Аудиота:

    Сэтинньи саҥата. Кырыа кыһын тыйыс тымныылара өссө түһэ иликтэр. Көп түү курдук хойуу хаар кыыдамнаан оту - маһы халыҥ суорҕанынан үллүйбүт.
Саҥа түспүт хаарга куобах,кырынаас,тииҥ,солоҥдо,саһыл суоллара ала - чуо дьэрэлиһэллэр. Дэҥ саарба суола көстөн ааһар.
Маны барытын тыаҕа түүлээхтии тахсан иһэр Испирдиэн кыраҕытык үөрэтэ,бэлиэтии көрө иһэр. Кини былырыын уоттаах сэрииттэн ордон тыыннаах кэлбитэ. Быйыл холхуос салалтата кинини төһө кыайарынан тэрийэн,түүлээххэ былаан түһэрэн тыаҕа ыытта.
Ол эрээри аһа - үөлэ кэмчи,онон хара тыаттан эбинэр санаалаах. Аара икки үүтээҥҥэ хонон,бултуохтаах сиригэр этэҥҥэ сөпкө кэллэ. Икки атахтаах үктэммэтэҕэ ырааппыт үүтээнин сөхсүнэн өр букунаста. Үүтээн да диэхтээн,соҕотох киһи хоноругар аналлаах,ыт уйатыттан эрэ улахан. Испирдиэн үүтээнин иһин - таһын ыраастаан баран,холхуос салалтата булчуттарга анаан оҥорторбут дьоҕус тимир оһоҕун киллэрэн туруорда. Уонна хаппыт мас быһыта сынньан тигинэччи оттон кэбистэ. Чэй,күөс туруоран баран,оһоҕун иннигэр тобуктаан олорон уокка ас кээстэ,кыра испиирдээҕиттэн эмиэ ыста. Уота махтаммыттыы күлүм гынаат,хаппыт маһы өссө күүскэ сиэн бачыгыратта. Күөһэ буспутугар аһаан сэниэ киллэриннэ уонна тахсан үүтээнин тулатынааҕыны күрдьэн эргиччи кичэйэн хайда.
Ыраахтан айаннаан кэлбит ата сойбутун көрөн сыарҕатыттан араарда уонна аһата ыытта. Бу дойду от үрэхтэрэ,маардара боруу,сиибиктэ отунан толору буоланнар,ат хаһан аһыырыгар табыгастаах сир. Ата иччимсэҕин билэр буолан,кэлбит сиринэн төннөн хаалыа диэн куттаммата.
Испирдиэн бу курдук тэринэн эргэнэ тыатыгар ый курдук сылдьан,өтөрүнэн бултаабатах түүлээҕин ылла. Хаар чараас соҕус эрдэҕинэ сүүсчэкэ тииҥнэннэ. Кини ыта суох буолан,тииҥи суоллаан эбэтэр уйаларын булан тэһитэ ытыалаан ылар. Аны,Байанай уон икки кэрэмэс саһылы хапкааныгар киллэрэн биэрдэ. Кырынаастан,солоҥдоттон даҕаны илиитин соттубата. Уон икки саарбаны ылан,үөрүүтэ өссө үрдээтэ. Түүлээҕим сыанаҕа турууһук диэн иһигэр көнньүөрэ саныыр.
Бу эҥэр киһи сылдьыбатаҕа ырааппыт буолан,кыыл - сүөл даҕаны хойуу эбит. Таба,тайах суола,мас көтөрө кэмэ суох. Испирдиэн куобахха туһахтаан,мас көтөрдөөн аһылыгынан тутайбата. Сотору,саҥа дьыл иннинэ,бултаан бүтэн дойдутугар төннүөхтээх. Онон хас да хонук атынан,хайыһарынан сылдьан,булдун тэрилин барытын эһэн үүтээнигэр аҕалтаата. Бу сарсыарда эмиэ үгэһинэн эрдэ туран,оһоҕун тигинэччи отунна. Мантан көс аҥара ордуктаах Мэндэ үрэҕи бата ииппит уонча хапкаанын эһэ барыахтаах. Тахсан чугас аһыы сылдьар атыгар тиийэн көрдө - иһиттэ." Киэһэ сөпкө кэлиэм,бүгүн

тото - хана аһаа,сарсын дойдулаан көрүө этибит", - диэн атын имэрийэ - имэрийэ ботугураан ылла. Уонна туут хайыһарын кэтэн сурдурҕаччы тэбэн хаама турда. Туоһапкатын ботуруона бүтэн эрэр. Онон мас көтөрүн адьас эккэ эрэ ытар соруктааҕа да бу сырыыга туох да түбэспэтэ. Ахсынньы ый кылгас күнэ хараҥаран барда. Испирдиэн тиэтэйэ соҕус үүтээнин диэки дьулуруйда. Бу иһэн кини хайыһарын суолун уонча бөрө быһа охсон ааспытын соһуйа,ыксыы көрдө." Оо,алдьархай! Аппын сиэтэхтэрэ,иэдээн эбит! Бу хантан күөрэс гыннылар,чугаһынан бааллара биллибэт этэ эбээт…". Ыксаабыт булчут тыын быһаҕаһынан тыынан ата хаһан аһыыр сирин диэки тиийэн иһэн сүрэҕин ыттарда. Сэрэйбит сэрэх,бөрөлөр суоллара манна эмиэ баар.
Сотору буолаат ата эрэйдээх кырамтата эрэ хаалбытын көрөн,уолуһуйа айманна. Уонча бөрө тугун даҕаны ордорботоҕун кэриэтэ,бэл,тириитэ да көстүбэт. Испирдиэн хайдах эрэ сэниэтэ эстэн нукаай курдук буолан хаалла. Нэһиилэ салбыҥнаан үүтээнигэр киирэн наараҕа оҕунна. Ол былаһын тухары дойдубар хайдах тиийэбин диэн санаа баттыыр.
Өйүөтэ бүппүтүн кэриэтэ,4-5 ботуруоннаах эрэ хаалла. Бэркэ табыллан сырыттым дии сылдьыбыта ханна баарый,ардай аһыылаахтар оҥоһуутун оҥордохторун көр…Дьиэбин,дойдубун булар күннээх да буоллахпына,холхуос салалтата аты ирдиэ турдаҕа. Кириллибит уҥуох кырамтатын илдьэн көрдөрдөҕүнэ итэҕэйэллэр эрэ,итэҕэйбэттэр эрэ…Төлөө да диэтэхтэринэ көҥүллэрэ. Испирдиэн аат эрэ харата туран,чэйдээбитэ буолла. Уонна ыар санаатыгар ыга баттатан,сарсыҥҥы күнү саныы - саныы сытынан кэбистэ.
Тыҥ хатыыта туран ыраах айаҥҥа бэлэмнэммитинэн барда. Маҥнай атын сыарҕатын үрэйэн,бэйэтэ соһоругар сөптөөх салааска оҥоһунна. Онно бултаабыт түүлээҕин укпут матаҕатын уурда. Сиргэ хоноругар анаан сүөһү тириититтэн оҥоһуллубут бүрүөһүнү,тимир оһоҕу,өйүөтүн дуомун тиэйдэ. Уҥуох оргутан өл киллэринээри бөрөлөр сиэҥнэрин кэрийэн көрдө да,дуоннааҕы булбата. Эмиэ атын санаан хараҕа ууланан иһэн,сэриигэ маннааҕар буолуохха сылдьыллыбыта,хаарга эмиэ утуйан туруллара. Син биир дойдубун булуом диэн кытаанах санааны ылынна. Ити курдук түбүгүрэн өссө биир күнү аһарда.
Сарсыарда эмиэ эрдэ туран,сулбу - халбы аһаабыта буолаат,хайыһарын кэтэн,ыарахан таһаҕастаах салааскатын хоҥнорон сындалҕаннаах айаҥҥа турунна. Бу кэмҥэ диэри кэм сымнаһыар турбут халлаан тымныйан,киһи тыына бурҕаҥнас буолбут. Тула туох барыта дьиппиэрэ иһийбит,көтөр - сүүрэр эмиэ кирийбит. Испирдиэн айанын тухары биир эмит куртуйах,улар түбэһээрэй диэн кыҥастаһа сатаата даҕаны,тугу да көрбөтө. Хараҥарыар диэри хааман баран хонордуу

тэриннэ. Хаары ыраастыы түһэн баран,тириитин хахха оҥоһунна. Олбох тириилэрин тэлгэннэ,уот оттон чэй оргутунна. Хаппыт лэппиэскэннэн,куобах буутунан үссэннэ. Дьэ уонна сүгэтин ылан,хаппыт мас бэлэмнэннэ. Кэмниэ - кэнэҕэс бүтэн,олбоҕор сытан эрэ баран,кини хайдахтаах курдук сылайбытын өйдөөтө. Испирдиэн бүгүн төһөнү кэлбитин ааҕа сатыы сытан,сылаата таайан өйүкү - төйүкү барда. Ити курдук уотун күөдьүтэ - күөдьүтэ,утуйар - утуйбат икки ардынан,баранан биэрбэт тымныы түүнү аһарда.
Өйүөтэ бүгүн сиирэ эрэ хаалла. Онон аны бүүс - бүтүннүү айылҕа бас билиитигэр киирэр. Сарсыарда итии киллэриммитэ буолан баран,ыар айанын салҕаата. Аанньа сынньаммакка,илиитэ - атаҕа ыараабыта сүрдээх. Күн ортото бөрө кирбит уҥуоҕун тобоҕун оргутан миин дуома истэ да, сэниэ киирбэтэ. Бэрт бытааннык сыҕарыйан иһэн арааһы бары саныыр. Ама,бу маннык,сис ортотугар тоҥон өлөр ыйаахтаах буолуом дуо? Оҕом,кэргэним төһө эрэ кэтэһээхтээн эрдэхтэрэ. Бултаан дьоммун аһатыам диэн сордонон,үрэх баһыгар кэлэн тыыным быстар күнүм кэллэҕэ…Ол да гыннар өсөһөн туран иннин диэки дьүккүйэрин тохтоппото. Киэһэриитэ эмиэ бэҕэһээҥҥи курдук тэринэн хонордуу оҥоһунна. Хаары уулларан сылбырхай ууну истэ,лэппиэскэтин тобоҕун сарсыарда сиэри хаһаанна. Эмиэ уоту тула мөхсө сылдьан иккис ынырык түүнүн аһарда.
Сарсыарда хаһааммыт лэппиэскэтин тобоҕунан үссэннэ. Айаннаары туран,таһаҕаһын сороҕун хаалларда. Күүһүн барытын түмэн,салааскатын хоҥнору тардан ыар айанын салҕаата. Түлэй - балай бара - бара хааман истэҕинэ хараҕар араас уоттар дьиримнэһэн ыллылар. Аччыктаабытын аһарынаары хаары ылан айаҕар уктан уулларар. Ити курдук үнүөхтээн истэҕинэ,соһуччу бочугурастар көтөн тахсан маска олордулар. Испирдиэн хантан ылбыт сэниэтэ эбитэ буолла,бэрт хапсаҕайдык саатын харбаан ылан баран кичэйэн кыҥаан баран,түҥнэри ытан түһэрдэ. Сонно тута көтөрүн иһин хайа тардаат сылаас быарын ороон,олус астына ыстаан баран,ыйыстан кэбистэ. Ол кэннэ үргээн бурҕаҥнатаат,уот оттон,күөс өрүннэ. Көтөрүн оһоҕоһун ыраастаан күөһүгэр эптэ,куртаҕын сырдьыгыната түһэн баран,буспутун тэҥэ санаан сиэн кэбистэ. Хараҕа син сырдаабыт курдук буолла. Сотору күөһэ оргуйан,итии миини астына истэ. Этин сарсыарда сииргэ анаан хаалларда. Охтубут мас адаарыйбыт силистэрин икки ардыгар хонор сир оҥоһунна. Икки сиринэн уот оттон баран, кинилэр икки ардыларыгар тэллэҕин тэлгэнэн сытынан кэбистэ. Бу сырыыга сылаата таайан кытаанахтык утуйан ылла. Тоҥон уһуктан, уотун саҥалыы күөдьүттэ уонна эмиэ нуктаан ылла.
Халлаан суһуктуйа сырдаан эрдэҕинэ чэй өрүнэ сылдьан,били

хаһааммыт этин көрдөөн булбата. Уурбут сиригэр кырынаас суола хаалбыт. Чэ,сиргэ быстарар киһи буоллум быһыылаах диэн ынырык санаа эмиэ халыйа кууста. Үүтээҥҥэ тиийэрэ сэттэ - аҕыс биэрэстэ хааллаҕа. Чэгиэн киһи тоҥ күөс бастыҥынан тиийэр сирэ. Муҥ саатар куртуйах дуу,улар дуу түбэһэрэ буоллар. Испирдиэн бу санаатыттан сэдиптээн түөһүн туттан,сонун иһин хастан көрдө уонна этэ тардан “дьик” гына түстэ. Били хаалбыт ботуруоннарын укта сылдьыбыт тирии саппыйата быата быстан түһэн хаалбыт эбит.
Айманан да хайыаҕай,үүтээҥҥэ хайаан да тиийиэн наада. Онно бурдук уонна хаппыт тайах этэ баарын билэр. Тиийэр эрэ киһи,аһаан сэниэ киллэринэн,дойдутун син булуох этэ буоллаҕа. Онтон иккис үүтээҥҥэ кырдьаҕас булчут Акыым оҕонньор баар буолуохтаах.
Бүгүн тымныы хайа да күннээҕэр ордук сэтэрбит. Ону ол диэбэккэ иннин диэки үнүөхтүү истэ. Сыыйа мөлтөөтөр - мөлтөөн барда,уот оттунар да сэниэ хаалбата. Эбиитин икки суор хара сарсыардаттан арахпакка батыстылар." Охторбун кэтэһэҕит ээ,хара дьай көтөрдөрө. Тохтуургут буолуо. Эбэтэр мин,эбэтэр эһиги буолуоххут!", - диэн үөхсэ иһэн,Испирдиэн халты тэбинэн хаарга охтон түстэ. Сибилигин туруом,салгыы айанныам,үүтээҥҥэ тиийэн лэппиэскэ буһаран сиэм дии саныы сытан,халтаһата ыараан барда. Арай көрдөҕүнэ,сибэкки арааһа үүммүт күп - күөх кырдалга кэргэнэ Нөкүөһэ,уола Өлөксөй киниэхэ илиилэрин утары уунан тураллар эбит. Кини эмиэ илиитин ууммутунан сүүрэ сатаата да,икки атаҕа кыаһаламмыт курдук. Ол быыһыгар эмиэ да чугаһыыр курдук,эмиэ да дьоно тэйэр курдуктар. Испирдиэн эмискэ хараҕын аһан кэлбитэ,аттыгар икки - үс эрэ хардыылаах сиртэн биир суор кинини турулус - ирилис одуулаан хараҕа чипчиҥнии олорор эбит. Киһиэхэ сонно тута,бу суору тутан сиэтэхпинэ эрэ тыыннаах хаалабын диэн санаа киирэн кэллэ. Уонна тоҥмутун биллэрбэккэ,өлбүт курдук кубулунан кыламанын быыһынан уоран көрө сытта. Өтөр буолбата,суора субу сиэн - аһаан барыах курдук төбөтүн ыксатыгар дабдакыс гына ойон кэлбитигэр,тыынын көмүскэнэр мөккүөрдээх киһи кынатыттан харбаан ылла. Уонна иккиэин “һуу - һаа”,“куук - хаах” бөҕөтүн түһэрэн хаарга булумахтаннылар. Киһи киһитэ өтөн,сотору суор моонньун булгу эрийэн кэбистэ. Уонна аҕынньыта төллөрүн кыана сатыы - сатыы,үргээн кэбистэ. Тиһэх сэниэтэ эстэн,нэһиилэ сүөдэҥнээн уот отунна. Суорун хол - буут араартаан буһара уурда. Быарын,куртаҕын үтэһэҕэ үөлэн уокка хооруйбута буолаат амтанын да араарбакка сиэн кэбистэ. Куртаҕа иччилэнэн,кэм хараҕа сырдаата. Сотору буолан баран,суорун миинин истэ,этиттэн сиэтэ. Аҥарын ордордо,устунан манна

хонордуу тэриннэ.
Хоһуун булчут нөҥүө сарсыарда суорун тобоҕунан үссэнэн баран,сэниэ киллэрбиччэ үүтээнин дөбөҥнүк булбута. Манна сылаас үүтээҥҥэ икки күн сынньанан баран,салгыы айаннаан дойдутун этэҥҥэ булбута. Холхуос салалтата кинини өйдөөн ат хоромньутун төлөппөтөҕө. Онтон тиэрдибит түүлээҕэ былаанын толорон уонна сыанаҕа туран хайҕалҕа,бочуокка тиксибитэ.
Испирдиэн кэлин элбэх оҕо аҕата сиэн эһэтэ буолан этэрэ үһү"Суор ол түбэлтэ кэнниттэн мин улаханнык ытыктыыр көтөрүм буолбута. Ханна да сырыттарбын,кинини мэлдьи аһата - сиэтэ сылдьабын. Бу түөрт уон сыл бултаабытым тухары,кинилэр миэхэ атастарым буоллулар. Эһиги эмиэ кинилэри тыыппат,өлөрбөт буолуҥ", - диэн сэрэтэ - өйдөтө сылдьыбыт.

Виктор Васильев.

КУЙААР КИЭҤ ЭЙГЭТИГЭР ТАҺААРДА ВЛАДИЛЕН.

12/07/2020.сыл.

Б Ү Т Т Э.

🌿🌿🌿🌿🌿🌿🌿