Биэс сыллааҕыта саас этэ дуу. «Саха сирэ» хаһыакка үлэлиир табаарыспын Данил Макеевы кытары Уус Алдан Тиит Арыытыгар тахсан кустаабыппыт. Ол дьыл уу-хаар мөлтөҕө. Быраҕыллыбыт бааһына баһыгар Танда үрэхтэн турба нөҥүө СНП мотуорунан уу бырахтаран көлүкэ оҥостубуппут. Үлэ-хамнас, тиритии-хорутуу бөҕөтө буолбуппут. Тиэхиньикэбит да баһаам: «ДТ» тыраахтартан икки «Бөлөрүүскэ» тиийэ баар. Букатын Гудериан сэриитин курдукпут диэн күлсүбүппүт. Уубут куотаары гынарын дулҕанан, инчэҕэй буорунан бохсон хаайбыппыт. Олохтоох кыттыгастарбыт, бэл, дьиэтээҕи үлэлэрин туһунан умнубуттара. Ити курдук дьаһанан, дурда туттан олорбуппут. Кус төһө даҕаны одоҥ-додоҥ кэллэр, көҥүл бүтүүтэ киһи баһыгар түөртүү-биэстии буолбута быһыылааҕа.
Биир киэһэ дурдаҕа киирээри чэйдии олорон, аллараа тумсун тосту ыттарбытын салыбыраппытынан ааһан иһэр куһу көрөн хаалан, өмүрүү-чачайыы буолбуппут. Кэлин истибитим, ол куһу соччо ырааҕа суох сиртэн биир киһи булан ылбыт үһү.
Куоракка төннөн киирэн баран сотору буолаат, «Забота-Арчы» хаһыат эрэдээктэрэ Александр Веревкины кытары аны Усуйаанаҕа кустуу көппүтүм. Күөҕүнэн көрөн турар сиртэн хаар дойдуга тиийбиппит. Икки хонон баран, тиһиликтээх танкеткаҕа тиэллэн кустуур сирбитигэр аттаммыппыт. Пахай, букатын туналы хаарынан көрөн турар дойду буолан биэрбитэ. Тиэхиньикэбит мууска киирэн кулахачыйан уу тахсар оннун оҥорбута. Икки сиринэн хайдыһан сыппыппыт. Биир хамаандабыт күөл баһынан ыраас сиргэ олохсуйбута, иккис хамаанда үөһэттэн ууну киллэрэр сиэҥ үрдүнэн сыыр быарыгар дурдаламмыта. Инньэ гынан түспүт куһу үөһэттэн ыталлара.
Мин, күөл баһыгар балаакканан түспүт хамаандаҕа анаммытым. Тиэхиньикэлээх нууччабыт танкеткатын туох даҕаны хаххата суох аттыбытыгар тартаран кэбиспитэ, кэннинээҕи ааннарын арыйбыта да бэлэм дурдалана түспүтэ. Мэлиллибит мууспутуттан уу үөскээн тэнийэн барбыта. Моонньоҕоннор иккилии-үстүү буолан кэлэллэрин сайылаталыы олордум. Бааһырбыты олохтоох кыттыгастарым «ньаҕыччы барбыт» диэн ааттыыллар, ордук-хос тыаһы таһаарыма диэн доруоп саанан буолбакка, туоһапканан «дабаапкалаттараллар». Бэйэлэрэ көлдьүргээн, ыраах түспүт моонньоҕону эмиэ туосапканан биирдэ эрэ ытан кэбиһэллэр. Оттон анаан бултаһардыы ыппаттар: умсааҕы, андыны, аҥҥаны (ээбиллэни) кэтэһэллэр. Туох куһаҕан аатай «аҥҥа» буолан түһэн диэн хаадьылаһабын. Кэлиэм иннинэ аҕай кустаабыппын, көҕөн эҥин туһунан кэпсиибин. Дьонум, бу дойдуга эн көҕөнүҥ кэлбэт диэн адьас ахсарбаттар.
Түспүт сирбититтэн биэрэстэттэн ордук сиргэ көлүкэ, онтон тэйиччи соҕус обургу күөл баар.

Биир киэһэ ол көлүкэ саҕатыгар ууну кэһэн киирэн, аара булан ылбыт пеноплаһым үрдүгэр дулҕа төбөтүгэр олордум. Кэннибэр, сүүрбэччэ хаамыылаах сиргэ бугул эрэ оннун саҕа бадараан баарыгар эһэ барааҕа бөҕөтө үөмэхтэс! Олоро сатаан баран кыҥаталаан ылабын. Тоҕо тэптэрбит киһи төһөнү эрэ хаптатар… Оччо элбэҕи тыраадытан аҕаллахпына, моонньоҕону даҕаны ахсарбат хотугу кыттыгастарым сүөргүлүү саныахтара диэн ыппатым. Дьыбарсыйан барда. Эмискэ бэркэ билэр, хойуу баҕайы «мээт» диэн саҥа иһилиннэ! Соһуйан дулҕабыттан охто сыстым. Чахчы көҕөн саҥата ээ. Баатыгарын, олохтоох сир иччитэ дьээбэлиир дуу?… Суох, өтөр буолаат эмиэ иһилиннэ. Көҕөн обургу, үгэһинэн, уоран кэлэн түстэҕэ. Саҥатын үтүктэрбин кытары, куһум сүтэрбитин булбуттуу хос-хос саҥаран кээҕинээтэ. Ол буолаат, хаппыт от быыһыттан соруктаах аҕайдык устан сундулуйан таҕыста да, моонньо эрэ күөкэйэн көстөр. Эмискэ битиргэччи тэппит сүрэхпин уоскута сатыы-сатыы, саам луоһун иэдэспэр сыһыары тутан кыҥаат ытан ньиргиттим. Куһум таптаран өрө мөхсө түстэ. Мин охто сыһа-сыһа батыччахтаан киирэн тыһы көҕөнү илиибэр ыллым. Дьэ, бу баар дии, Заполярьеҕа көҕөн кэлбэт диэбиттэрэ! Ити кэннэ тугу даҕаны бултуйбакка балааккабар төннүбүтүм. Дьонум муннуларын тыаһа муораҕа тиийбит. Куспун балаакка таһыгар ууран баран утуйан хааллым. Сарсыарда уум быыһынан истибитим, Ылдьаа Никулин диэн тоҥус уола эҥээриччи саҥаран, туох куһун өлөрбүппүн дьиктиргиир эбит. Бары тутан-хабан көрдүлэр. Уус Алдантан төрүттээх, дойдутуттан тэйбитэ ырааппыт киһи көҕөнүн даҕаны умна быһыытыйбыт эбит, эмиэ мунаарар. Итэҕэйимээри гыннылар, кырдьыкпын таһаарына сатаатым. Өтөр буолан баран, бииргэ кэлбит табаарыһым Александр Веревкин уонна Александр Захаров диэн уол анараа лааҕыртан кэлэн булпун бигэргэттилэр. Ити курдук, олус соһуччу хотугу эргимтэҕэ көҕөнү бултаан турардаахпын.
Ол дьыл биһиги сыппыт сирбитинэн, олохтоох дьон этэллэринэн, уу куһа хото ааспатаҕа даҕаны, балай даҕаны бултуйбуппут. Оттон ээбиллэ, кырдьык даҕаны «аҥҥа-аа» диэн аҥаархайдык саҥарар, уһун кутуруктаах бэртээхэй кус эбит. Арба даҕаны, ити сырыыбар уу ньууругар ураты кэрэтик саһарымтыйар араҕас хоптолору көрөн дьолломмутум. Ардыгар эмиэ даҕаны мунчаарабын. Ол бырах тиийбит тыһы көҕөнү бултаспатаҕым буоллар, кэнникитин хоту сиргэ үөскээн барыа эбитэ дуу?…