Аудиота:

Биирдэ сэтинньи бүтүүтэ куораттан Бүлүүлээтибит. Ити саҥа тыһыынча бастакы сылыгар этэ. Аатырбыт Бүлүү педучилищатын үс этээстээх баараҕай таас дьиэтэ тутуллан бүтэн киирэрэ чугаһаан, бүтэһик сиппэтэх үлэлэрэ оҥоһулла сылдьар кэмэ этэ.
Биһиги бу инниннэ Үөһээ Бүлүү гимназиятыгар компьютер ситимин тардыбыт, компьютернай кылаастары оҥортообут буоламмыт тутуу министиэристибэтин иһинэн тутуу департаменыгар биллэр этибит. Ол иһин ыҥыран ылан аны Бүлүүлэргэ оҥоруҥ диэн бэдэрээттэстилэр. Мэлдьи буоларын курдук барыта ыксал, һуу-һаа, түргэн-тарҕан, саҥа дьылга дылы бүтэриэххэ наада диэн буолла. Хайыахпытый, “сөп” диэн сөбүлэҥмитин биэрдибит. Ыксамыра бэрт да буоллар, тугу эмэ тобулар инибит, үүт-хайаҕас көстөн иһиэ буоллаҕа.
Сорудаҕы толороору эмиэ сбербааҥҥа үлэлиир уолаттарбын, Троев Диманы, Громов Боряны кэпсэттим. Кинилэр бииргэ үлэлиир уолларын, бадаҕа араспаанньата Кондратьев быһыылааҕа, аата чуоккай Аркадий, эбии сыбааттаатылар. “Аркадий перфораторга олох тойон, ханан үүттүүрү успейдаан ыйан уонна кэмигэр “сөп буолла” диэн тохтотон эрэ иһиэххэ наада” – диэн күлүстүлэр. Үһүөн Томскайга, ТИАСУРга (Томский институт автоматизированных систем управления и радиоэлектроники) дуу политехха дуу бииргэ үөрэммиттэр. Онон балысханнык сайдар вычислительнай техниканы кытта, бэл саҥа тарҕанан эрэр Пентиум 4 көмпүйүүтэрдиин толору быһаарсар уолаттар, оччолорго сэдэх исписэлиистэр. Сбербаан ханнык эмэ үрүҥ саҕалаах үлэһитэ сыыһа туттуутуттан өйө буккуллубут көмпөйүүтэри сүнньүн булларар салгымтыалаах үлэттэн хал буолбут уолаттар мин этиибэр үөрүүнэн сөбүлэстилэр. Сонун сиргэ, сэргэх үлэҕэ баран күүскэ хамсанан улук буолбут эти-сиини тэнитэн кэлиэхпит дэстилэр.
Ол саҕана куоракка компьютер ситимин тардарга аналлаах ситим проводтарын, атын аналлаах туттуллар тэриллэрин (роутер, маршрутизатор…) атыылыыр маҕаһыын биир да суоҕа. Сервер туһунан этэ да барыллыбат. Барытын соҕурууттан сакаастыахха наада этэ. Аҕыйах кэм иһинэн ситимҥэ наадалааҕы барытын суоттаан-учуоттаан, соҕурууттан сакаастаан ыллара охсон Бүлүүгэ ыыттыбыт. Бэйэбит ситим саамай сыаналааҕын, серверин тиэнэн Нива массыынан аттанныбыт.
Оччолорго Бүлүү трассатынан кыһын эрэ сырыы баара. Дибдигирэтэн түһэн суол да суол. Суукканан Ньурбаҕа айаннаан тиийдэххэ бэркэ айаннаатым диэн буолуллара. Дьон: “Суол хайдаҕый!” – диэн ыйыттаҕына, “Ааттаах, трасса!!!” – диэн хардарыллар этэ. Арай айанньыты барытын ытырыктатар биир үрэх баара. Ол Бүлүү Дьөккөнүн чугаһынааҕы Танара үрэх. Танараны айанньыт барыта араастаан ааттыыра. Үксэ

Таҥара, сорох Таҥнары диирэ. Танара диэччини биир бэйэм истибэтэҕим. Онтукайбын дьиҥнээх аата Танара, ол аата эбэҥкилииттэн “Хатыыстаах” диэнэ чуолкай эбит. Чэ ол дьыала аатыгар буолбатах. Танара сотору – сотору тааҥнаан айанньыты харгыстыыр идэлээҕэ. Айаннаан иһэн Таҥара (саҥара үөрэммиппинэн Таҥара диэтим) эрэ тааннаабатар диэн ааттаһа иһэҕин. Танара көрдөххө эрэ улахана суох үрэх курдук эрээри, сааскы халааҥҥа хабараан майгытын көрдөрбөлөөбүт өрүс. Холобур, оччотооҕу харчынан 180 мөлүйүөн сууммалаах Танараны туоруур бастакы муостаны сааскы көмүөлгэ, “өссө миигин хаайбыта, хааччахтаабыта буола буолаҕыт!” – диэбиттии уордайан, хабараан майгытын көрдөрбүттээх. Сыаналаах муостаны ол саас өрө сүргэйэн кэбиспитэ. 180 мөлүйүөн таах күдэҥҥэ көттөҕө ол. Онон иһэ истээх Танара.
Хата биһиги түүннэри айаннаан үрэхпитигэр Нивабытынан сыннаран кэлбиппит тааннаабатах. Үгэс быһыытынан тохтоон, сэргэхсийэн ылыахха диэммин массыынабын туормастаатым. Аһатыах буолбутум, ыксалга ким да алаадьы, сир аһатар ылбатах. Ким эрэ соҕотох сакалаат кэмпиэти ууммутун онон үрэхпин аһаппыта буоллум. Мин түүнү быһа ыыппыт буолан утуктаан уруулбун Боряҕа биэрдим. Аргыстарбыттан кини эрэ Запорожец массыыналана сылдьыбытын билэбин. Ниваны хаһан ды ыыппатаҕым диэн аккаастанан көрбүтүн, Нива син биир түөрт көлүөһэлээх, урууллаах, ыытарга туох да атына суох диэммин тылбар киллэрдим. Санаабар саҥа утуйан эрдэхпинэ Боря ыҥырар саҥатыттан уум быыһынан истэммин уһуктан кэллим. Көрбүтүм хабыс хараҥа. Боря: “Фара несколько раз мигнула и потухла…” – диэтэ. Танараттан ырааппатах. “Арааһа аһылыгын мыыммыт” – диэн санаа охсуллан ааста. Тахсан көрбүтүм генератор аккаастаабыт. Сабыс саҥа, уон да тыһыынчаны сүүрбэтэх массыына эрээри тугун муокаһай, илэ бааччы Танарабыт оҥоһуута дии санаатым. Уолаттарым диэки көрбүтүм, ыксаабыт, эрэммит харахтарынан миигин одуулаһалларыттан аһына санаатым. Буолумуна, хайалара да Бүлүүлүүр суолунан айаннаабатах бэйэлэрэ буоллаҕа. Сырыы суох, кэлэр-барар массыына көстүбэт, кыһыҥҥы тымныы түүн, тайҕа быыһа. Алдьаммыт массыына, им-ньим. Дьоммун уоскутардыы: “Мантан чугас, муҥутаан биир көстөөх сиргэ Дьөккөн диэн дэриэбинэ баар, туох баары уоту арааран баран аккумуляторбытынан тиийэр инибит” - диэтим. Хайыахпытый, аккумулятор олоруор диэри сир өтүөххэ диэн айаннатарбытыгар эрэ тиийэбит. Уум көтөн хаалла, уруулу бэйэм ыллым. Дьолго сулустар оонньуур ыраас ыйдаҥа түүн буолан суол омооно киһи хараҕа үөрэннэҕинэ син көстөр. Онон айаммыт син сыыдам. Бэйэм санаа бөҕөҕө ылларан иһэбин.

Дьөккөҥҥө биир да билэр киһим суох, хаһан да тохтоон ааспатах сирим, наар ааһа туруллар дэриэбинэ буолааччы. Ааһан иһэн көрдөххө улахана суох чөкө нэһилиэк курдуга. Чааһынай массыына баар дойдута эбитэ дуу? Суох да буоллаҕына көҥүлэ. Хас барар-кэлэр айан массыыната алдьаннаҕын аайы утары уунар сапчаастара баара биллибэт… Төһөнөн элбэх ыйытыы баар да, хоруйа биллибэт. Хата сотору дэриэбинэ аннынааҕы күөллэрэ тыа быыһыттан биирдэ нэлэс гынна. Дьонум эмиэ дэриэбинэ хочуолунайдарын буруоларын таба көрөн, саҥата суох ньимиликээн испиттэрэ тохтоон, көбдьүөрэн кэллиллэр. Муҥнаахтар, хата тоҥон өлбөт буоллубут диэн үөрээхтээтэхтэрэ буолуо.
Түүн билбэт дэриэбинэҕэр кэллэххинэ киһи аан бастаан хочуолунайы булар. Буруолуур, ол аата хачыгаар хайаан да баар. Хачыгаар орто саастаах эйэҕэс киһи буолан биэрдэ. Хачыгаартан ордук дэриэбинэ тиэхиньикэтин туһунан күннээҕи сибидиэнньэни билэр киһи нэһилиэккэ баара биллибэт. “Оскуола массыыната куораттаабыт сурахтааҕа, онон гараастарыгар миэстэ баар буолуохтаах, бэйи мин ыйан биэриэм…” – диэн олорсон сирдээн биэрдэ. Төптөрү аҕалан биэрээри гыммыппар, өһүргэммитэ буолла: “Аата, бу ыккардыгар, сатыы төннүөм” – диэн аккаастаата. Массыынабытын миэстэтин булларан баран, уум баттаан утуйан хааллым.
Дьон саҥатыттан уһуктан кэлтим, сарсыарда буолбут. Биһиги туспутунан дэриэбинэҕэ номнуо сурах тарҕана охсубут. “Куораттар массыыналара алдьанан бөлүүн оскуола гарааһыгар киирэн хоммуттар, сураҕа Бүлүүлээн испиттэр үһү…” – диэн, Дьөккөннөргө уостан уоска бэриллэр сарсыардааҥҥы сонун буолбут эбит. Сотору гарааска биир мааны таҥастаах киһи киирэн кэллэ. Оскуола дириэктэрэ буолан биэрдэ. Биһиги кимнээхтэрбитин, туох соруктаах Бүлүүлээн иһэрбитин тоҕо тэбээтибит. Дириэктэр бастаан тимир-тамыр курдук бэйэтэ, тутулла турар Бүлүү педучилищатын дьиэтигэр көмпүйүүтэр ситимин тарда баран иһэр дьоммутун билэн баран сыалыһар быарыныы сымнаан хаалла. Көмпөйүүтэрсикпитин билэн баран өссө ордук интэриэһиргээтэ: “Биһиги көмпөйүүтэрбитин көрөн биэриэххит дуо? Өйө буккуллубут дииллэр…” Мин дьонум үөрүүнэн сөбүлэстилэр. Дириэктэр санаата көтөҕүллэн дьонун дьаһайталаата. “Бу дьоннор суоппардарыгар көмөлөһүҥ, остолобуой аһылынна да аһатыҥ уонна били буккуллубут көмпөйүүтэри ыйан биэрээр” – диэн, арааһа оскуола сопхуоһа киһиэхэ соруйда. Миигин суоппар дии санаата быһыылаах, “Ыраах айаҥҥа сылдьаргар тоҕо сапчааһа суох сылдьаҕын?” - диэн сэмэлээбититтэн сылыктаатахха.
Уолаттар “буккуллубут” көмпөйүүтэри өйүн буллардылар, таарыччы атын “дьарҕаларын” эмиэ эмтээтилэр.

Ону истэн учууталлар атын көмпөйүүтэрдэрин эмиэ көрдөрө оҕустулар. Аны дэриэбинэҕэ атын сурах тарҕаммыт быһыылаах. “Көмпөйүүтэрсиктэр кэлбиттэр үһү. Били оскуола көмпөйүүтэрин начаас өйүн булларбыттар дииллэр. Били администрация көмпөйүүтэрэ эмиэ хаппырыыстыыр сурахтааҕа, киһилии билэр дьоҥҥо көрдөрөн хаалыа этилэр буоллаҕа…”
Уолаттарым үгээрдээбит оскуола көмпөйүүтэрдэрин көрөр кэмнэригэр, мин генераторбын устан ыстым. Пахай, инники 201 нүөмэрдээх бассыабынньыга харан хаалбыт эбит. Ханна оҥоһуллубут бассыабынньыгын билээри килиэймэтин (клеймо) көрө сатаатым да булбатым. Бэл “Made in USSR” диэн бэчээтэ суох. Хайдах хайдах баҕайыный? Мунаардым. Хайа баҕар бассыабынньык эбэһээт килиэймэлээх буолуохтаах диэн өйдөбүлү институкка үөрэнэрбэр тоһоҕолоон этэллэрэ дии. Бастакы семестрга маҥнайгы кууруска үөрэнэрбэр “Введение в специальность” диэн лекция баара. Ону биир кырдьаҕас үрүҥ баттахтаах преподаватель ааҕара. Бастакы кууруска биһиги “Дубровка” диэн аатынан биллэр “Пролетарскай” метро аттыгар Москуба биир оройуонугар үөрэнэрбит. Аттыбытыгар “Государственный подшипниковый завод №1” (ГПЗ №1) диэн улахан собуот баара. Онтон биһиги үөрэнэр куорпуспут уун утары ити собуот ДК-та турара. Ол ДК кэлин “Норд Ост” диэн аатынан биллибитэ. Аан дойдуга Бараев диэн чечен бандьыыта терракт оҥорбут сиринэн сураҕырбыта. Ол преподаватель оҕонньор ГПЗ-га үйэтин тухары технологынан үлэлээн биэнсийэҕэ тахсан баран, биһиэхэ ити лекцияны ааҕара. Былыр сэрии иннинэ дуу, кэннинэ дуу биһиги институппутугар технолог идэтин бүтэрбит. Кини “ханнык баҕар механизм, массыына, тиэхиньикэ бассыабынньыга суох үлэлээбэт” диэн тоһоҕолуур этэ. “Бассыабынньык алдьанна механизм тохтоото” – диирэ. Бассыабынньык туһунан төһө баҕар өр лекция ааҕыан сөбө. Бассыабынньык килиэймэтиттэн кини ханна оҥоһуллубутун, хаһан оҥоһуллубутун, ханнык бассыабынньыгын барытын билиэххэ сөп. Ол килиэймэм мэлиһээр. Дойду үрдүнэн 40 ГПЗ баара барыта кэриэтэ сабыллан бассыабынньык оҥоһуута балысханнык түспүт. Бэл ити аатырбыт ГПЗ№1 тохтоон баараҕай куорпустарыгар ханнык эрэ ырыынак буолбут. СССР муҥутаан 1 млрд 89 мөл. шт. бассыабынньык оҥорор эбит буоллаҕына, билигин 60-ча эрэ мөл. шт. оҥорор. Сэбиэскэй Сойуус тас дойдуларга оҥорбут бассыабынньактарын улахан аҥаарын атыылыыр буоллаҕына, билигин төптөрүтүн тас дойдуттан атыылаһан олоробут. Онтон 82% Китайтан ылабыт. Кытай омук оҥоһуга саарбах соҕус хаачыстыбалааҕын сиэртибэлэрэ ити түбэлтэҕэ биһиги буоллабыт.
Алдьаммыт бассыабынньыгы генератор баалыттан устаары улахан күчүмэҕэйи

көрүстүм. Урут үксүгэр эмискэ охсон үлтү охсон ылыллар буолара, анал устар тэрилиҥ суох буоллаҕына(съемник). Онтукайым оҕустахпына ыһыым басыабынньыкпар батары киирэр. Ээс, доҕор, онтон тимирбит хатарыыта? Сиикэй эттээх тимиртэн оҥоһуллан бэрт дии. Болгарка диэн тэрил үөдүйэ илик кэмэ. Инньэ гынан эрэй бөҕөнөн күн аҥаара чочуга аалларан чуут ыллым ээ. Ол кэмҥэ гарааска кэлэр-барар дьоннор киирэн тахсаллар. Онон дэриэбинэ сонунун билэ сылдьабын. Кэпсэтии ол иһигэр мин көмпөйүүтэрсиктэрим туһунан. Оскуола көмпөйүүтэрдэрин барыларын эмтээбиттэр үһү, билигин аны дьаһалтаҕа бааллар дииллэр. Сүрдээх дьоннор үһү. Бүлүү педучилищатыгар көмпөйүүтэр туруора баран иһэннэр, биһиги туспутугар массыыналара муокаһыран хата аараттан туһаннахпыт.
Онтон миэхэ көмөлөһөр киһим хантан 201-дээх бассыабынньыгы булары тобула сатыыр. Кимиэхэ эрэ Нива массыыната тоҥон турар аатырда, онтон устан ылыахха, биэриэ суоҕа диэн куолулууллар. Онтон ханнык эрэ киһи сэбиэскэй электрическай устурууска оруобуна оннук бассыабынньык турарын чуолкай билэр аатырда. Аны кимиэхэ оннук устуруус баарын ырытааһын буолла. Ханнык эрэ Хабырыллаҕа умайбыт устуруустааҕын өйдүү биэрдилэр. Өһүргэммит курдук ол Хабырыллалара алҕас гарааска таарыйда. Тута үрдүгэр түһэннэр устурууһун аҕаларыгар “ээх” дэттэрдилэр. Сүрүн куоһур эмиэ көмпөйүүтэр буолла. Онно буор босхо оҥорбуттар, манна манньата суох көрбүттэр, аны Бүлүүгэ көмпөйүүтэр бөҕө туруора баран иһэллэр диэн кэпсэтэллэр.
Мин илиим барыта хап-хара уҥунуох буолан баран тимири кытта мөхсө сылдьан талбыт идэбэр кэмсинии үөскээтэ эбээт. Саҥа үйэҕэ сонун идэлээх көмпөйүүтэр исписэлиистэрэ хайдах курдук бочуоттаннылар ээ. Бэл баһылык эбиэккэ дьиэтигэр сахалыы миин буһартаран барыбытын күндүлээтэ. Идэни кэмигэр сөпкө талыы туһалааҕын онон билэн турабын.

Макар Николаев От ыйын 22 күнэ 2025 сыл