Главная / Кэпсээннэр / Мохсоҕол
Добавить комментарий
Бөлүүн кытаанахтык утуйа сытаммын эмискэ уһукта биэрдим. Муҥура суох таптыыр, эрэнэр, итэҕэйэр намыын, сымнаҕас харах хомойон, хоргутан, харааста көрбүтүттэн…
Мин оҕотук эрдэхпинэ тыаҕа, дойдубар, Мохсоҕол диэн ыттаах этим. Уһуктаах чөрөгөр кулгаахтаах, ньырҕа баҕайы түүлээх, дьарамай, сылбырҕа быһыылаах, кылбаа маҥан дьүһүннээх саха ыта.
Мохсоҕол миэхэ быыкайкаан эрдэҕинэ тиксибитэ. Биһиги нэһилиэккэ Кэһэх диэн икки хараҕа суох остуоруйаһыт оҕонньор баара. Кини, нэһилиэги түгэҕинэн эргийэн, өтөр-өтөр биһиги алааспытыгар кэлэрэ. Кэһэх хонор ыалыгар оҕо бөҕө тоҕуоруйара. Ордук сайыҥҥы кэмҥэ. Балаҕан дуу, ампаар дуу күлүгэр мустан олорон, хараҕа суох оҕонньор кэпсээтэҕин ахсын эбии үүнэн, үксээн иһэргэ дылы дьикти остуоруйаларын истээри. Биһиги алааспытыгар кэллэҕинэ оҕонньору ыалтан ыал иккэрдигэр туох да соруйтарыыта суох мин тайаҕыттан сиэтэн сирдээн илдьэ сылдьарым. Ол манньатын суол былаһын тухары кини сороҕор ааспыкка-билиҥҥигэ сыһыаннааҕа чопчу биллибэт эрээри, тулалыыр дьону, эйгэни сонун хараҕынан көрөргө көмөлөһөр таабырын-таайтарыы аҥардаах сэһэннэрин бүөмнээн истэрим. Биирдэ, аргыс киһи түбэһэн, икки көстөөх атын түөлбэҕэ барсыбытыгар мин оҕонньору алааспыт арҕаа уһугар диэри батыһан испитим. Атаҕым тыаһын иһиттэҕэ буолуо, тыа саҕатыгар киирэн иһэн, оҕонньор, тохтоон, эргиллэ түспүтэ:
– Бааргын дуо эн?
– Баарбын.
– Чэ, тукаам, дьиэҕэр төнүн. Мин сүүрбэччэ хонугунан кэлиэҕим. Сөп дуо? Күүтээр, кэһиилээх кэлиэҕим.
Ити «кэһии» диэн тылы саҥа сэһэн, остуоруйа диэн өйдөөбүтүм, мин онно. Чороҥ соҕотох хараҕа суох оҕонньор туох атын кэһиилээх буолаахтыай. Итиэннэ дьиктилээхэй остуоруйаттан ордук күндү кэһии туох баар буолуой бу күн сиригэр?
Мин алҕаһаабыт этим. Аныгыс кэлиитигэр оҕонньор, атын ыаллары ааһа көтөн, чуо биһиэхэ кэлбитэ уонна тэлгэһэҕэ көрсөн миэхэ суулуу туппут сутуруктан эрэ мэнэки мап-маҥан тыыннаах мөчөкөнү ууммута:
– Тукаам, кэһии аҕалыах буолбутум дии. Бу баар онтукам.
Мин икки ытыспын кэккэлэччи тутан тоһуйан ылбытым. Адьас төрөөбүтүнэн кэриэтэ ыт оҕото этэ. Оҕонньорум онтукатын ыһыктыахча буолан иһэн, төттөрү харбаан ылбыта:
– Ээй, ааттаабатым дии? Аата – Мохсоҕол буоллун. Мохсоҕол! Мохсоҕол! Мохсоҕол! – кини, ыҥыран эрэрдии, ытын оҕотун кулгааҕар улаханнык саҥарбыта, онтон, Мохсоҕолун ууна-ууна, аргыый миэхэ эппитэ: – Байанайдаах булчут буол. Мохсоҕол улуу булчут ыттар удьуордара. Кини эйиэхэ көтөр кынаттааҕы күөйэн аҕаллын, сүүрэр атахтааҕы сүүмэрдии тосхойдун. Эрэллээх доҕоттор буолуҥ. Хаһан да бэйэ-бэйэҕитин түһэрсэн биэримэҥ.
Көхсүн иһигэр
биллэ-биллибэттик курдьугунуур мап-маҥан мөчөкөнү ытыспар суулуу тутан туран, «хаһан бу улаатан..» диэн мыына санаабытым баара. Онтукам ол дьыл, оройуон киинигэр алтыс кылааһы бүтэрэн кэлэрбэр, саас, улаатан, ыт-ытынан буолан көрсүбүтэ. Ол сайын биһиги ыкса доҕордоспуппут. Ньырҕа түүлээх буолан эбитэ дуу, хаһыҥнаах дьыбар түүн таһырдьа дэлби титириирэ. Дьиэттэн үүрэ сатыылларын үрдүнэн, хайдах эмэ быыс-хайаҕас булан, иһирдьэ, ханна эмэ муннукка-ханныкка саспыта баар буолара. Холдьоҕооччу дьон утуйдахтарына, хоонньубар киирэн, сып-сылааһынан даҕайан кирийэрэ.
Мохсоҕол чахчы булчут удьуора быһыылааҕа. Ким да оччо-бачча үөрэппэтэҕин үрдүнэн булчут бэрдэ буолуох чинчилээҕэ. Оччотооҕу мин булдум диэн туох кэлээхтиэй: кус, куобах эрэ буоллаҕа. Олору да бултуурга мин кинини үөрэтэрим кэлси дуо, кини миигин үөрэппитэ. Чэ, холобура, мин куобах орохторугар туһах иитэрим. Мохсоҕолум сорох ороххо биирдэ-иккитэ муннун даҕайаат, өрө чолос гынан, ааһа сүүрэрэ. Ити аата, манна туһах иитэ сорунума диэн этэ. Оттон сорох орохтон муннун араарбакка сыбдыгырайара. Дьэ оччоҕо онно мин туһахпын ииппитинэн барарым. Кустуурбар эмиэ биир оннук. Ардыгар томтойо бысхалдьыйбыт күөлгэ кэлэн, саабын илиибэр ылан, кус ыта киирээри тэринэрим. Мохсоҕолум буоллаҕына төрүт аахайбатахтык, тохтообокко эрэ, суолун устун сүүрэ турара. Ыппын ыҥыра сатаан баран, күөлгэ киирэн, биирдэ да ыппакка, илби сытыйан илии тутук тахсарым. Ыраах сылдьан, ол ууга кус суоҕун хантан билэрэ эбитэ буолла. Оттон бултаах күөлгэ кэллэҕинэ сирэйэ-хараҕа, туттара-хаптара уларыйара. Үөмэн киирэргэ табыгастаах сири буллаҕына, умса сытынан кэбиһэрэ. Мин оччоҕо түөспүнэн сынан үөмпүтүнэн барарым. Мохсоҕолум кэннибиттэн сыылара. Ыттахпына – кус табыллыбыт да, табыллыбатах да буоллун – сулбу ыстанан ууга «бар» гына түһэрэ. Бултуйдахпына, таһааран, иннибэр уурара. Бултуйбатахпына, уҥуор-маҥаар устан, көрдөөмөхтөін баран, кытыыга тахсан, уутун сахсынан баран, «тугу ыппыккыный?..» диэн сэмэлиирдии көрөрө. Ардыгар, күһүн биитэр саас, күөл кытыыта мууһурар кэмигэр, кустуурбут. Мохсоҕол эрэйдээх онно, чараас мууһу тоһуу-тоһуу киирэн, кус таһааран баран, тоҥон, ыйылыы-ыйылыы титирээн дьиһигийэ олорор буолаахтыыра. Оччоҕо мин телогрейкам сыыһын бүрүнэн, ыга куустуһан, хайа-хайабыт сылааһын хардары бэрсиһэн, иккиэн ирэрбит. Ардыгар кус кэтиир дьыбардаах түүннэргэ кээһиилээх окко киирэн хоонньоһон буккуруурбут. Чэ, ол булка тоҥмут-хаппыт үгүс этэ.
Мохсоҕол киһи саҥарарын барытын өйдүүргэ дылыта. Мин кинини букатын тэҥнээх доҕор кэриэтэ
саныырым. Итэҕэһэ диэн саҥарбат эрэ этэ да онтукатын үрэн, ыйылаан, ырдьыгынаан, хараҕынан көрөн, туттан-хаптан толору солбуйар курдуга. Ол иһин иккиэйэх буолларбыт эрэ мин ыппын кытта күө-дьаа кэпсэтэрим.
Мин эрэйбин чэпчэтии, миигин алдьархайтан араҥаччылааһын – Мохсоҕол бу күн сиригэр үөскээбит аналын, өскөтө өйдүүр кыахтаах буоллаҕына, оннук өйдүүр быһыылааҕа. Биирдэ мас көтөрдөөн мэлийэн, сылайан, сырам быстан иһэн, хара тыа ортотугар охтубут тиит үрдүгэр сынньана олорбутум. Ол олордохпуна эмискэ аттыбар туох эрэ көтөн тилигирээбитэ. Мин, «бочугурас» дии санаан, охтубут тииккэ өйөннөрбүт сынтараалкабын сулбу тардан ылбытым. Тииттэр быыстарынан іҥөҥнөөт, мин, сыҥаахпын саам уоһугар сыһыары туттубутунан төттөрү олорбутум. Бочугурас да кіппүт буоллаҕына, ырааттаҕа, ону эккирэтиһэр сэниэм суоҕа. Бу кэмҥэ, тугу эрэ санаан, саам айаҕар бүк түһэн олордохпуна, баччааҥҥа диэри хам бааччы сыппыт Мохсоҕолум, сулбу ыстанан туран, үөһэ – сирэйим диэки, аллара – тобугум диэки көрі-көрө, ааттаспыттыы ыйылаа да ыйылаа буолбута. Ону бастаан утаа аахайбакка гынан баран, кэлин дьиктиргии быһыытыйбытым. «Аллара ити тугу көрөр баҕайытай?» диэн өҥіс гыммытым уонна этим «дьар» гына түспүтэ: сынтараалкам аҥар уоһун сомуога тура сылдьар эбит этэ. Били өйөннөрбүппүн өрө тардан ыларбар турбут эбит буоллаҕа. Онуоха, эбии, санаабар аралдьыйаммын, сэҥийэбин саам уоһугар уурбут этим. Ол иһин ыксаабыт эбит Мохсоҕолум. Кэлин итини дьоҥҥо кэпсээтэхпинэ – итэҕэйбэттэр этэ: саа сомуога турбутун-турбатаҕын, ол туох содуллаах буолуоҕун ыт өйдүүр үһү дуо диэн. Мохсоҕол өйдүүр этэ. Ону баҕас бигэтик билэбин.
Сэттис кылаас кэнниттэн, биир сыл өрөөн, колхозпар биригэдьиирдээбит сылбар, күһүн сир тоҥмутун кэннэ, куобахха туһах иитэн төннөн испиппит. Мохсоҕолум иннибэр-кэннибэр түһэн ойуоккалыыра. Сылайбыт киһи сиргэ сытар мас лабаатын, мутугу-итиги тумнан хаамааччыта суох, биир кэм хачырҕаччы үктээн айаннааччы. Ол курдук умса-төннө түһэн истэхпинэ Мохсоҕолум сүүрэн сирдьигинээн кэлэн, кулгааҕын чөрөтүөҕүнэн чөрөппүтүнэн суолбун бүөлүү олоро биэрбитэ, онтон, мин тугу эмэ өйдөөн-дьүүллээн ыйыталаһыам иннинэ, эмискэ хаҥас тыа диэки буулдьа курдук сулбу ыстаммыта. Өтөр буолаат, ытым үрэр саҥатын кытта тэҥҥэ мас барчаланар тыаһа иһиллибитэ. Мохсоҕолум туох да быыһа суох үр да үр буолара. Тыа иһэ биир кэм от-мас кумаланар тыаһыттан, ыт саҥатыттан оргуйан олороро. «Тайаҕы туруорда быһыылаах» диэн санаа баара онно миэхэ. Саабын бэлэмнэммитинэн ытым үрэр сирин диэки тэбиммитим. Тыас-уус, үрэр саҥа миэхэ
ситтэриэх быһыылара суоҕа, хара тыа устун тус хоту диэки тохтоло суох түһэ турбуттара.
Дьиэбэр кэлэн истибитим: бэҕэһээ Оҕуруктаах диэн балтараа көстөөх сиргэ тайахсыттар, түбэһэ түһэн, арҕахтарын аттыттан икки эһэ оҕотун өлөрбүттэр үһү. Мин төннөн иһэн Мохсоҕолум тайаҕы үрдэ быһыылаах диэбиппэр, «ээ, ол тайах буолбатах, тайах дьон олоҕор тоҕо оччо чугаһыаҕай, ийэ эһэ оҕолорун ирдии сырыттаҕа, хата эйигин ытыҥ абыраабыт, оҕону-урууну сэрэтиэххэ баара, мэнээк тыаҕа тахсыбатыннар» диэн буолбута. Мин мэктиэтигэр, тиритэ түспүтүм. Оҕолорун сэймэктэтэн уордайбыт кыыл миигин адьас эргэ өрбөх кэриэтэ илдьи тыытан кэбиһиэ этэ. Ону Мохсоҕолум быыһаатаҕа. Бэйэтин батыһыннаран, миигиттэн тэйитэн, тыа түгэҕин диэки түстэҕэ. Арай эһэ кинини бэйэтин үлтү сабаан кэбистин? Мин ол киэһэ, субу-субу дьиэттэн тахсан, хаҥас суол төрдүн одуулуур мээрик буолбутум. Ытым биллибэтэҕэ.
Түүн үөһүн саҕана ампаарга утуйа сытаммын халҕаны тарбыырга дылы тыастан уһуктубутум. Ааны аспытым Мохсоҕол олороро. Үгэһинэн, эккэлээн өрө көтүөлүү түспэтэҕэ. Ыарыыланар дуу, үөрэр дуу быһыынан саҥа таһааран баран, хайдах эрэ улаатан хаалбыкка дылы төбөтүн хойуоллаҥнаппыта. Орон оҥостон сытар сыарҕам сыҥааҕын туорайыгар баар чүмэчим тоороҕоһун умаппытым уонна «Оо… оо…» диэбитинэн тобуктуу түспүтүм. Мохсоҕолум төбөтө сүүлэ иһэн хаалбыт этэ. Хаҥас хараҕын аттынан үөһэттэн аллара дириҥ баас субулла сылдьара. Бааһын туппахтаан көрөөрү гыммыппын ытым, буолуммакка, илгистэн кэбиспитэ. Мин, дьиэҕэ сыбдыйан киирэн, ийэм бука сарсыардааҥы аһылыкка анаан уурбут аһылыгын бүтүннүµтүн таһааран Мохсоҕолбун аһаппытым. Адьас быста аччыктаабыт этэ. Дьэ итиэннэ сыарҕабытыгар куобах суорҕанынан саптан хоонньоспуппут. Мин онно Мохсоҕолбун кууһан сытан, киниэхэ туох-баар билэр нарын, истиҥ тылларбын – итии таптал тылларын эппитим, мин эйиэхэ эмиэ үйэм тухары эрэллээх доҕор буолуом, наада тирээтэҕинэ, эн тускар тыыммын да биэрэрбин кэрэйиэм суоҕа диэи андаҕаммытым. Ол күдээринэ этиллэр тыллар буолбатах этилэр. Ити күһүҥҥү им балай түүн ол тыллары мин дьиҥ ис сүрэхпиттэн эппитим…
Нөҥүө күһүнүгэр мин Якутскайга үөрэнэ барар буолбутум.
Бардам, баламат тыллаах-өстөөх эдэрси киһилиин иккиэ буолан, икки ыҥыыр атынан атырдьах ыйын эргэтигэр биэс күннээх уһун айаҥҥа туруммуппут.
Айанныахпыт хас да хонук инниттэн, тэринэрбин керөн, Мохсоҕол, тэлгэһэттэн тэйбэккэ, кэтии, көрө сыппыта.
Алааспытыттан көс аҥарын кэриҥэ тэйэн баран, толооҥҥо киирбиппитигэр, кэннибэр, аргыһым хаһыытыы түспүтэ:
– Хайа, нохоо, ытыҥ батыһан иһэр дии! Холдьох!
Эргиллэ
биэрбитим: аргыс киһи хаһыытаабытыттан тохтоон, Мохсоҕол кылап-халап көрө турара.
– Холдьох! Ыт батыһыннарыылаах сылдьарбыт итэҕэс дуо? – аргыһым, инньэ диэн дьарыйаат, миигин ааһа ойуппута.
Ыҥыырбыттан түһэн, мин, Мохсоҕолбун моонньуттан кууһа-кууһа, бу сырыыга тоҕо эрэ налбыччы түспүт кулҕааҕар сибигинэйбитим:
– Мохсоҕоол, мин ыраах барабын… Ыраах да ыраах… Онно оҕолору кытта уопсай дьиэҕэ олоруом… Эн хаал… Мохсоҕолчоон… Хаалар этиҥ буолбат дуо мин оройуон киинигэр үөрэнэрбэр?.. Аны сайын кэлиэм… Сөп дуо?.. Чэ, дьиэҕэр төнүн… Төнүн…
Мохсоҕолум, мин уйадыйбыт сирэйбин-харахпын одуулаамахтаан баран, сүүһүттэн сыллаары умса түспүппэр иэдэспиттэн салаан ылбыта уонна сытынан кэбиспитэ.
Мин, тылбын ылыннарбыкка сананан, көҥөнөн, кэннибин хайыспакка эрэ, аргыспын эккирэтэн айаннатан сахсыллыбытым.
– Төнүннэ дуо? – диэн ыйыппыта аргыһым сиппиппэр.
– Ыык…– нэһиилэ хардарбытым.
Эмиэ көс аҥарын кэриҥин айаннаатыбыт быһыылааҕа.
Аргыһым, атыттан түһэн, төргүүтэ кэлтэгэйдиирин көннөрө туран, мин ойоҕолотон эрдэхпинэ эмиэ бардьыгынаан тоҕу барбыта:
– Нохоо, төнүннэ диэбитиҥ батыһан иһэр эбит буолбат дуо?!
– Ханнаа?..
– Көр, оол, ол! Өссө тиит кэтэҕэр саһар ээ!.. Мэ, тут! – аргыһым атын тэһиинин миэхэ бырахпыта уонна, кымньыытын туппутунан, кэннин диэки сүүрбүтэ. – Бэйикэй, мин кинини батыспат оҥоруом!…
Мохсоҕол киһиттэн оччо охсуллан-сынньыллан кэһэйбэтэх ыт этэ. Онон аргыһым тиийэн кымньыытынан сабыырыгар бастаан утаа олорон биэрдэ быһыылааҕа. Онтон Мохсоҕол, иннин хоту сулбу ыстанан, мин атым аттыгар хорус гыммыта уонна өрө көрбүтэ… Оо, ол көрбүтүөн!.. Мин, харахпын куоттаран, умса туттубутум. Аргыһым, эккирэтэн кэлэн, ыты эмиэ сабаа да сабаа буолбута. Ыта буоллаҕына, ыарыыланан ыйылаабакка да, аһаран туора ойбокко да, мин диэки өрө көрбүтүнэн хамсаабакка олорбута.
Аргыһым охсоору далайан испит илиитэ санньыс гыммыта:
– Тугуй бу?.. Тоҕо хамсаабатый?.. ‘Тоҕо ыарыыламматый?…– диэн ботугураабыта уонна, туохтан эрэ куотардыы, түргэн үлүгэрдик атын миинээт, кымньыытынан быһа биэрбитэ.
Мин кини кэнниттэн түһүспүтүм.
Мохсоҕол мантан инньэ биһигини батыспатаҕа.
Кыһыныгар ыалбыт киһи маҥан ыт саҕынньаҕы тиктэригэр Мохсоҕол тириитин эбиилик оҥостубутун истибитим…
Биэс уонча сыллааҕыта этэ ити. Ол хара тыа суолугар Мохсоҕол мин диэки көрбүт хараҕа бу биэс уонча сыл устатыгар миигиттэн арахсыбакка сылдьар. Арахсыа да суох. Миигин кытта бииргэ ииҥҥэ киирсиэх быһыылаах…
1985 с.
Укажите e-mail или номер телефона для связи:
Опишите причину жалобы:
Содержание
Мин оҕотук эрдэхпинэ тыаҕа, дойдубар, Мохсоҕол диэн ыттаах этим. Уһуктаах чөрөгөр кулгаахтаах, ньырҕа баҕайы түүлээх, дьарамай, сылбырҕа быһыылаах, кылбаа маҥан дьүһүннээх саха ыта.
Мохсоҕол миэхэ быыкайкаан эрдэҕинэ тиксибитэ. Биһиги нэһилиэккэ Кэһэх диэн икки хараҕа суох остуоруйаһыт оҕонньор баара. Кини, нэһилиэги түгэҕинэн эргийэн, өтөр-өтөр биһиги алааспытыгар кэлэрэ. Кэһэх хонор ыалыгар оҕо бөҕө тоҕуоруйара. Ордук сайыҥҥы кэмҥэ. Балаҕан дуу, ампаар дуу күлүгэр мустан олорон, хараҕа суох оҕонньор кэпсээтэҕин ахсын эбии үүнэн, үксээн иһэргэ дылы дьикти остуоруйаларын истээри. Биһиги алааспытыгар кэллэҕинэ оҕонньору ыалтан ыал иккэрдигэр туох да соруйтарыыта суох мин тайаҕыттан сиэтэн сирдээн илдьэ сылдьарым. Ол манньатын суол былаһын тухары кини сороҕор ааспыкка-билиҥҥигэ сыһыаннааҕа чопчу биллибэт эрээри, тулалыыр дьону, эйгэни сонун хараҕынан көрөргө көмөлөһөр таабырын-таайтарыы аҥардаах сэһэннэрин бүөмнээн истэрим. Биирдэ, аргыс киһи түбэһэн, икки көстөөх атын түөлбэҕэ барсыбытыгар мин оҕонньору алааспыт арҕаа уһугар диэри батыһан испитим. Атаҕым тыаһын иһиттэҕэ буолуо, тыа саҕатыгар киирэн иһэн, оҕонньор, тохтоон, эргиллэ түспүтэ:
– Бааргын дуо эн?
– Баарбын.
– Чэ, тукаам, дьиэҕэр төнүн. Мин сүүрбэччэ хонугунан кэлиэҕим. Сөп дуо? Күүтээр, кэһиилээх кэлиэҕим.
Ити «кэһии» диэн тылы саҥа сэһэн, остуоруйа диэн өйдөөбүтүм, мин онно. Чороҥ соҕотох хараҕа суох оҕонньор туох атын кэһиилээх буолаахтыай. Итиэннэ дьиктилээхэй остуоруйаттан ордук күндү кэһии туох баар буолуой бу күн сиригэр?
Мин алҕаһаабыт этим. Аныгыс кэлиитигэр оҕонньор, атын ыаллары ааһа көтөн, чуо биһиэхэ кэлбитэ уонна тэлгэһэҕэ көрсөн миэхэ суулуу туппут сутуруктан эрэ мэнэки мап-маҥан тыыннаах мөчөкөнү ууммута:
– Тукаам, кэһии аҕалыах буолбутум дии. Бу баар онтукам.
Мин икки ытыспын кэккэлэччи тутан тоһуйан ылбытым. Адьас төрөөбүтүнэн кэриэтэ ыт оҕото этэ. Оҕонньорум онтукатын ыһыктыахча буолан иһэн, төттөрү харбаан ылбыта:
– Ээй, ааттаабатым дии? Аата – Мохсоҕол буоллун. Мохсоҕол! Мохсоҕол! Мохсоҕол! – кини, ыҥыран эрэрдии, ытын оҕотун кулгааҕар улаханнык саҥарбыта, онтон, Мохсоҕолун ууна-ууна, аргыый миэхэ эппитэ: – Байанайдаах булчут буол. Мохсоҕол улуу булчут ыттар удьуордара. Кини эйиэхэ көтөр кынаттааҕы күөйэн аҕаллын, сүүрэр атахтааҕы сүүмэрдии тосхойдун. Эрэллээх доҕоттор буолуҥ. Хаһан да бэйэ-бэйэҕитин түһэрсэн биэримэҥ.
Көхсүн иһигэр
биллэ-биллибэттик курдьугунуур мап-маҥан мөчөкөнү ытыспар суулуу тутан туран, «хаһан бу улаатан..» диэн мыына санаабытым баара. Онтукам ол дьыл, оройуон киинигэр алтыс кылааһы бүтэрэн кэлэрбэр, саас, улаатан, ыт-ытынан буолан көрсүбүтэ. Ол сайын биһиги ыкса доҕордоспуппут. Ньырҕа түүлээх буолан эбитэ дуу, хаһыҥнаах дьыбар түүн таһырдьа дэлби титириирэ. Дьиэттэн үүрэ сатыылларын үрдүнэн, хайдах эмэ быыс-хайаҕас булан, иһирдьэ, ханна эмэ муннукка-ханныкка саспыта баар буолара. Холдьоҕооччу дьон утуйдахтарына, хоонньубар киирэн, сып-сылааһынан даҕайан кирийэрэ.
Мохсоҕол чахчы булчут удьуора быһыылааҕа. Ким да оччо-бачча үөрэппэтэҕин үрдүнэн булчут бэрдэ буолуох чинчилээҕэ. Оччотооҕу мин булдум диэн туох кэлээхтиэй: кус, куобах эрэ буоллаҕа. Олору да бултуурга мин кинини үөрэтэрим кэлси дуо, кини миигин үөрэппитэ. Чэ, холобура, мин куобах орохторугар туһах иитэрим. Мохсоҕолум сорох ороххо биирдэ-иккитэ муннун даҕайаат, өрө чолос гынан, ааһа сүүрэрэ. Ити аата, манна туһах иитэ сорунума диэн этэ. Оттон сорох орохтон муннун араарбакка сыбдыгырайара. Дьэ оччоҕо онно мин туһахпын ииппитинэн барарым. Кустуурбар эмиэ биир оннук. Ардыгар томтойо бысхалдьыйбыт күөлгэ кэлэн, саабын илиибэр ылан, кус ыта киирээри тэринэрим. Мохсоҕолум буоллаҕына төрүт аахайбатахтык, тохтообокко эрэ, суолун устун сүүрэ турара. Ыппын ыҥыра сатаан баран, күөлгэ киирэн, биирдэ да ыппакка, илби сытыйан илии тутук тахсарым. Ыраах сылдьан, ол ууга кус суоҕун хантан билэрэ эбитэ буолла. Оттон бултаах күөлгэ кэллэҕинэ сирэйэ-хараҕа, туттара-хаптара уларыйара. Үөмэн киирэргэ табыгастаах сири буллаҕына, умса сытынан кэбиһэрэ. Мин оччоҕо түөспүнэн сынан үөмпүтүнэн барарым. Мохсоҕолум кэннибиттэн сыылара. Ыттахпына – кус табыллыбыт да, табыллыбатах да буоллун – сулбу ыстанан ууга «бар» гына түһэрэ. Бултуйдахпына, таһааран, иннибэр уурара. Бултуйбатахпына, уҥуор-маҥаар устан, көрдөөмөхтөін баран, кытыыга тахсан, уутун сахсынан баран, «тугу ыппыккыный?..» диэн сэмэлиирдии көрөрө. Ардыгар, күһүн биитэр саас, күөл кытыыта мууһурар кэмигэр, кустуурбут. Мохсоҕол эрэйдээх онно, чараас мууһу тоһуу-тоһуу киирэн, кус таһааран баран, тоҥон, ыйылыы-ыйылыы титирээн дьиһигийэ олорор буолаахтыыра. Оччоҕо мин телогрейкам сыыһын бүрүнэн, ыга куустуһан, хайа-хайабыт сылааһын хардары бэрсиһэн, иккиэн ирэрбит. Ардыгар кус кэтиир дьыбардаах түүннэргэ кээһиилээх окко киирэн хоонньоһон буккуруурбут. Чэ, ол булка тоҥмут-хаппыт үгүс этэ.
Мохсоҕол киһи саҥарарын барытын өйдүүргэ дылыта. Мин кинини букатын тэҥнээх доҕор кэриэтэ
саныырым. Итэҕэһэ диэн саҥарбат эрэ этэ да онтукатын үрэн, ыйылаан, ырдьыгынаан, хараҕынан көрөн, туттан-хаптан толору солбуйар курдуга. Ол иһин иккиэйэх буолларбыт эрэ мин ыппын кытта күө-дьаа кэпсэтэрим.
Мин эрэйбин чэпчэтии, миигин алдьархайтан араҥаччылааһын – Мохсоҕол бу күн сиригэр үөскээбит аналын, өскөтө өйдүүр кыахтаах буоллаҕына, оннук өйдүүр быһыылааҕа. Биирдэ мас көтөрдөөн мэлийэн, сылайан, сырам быстан иһэн, хара тыа ортотугар охтубут тиит үрдүгэр сынньана олорбутум. Ол олордохпуна эмискэ аттыбар туох эрэ көтөн тилигирээбитэ. Мин, «бочугурас» дии санаан, охтубут тииккэ өйөннөрбүт сынтараалкабын сулбу тардан ылбытым. Тииттэр быыстарынан іҥөҥнөөт, мин, сыҥаахпын саам уоһугар сыһыары туттубутунан төттөрү олорбутум. Бочугурас да кіппүт буоллаҕына, ырааттаҕа, ону эккирэтиһэр сэниэм суоҕа. Бу кэмҥэ, тугу эрэ санаан, саам айаҕар бүк түһэн олордохпуна, баччааҥҥа диэри хам бааччы сыппыт Мохсоҕолум, сулбу ыстанан туран, үөһэ – сирэйим диэки, аллара – тобугум диэки көрі-көрө, ааттаспыттыы ыйылаа да ыйылаа буолбута. Ону бастаан утаа аахайбакка гынан баран, кэлин дьиктиргии быһыытыйбытым. «Аллара ити тугу көрөр баҕайытай?» диэн өҥіс гыммытым уонна этим «дьар» гына түспүтэ: сынтараалкам аҥар уоһун сомуога тура сылдьар эбит этэ. Били өйөннөрбүппүн өрө тардан ыларбар турбут эбит буоллаҕа. Онуоха, эбии, санаабар аралдьыйаммын, сэҥийэбин саам уоһугар уурбут этим. Ол иһин ыксаабыт эбит Мохсоҕолум. Кэлин итини дьоҥҥо кэпсээтэхпинэ – итэҕэйбэттэр этэ: саа сомуога турбутун-турбатаҕын, ол туох содуллаах буолуоҕун ыт өйдүүр үһү дуо диэн. Мохсоҕол өйдүүр этэ. Ону баҕас бигэтик билэбин.
Сэттис кылаас кэнниттэн, биир сыл өрөөн, колхозпар биригэдьиирдээбит сылбар, күһүн сир тоҥмутун кэннэ, куобахха туһах иитэн төннөн испиппит. Мохсоҕолум иннибэр-кэннибэр түһэн ойуоккалыыра. Сылайбыт киһи сиргэ сытар мас лабаатын, мутугу-итиги тумнан хаамааччыта суох, биир кэм хачырҕаччы үктээн айаннааччы. Ол курдук умса-төннө түһэн истэхпинэ Мохсоҕолум сүүрэн сирдьигинээн кэлэн, кулгааҕын чөрөтүөҕүнэн чөрөппүтүнэн суолбун бүөлүү олоро биэрбитэ, онтон, мин тугу эмэ өйдөөн-дьүүллээн ыйыталаһыам иннинэ, эмискэ хаҥас тыа диэки буулдьа курдук сулбу ыстаммыта. Өтөр буолаат, ытым үрэр саҥатын кытта тэҥҥэ мас барчаланар тыаһа иһиллибитэ. Мохсоҕолум туох да быыһа суох үр да үр буолара. Тыа иһэ биир кэм от-мас кумаланар тыаһыттан, ыт саҥатыттан оргуйан олороро. «Тайаҕы туруорда быһыылаах» диэн санаа баара онно миэхэ. Саабын бэлэмнэммитинэн ытым үрэр сирин диэки тэбиммитим. Тыас-уус, үрэр саҥа миэхэ
ситтэриэх быһыылара суоҕа, хара тыа устун тус хоту диэки тохтоло суох түһэ турбуттара.
Дьиэбэр кэлэн истибитим: бэҕэһээ Оҕуруктаах диэн балтараа көстөөх сиргэ тайахсыттар, түбэһэ түһэн, арҕахтарын аттыттан икки эһэ оҕотун өлөрбүттэр үһү. Мин төннөн иһэн Мохсоҕолум тайаҕы үрдэ быһыылаах диэбиппэр, «ээ, ол тайах буолбатах, тайах дьон олоҕор тоҕо оччо чугаһыаҕай, ийэ эһэ оҕолорун ирдии сырыттаҕа, хата эйигин ытыҥ абыраабыт, оҕону-урууну сэрэтиэххэ баара, мэнээк тыаҕа тахсыбатыннар» диэн буолбута. Мин мэктиэтигэр, тиритэ түспүтүм. Оҕолорун сэймэктэтэн уордайбыт кыыл миигин адьас эргэ өрбөх кэриэтэ илдьи тыытан кэбиһиэ этэ. Ону Мохсоҕолум быыһаатаҕа. Бэйэтин батыһыннаран, миигиттэн тэйитэн, тыа түгэҕин диэки түстэҕэ. Арай эһэ кинини бэйэтин үлтү сабаан кэбистин? Мин ол киэһэ, субу-субу дьиэттэн тахсан, хаҥас суол төрдүн одуулуур мээрик буолбутум. Ытым биллибэтэҕэ.
Түүн үөһүн саҕана ампаарга утуйа сытаммын халҕаны тарбыырга дылы тыастан уһуктубутум. Ааны аспытым Мохсоҕол олороро. Үгэһинэн, эккэлээн өрө көтүөлүү түспэтэҕэ. Ыарыыланар дуу, үөрэр дуу быһыынан саҥа таһааран баран, хайдах эрэ улаатан хаалбыкка дылы төбөтүн хойуоллаҥнаппыта. Орон оҥостон сытар сыарҕам сыҥааҕын туорайыгар баар чүмэчим тоороҕоһун умаппытым уонна «Оо… оо…» диэбитинэн тобуктуу түспүтүм. Мохсоҕолум төбөтө сүүлэ иһэн хаалбыт этэ. Хаҥас хараҕын аттынан үөһэттэн аллара дириҥ баас субулла сылдьара. Бааһын туппахтаан көрөөрү гыммыппын ытым, буолуммакка, илгистэн кэбиспитэ. Мин, дьиэҕэ сыбдыйан киирэн, ийэм бука сарсыардааҥы аһылыкка анаан уурбут аһылыгын бүтүннүµтүн таһааран Мохсоҕолбун аһаппытым. Адьас быста аччыктаабыт этэ. Дьэ итиэннэ сыарҕабытыгар куобах суорҕанынан саптан хоонньоспуппут. Мин онно Мохсоҕолбун кууһан сытан, киниэхэ туох-баар билэр нарын, истиҥ тылларбын – итии таптал тылларын эппитим, мин эйиэхэ эмиэ үйэм тухары эрэллээх доҕор буолуом, наада тирээтэҕинэ, эн тускар тыыммын да биэрэрбин кэрэйиэм суоҕа диэи андаҕаммытым. Ол күдээринэ этиллэр тыллар буолбатах этилэр. Ити күһүҥҥү им балай түүн ол тыллары мин дьиҥ ис сүрэхпиттэн эппитим…
Нөҥүө күһүнүгэр мин Якутскайга үөрэнэ барар буолбутум.
Бардам, баламат тыллаах-өстөөх эдэрси киһилиин иккиэ буолан, икки ыҥыыр атынан атырдьах ыйын эргэтигэр биэс күннээх уһун айаҥҥа туруммуппут.
Айанныахпыт хас да хонук инниттэн, тэринэрбин керөн, Мохсоҕол, тэлгэһэттэн тэйбэккэ, кэтии, көрө сыппыта.
Алааспытыттан көс аҥарын кэриҥэ тэйэн баран, толооҥҥо киирбиппитигэр, кэннибэр, аргыһым хаһыытыы түспүтэ:
– Хайа, нохоо, ытыҥ батыһан иһэр дии! Холдьох!
Эргиллэ
биэрбитим: аргыс киһи хаһыытаабытыттан тохтоон, Мохсоҕол кылап-халап көрө турара.
– Холдьох! Ыт батыһыннарыылаах сылдьарбыт итэҕэс дуо? – аргыһым, инньэ диэн дьарыйаат, миигин ааһа ойуппута.
Ыҥыырбыттан түһэн, мин, Мохсоҕолбун моонньуттан кууһа-кууһа, бу сырыыга тоҕо эрэ налбыччы түспүт кулҕааҕар сибигинэйбитим:
– Мохсоҕоол, мин ыраах барабын… Ыраах да ыраах… Онно оҕолору кытта уопсай дьиэҕэ олоруом… Эн хаал… Мохсоҕолчоон… Хаалар этиҥ буолбат дуо мин оройуон киинигэр үөрэнэрбэр?.. Аны сайын кэлиэм… Сөп дуо?.. Чэ, дьиэҕэр төнүн… Төнүн…
Мохсоҕолум, мин уйадыйбыт сирэйбин-харахпын одуулаамахтаан баран, сүүһүттэн сыллаары умса түспүппэр иэдэспиттэн салаан ылбыта уонна сытынан кэбиспитэ.
Мин, тылбын ылыннарбыкка сананан, көҥөнөн, кэннибин хайыспакка эрэ, аргыспын эккирэтэн айаннатан сахсыллыбытым.
– Төнүннэ дуо? – диэн ыйыппыта аргыһым сиппиппэр.
– Ыык…– нэһиилэ хардарбытым.
Эмиэ көс аҥарын кэриҥин айаннаатыбыт быһыылааҕа.
Аргыһым, атыттан түһэн, төргүүтэ кэлтэгэйдиирин көннөрө туран, мин ойоҕолотон эрдэхпинэ эмиэ бардьыгынаан тоҕу барбыта:
– Нохоо, төнүннэ диэбитиҥ батыһан иһэр эбит буолбат дуо?!
– Ханнаа?..
– Көр, оол, ол! Өссө тиит кэтэҕэр саһар ээ!.. Мэ, тут! – аргыһым атын тэһиинин миэхэ бырахпыта уонна, кымньыытын туппутунан, кэннин диэки сүүрбүтэ. – Бэйикэй, мин кинини батыспат оҥоруом!…
Мохсоҕол киһиттэн оччо охсуллан-сынньыллан кэһэйбэтэх ыт этэ. Онон аргыһым тиийэн кымньыытынан сабыырыгар бастаан утаа олорон биэрдэ быһыылааҕа. Онтон Мохсоҕол, иннин хоту сулбу ыстанан, мин атым аттыгар хорус гыммыта уонна өрө көрбүтэ… Оо, ол көрбүтүөн!.. Мин, харахпын куоттаран, умса туттубутум. Аргыһым, эккирэтэн кэлэн, ыты эмиэ сабаа да сабаа буолбута. Ыта буоллаҕына, ыарыыланан ыйылаабакка да, аһаран туора ойбокко да, мин диэки өрө көрбүтүнэн хамсаабакка олорбута.
Аргыһым охсоору далайан испит илиитэ санньыс гыммыта:
– Тугуй бу?.. Тоҕо хамсаабатый?.. ‘Тоҕо ыарыыламматый?…– диэн ботугураабыта уонна, туохтан эрэ куотардыы, түргэн үлүгэрдик атын миинээт, кымньыытынан быһа биэрбитэ.
Мин кини кэнниттэн түһүспүтүм.
Мохсоҕол мантан инньэ биһигини батыспатаҕа.
Кыһыныгар ыалбыт киһи маҥан ыт саҕынньаҕы тиктэригэр Мохсоҕол тириитин эбиилик оҥостубутун истибитим…
Биэс уонча сыллааҕыта этэ ити. Ол хара тыа суолугар Мохсоҕол мин диэки көрбүт хараҕа бу биэс уонча сыл устатыгар миигиттэн арахсыбакка сылдьар. Арахсыа да суох. Миигин кытта бииргэ ииҥҥэ киирсиэх быһыылаах…
1985 с.
Аудиота
🎵 Мохсоҕол - Ааҕар Татыйык