕа тирээтэҕинэ, эпэрээссийэ да оҥоһуллар кыахтаах, быһаччы эттэххэ көтө сылдьар балыыһа. Маннааҕы аэропорт Арктика оройуонугар киирсэринэн маҥан бөртөлүөт көлүөһэтэ тирэнэр сирин «куортама» ыарахан быһыылаах, инньэ гынан анал идэлээх көтөр аал аттынааҕы, уһук хотугу буолбатах улууска кыстыыр, маннааҕы суһал түгэннэргэ олохтоох бөртөлүөтү доруобуйа харыстабыла уларсан туһанар. Ол быдан барыстаах буоллаҕа буолуо, биитэр ким эрэ сиэбэ онтон халыҥыыра дуу?..

Чэ, биир тылынан эттэххэ, маннааҕы бөртөлүөт бу күн «маҥан» этэ. Иһигэр баар олорор олбохтору туураннар наһыылкалары иилэр тимирдэри туруорбуттар, онно икки наһыылка ыйаммыт. Эбиитин Онтуон икки бүк хомуллар наһыылкалаах этэ – ол тыаҕа,

тииттэр быыстарынан хаамарга быдан ордук, адаарыйа сылдьыбат, тииттэргэ сөрөнөн иҥнибэт.

ЫБМ быыһааччыта номнуо бөртөлүөт иһигэр олорор этэ – бу дойдуга ол-бу быһылаан буоллаҕына, ити тэрилтэ кыахтаах эр бэртэрэ тэҥҥэ көтөллөр. Кинилэр эмиэ үлэлэрин туһунан отчуоттуохтаахтар буоллаҕа…

Онтуоҥҥа кинини быыһааччы арыаллыыра үчүгэй бөҕө буоллаҕа дии – тыаҕа тиийэн бөртөлүөт тоҥуу хаарга олордоҕуна эчэйбит оҕонньору наһыылканан аҕаларга киһи баара ордук. Ол оҕонньор өссө тыыннаах буоллаҕына… Аны, атын өттүттэн көрдөххө, өскөтүн оҕонньор аныаха диэри тыыннаах буоллаҕына, ол аата эчэйиитэ оннук улахан буолбатах буоларыгар тиийэр…

Көтөн тахсан эрэр бөртөлүөт мотуорун, биинтэтэ иһиирэр тыаһын быыһынан быыһааччы Онтуон кулгааҕар хаһыытаабыта:

– Үүтээн балтараа сүүс биэрэстэлээх сиргэ баар, өрүс үрдүгэр турар быраҕыллыбыт дэриэбинэҕэ. Чаас аҥаара көтөбүт. Баҕар, бөртөлүөтү өрүс мууһугар түһэриэхтэрэ, оччоҕуна ыарыһаҕы тоҥуу хаарынан икки сүүс дуу, үс сүүс дуу миэтэрэлээх сиртэн аҕалабыт. Оннукка наһыылка туһата суох. Аны антах көмөлөһөөччү көстүбэтэ буолуо – кырдьаҕастары кытта уоллара олорор даҕаны туһата суох киһи, үс сыллааҕыта биир атаҕын үлүтэн быстарбыта, онон инбэлиит. Чэ, хаптаҕай тимири дуу, тугу дуу буламмыт салааска оҥостор инибит…

Онтуон кэҕис эрэ гыммыта. Кини бөртөлүөт иһигэр бэркэ хатаҕалаан симиллибит эрээри, туох даҕаны туһата суох наһыылка эгэлгэтин сонньуйбуттуу көрөн ылбыта…

Тиийиэхтээх сирдэригэр чугаһаабыттарыгар халлаан сырдаабыта, онон анныларыгар сытар быраҕыллыбыт дэриэбинэ хаарынан көмүллүбүт дьиэлэрэ бу баардыы көстүбүттэрэ. Биир кытыы турар эрэ дьиэ оһоҕун турбата буруолуур этэ. Лүөччүктэр, дэриэбинэни эргийэ көтөн бараннар, тыа быыһыгар көстөр ырааһыйаҕа түһэргэ быһаарыммыттара. Ол ырааһыйалара адьас тараҕай буолбатах, мастара эрэ намыһах уонна убаҕас соҕус. Онтуон дьиксиммиттии чугас турар тииттэртэн хараҕа арахсыбатаҕа – арай, бөртөлүөт эргийэр биинтэлэрэ ону таарыйыах курдуктара. Лүөччүктэр онно эрэ кыһаллыбаттар быһыылааҕа. Кабина иһиттэн сибиитэрэтин сарыннарыгар сержант лычкалаах, сиэрэй хаатыҥкалаах киһи ойон тахсаат таһырдьа ыстанан кэбиспитэ. Тэйэ сүүрэн баран хаарга чохчос гыммыта уонна илиитинэн сапсыйа-сапсыйа бөртөлүөт көлүөһэлэрэ тэҥник сири булалларын ыйан-кэрдэн барбыта. Онтон төттөрү сүүрэн кэлэн аан боруогар кирилиэһи иилээт, Онтуоннаахха барар хайысхаларын тыа диэки сапсыйан көрдөрбүтэ. Ол диэки, тииттэр кэтэхтэригэр, кинилэр үөһэттэн көрбүт дьиэлэрэ турар буолуохтааҕа.

Быыһааччы уол тоҥуу хаары кэһэн суолу тэлбитэ да, Онтуон

хаамарыгар син биир ыарахан этэ. Сүүрбэччэ хардыыны оҥороот, тыына хаайтаран эмискэ уолугун диэки күүскэ баҕайы аһый гыммыта, сүрэҕин ыарыы хам туппута. Ол ыарыыны уйбакка Онтуон хаарга олоро түспүтэ уонна түөһүн харбыаласпыта – санаатыгар илиитинэн түөһүн бобо туппатаҕына сүрэҕэ хайа барыах курдуга. Сирдээччитэ тыаҕа киирэн көхсө да көстүбэт буолбут этэ, кэннигэр хаалбыт лүөччүктэр бөртөлүөт ытыйбыт хаарын будулҕаныгар Онтуону таба көрбөттөр даҕаны буоллаҕа. Өрүһүйэр киһитэ иннигэр да, кэннигэр да суох.

«Ыарыһаҕы быыһы кэлбит ааттаах киһи, аны бэйэм моһуогураары гынным дуу?… – Онтуон абара санаабыта: – Туран бардахха сатанар». Хомуллар наһыылкатыгар өйөнөн атахтарыгар туран баран, салгыы хааман саллаҥнаабыта. Тииттэр быыстарыттан тахсан үрдүк атахтарга турар үүтээни көрбүтэ. Үүтээн кирилиэһин таһыгар сирдьитэ ханнык эрэ киһини кытта кэпсэтэ турара. Кинилэргэ тиийэн Онтуон тыын ылбыта, онтон үһүөн үүтээҥҥэ киирбиттэрэ.

Борук-сорукка аан таһыгар маҥхайан көстөр биинтэнэн эриллибит төбөлөөх, кыра уҥуохтаах оҕонньор чөкөллөн олорор эбит этэ. Айаннаары таҥаһын таҥныбыт, тобуктарыгар өҥө баран хаалбыт кубахай полиэтилен саппыйаны ууран олорор. Дьон киирбитигэр оҕонньор, ойон тураат:

– Хайа, бардыбыт дуо? – диэбитэ.

– Бэйи, тохтоо. Ыксаама… – быыһааччы уол оҕонньору санныттан баттаан төттөрү олордубута.

Онтуон оҕонньор сонун сиэҕин уһултаран баран хаанын баттааһынын кээмэйдээн көрбүтэ. Арыалдьытын төлөпүөнүн банаарын холботторон оҕонньор биинтэтин уһулбута уонна бааһын чинчийэрдии көрбүтэ: соччо дириҥэ суох, хааннырбат, төбөтүн уҥуоҕа бүтүн курдуга. Саҥа биинтэ хаатын алдьатан оҕонньор төбөтүн хаттаан баайбыта. Ол тухары бэйэтэ сүрэҕэ ыалдьара тохтооботоҕо…

Үүтээн хараҥа түгэҕиттэн тохтоло суох ким эрэ ботугуруур саҥата иһиллэрэ – хотторбут эмээхсин буолаахтаатаҕа…

Оҕонньор таҥаһын кэтэн баран түгэх диэки хайыһан:

– Чэ, мин бардым! – диэбитэ.

– Бар да хайаа, мин онно кытыым да кыһыйбат! – утары чуор баҕайы куолас хардарбыта.

Күлсэ-күлсэ бары таһырдьа тахсыбыттара. Кирилиэскэ тахсаат, оҕонньор тэмтээкэйдээн ылбыта – хаана баран эбитэ дуу, кур сылдьарыттан эбитэ дуу? Содьороҥ уол сыыдам баҕайытык дьиэ анныттан эргэ массыына капотун хостоон аҕатын олордубута уонна хоччоххой боробулуоханан оҥоһуллубут быатыттан тутан быыһааччыны кытта бөртөлүөт диэки дьулуспутунан барбыттара. Онтуон туһата суох наһыылкатынан ол салаасканы кэнниттэн үтээччи буолбута.

Бөртөлүөттэрэ бокуойа суох хаары ытыйа турара… Утары үрэр тыал көмүрүө хаары харахтарыгар ыһара, соннорун уолугунан хоонньуларыгар

кутара… Бүк түһэн хааманнар, үһүөн оҕонньору бөртөлүөккэ тиэрдибиттэрэ, киһилэрэ кимнээҕэр сыыдамнык иһирдьэ киирэн, өҥө бараммыт пакетын сыттык оҥостон сытынан кэбиспитэ. Имнэрэ тэтэрбит быыһааччы уол, эмиэ ойон киирээт, киниэхэ анаан ыйаммыт курдук наһыылкаҕа тиэрэ түспүтэ. Арай Онтуон эрэ, илиилэрэ-атахтара эмискэ ыараан хааланнар, намыһах кирилиэскэ кыайан ыттыбатаҕа. Түөһүн хам тутар ыарыы аны хаҥас илиитигэр бэриллэн сэниэтин эспит курдуга. «Сержант» көмөтүнэн ыттан, онтон-мантан тутуһан оҕонньор утары баар олбоххо олоро түспүтэ. «Сержант» киирэн кирилиэһи ылан аанын саппыта, көтөр аал халлаан диэки көтөн тахсыбыта.

Сүрэҕин ыарыыта уостубатын иһин Онтуон санаатыгар эмтээх суумкатын хаһан көрбүтэ да, хирург көмөтүгэр эрэ анаммыт буолан, сүрэх эмэ көстүбэтэҕэ. «Сыттахпына арыый буолаарай» дии санаан сыппыта даҕаны туһалаабатаҕа – сүрэҕин тэбиитэ аны тохтуу-тохтуу биллигириир курдуга, ыарыыта тииһин миилэтигэр тиийэ бэриллэрэ… «Арааһа, инфарктаатым быһыылаах… Өлөрбүт харчым ийэм үбүлүөйүгэр тиийэр ини… Уонна…» дии санаан иһэн сүтэн хаалбыта…

«Маҥан» бөртөлүөт, ыраах саҕахха көҕөрөн көстөр хайалар үрдүлэринэн, күн уотугар кытаран-наҕаран, култаҕар иһигэр икки муҥа-таҥа суох утуйа сытар пассажиры биһиктиирдии көтөн күпсүйэн иһэрэ. Олор аттыларыгар тыына быстыбыт быраас көтөр аал ойбон курдук түннүгүнэн аһаҕас, тугу да көрбөт хараҕынан күөх халлааны одуулаһардыы сытаахтыыра…