Мин 1979 сыллаахха сайын, Ыам ыйын бүтүүтэ Красноярскай куоракка “железнодорожные войска” диэн чааска сулууспалаан, тимир суолга байыаннай таһаҕас харабыллаан 2 сыл “хатааһалаан” баран дембэллэнэн Дьокуускай куоракка көтөр аалынан күпсүтэн кэлэн түстүм. Дойдум барахсан салгынныын да атын, сыттыын да минньигэс буоллаҕа. От мас көҕөрөн силигэ ситэн турар кэмэ, былыта суох ыраас халлаан, итии да итии, уот куйаас, дьэ бэрт да бэрт. Аны уҥуор төрөөбүт дойдубар Өлүөнэ эбэни туораан тиийиэхтээхпин. Оскуоланы бииргэ бүтэрбит табаарыһым Афоня манна үөрэнэр, аҕыйахта суруйсубут буоламмын ханнык уопсайга, хаһыс хоско олорорун билэбин, автобуһунан айаннаан тиийэммин хоһун аанын тоҥсуйдум. Табаарыһым үөрэ- көтө көрүстэ, өр кэпсэттибит, остолобуойга тахсан аһаатыбыт. Атаһым уларсыбыт гражданка таҥаһын таҥнан сөтүөлүү Сэргэлээх күөл пляһыгар бардыбыт. Көрсүһүүбүтүн бэлиэтээн кыратык арыгы ылан истибит, 5-6 бытыыкка пиибэлээх сөтүөлүүр сиргэ тиийдибит. Ууттан тахса-тахса кумахха сытан пиибэбитин хантата-хантата кэпсэтиибит элбэх. Тэйиччи матрос формалаах " антах харахтаах, бэттэх муруннаах" уолаттар табаарыстара сыбаайбалаабытын сууйа сылдьаллар. Мап маҥан былаачччыйалаах кырасаабысса кыыс биир речник уоллуун куустуһуу, уураһыы. Олору тула көтө сылдьан эҕэрдэ бөҕө, ырыа, частушка, бары орто холуочук сылдьаллар, кыыстаах уол эрэ испэтэхтэр, сэмэйдэр, чуумпулар… Өр буолбата үс речник уолаттар ыккабытыгар баар буола түстүлэр, киэптээн бардылар. Биһиги тэйиччи хааман биэрдибит, таҥаспытын таҥна турдубут. Иккистээн кэллилэр да охсуолаан бардылар. Биһиги утарылаһан дайбаһыах курдук буолан эрдэхпитинэ мастанан, курданан бардылар. Мастан,куртан көмүскэнэммит илиибитин тоһуйан биэрэммит ордук илиилэрбит эчэйдилэр, хаан оҕуолуор дылы быһыта кырбанан хааллылар . Куотаммыт уопсайга кэллибит, Афоня табаарыстара уолаттар өрүкүнэһэ түстүлэр " Барыаҕыҥ, иэстэһиэҕиҥ"-дэһии буолла. Икки уолу ханна эрэ табаарыстарын ыҥыттара сүүртүлэр. Сотору соҕус 15-16 буолан сүүрбэттэн тахса бары формалаах, курдаах речниктэрдиин аахса бардыбыт.

Биир кэтит сарыннаах, спортсмен көрүҥнээх уол салайар курдук саҥаран былааһын биллэрэн барда, кумах кутуу суол устун барбалаан баран ол уол эттэ:-Бу кэннигэр суруктаах курткаларгытын устан ити турба анныгар симиҥ, хантан сылдьарбытын, кимнээх буоларбытын билбэттэрэ ордук, кэнники кэлэн ылаарыҥ- диэтэ. Биир уол курткалары хомуйан илдьэн кистээтэ. Бөдөҥ таастаах суол устун барбалаан баран ол уол эттэ:-Сиэпкитигэр биир-икки тааста уктуҥ, ыксаллаах кэмҥэ наада буолуо

-диэтэ. Мин 4-5 тааһы талан уктубутум ыстааным аллараа түһэ сатаан эрэйдээтэ. Ыстааммын өрө тарда -тарда уолаттары батыһан хааман истим, билиҥҥи медцентр турар сирин туһаайыытыгар тиийдибит . Оччотооҕуга итиннэ суол уҥа өттүгэр биир да тутуу суох этэ, суол хаҥас өттүгэр өссө барбалаатахха штакетник тулалаах кыра хаптаһын даача дьиэлэрэ тураллара.

• Ол иһэллэр, ол иһэллэр -диэн саҥаны истэн иннибин көрбүтүм ыраах утары били речник уолаттар иһэллэр. Уоллаах кыыс инникилэр, уҥа өттүлэригэр гитаралаах уол, хаҥас өттүлэригэр, кэннилэригэр бары матрос формалаах речник уолаттар бескозыркаларын кэтэхтэригэр анньынан, күлэн- үөрэн, айдаан -куйдаан буолан, “Биһигини кыайар ким баарый?- диэбиттии , суол аҥаарын барытын сабардаан, субуһан иһэллэр эбит ээ. Били спортсмен көрүҥнээх уол эттэ -” Бастаан мин охсуоҕум, оҕустум да бары саба түһээриҥ! -диэтэ. Мин кэннилэриттэн батыһан иһэн салла саныыбын, элбэхтэриин, бары курдаахтар, холуочуктар. Мин дьонум саллан охсуспакка ааһа туруохтара, оннук буоллар бэрт этэ - дии саныыбын. Икки группа утарыта аасыһан истэхпитинэ эмискэ сыҥаах тыаһа “Лас”, биир матрос умса баран түстэ, биһиги -“Ураа!"-хаһыытаабытынан утары ыстанныбыт, кулаһан бардыбыт. Эмискэ тигээйи уйатын тоҕу тардыбыт курдук буолла, ыһыы-хаһыы, маатыры-куутуру, кур- сыап тыаһа бөҕө куһуйан олорор , охсуһан биллиргэтиһии…
  Утарылаһааччыларбыт бары курдаах, сорохторо сыаптаах буоланнар былааһы ылыах курдук буоллулар, биһиги быһыта сынньыллан чугуйан истэхпитинэ ким эрэ хаһыыта хата барыбытыгар таастаахпытын санатта:- Тааһынан, тааһынан тамнааҥ!!!

Сонно утары кимэн курунан куһуйа сылдьыбыт мотуруостарга быыһа суох таас элээрдэ, сорохторун охторон, үксүлэрин чугутан барда, Ол быыһыгар биһиги уолаттарбыт былдьаабыт курдарынан куһуйан
-“Ураа! За Родинуу!! хаһыылаах утары ыстанан онно -манна охтортоон, куоттартаан, сырса сылдьан хатыйтаан, тэбиэлээн….кыайыы биһиги диэки мичик гыммытыгар күүспүтүгэр күүс киирдэ, иирбит курдук туруктаах хаһыытыы-хаһыытыы сырса сылдьан сууллартааһын буолла. Арай биир уоллуун утары анньыһан охсуһа сырыттахпытына сыап салгыҥҥа эргийэр тыаһа куһуура түстэ, төбөбүн аһаран умса хамсанным , сири көрө охсон ыллым да киһи ылан быраҕыах тааһа да маһа да көстүбэтэ. Били утарыта тутуһан тустуу приемынан бырахса сатыы, охсуһа сылдьыбыт уолум мүччү туттаран куотарга барда, сыап тыаһа олох үрдүбэр куһуурда, эргиллэ охсон көрбүтүм биһиги уолбут төбөтө бары хаан буолбут, былдьаан ылбыт сыабын төбөтүн үрдүгэр эргитэн куһуурда -куһуурда речниктэри сырса сылдьар өссө эбиитин

хаһыылаах-“За Родинуу! За Сталина!!!
Ити кырыктаах кыргыһыы уонча мүнүүтэ иһигэр биһиги кыайыыбытынан түмүктэннэ, речниктэр бары, сорох охтубуттар тура-тура суол устун кэлбит сирдэрин диэки куоттулар, биһиги тилэх уопсан сырсан иһэбит , сиппиттэрин уолаттар тоҕута дайбаан сууллартаан иһэллэр. Ол курдук килэмиэтир курдук сири сырыстыбыт. Куотан иһээччилэртэн биир матрос тугу эрэ өйдөөн , арааһа “Уоллаах кыыспытын хаалларан бу куотан иһэбит, позор”-диэтэҕэ буолуо эмискэ тохтоот сырсан иһээччилэргэ утары сүүрэн кэлэн дайбаһыах курдук буолан иһэн туура охсуллан сири булаахтаата, аҕыйах бачыыҥка ойоҕоһугар “ыалдьыттаан " аастылар быһыылаах. Ол курдук уолаттарым кэннилэриттэн сырсан истэхпитинэ куотааччылар суолтан туораан, штакетник үрдүнэн ойон даачалар быыстарынан куоттулар. Инники сырсан иһээччилэрбит штакетникка тиийэн хорус гына тохтуу түстүлэр, кыра даача дьиэттэн нуучча оҕонньоро тахсан бастаан оонньуу сылдьаллар диэтэҕэ буолуо
-ха ха хаа морфлот оступает!- диэн дьээбэлэннэ, онтон биһиги сирэйбит харахпыт турбутун көрөн аны -“милицияны ыҥырыам, тарҕаһыҥ”-диэн хаһыытаан барда, сонно били уол саҥата иһилиннэ -” төннөбүт, бары төннөбүт, ким да хаалбат!”…Бары кэлбит суолбут устун сүүрэн субуһа турдубут.
Кыргыһыы бастаан саҕаламмыт сиригэр сүүрэн кэлбиппит биир матрос өссө да сытар, атыттар туран куоппуттар. Суол ортотугар маҥан былаачччыйалаах кыыс ытыы турар, аттыгар уола турар. Биһиги сүүрэн иһэрбитин көрөн уола суол кытыытыгар тахсыбыт уһун уу кытыытыгар барда. Икки уол сүүрэн иһэн киниэхэ халыйан туораабыттарыгар ууну курданарыгар дылы таҥастыы кэһэн уҥуор куотта, суол ортотугар кыыс иирбит курдук хаһыытыы- хаһыытыы ытыы турда. Ол быыһыгар эмиэ били куолас иһиллэн ааста

• Кыыһы ким да тыытымаҥ! Бары остановкаҕа тиийэбит!
  Сарылыы турар кыыһы ыккатынан бары сүүрэн аастыбыт, остановкаҕа тиийдибит.” Бу уолаттартан тэйиэххэ, дьиэбэр тиийбэккэ хаайыыга киирииһибин”-дии санаатым Афоняҕа кэлэн илиибин биэрдим.,
• брат, мин манна хаалабын, эдьиийдээхпэр, пока, этэҥҥэ сырыт, таҥаскын тиксэриэҕим- диэтим уонна автобус хоҥнуон иннинэ кэнники аанынан түһэн хааллым, дьиэлэр быыстарынан хаамтым. ..Ол күн дьонтон ыйыталаһан речпорду булан уҥуор туоруур оҥочону кэпсэтэр дьиэбэр саллаат таҥаһа суох, илиим бары тырыттыбыт, хараҕым көҕөрбүт, таҥаһым онон-манан хаан иҥмит, үттү көһүйбүт уол тиийбитим …дьэ Сир төгүрүк дииллэрэ кырдьык эбит ээ, мин ол кыргыһыыга кыттыбыт уолу иккиһин, сааһыран баран көрөн аһарбытым..

Биһиги дойдубутугар айдааннаах тоҕуһуонус сыллар саҕаланыыларыгар курааннаан

хас да сыл от үүммэтэҕэ, аһыыкай буулаабыта, сир дойду кубарыччы куурбута… Бүлүү тардыытыгар от үчүгэйдик үүммүт диэн дьон хомуйан онно оттото ыыттылар, миигин биригэдьииринэн анаатылар. Сөбүлэһэммин оҕолорбун, ойохпун хаалларан оттуу Бүлүүгэ тиийдибит. " Оттуур сири барытын түҥэттибит ‘- диэн мин биригээдэбин Ньурбаҕа утаардылар. Биһиги өр айаннаан Ньурбачааҥҥа " Хара көрдүгэн"- диэн сиргэ балаакканан түстүбүт, үлэбитин саҕалаан бардыбыт. Кырдьык манна от үүнэ сатаан баран суулла сытар дойдута эбит. Дьэ биһиги хойуу окко үктэнэн, көрбөтөхпүтүн көрөн үөрүү-көтүү… үлэ -хамнас… Мин биригэдьиир буоламмын сотору -сотору Ньурбачааҥҥа киирэн аһылык ылан кэлэбин, ол быыһыгар армияҕа бииргэ сулууспалаабыт табаарыспын көрсөн саһан олорон арыгынан бэлиэтиибит. Ол саҕана дэриэбинэҕэ арыгы атыылаабаттар, арай икки сиргэ туочука атыылыыр эбит. Биирдэ эмэ биригээдэбэр кыратык водка илдьэн аһатабын. Чугас оттуур уолаттары билсэн матаһыыкылга олорсон барабын-кэлэбин. Бииргэ сулууспалаабыт табаарыспын кытта аһыы сылдьан Ньурбаҕа тиийэн хаалбыппыт, иккиэн итирик тэйбэҥнии сырыттахпытына тутан ылан хаайан кэбистилэр, дьэ ынырык дойду диэн манна эбит, икки килиэккэ толору эр дьон, эдэр уолаттар да бааллар. Бары арыгыттан төбөлөрө ыалдьан биир сиргэ олороллор, сыталлар саҥа -иҥэ суох. Орон диэн суох, муостаҕа сытабыт, клеткабыт биир муннугар ииктиир дьөлөҕөс баар, амырыын сыт-сымар. Бары да саҥата суох " Туохтан манныкка тиийдим, тугу гынан манна симилинним?"- диэн ыар санааҕа баттатан умса көрөн, атахпыт тумсун одуулуу олоробут, сорохтор харахтарын симэн оҥорон кэбиспит алҕастарын эргитэ саныы сыталлар, ыарахан санааларга ыбылы ылларан… Киэһэ биир итирик киһини үтүрбэхтээн киллэрдилэр. Милиция уол -" Бачыыҥкаҥ быатын сүөр!"-диэн хаһыытыыр. Итирик киһибит саҥата иһиллэр:

• Эн билэҕин дуо Мин киммин? Аргыый хаһыытаа эн миэхэ!
  -Бачыыҥкаҥ быатын сүөр!!- милиция уол өссө улаханнык хаһыытаан тоҕу барда да сонно сыҥаах тыаһа “Лаас”-уол фуражката туора көттө, бэйэтэ тыастаахтык сууллан түстэ." Оо билээт , ооо билэээт милицияны оҕуста, милицияны оҕуста" - килиэккэлэр истэрэ өрө тиргиллэ түстэ.,

Ол кыраһыабай көстүүнү көрө охсоору килиэккэҕэ үмүөрүһүү буолла, -" оо Мохсоҕол, Оо Мохсоҕол !"- диэн сөхпүт саҥалар иһиллэн аастылар. Мин ортону үрдүнэн уҥуохтаах буоламмын атаҕым тумсугар туран дьон үрдүнэн көрөбүн, сонно икки милиция уолаттар сүүрэн кэлэн киһибитин икки илиитин эрийэ баттаан умса туттулар, тойонноро дьурууһунай аппыһыар сүүрэн кэллэ
-" Туох буолла ,ким оҕуста?!"

• Бу киһи оҕуста!- илиитин

  өссө күүскэ эрийэн төбөтүн муостаҕа тиийэрдэ сыстылар. Аппыһыар саҥата иһиллэр -" Эн кимҥиний? Аатыҥ ким диэний? диибин дии!"
  Киһибит саҥата барбах ыгыллан тахсар -“Сүрдээх Киһи диэммин, сарсын бырааттар кэлэммит бэйэҕитин маннык кыныахпыт- диэн бурдурҕуур. Аппыһыар саҥата иһиллэр:- Үчүгэй крышалаахпын диигин дии, ол кимий эн крышаҥ?! Киһибит туох эрэ диэн бурдурҕуур даҕаны бу айманыыга туох да иһиллибэт. Аппыһыар:- Билигин эрийэн билиэм”-диэтэ да телефонугар барда. Сотору соҕус кэлэн эттэ:- " Бырааттар бырааттара эбит, таһааран ыытан кэбиһиҥ, ханна барар - бардын"-диэтэ. Киһибит илиитин ыытан кэбистилэр, киһибит илиитин илгистэ- илгистэ, кэтит санныларын хамсатан көнөн кэллэ. Бай, ити сирэйи мин ханна эрэ көрбүтүм ээ, ама кини дуо?
  Айдааннаах -куйдааннаах, өстөһүүлээх- өлөрсүүлээх тоҕуһуонус сыллары ама ким умнуой, бырааттар былаастара улаханын, милициялар түүн бэйэлэрэ “бултуулларын”, бырааттардыын сибээстээхтэрин…килиэккэлэр истэригэр уу чуумпу бүрүүкээтэ, арай аргыый ким эрэ ыйытар:"–Ити крышам диэн кими эттэ?
  -Э, Бөтүрүөбүһү эттэ ини- ким эрэ эппиэттиир. Мин онно улаханнык салла санаабытым, туһунан сокуоннаах дойду эбит диэн…
  Сарсыныгар сарсыарда миигин мировой судьяҕа үтүргэхтээн иттилэр. Хайа сатанарынан буруйдаах курдук туттабын, окко үлэлиир биригээдэ биригэдьиирэбин диибин, олох испэт киһи бииргэ сулууспалаабыт табаарыспын көрсөн “аһаан” кэбистим"- диэбитэ буолабын. Хата мировой биэс мөһөөх ыстараап суруйда уонна эттэ:- Бу ыстараапкын бааҥҥа баран төлөө уонна квитанцияҕын манна аҕал, үлэҕэр барыаҕыҥ- диэтэ. Мин үөрүүнү кытта бааны булан ыстарааппын төлөөн ходуһабар тиийбитим дьонум кыыһыран олороллор, сүгүн кэпсэппэттэр, дьэ кыһалҕа диэтэҕиҥ. Онтон ыла бородуукта ыллара эдэр уолу ыытар буолбутум, буруйбун саптаары тэҥҥэ үлэлэһэрим.

Этэҥҥэ үлэлээн балаҕан ыйын бүтэһик күннэригэр дьиэбитин булбуппут. Совхоһум тойоно бырааһынньыкка миэхэ грамота туттарбыта,
" СОВХОҺУН ИННИГЭР СҮҤКЭН, БЭРИНИИЛЭЭХ ҮЛЭТИН ИҺИН’- диэн суруктаах…бу ыһыллан эрэр совхоһум бүтэһик грамотата өйдөбүнньүк буолан чымыдаан түгэҕэр сытар, баҕар хойут сиэннэрим булан көрөн эһэлэринэн киэн туттуохтара. Билигин даҕаны аҕам хомойон киэр хайыспыта харахпар көстөн кэлэр, ол хаһан этэй, били аармыйаттан кэлбит күммэр этэ дии…оо, иккис олоҕу олорбут киһи, ама эмиэ итинник олоҕу олоруом эбитэ буолуо дуо?
Арыгы диэн сүлүһүннээх дьаат, туохха-туохха тиийэрдибэтэҕэй, тугу-тугу саҥардыбатаҕай, кимниин- кимниин охсуһуннарбатаҕай?
Оо, арай билигин арыгылаабыт күннэрбин олохпор буолбатах күннэр курдук оҥорон кэбиһэр киһи, төһөлөөх ыраас дууһалаах, киһи бэрдин кэрэмэһэ буолан сылдьыа этибиний?…төһөлөөх элбэх киһи бу маннык, мин курдук санаан ааһара буолуой?…

Илин Эҥэр Боотура