Аудиота:

Унньуктаах уһун кыһын кыйданан, эйэҕэс эбээ имэрийэрин тэҥэ сылааһынан угуттуур күүтүүлээх саас кэллэ. Куорат кииниттэн тэйиччи, ГРЭС диэн ааттанар түөлбэ уһугар, үлэ чааһын кэнниттэн оптуобустан аҕыйах киһи түһэн, үгэстэринэн чугастааҕы маҕаһыыҥҥа киирэн килиэп ылан ааһаллар. Халтаҥ сонун эҥэрдэрин икки тарбах уһатан бүүрбүтэ төһө сөп түбэсиһэллэрин өҥөнөн көрө-көрө, кыра хатыҥыр дьахтар маҕаһыынтан тахсаат, ыксалынан дьиэтин диэки сулбурҕайданна. Күөл курдук килэйэ сытар чалбаҕы тумнан, эрэйинэн далаһаттан далаһаҕа атыллаан, икки этээстээх мас дьиэ бастакы подьеһыгар киирдэ. Хоодьоччу түспүт утары ааны арыйа сатыы турдаҕына, кэнниттэн билбэт дьахтарын куолаһа хайдах эрэ тымныытык:

– Тунаара Хабыытаба манна олорор дуо? – диэтэ, көхсүн этитэн ылла.

– Манна. Оттон эн кимҥиний? Туохха наадыйдыҥ киниэхэ? – бытырыыстаах хара былааттаах, таҥара дьиэтин үлэһитин санатыахтыы сукулдьуйбут дьахтары чинчилиирдии көрөн туран Тунаара хардары ыйытта.

– Илдьит этэ. Эдьиийиҥ Хоһууна Федоровна илдьиттиир… Эйигин кэлэ сырыттын диир.

– Ол туохха? – Тунаара сөбүлээбэтэхтии тутунна.

– Улаханнык ыалдьа сытар. Кэлэ сырыттын диэн көрдөһөр. – Илдьит этээччи мэҥнээх тоҥсоҕор муннун тыастаахтык өрө сыҥар, билигин да илдьэ барыахтыы өтөрү-батары көрөр. – Туруга олус ыарахан. Хойутаан хаалыаххын сөп.

– Бүгүн кыаллыбат буоллаҕа. Киэһэ эмиэ үлэлээхпин. Солбук хантан көстүөй…

– Бара охсоруҥ наада. Хоһууна бүтэһик көрдөһүүтэ.

Илдьит тиэрдээччи кирилиэһинэн түһэн иһэн эргиллэн, дьиэтигэр киирэн эрэр Тунаараны көхсүн тобулу көрдө.

Тунаара дьиэҕэ киирэн куукунатыгар ааста, чочумча остуолга икки илиитинэн сүүһүн өйөөн олорбохтоото. «Хоһууна уонна көрдөһүү… Урукку кэмҥэ бу хайдах да алтыһыахтарын сөбө суох тыллар. Арай ол олус мөлтөөбүт буоллаҕына, ыарыылатаары гынара буолуо дуо?..» Икки үлэнэн тэҥҥэ сүүрэр Тунаараҕа ол хайдах да кыаллыбат. Тунаара ахсыска үөрэнэр кыыһа Татыйык, киирэн кэлээт, ийэтэ туохтан эрэ арбы-сарбы түһэн олорорун көрө биэрдэ. Тута «Билбит! Убайым бэйэтэ эппитэ буолуо дуо… Контрагынан СВО-ҕа баран эрэбин, онуоха-маныаха диэри ийэбитигэр этимэ. Кэлин бэйэм аа-дьуо этиэҕим диэбитэ… Миэхэ кистэппитэ ахан» дии санаата, саҥата суох хоһугар ааста. Чочумча буолан баран улахан кистэлэҥи сүгэ сылдьар кыыс сукуллан тахсан, ийэтин утары умса туттан олордо.

– Хайа, туох буоллуҥ, Татыйык? – аны ийэтэ кыыһын сирэйин кыҥастаста. – Мааҕын сарсыарда оскуолаҕар сэргэх баҕайы дьүһүннээх баран эрэриҥ дии. Дьүөгэҕинээн кыыһырыстыҥ дуу…

– Ээ, суох. Төбөм ыалдьар курдук. – Кыыс түннүк диэки хайыһан көхсүнэн

буолла.

– Аһаабакка сылдьаҕын, ол кэннэ ыалдьымынаҕын. Оскуолаҕа эбиэттээр диэн бэҕэһээ харчы хаалларбыппын бу эмиэ ылбакка барбыккын. Доруобуйаҕар оҕустараайаҕын, – ийэтэ чэй тарда сылдьан кыыһын сэмэлээтэ. – Кэлэн иһэн ырыынак айаҕар биир оҕонньор сип-сибиэһэй кустары атыылыы олорорун көрөн, баччаларга хоту олорон куһунан-хааһынан аһыырбытын санаан биир көҕөнү атыылаһан кэллим. Биһиги да ыал сааскы булка тииһиннэхпит дии. Оо, урут аҕаҕыт бултуур, кустуур да этэ! Аттынааҕы ыалларбытын кими да матарбакка, куһунан-хааһынан күндүлүүрбүт. Дьон ону өрүү сылаастык саныыр буолара.

Тунаара, сып-сап туттан кыыһын чэйдэтээт, куһун үргээн турдурҕатта. Ол олорон, аармыйаҕа сылдьар Сиэгэнэ ыһыах саҕана сулууспатын болдьоҕо бүтэн кэлэригэр өссө кус хаһаанан тоҥорон кэбиһэр баҕалааҕын быктарда. Татыйык ону истэн, сиэн испит килиэбэ куолайыгар турда.

Ааспыт ыйга Тунаара уолунуун Сиэгэнниин төлөпүөнүнэн өр кэпсэппитэ.

– Сайын кэллэргин эрэ үрдүк үөрэххэ туттарсыаҥ, оннук санааны сорук оҥостубутунан кэлээр, – диэбитэ.

– Ийээ, эн тоҕо наар миигин үрдүк үөрэххэ үтэйэ сатыыгын? Онно анньыһарга бэлэмим да суох. Үөрэх ханна да куотуо суоҕа. Мин үлэлиэм. Бас билэр дьиэбит да суох дии. Мин кэлин да ­үөрэниэм буоллаҕа, – Сиэгэн ис санаатын ийэтигэр ылыннара сатаабыта. – Үлэһит буола охсон дьиэ кэргэҥҥэ харчы аҕалыахпын баҕарабын. Мунньан, баҕар, дьиэлэниэ этибит дии.

Сиэгэн чиҥ быһаарыныытын ийэтэ кыайан туорайдаһыа суоҕун өйдүү быһыытыйбыта, оҕотун тылыттан уйадыйбыта. Ол кэнниттэн уолугар хаста да эрийбитэ да, сыччах биирдэ эрэ таба туппута: «Ийээ, төлөпүөн тиийбэт сиригэр ыраах командировкаҕа сылдьабыт. Эрийимэ, түгэн көһүннэҕинэ сибээскэ бэйэм тахсыам», – диэбитэ. Ол айыыта онон.

Хотуттан көһөн кэлиэхтэриттэн куорат хаарбах дьиэлэринэн куортамнаан олорор соҕотох ийэ идэтинэн бэркэ табыллан үлэлээн истэҕинэ, биэнсийэҕэ тахсаатын кытта хамнас аҥаарыгар көһөрүллэн, эбии үлэ буларга күһэллибитэ. Куортамнаан олорор дьиэтиттэн ырааҕа суох, дьоҕус тэрилтэҕэ түүҥҥү харабылынан кэпсэтэн иккис сылын үлэлиир.

Тунаара хонуктаах дьуһуурустубатыгар кэлэн тэрилтэ иһин-таһын сыныйан көрдө-иһиттэ, кыра ыскылаат бары муннуктарын кэрийдэ, хопполор, кууллар кэтэхтэрин өҥөйтөлөөтө, уот ситимнэрин кыҥастаста. Барыта орун-оннугар турар курдук эрээри, тулата борук-сорук буолан, харабыл киһи эбии сэрэхэдийэр. Санаатыгар, хараҥаҕа сыбдыҥныыр түөкүн хараҕа кини хас хамсаныытын кэтиир, ол онно суос бэринэн харабыл тула өттүн кынчыатыыр. Онуоха эбии бүгүн туппут илдьитэ санныгар ыар мэҥэһик, дууһатыгар ааспат-арахпат

санаа-оноо буолла. «Бара охсоруҥ наада, Хоһууна бүтэһик көрдөһүүтэ», – диэн илдьити тиэрдээччи тоҥ саҥата төбөтүгэр дөрүн-дөрүн хатыланан кэлэр. «Илдьити уталытар сатаммат, сарсын өрөбүлэ, үлэтигэр барбат күнэ. Хоһуунаҕа тиийиэххэ», – ити сыл­дьан сарсыҥҥы күҥҥэ сорук ылынна.

Сөрүүн тыалтан дьагдьайан киирэн итии чэй истэ, санаата буолбакка, өссө тахсан тыаһы-ууһу чуҥнаан олбуор тула хаамыталаата. Икки үлэнэн сылдьар киһи сылаата таайан бытаарда, хардыыта ыараан барда. Нуктаан ылыахтыы харабыл хоһун дьыбааныгар сытар көп сыттыкка төбөтүн уураатын кытта «минньигэс уу тыыта» бэйэтигэр тардан ылла, ол «тыыга» бигэнэн, наҕыллык устуһа турда.

Чэ, утуйдун, Тунаара барахсан. Бу куоракка көһөн кэлиэҕиттэн элбэх да кыһалҕаны көрсөн кэлээхтээтэ. Сотору син биир уһуктуо. Оттон мин эһиэхэ оргууй эдьиийдии-балыстыы Тунааралаах Хоһууна оҕо саастарыттан саҕалаан саас ортолообут кэмнэригэр диэри сэһэргиим.

ТУУНДАРА ТУЛЛУКТАРА

Сааскы ылааҥы күҥҥэ киэҥ тунаарытта туундараҕа үрүҥ эһэ оҕолоро өрө туста сылдьалларыныы, кырса көп түүтэ саҕынньахтаах икки кырачаан кыыс сыа хаарга үҥкүрүһэ, күөлэһийэ оонньууллар.

– Туллуктарыам, көрүҥ эрэ ол! – хомурах хаарга тайаарыһан түспүт үрүҥ мөчөкөлөрү үргүппэт курдук эбэлэрэ ыйан көрдөрдө.

– Туллуктар дии! Биһиги курдук кинилэр эмиэ туллуктар, – эбэлэрэ таптаан ааттаталыыр тылын иҥэриммит обургу кыыс саҥа аллайда. Ытыһан ыла-ыла, хаары ыһан күдээриттэ.

– Тульльукта-ар! – үргэн куоппуттара ырааппыт көтөрдөр кэннилэриттэн кырачаан кыыс ­үөгүлүү хаалла.

Абына-табына аҕыйах дьиэлээх Кырсалаах арҕаа өттүттэн наарталаах табанан көтүтэн иһэр киһини көрөөт, оҕолор өрө ыстаҥаластылар. Улахан үскэл киһи, «түү мээчиктэртэн» улаханын харбаан ылаат, иннигэр угунна. Ол үтүөттэн маппыт кырачаан эккирэтэн мочоолоон иһэн сирэйинэн умса барда. Тэйиччиттэн көрөн турбут эбэлэрэ ону көрөн: «Ооккобуун!» – диэт, кыра сиэҥҥэ дьулуруйда, туруору тардан эргитэ сылдьан тэбээтэ. Итиэннэ харах дала ылбат буола ырааппыт күтүөтүгэр мөҕүттэн бэйэтигэр ботугураата.

– Икки оҕолооҕуттан араҥалыыр дьикти да кэмэлдьилээх киһи! Киниэхэ туой улахана – таҥара маһа, кырата – күрдьэх маһа.

Бу дьэ үрүҥ хаарга үҥкүрүспүт түү мөһөөччүк тэҥэ кырачааннар эһиэхэ кэпсээри оҥостон олорор эдьиий балыс Хоһууналаах Тунаара буолаллар. Аҕалаах ийэлэрин туһунан аҕыннахха, биир туспа курус кэпсээн.

Таба ыстаадаларын муҥур тойоно, хомсомуол сааһыттан табаҕа үлэлээн хайҕаммыт, эдэригэр комсомол съеһин дэлэгээтигэр тиийэ үүнэ сылдьыбыт уордьаннаах биригэдьиир Сүөдэр Хабыытап аата киэҥник биллэрэ. Таба

иитиитин өрө көтөҕүүгэ улахан сорук турбут кэмигэр Кырсалаах нэһилиэгиттэн икки бэйэлэрин ыччаттара биир кэмҥэ үөрэхтэрин бүтэрэн кэлбиттэрэ. Олортон биирдэстэрэ лаппа сиппит эдэр киһи Сүөдэр Хабыытап тыа хаһаайыстыбатын салайар кадрдарын бэлэмниир техникуму бүтэрэн, таптыыр дьарыгын ахтан, бугуһуйан ахан төннүбүтэ. Оттон сандаарыйан сып-сырдык хааннаах, оскуола оҕотунуу симик, килбик Дуунньа, биэлсэр Ефросинья соҕотох кыыһа, ахсыс кэнниттэн бэтэринээр үөрэҕэр түөрт сыл кэриҥэ үөрэнэн, идэлээх үлэһит буолан кэлбитэ. Эдэр дьон кэлээт үлэ үөһүгэр түспүттэрэ. Хабыытаптан уон биир сыл балыс, букатын оҕотук кыысчаан кинилиин ыраах ыстаадаларынан сылдьан табалары эмтиирэ, ыарыыттан көмүскүүр быһыылары оҥортуура. Айаҥҥа элбэх уустуктары көрсөн хастыы эмэ хонукка сылдьаллара. Хайалар быыстарыгар бытанан сылдьар таба ыстаадатыгар хас да күн үлэлээн баран, аны чиэски сиргэ, тайҕаҕа иитиллэр таба биригээдэтигэр айанныыллара. Табаҕа оҕо сааһыттан эриллэн үлэлээбит Хабыытап үлэҕэ туох итэҕэс баарын, тугу дьаалатынан ыыппыттарын бэлиэҕэ ылан иһэрэ. Дьаһаллаах, үлэни сатаан тэрийэр сатабыллаах киһи саҥа сүүрээннэри тэтимнээхтик киллэрэрэ. Көрө түһүүгэ иинэҕэс, сэниэтэ суох оргууй куоҕалдьыйбыт бэтэринээр кыыс сылайдым, ыарыйдым диэбэккэ, биригэдьииринэн анаммыт Хабыытап дьаһал биэрдэ да, ээх хоту сылдьара, улгум баҕайытык барсан иһэрэ. Соннук сылдьан чугасаһан эрэллэрин ийэтэ Ефросинья уорбалыы санаабыта.

Отутун чугаһыгар төрөппүт сэмэй, килбик кыысчаанын өссө да оҕо курдук саныыр ийэтэ маҥнай утаа ити быһаарыныыны туорайдаһа түһүөхтүү, утарсыахтыы туттунуталаан ылбыта да, биир киэһэ ыган туран ыйыппытыгар, кыыһа хайыы-үйэ «баран бүппүтүн» билэн саҥатыттан маппыта. Мин аҕай дэммит туундара хоһууна биир чымадаан тутуурдаах Дуунньаны иннигэр уктан, наарталаах табатыгар олордоот, бэрт сыыдамнык көтүтэ турбуттарын үлэтиттэн төннөн иһэн тэйиччиттэн сайыһа көрөн хаалбыта. Тоҕо эрэ түөһүн иһигэр сүрэҕэ мөҕүллэҥнээн ылбыта.

Сотору Кырсалаахха уруу киэһэтэ тэриллэн, саҥа ыал туспа торҕо буруону унаарыппыттара. Хабыытап, ыал буолаат, уол оҕону күүппүтэ. Төрүү да илигинэ Хоһуун диэн ааты эрдэттэн бэлэмнээбитэ. Хотугу Хоһуун бу сир ыччата, муҥур тойоно буолуоҕа диэн ыралыыра, кэлэ да илик киһинэн киэн туттара. Кэтэһиилээх кэм кэлбитигэр балыыһа айаҕар хоммута, оҕото кыыс буолбутун иһитиннэрбиттэригэр маҥнай утаа итэҕэйбэтэҕэ. Кэннин хайыһан кулгаахтаах сиэгэн бэргэһэлээх, үрүҥ эһэ тыһыттан тигиллибит этэрбэстээх, түөрт кыыстаах соҕотох чукчалаахтара малахаайын да устубакка орҕостон

киирэн иһэрин көрөн эмиэ кыыс оҕолонноҕо, ону бутуйан эттилэр дии санаабыта. Бэһис оҕото дьэ уол буолбутун истэн кэлбит чукча хос-хос ыйытан лэбэйбитэ. «Дьэ олуш бэт. Пашииба, пашииба», – диэн тоҥхолдьуйбута. Сотору ийэ кынна Ефросинья тахсан: «Дунябыт кыыстанна ээ», – диэбитэ симиктик. Эрэлэ сууллубут Сүөдэр саҥарбатаҕа. Ол эрээри улам уоскуйан, бэл, оройуон киинигэр ыытыллыбыт үлэ бастыҥнарын сүлүөтүгэр барбакка, саҥа ынтакаа бэргэһэтин кэтэҕин диэки сэгэччи анньынан, бэһис күнүгэр дьонун таһаартыы балыыһалаабыта. Кыыһын илиитигэр ылаат, бэйэтигэр майгыннатан эбитэ дуу, төп-төгүрүк сирэйи көрөөт мүчүҥнээбитэ, бэл, сүүһүттэн сыллыахтыы уоһун чорбоппута.

Кыыска аат иҥэриигэ элбэх ааты сыымайдаабатахтара, тута Хоһууна диэн сүрэхтээбиттэрэ. Иккис сылыгар Дуунньата эмиэ көтөҕүүлэнэн оҕолоно киирбитэ. Хабыытап бу сырыыга баҕас экчи уол оҕо кэлиэхтээҕэр бигэтик эрэммитэ эрээри, таһыгар таһааран салгыны хамсаппатаҕа. Иккис оҕо эмиэ кыыс буолбутугар Сүөдэр саҥатыттан маппыта. Саҥа кыыс баарыгар да, суоҕугар да кыһаммат этэ. Биирдэ ымманыйан, илиитигэр ылан көрбөтөҕө.

Оҕотунан уоппускаҕа олоруохтаах кэргэнин тойон киһи хаһан санаата да, ыстаадаларынан ыытара. Биэлсэрдиир эбэлэрэ улахан сиэнин Хоһуунаны дьааһылаҕа туттарара, кыратын суорҕаҥҥа суулаан балыыһатыгар илдьэ барара. Ол кырачаана, хата, таба үүтүн суосканан чобурҕаччы эмэр буолан абырыыра.

Биирдэ күһүҥҥү хараал кэмигэр ыстаадаларга хас да таба ырыганнаан охтубутугар туох эрэ ыарыы турда быһыылаах, бэрт түргэнник кэлэ оҕустун диэн Сүөдэр суһал илдьит ыыппыта. Оччону истэн баран соҕотох бэтэринээр олоруо дуо, ордук-тобох эмтэрин бэрэмэдэйгэ хаалаан, илдьит тиэрдээччи туркутун уларсан, Дуунньа эрэйдээх уһун айаҥҥа туруммута.

Үрэхтэр тааҥнааннар, хайалар быыстарынан эрийэ-буруйа айаны билбэт киһи мунан-сүтэн да хаалыан сөптөөх айана этэ. Сири үчүгэйдик билбэт эдэр дьахтар ол сырыытыгар этиллибит ыстаадатыгар кыайан тиийбэтэҕэ. Оройуонтан милииссийэ үлэһиттэрэ силиэдэбэтэл дьаһалынан сыныйан көрдөөбүттэрэ да, икки кыра оҕо ийэтэ сирдээн да тимирбитэ, халлааннаан да көппүтэ биллибэтэҕэ, көлүнэн барбыт табаларынаан соннук сүтэн хаалбыттара. Тааҥнаан сытар үрэххэ түстэҕэ диэн быһаарыы буолбута. Үлэнэн кэлэр хайҕалы, ааты-суолу, бочуоту олоҕун үрдүкү сыала оҥостубут Сүөдэр олус дьаныһан көрдөппөтө дуу диэн ийэ кынна иһигэр хомойо-хоргута саныыра. Ыар сүтүгэр күтүөтүн дириҥник буруйдуура эрээри, биирдэ үөҕэн-түрүйэн көрбөтөҕө. Бары хомолтото, аһыыта-абата иһигэр кууллайбыта, сүрэҕин-дууһатын кэбийэн сиэбитэ. Ол эрээри

тулаайах хаалбыт сиэннэригэр ийэлэрин солбуйуохтааҕын иэһин курдук ылынан, орто дойдуга өр олорорго соруктанан, дьиэ кэргэн аһын-таҥаһын бэрийэн, иһирдьэнэн-таһырдьанан түбүгүрэн, оҕолорго сылаас эйгэни олохтуу сатаабыта.

Сүөдэр улахан кыыһыгар Хоһуунаҕа күүскэ ылларбыта, күнэ-ыйа киниттэн тахсара. Таҥас үчүгэйэ, ас минньигэһэ Хоһуунаҕа ананара. Уол оҕо курдук иитэ-үөрэтэ сатыыра, охсуһуннарара. Сүүнэ улахан киһи муостаҕа тобугунан хаама сылдьан кыыһын туһуннарара, буоксалатара. Эбэтэ тикпит ыт үтүлүкчээннэрин боспоччу кэтэ сылдьар кыыс, «покс!» дии-дии, аҕатын тула тэйиэккэлиирэ, охсорго өрүү бэлэм сылдьара. Сутуругун боччоччу туппут кыыһыгар Сүөдэр малаҕар сирэйин тоһуйан биэрэрэ. «Хоһууна, саай! Саай!» – диэтэҕин аайы миинэн олорор аҕатын сирэйин кыыс ыт үтүлүгүнэн «эттиирэ». Аҕата онтон астынан ыгыста-ыгыста күлэрэ.

Таһарааҥҥы ыалларыгар оонньуу таҕыстахтарына, ыаллара киһи дьээбэтийэн:

– Хобордоох сирэй баар дуо? – диэн аҕаларын ыйытара.

Эбэтэр дьээбэрэн:

– Ок, хобордоох сирэйдэр киирдилэр! – диэн туолбут ый курдук төгүрүк сирэйдээх кырачааннар аан айаҕар мэлтэһэн туралларын көрөн саҥа аллайааччы.

– Хата, бэйэҥ кобордооххун! Акаальы! – ити тылтан өһүргэнэн, буугуначчы кыыһырбыт Хоһууна сүүрэн бөкүнүйэн кэлэн чэйдии олорор киһини сискэ охсон тобуойдуура.

– Тохтоо эрэ, хотуй! Киһини итии ууга буһар. Хоборд… Сүөдэр кыыһын куһаҕаннык ииппит.

Биэһин туолуута Хоһууна уһуйааҥҥа киирбитэ эрээри, биэс оҕолоох бөлөх олоҕун айгыраппыта, эбэлэрэ ыла бардаҕын аайы иитээччилэр үҥсэллэрэ-харсаллара. Хоһууна кими эрэ охсубут, түҥнэри аспыт, ытаппыт, оонньуурдарын былдьаабыт буолара. Муҥур уһугар тохтоторго тиийбиттэрэ. Уһуйааҥҥа батан сылдьыбатах кыыһын аҕата, сайыһан ытаатаҕына аһынан, сороҕор суулаан, бэйэтин кытта чугас ыстаадаларынан илдьэ барара.

Биирдэ аҕалара куораттан эҥинэ бэйэлээх оонньуурдары аҕалбыта. Хоһууна ол оонньуурдартан ордук балыктардаах күөгүнү сөбүлээбитэ. Балыктары муостаҕа тэлгэтэн баран, аһыыр остуол үрдүгэр умса сытан, ураҕастаах күрүчүөгүнэн хаптара оонньууллара. Оннук биир түгэҥҥэ «мин күрүчүөкпэр иҥниэхтээх кыһыл көмүс балыгы эн хаптардыҥ» диэн боруоктанан, Хоһууна балтын остуолтан түҥнэри аспыта. Тунаара үөһэттэн таҥнары хойуостан түспүтэ. Ол оройунан барыыга хараҕын олоҕо хамсаан, кылардыы көрөр буолбута. Оройуон бырааһа куоракка ыытарга быһаарбыта. Сүөдэр ону кулгаах таһынан аһарбыта. Онуоха эбэлэрэ сиэнин бэйэтэ илдьэргэ санаммыта эрээри, кыһын оройугар дьиэни хаалларан барыы, ийэни солбуйан олорор киһи турда да, хомунан бара охсоро эмиэ кыаллыбат

буоллаҕа. Онон Тунаара хараҕын көрдөрө илдьии тардылыннар тардыллан испитэ.

Эбэлэрин сылаас илиитинэн тигиллибит көп саҕынньахтарын кэтэн, киирбэт күннээх хоту сир туллуктара таһырдьа тахсан үрүҥ хаарга үҥкүрүһэр кэмнэрэ кэлбитин эрэ кэннэ, Ефросинья кыра сиэнинээн Тунааралыын Дьокуускайдыыр буолбуттара.

– Эбээ, куорат хайа диэки баарын билэҕин дуу? Мунан хаалыахпыт суоҕа дуу? – сөмөлүөт халҕаһа былыттар быыстарыгар киирэн туман-имэн ортотунан көтөн күпсүйбүтүгэр Тунаара ыксаан, уолуйан эбэтигэр сөрүөстүбүтэ.

– Тоойуом, куттаныма, мунуохпут суоҕа. Төрөөбүт куоратым буоллаҕа, – диэбитэ эбэтэ «көһөн» хаалбыт харахтарынан кылаччы көрөн олорор сиэнигэр.

ЭБЭЭ ЕФРОСИНЬЯ – ХОТУГУ СИР ЭРЭЛЛЭЭХ ЛУОХТУУРА

Тунааралаах Хоһууна эбэлэрин Кырсалаах кырдьаҕастара Ефросинья Александровна диэн ааттыырга тыллара өҕүллүбэккэ, быһатытан Оппуруоһа луохтуур диэн ааттыыллара. Ити аакка эмчиккэ итэҕэл, ытыктабыл барыта этиллэргэ дылыта.

Ефросинья куорат Аппа уҥуорунааҕы түөлбэтигэр бөҕө-таҕа сытыары олбуордаах, тиит мастан лип-лап курдук тутуулаах дьэндэллибит дьиэлээх сэниэ ыал күҥҥэ көрбүт соҕотох кыыстара этэ. Дьоно утуу-субуу олохтон барбыттарын кэннэ биэлсэр үөрэҕин бүтэрбит кыыс туоххаһыйар, төрөөбүт куоратыгар тулуйбат-тэһийбэт буолан барбыта. Оччолорго ыччат саҥа сири билиэн-көрүөн баҕата күүстээҕэ. Киин сирдэртэн учуутал, биэлсэр идэлээхтэр киэҥ Саха сирин араас муннуктарыгар үлэҕэ анатан кэлэллэрэ. Олох арамаантыката угуйан, биэлсэр идэлэммит эдэр кыыс дьүкээбил уота дьиримнээх кырсалаах кыраайга, ытылҕан буурҕаны силэйэр буур таба көлөлөөх, тунал хаардаах сырдык, ыраас хоту сиргэ таласпыта. Дьонуттан хаалбыт иэримэ дьиэтин саҥа ыал буолбут таайын уолугар хаалларан, биир чымадаан тутуурдаах Кырсалаахха анатан кэлбитэ. Ол саҕана Кырсалаах элбэх ыаллаах, кыра оскуолалаах, чугастааҕы үс нэһилиэги хабан эмтиир, үс сытар куойкалаах үс үлэһиттээх балыыһалаах дэриэбинэ этэ.

Уһук сиргэ биэлсэр идэлээхтэр ананан кэллэхтэринэ да, уһаабат этилэрэ. Арай Ефросиньяны бу сиргэ тутар туох да баара биллибэт этэ эрээри, тоҕо эрэ уһаан хаалбыта. Биэлсэр кыыс, үлэлии кэлээт, үтүө майгытынан, ыарыһахтарга кыһамньытынан олохтоохторго сөбүлэппитэ. Олохтоох булчут, табаһыт уолаттар, курбуу курдук дьылыгырас уҥуохтаах, номоҕон дьүһүннээх кыыска харахтарын хатыыллара эрээри, бэйэлэрин тэҥнии көрбөттөрүттэн буолуо, сүрэхтэрин кистэлэҥин арыйбаттар этэ. Күрүөһүлээн киирэ сатаабыт, ханна эрэ күөйбүт-хаайбыт эмиэ суоҕа. Оннук толлор, тардынар, ытыктыыр этилэрэ.

Арай биир кыһын балыыһа быһаҕаһыгар өрүкүйбүт

куударалаах, ыллаан-туойан эйээрбит сытыы-хотуу эристиин, кулууп үлэһитэ уол кыстаабыта. Эркин нөҥүө хорумуоска доҕуһуоллаах сүрэҕи эймэнитэр дорҕооннор хайа да эдэр кыыс сүрэҕин сүүдүтэ долгутардык иэйэ-куойа кутуллаллара. Ол алыптаах кэрэ матыып чуҥкук эйгэҕэ олорор кыыһы хайа эрэ түгэҥҥэ абылаан кэбиспитин түмүгэр, сиэрдээх бөҕө Ефросинья луохтуур «көтөҕүүлэнэн» хаалан олохтоохтору соһуталаабыта, сорохтору хомотолообута даҕаны. Урукку кэмҥэ итинник быһыы сиигэ-одууга барара, сэмэҕэ-суҥхаҕа турара. Ол да буоллар, олохтоохтор олус кыһамньылаах луохтууртан син киэр хайыспатахтара. Кинилэр дойду кыыһа оннуттан эрэ хамсаабатар, эмтээбитин курдук эмтии-томтуу сырыттар диэн күн баҕалаахтара. Ыксал буоллаҕына, Ефросинья дьахтар төрөтөрө, эчэйиигэ уҥуох тутара, ыалдьыбыт оҕону илиитигэр ылан бигээн, эмтээн үтүөрдэн төрөппүттэрин үөрдэрэ. Быһата, быыһал-абырал киһилэрэ кини эрэ этэ.

Оччолорго атыыга таҥас-сап олус дэлэйэ илигин ааһан, уһук сиргэ тиэллэн кэлиитэ уустуга. Ас өттүттэн сүрүннээн кууллаах бурдук, саахар быстыбакка кэлэрэ. Ефросинья оннук кууллары тэбээн, сууйан кичэллээхтик көтүрэрэ. Ол кэннэ куул сабынан санныга быраҕынар халыҥ саал, сэлиэччик, бэл, көстүүм баанан кэтэрэ. Кини хантан итинник сиэдэрэй таҥастары кэтэрин дьон сэрэйэн көрбөт этилэр. Дьоно ­ыытар буоллахтара дии саныыллара. Балыыһаны малынан хааччыйыы быстар мөлтөҕө. Үс үлэһиттэн хамнаабакка үлэлиир кини эрэ этэ. Суох дьон оннугар соруйтарыыта суох бары үлэни кини сүгэрэ. Саньытаар оннугар түннүк сабыыларын, балыыһа утуйар таҥастарын сууйан баран сииҥкэҕэ баттыыра. Оройуон кылаабынай бырааһа биир таарыйыытыгар балыыһа олус ырааһын тута бэлиэтээбитэ, үрүҥ хаарга көҕөрүмтүйэр тоҥ таҥастар ыйаммыттарын көрөн сөхпүтэ, ыарыһахтар көрдөрүммүт каартачыкалара, саҥа төрөөбүт оҕолорго патронаж кичэллээхтик толорулларын сылдьыбыт сирин аайы кэпсиирэ, Ефросинья Александровна Никонова аатын ойуччу чорботоро.

---

Ол кэмтэн элбэх да сыл элэҥнээн ааста. Ефросинья сааһыран үлэттэн тохтообута да балай эмэ буолла. Курбуу курдук уҥуохтаах, ыраас кэрэ сэбэрэлээх биэлсэр кыыс эдэр бэйэтэ эмэнсийэн, олох араас аһыытын-ньулуунун амсайан, күн бүгүн ийэтэ суох тулаайах сиэнин сиэппитинэн Дьокуускай авиапордугар түһээхтээтэ. Кинилэр кэлиилэригэр саас номнуо үгэннээн, суол чалбахтанан эрэрэ.

Барыаҕыттан төрөөбүт куоратыгар сыччах үһүс үктэниитэ. Иккис сырыытыгар ыарыһаҕы арыаллаан аҕалбыт буолан, куораты бүдүүлээн да көрбөтөҕө. Куорат кэҥээн, улаатан, саҥа тутуулара эбиллэн иһэринэн сөхтөрөрө. Сиэттиһэн иһэр Тунаара

уулуссаҕа элбэх киһи уһаты-туора элэҥнэһэрин сөҕөн, эбэтиттэн «бу дьон тоҕо үлэлээбэттэрий?», «оол үрдүк дьиэҕэ хайдах тахсалларый, онтон хайдах түһэллэрий?» диэн тоҕус төгүл тоҕону түһэрэн чугдаарара.

– Эбээ, мин ити кыыс курдук үчүгэй сирэйдээх уонна соппуоскалаах буолуохпун баҕарабын, – диэбитэ бэллэччи сытыйан эрэр этэрбэһин өҥөнөн көрөн баран.

– Оҕом хараҕын көннөрүөхтэрэ. Ийэҥ курдук хап-харанан чоҕулуччу көрүөҕүҥ. Соппуоска да көрүнүөхпүт.

– Дьыссаакка уолаттар «косой заяц» диэн үөҕэн бүтүөхтэрэ дии? – кыысчаан сүр эрэмньилээхтик чуопчаарбыта.

Кэлбиттэрин сарсыныгар тута харах балыыһатыгар тиийбиттэрэ. Уочарат улаханынан кэлэр нэдиэлэҕэ эрэ толуон биэрбиттэрэ. Сылайбыт дуу, салгыбыт дуу көрүҥнээх саас ортолоох бырааска түбэспиттэрэ. Оҕо хараҕын көрөөт, манна кыайбаппыт, Уфа куоракка тиийдэргит хараҕын оннун булларыа этилэр диэн тута батыммыта.

Эрэллэрэ сууллан, санаалара самнан, баччалаах сиргэ айан бөҕөтүн айаннаан кэлбит дьон сиэттиһэн тахсан эрэллэрин хаар маҥан баттахтаах сиэстэрэ аһына көрбүтэ. Оҕо хараҕын мээрэйдээбит кумааҕытын туппутунан кыараҕас көрүдүөргэ эмээхсини күөйэ турбута уонна, баҕар, анал ачыкы ханнык эмэтик туһалаарай диэн санааларын алы гынардыы, «Оптика» диэн суруктаах, көрүдүөртэн быһан ылыы, ыскааптан эрэ мэнэкэ кыараҕас хоско сирдээбитэ, сөптөөҕү талан биэрэригэр атыыһыт кыыстан көрдөспүтэ.

Ефросинья икки күнү быһа эрийэн күтүөтү кытта кэпсэппитигэр, Уфа туһунан этиини истэ да барбатаҕа, биир кэм тиэтэтэн, төннө охсоллорун модьуйбута. Ыстаадаларынан сылдьар биригэдьиир дьиэлэрэ тоҥ хаһаа буолбутунан, Хоһууната көрүүтэ суох сылдьарынан муҥатыйбыта, ыксаппыта, ыкпыта. Дьыл эрдэлээн, үрэхтэр уулара сотору быһа охсуохтарын сөп диэн омуннурбута. Киэҥ билсиилээх Хабыытап көтүтүүгэ бронь буллартаран, нэдиэлэ иһинэн ийэ кынна Кырсалаахха суһаллык төннө охсорун тэрийбитэ. Атааҕынан, кыҥкыйынан уонна баламатынан аймахтарын салыннарбыт Хоһуунаны, дьоно кэлбиттэр үһү диэни истээт, оонньуурдардаах, уларыттар таҥастардаах матаҕатын кытта бэрт түргэнник аҕалан биэрэ охсубуттара.

Эбэлэрэ улуус кииниттэн Кырсалаахха диэри «Ан-2» сөмөлүөтү тулуйбакка эрэйдэнэн, айаҥҥа сылайан, соругун сиппэккэ да кэлиитэ баттаан, сыта мээрик буолбута. Эрдэһит бөҕө ийэ кынна сарсыныгар хаҥас өттө ханньары таттаран сытарын көрөн Хабыытап ыксаабыта. Биэлсэр диэн суох буолбута сылы чугаһаппыт кэмэ этэ. Оройугар бэргэһэтин кыҥнары уурунаат, Сүөдэр саҥаһын ыҥыран аҕалбыта. Саҥаһа киирээт, Ефросинья хайдах ыалдьыбытын тута сэрэйбитэ. Оччотооҕу өйдөбүлүнэн, охсор охсубут киһитин

оннуттан хамсатар сатаммат этэ. Амарах санаалаах саҥастара барахсан сымнаҕастык тутан-хабан, имэрийэн-томоруйан кичэллээхтик көрбүтэ. Хардарбатар даҕаны, өйдүүр буолбутун көрөрүттэн сэрэйэн, дьиэ иһинээҕи-таһынааҕы сонуннары кэпсээн сэргэхситэ сатыыра.

Биир киэһэ Хоһууна аһаҕас турбут эбэтин дьааһыгыттан дьикти үчүгэй былыргы холбуканы ороон таһаарбыта. Ити 19-с үйэтээҕи дьикти үчүгэй күөх, үрүҥ эмээл оһуордаах, таас киэргэллэрдээх холбука Ефросинья куораттааҕы дьиэтиттэн дьонуттан хаалбыт кэриэс мал быһыытынан көрө сылдьаары суулаан аҕалбыт мала этэ. Бу былыргы дьэрэкээн тэрил кистэлэҥ иккис түгэҕэр ийэ, аҕа тапталын билбэтэх кыра сиэнигэр, 1967 сыллаах төрүөх Хабытова Тунаара Федоровнаҕа куораттааҕы уһаайбалаах дьиэни нэһилиэстибэ быһыытынан хаалларарын туһунан ис хоһоонноох сурук кистэнэ сылдьара.

Холбуканы күөрэччи көтөхпүтүнэн ааһан иһэр Хоһуунаны көрөн, Ефросинья аҕал диэхтии ыҥыранаахтаабыта, хаппыт тиит лабаатыныы уҥуох-тирии өлүөр илиитинэн кыыһы сиирэ-халты даҕайбыта.

– Бу миэнэ! Миэнэ! – Хоһууна эбэтэ сарбаҥнаабыт илиититтэн төлө көппүтэ, холбуканы хонноҕун анныгар ыксары туппута.

– Ыллын, ыллын! Бу эмээхсин оҕоттон аны кураанах хоппону былдьасыһа сытар дуу… – Сүөдэр кыыһын көмүскэспитэ.

Ити тылтан эбэлэрэ олус хомойбута. Хаҕыс сыһыаҥҥа хаарыйтаран, халыйбыт хараҕын уута Тунаара харытыгар суккураан түспүтэ. Тахсыбыт быһыыттан хоргутан, эбэтин аһынан, Тунаара ытаары уоһа мэрбэҥнээбитэ.

Хоһууна ити күнтэн атын оонньуурдаммыта. Холбука түгэҕэр сылдьар үрүҥ көмүс манньыаттарга ханыылаан, аҕатыттан бытархай харчылары бэриһиннэрбитэ.

– Мин манна элбэх-элбэх харчы мунньуоҕум! – Хоһууна таҥалайын таҥсыммыта. Дьэ уонна манньыаттардаах холбукатын салгыбакка сахсыйан, сытар эбэтин да эрэйдээбитэ.

Күн-дьыл итинник ааһан испитэ. Эбэлэрэ бэттэх да кэлбэккэ, антах да барбакка сыл аҥаарын кэриҥэ орон ото буолан сытаахтаабыта. Саҥастара салгыбакка киирэн көрөрө-истэрэ, оҕолору таһаартаан баран, сууйара-тарыыра. Сээкэйи сэһэргээн аралдьыта сатыыра. Биирэ син өйдүүр курдук кэҕиҥниирэ, сэҥээрэр курдук туттара. Ол эрээри субу-субу төттөрү түһэн хаалара. Өйө төннөн кэллэҕинэ, сиэннэрин улаатыннарсыбакка барар дьылҕалаах сытарыттан муҥатыйара. Дьон көрбөтүгэр хараҕын уутунан суунара. Муҥур уһугар өрүттүө суоҕун билэн, олус илистэ сылайан, маннык өр сыппатарбын, сир ириитэ быһаарыллан хаалларбын диэн Айыы таҥараттан көрдөһөрө.

Күһүөрү, күн тэҥэ сырдык санаалаах кэрэ киһини кытта олохтоохтор бырастыыласпыттара. Олус аһыйа, харааста Кырсалаах дьоно Оппуруоһа луохтуур көмүс

уҥуоҕун санныларыгар сүгэн, киһи уҥуохтаах томторго таһаарбыттара.

КӨҺҮҮ

Кырсалаахха оскуоланы суох оҥоруохтарыттан, оҕо үөрэттэрээри дьон биир-биир көһүтэлээн, тарбахха баттанар ыал ордубута. Хабыытап улахан кыыһа, муннун бүөтэ Хоһууната оскуолаҕа киирэр сааһа буолбута. Сэттэ көс тэйиччи сытар дэриэбинэҕэ кыра киһини интэринээккэ олохтууртан саллыбыта. Онон оройуон киинигэр кыыһынан кырдьыбыт ырааҕынан аймаҕа дьахтарга олохтообута. Оттон Тунаараны саҥаһыгар найылаан баран бэйэтэ киэҥ туундара ыстаадаларынан сыыйбыта, үлэни-хамнаһы дьаһайбыта.

Оскуолаҕа киирбит чобуо, хорсун Хоһууна Хабыытаба үөрэҕи ылымтыа эрээри, оҕолору кытта мочоолоһон, субу-субу олордор аймаҕын сэмэлэтэрэ. Аҕата көрсө кэллэҕинэ сайыһан, аҕыс айдааны тардара. Биир үксүн онтон олуллан, Сүөдэр эһиилигэр сөбүлүүр үлэтиттэн тохтоон, оройуон киинигэр көһөргө күһэллибитэ. Тыа хаһаайыстыбатын салайар кадрдарын бэлэмниир техникуму бүтэрбит киһини оройуон сэбиэтигэр үлэҕэ ылбыттара. Уопсай дьиэ биэрбиттэрэ. Хоһууна аҕата кэлэн, ыллыы-туойа үөрэнэн барбыта. Эһиилигэр саҥаһа аах сир уларытар буоланнар, аны Тунаараларын аҕалан дьонугар туттарбыттара. Эдьиийэ уруок ааҕарыгар харах-кулгаах буола сылдьар кыра кыыс тэҥҥэ үөрэнсэн, кэбэҕэстик ааҕар, өссө суруйан адаарытар буолбута. Эдьиийэ оонньуур эһэтин, куобаҕын аттыларыгар Тунаараны олордон, оскуолалаах буола оонньуура. Мөҕөн-этэн, оройдорун аллартаан да турара. Куобах оонньуурдуун сэргэстэспит Тунаараҕа: «Зайцы косые, вам опять “двойка!”» – дии-дии үөгүлүүрэ.

Этэҥҥэ сырыттаҕына, оҕо улаатара түргэн. Кыргыттар оройуон киинин орто оскуолатын бүтэрэллэрэ чугаһаан барбыта. Хоһууна үөрэҕин ыарырҕаппата эрээри, чучураан майгыта харгыстыы сытара. Оскуолаҕа буруйу оҥордоҕуна, бэрээдэгин боппуруоһа педсовекка тиийэ көрүллэрэ, улахан бөһүөлэк оҕолоро олорор сирдэринэн атааннаһыыларын күөртээччи, бөлөҕүнэн охсуһуулары тэрийээччилэртэн биирдэстэрэ буолуталаан ылара. Сааһын ситэ илик оҕолор дьыалаларыгар учуокка туруорбуттарын Хабыытап билсии күүһүнэн тыаһа-ыма суох уһултарбыта. Оскуоланы бүтэрээт, кыыс кыайан үөрэххэ киирбэтэҕэ.

Салалтаҕа үлэлиир Сүөдэр Хабыытап «эн миэхэ, мин эйиэхэ» диэн туруору кэпсэтиинэн, оройуоннааҕы сэбиэккэ хассыыр-буҕаалтыр миэстэтэ тахсыбытыгар, буҕалтыарыйа үлэһиттэрин ытарчалыы тутар, кытаанах хотуннаах салааҕа кыыһын туттарарга санаммыта. Онуоха харда курдук, ол хотун сурдьун бэйэтигэр суоппар оҥостубута. Хоһууна бастаан утаа хотунун сөбүлээбэтин, үлэҕэ хойутаан кэлэри сэмэлиирин, мөҕөрүн-этэрин үҥсэргиирэ. Сороҕор үлэттэн батынан, олорунан

да кэбиһиэхтии туттара. Ол кыҥкыйдаатар да, үлэҕэ улам үөрэнэн испитэ. Хачыгырас харчыны тырылата оонньуурун, абаанса, хамнас түҥэтэр күҥҥэ ытыс саҕа чуолҕан нөҥүө дьоһумсуйан олорон сирэй-харах манатарын сөбүлүүрэ. Бэл, уочарата кэлэн үөрбүт киһи өҥөйөн турдаҕына: «Обед!» – диэн баран муннун кыбытыах айылаах, чуолҕанын тыастаахтык лап гына сабан үөгүлэтэриттэн кытта астынар курдуга.

Кырсалааҕар курдаттыы тартара сылдьар аҕалара биир киэһэ кыргыттара иккиэн баалларыгар, улахан кыыһын диэки көрдөспүттүү көрөн олорон, хас да сыл сүрэҕэр-дууһатыгар хаатыйалана сылдьыбыт санаатын быктарбыта. Ол, улахан ыстаадаҕа чуум үлэһитэ Эйээнэлиин бииргэ буолуох баҕатын олус сэрэнэ эппитэ. Хоһууна, ону истээт, тута өс саҕа буола түспүтэ. Тутан олорор ньуоскатын тэриэлкэтигэр тыастаахтык ыһыктыбыта. Оттон ыскаатар бытырыыстарын туппахтыы олорор Тунаара санаата быһаарар күүһэ суох да буоллар, аҕата өйдүүллэригэр көрдөһөр этиитин өйүүрүн биллэрэн, бүк түһэн олорор сиһин көннөрөн, аҕатын диэки иллээхтик көрөн олорон тоҥхох гыммыта.

– Кырдьа-кырдьаҕын ол-бу буолума! Эйээнэлээх ээ, өссө! – Хоһууна силбиэтэнэн аҕатыгар кынчыатаммыта. Ыйытыахтааҕар ыйыппатах оҥорбута. – Ол тордоххо олорор чүөчэҕин манна аҕалаары гынаҕын дуо?!

Ханна эрэ барарын көҥүллэтэ сатыыр оҕону кытаанахтык саба саҥарбыттарыныы, Сүөдэр остуол муннугар умса туттан олорбута. Салгыы тугу да эппэтэҕэ. Арай кыра кыыс буруйдаммыттыы туттан олорор аҕатын аһына көрбүтэ.

Эйээнэ диэн уһуктаах дэбдэгэр имнээх, имэрийэн эрэрдии намыын куолаһынан саҥарар эдэр эбээн дьахтарын саҥаһын аахха кыстаан олорон иккитэ хаста көрбүтэ. Сылаас баҕайытык төбөтүттэн имэрийэ-имэрийэ баттаҕын тараабытын, икки гына тэрэччи өрбүтүн умнубат. Биир кэлиитигэр этэрбэс кэһиилэнэн кэлбитин, эбэтэ тикпит саҕынньаҕа кыччаабытын кэҥэтэн, уһата түһэн биэрбитин өйдүүр. Саҥаһа: «Тунаара, Эйээнэ эһиэхэ ийэ буолуон баҕараҕын?» – диэн ыйыппытыгар тоҥхох гыммыттааҕа. Ийэ диэн наһаа да истиҥ-иһирэх киһи буолуо эбит диэн санаа ол түгэҥҥэ иҥмитэ.

Бу күһүн саҥастара көрдөрүнэ киирэ сылдьан ити дьыаланы ыпсаран көрөөрү Хоһуунаҕа элэ-была тылын этэн ааспыттааҕа. «Эдэригэр барбыт эһиги ийэҕитин кэриэстээн, бачча тухары аҕаҕыт соҕотох сылдьан кэллэ. Билигин эһиги улаатан, кынатын куурдуммут чыычаахтыы уйаҕытыттан көтүөххүт, аҕаҕыт соҕотох сорсуйан олоро хаалыах муҥа дуо… Ити сөбүлээбит дьах…» – диэн истэҕинэ, Хоһууна оргуйан турбута. Саҥастара, этэ-тыына сатаан баран, улахан кыыс иннин кыайан ылымына төннүбүтэ.

Сүөдэр эдэр сааһыттан чысхааны, силбиэтэнэр силлиэни-буурҕаны

кытта тустуута, буркуҥҥа мунан тоҥон өлө сыһар иэдээннэргэ тиксиитэ, тоҥуута-хатыыта кэмин иннинэ күүһүн өһүлэн, үлэҕэ, олоххо көрсөн ааһар уустуктар да эпсиһэн, этэ-хаана биллэ айгыраабыта. Ону бэйэтэ да билиммитэ. Сүрэҕэ уолутуох курдук бүллүгүрээн ыларыттан тэрэпиэп бырааска тиийбитигэр тута сүрэх бырааһын ыҥыран кардиограмма устубуттара, бэрт мөлтөх дьураалары ойуулаабытын көрдөрбүттэрэ. Сэрэнэн кэтэнэн сылдьарыгар, балыыһаҕа киирэн эмтэнэригэр сүбэлээбиттэрэ. Ыстаадаларын кэрийэ сылдьан иккитэ хаста эмиэ соһуллан хаалбытын тоҕус уоннаах ииппит аҕата оҕонньордуун олорор чуум үлэһитэ Эйээнэ тордоххо көрөн-истэн, сылаас таба үүтүн иһэрдэн, нарын ытыһынан имэрийэн, мөлтөөн-ахсаан сытар туундара хоһуунун атаҕар туруорбуттааҕа. Хабыытап сааһыран баран бу эбээн кэрэ дьахтарыгар ылларыыта, киниэхэ тардыһыыта сүрэҕин-дууһатын эбии ыарытара, аймыыра. Бииргэ буолар дьылҕатын тиэрэ атаахтаппыт Хоһуунатыгар бас биллэрэн, эбиитин үөҕүллэн-мөҕүллэн, хас да күн күлүгэ эрэ сүөдэҥнээбитэ. Сааһыран баран көрсүбүт тапталыҥ, киһини үөрдэр, дьоллуур кэрэ түгэннэрэ суох буоллаҕына, кэбийэн сиир ыарыыга тэҥнээх дииллэрин Сүөдэр итэҕэйбитэ. Ол гынан баран атаах кыыһым эттэ диэн Сүөдэр Эйээнэҕэ тапталын киэр илгэр кыаҕа эмиэ суоҕа.

Хабыытап үс сыл бииргэ олорон иккитэ кыыстаммыт кэргэнигэр итинник ылларбатаҕа, түргэнник умнубута. Хаһан эмэ түүлүгэр, суорба таас хайа тэллэҕиттэн Дуунньа хамсаабат хара күлүк буолан көстөөччү. Тоҥкуруун бэйэтэ эбии дьиппинийбиккэ диэри сэбэрэлээх элэҥнээн ааһааччы. Сорохторго хаһан эрэ таптаабыт киһилэрэ түүллэригэр көһүннэҕинэ, сүрэхтэрэ толугуруу мөхсөр, быстан хаалбыт түүллэрэ кыл түгэнэ салҕаныан баҕарар буолааччылар. Оннук быһыы Сүөдэргэ букатын суоҕа.

Хоһууна иккис сылын үлэлиир сайыныгар Тунаара орто оскуоланы бүтэрбитэ. Сүөдэр Хабыытап Хоһуунаны киэҥ сиргэ көрүүтэ-истиитэ суох ыытан кэбиһэриттэн саллара. Доруобуйата да алларыйбытын билэрэ, сүрэҕэ куһаҕан-куһаҕаннык мөҕүллэҥнээн ыларыттан дьиксинэрэ. Эмкэ-томко чугаһыыр санаа кииртэлиирэ. Уоппускатын кэмигэр туох эрэ быһаарыныыны ыллаҕына сатаныах курдугуттан чугастык саныыр үөлээннээҕэр: «Арай Дьокуускайга букатын көһөн хааллахпына?» – диэн өскүөрүтүн санаатын быктарбыта. «Оо, хаалары саҥараҕын. Эн киһи онно тэһийиэҥ баара дуо… Онно олорон дойдугун, булкун-алкын ахтан иэдэйиэҥ эбээт», – диэн биирэ санаатын кэҕиннэрбитэ.

«Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар» дииллэринии, Сүөдэр икки сыллаах уһун уоппускатын кэмигэр тугу эмэ тобулардыы кыргыттарынаан Дьокуускайдыырдыы тэриммиттэрэ. Киин

куоракка дьиэлээх буоланнар, ханнык да иэрэҥ-саараҥ санааҕа ылларбакка, Хабыытаптар хастыы эмэ сүгэһэрдээх, илиилэригэр чымадааннаах куоракка тарыллан кэлбиттэрэ.

Ийэ кынна Ефросинья аймахтара эһэлэриттэн саҕалаан ити тиэргэҥҥэ харабыл тэҥэ өр сылларга олорбуттара. Үйэ анараа өттүгэр сэниэ ыал туттубут дьиэлэриниин сэргэстэһэ, Сүөдэр кэлин туттарбыт саҥа дьиэтигэр ол аймахтара билигин да олороллоро.

Хабыытап күөгэйэр күнүгэр, үлэнэн албан аакка тиксибит кэмигэр таас дьиэ биэрэр туһунан дьаһал баар курдук этэ. Чахчы баара. Уруй-айхал тыл быыһыгар куораттан сылдьар улахан салайааччы илии тутуһан туран оннук тылы эппитэ. Кый ыраах олорор көнө киһи ону бүтэйдии эрэнэ, кэтэһэ сылдьыбыта. Кэтэһэ сатаан баран дьокутаатынан ирдэһиннэрэн көрбүтэ да, хайа да кумааҕыга оннук дьаһал, уураах баарын булбатахтара. Эһиилигэр сирэй бэйэтэ кэлэн кэпсэтэн көрбүтүн хаһааҥҥы эрэ түүлүн кэпсии турар киһи тэҥэ көрбүттэрэ. Хабыытап дэлби кэлэйбитэ. Эдэригэр техникумҥа бииргэ үөрэммит доҕоруттан сүбэ эрэйбитэ. Үөрэҕин салгыы үрдэтинэн улахан салайааччы буолбут доҕоро: «Кырдьар сааскар куоракка кэлэн сынньалаҥнык олоруоҥ, оҕолоргун үөрэттэриэҥ, онон тиэргэннээх киһи дьиэ туттарыҥ ордук. Билигин харчы эрэ баар буоллар, тутуутун өр гыныахтара суоҕа», – диэн сүбэлээбитэ. Дьэ онон, тус үлэтин таһынан хаҥас атыыттан киирэр уурумньутун тэбээн туран, сиэмэн акылааттаах мас дьиэни туттаран дьэндэппитэ. Үрдүк, кураанах сиргэ уон биэс сыллааҕыта тутуллубут дьиэ туох буолуой, дьондойон үрдүгэ, чиргэлэ. Уһун сылларга босхо олорбут ийэ кыннын аймахтара дьиэни көҥүлэ суох илин өттүнэн иккис ааннаабыттарын көрөн хаһаайын сөбүлээбэтэҕэ. Нүһэрдик көхсүн этитэн баран, кырыытынан силлээн элиппитэ. Эбии ааны оҥорбут аҕалара бу сиргэ суох буолбутун кэннэ ити куоҕаҥнаабыт эдэр уолу дибдийэн тугу туһаныай…

Сайын барабыт диэн Хабыытап эрдэ биллэрбит буолан, арҕаа аанынан сылдьар дьиэ быһаҕаһа босхолонон, хомуллан турара. Аҥаарыгар бокуонньук кэргэннээх, икки оҕолоох кыра уола олороро. Эдэр ыал илиҥҥи аанынан киирэллэрэ-тахсаллара, сирэйдэриттэн-харахтарыттан көрдөххө, барбаттыы оҥостон сылдьаллара.

Хара сарсыардаттан тутуу, массыына тыаһынан тигинэс, куугунас, элбэх дьонноох-сэргэлээх улахан куоракка көһөн кэлбит Хабыытап маҥнай утаа ити эйгэни атыҥыраабыта. Оттон кыргыттара, айан сылаатын аһара түһэн баран, дьиэни сэргэхситиигэ түбүгүрбүттэрэ. Чугастааҕы колуонкаттан уу таһан дьиэни сууйбуттара-соппуттара. Үлэ көҕүн тэтимниирдии Хоһууна омук эстрадатын ньиргиэрдээх матыыбын «тоҕо тардан» кэбиспитэ. Киһи баһын

соҕооччулуох дуораантан кыйдаран, Сүөдэр эт баһаарыгар сылдьа таарыйа, ол-бу наадаларынан куорат диэки сүөдэҥнээбитэ. Киэһэлик төннөрүгэр кыргыттара хайа сах аһыыр остуолларыгар дьэрэкээн сибэккилээх ыскаатары тэлгээн, түннүктэригэр уһун сабыылары ыйаан намылытан олороллоро. Урукку үөрүйэҕинэн саппыкынан ааһан эрэр аҕатын Хоһууна тутан ылан: «Стоп, стоп! Атаҕыҥ кирдээх. Аны куорат ыаллара буоллубут, дьиэҕэ таапканан эрэ сылдьабыт», – диэн атаҕын күүлэҕэ уһултарбыта. Күн сарсын бэйэтигэр сөптөөх таапканы атыылаһарыгар соруйбута. Тунаара аҕата аҕалбыт этин кырбастаан миин өрбүтэ. Куорат ыала буолбут Хабыытаптар ити киэһэ, күө-дьаа сэһэргэһэ-сэһэргэһэ, минньигэс мииннэрин испиттэрэ, инники олохторун былааннаабыттара.

ҮӨРЭХ ТУТТАРСЫЫ

Хотугу кыргыттар тута үөрэх талар үлүскэнигэр түспүттэрэ. Куораты билбэт буолан, маҥнай утаа эрэйдэммиттэрэ. Хоһууна, үрдүк үөрэхтэн саллар буолан, тута кооперация техникумугар докумуоннарын биэрбитэ. Буҕаалтырга үөрэтии салаатыгар анньыһааччы олус элбэҕэ суох диэн эрэх-турах санаммыта. «Товаровед идэтэ баар эбит. Докумуону туттарбыт киһи аҕыйах, Тунаара эмиэ онно киир», – диэн аҕалара сүүмэрдиир хамыыһыйа хоһун аттынааҕы эркиҥҥэ ыйаммыт биллэрии дуоскатын сирийэн көрөн баран, кыра кыыһыгар эппитигэр Хоһууна тута сөбүлээбэтин биллэрбитэ. «Суох, суох! Коптехтан атын үөрэх тэрилтэтэ суоҕар дылы…» – диэбитэ көҥөммүттүү.

Тунаара, дьүһүнүгэр бодоҥноох буолан, итэҕэстийэ сананар майгыта баһыйара. Куруук дьон кэтэҕэр сылдьара, ким да өйдөөн көрбөтөр, хараҕын хатаабатар диэн санаа харгыстыыра. Ыйытыаҕын да ыйыппакка, билиэҕин да билбэккэ туой иэрэҥ-саараҥ санаалаах сылдьара. Бу быһаарыылаах, буһуу-хатыы кэмэ ыган кэлбитигэр да, чопчу онно анньыһар эбиппин диэн тала илигэ. Сүбэлиэх-амалыах киһи да суоҕа.

Оччотооҕуга үгүс ыччат учуутал, быраас, кулууп үлэһитин идэлэригэр талаһара. Үөрэҕи ыарырҕатааччылар идэ талыыга төбө ыарыта сатаабакка суоппар, тырахтарыыс, оттон кыргыттар иис идэтигэр докумуон туттараллара. Тунаара ахсыһы бүтэрэригэр тус кыһалҕатыттан таһааран буолуо, ачыкы өрөмүөннээччи идэтин ылбыт киһи диэн кылааһын салайааччытыгар санаатын быктарбытыгар, балачча кыахтаахтык үөрэнэр киһи ол аҕыйах ыйдаах кууруһунан муҥурданыаҥ дуо диэбитэ. Онуһу бүтэрэрин саҕана бэйэтин тоҕо эрэ лабараан идэтигэр чугаһата көрөр буолбута. Элбэх киһини кытта аалсыбакка, лабораторияҕа чуумпутук олорон эрэ хаан анаалыстарын чинчийэр, быһаарар идэ санаатын иһинэн курдуга. Сороҕор фармацевт буолуон баҕаран турара.

Тунаара биир түгэни өрүү умнубат. Кылаастарын

салайааччыта, сааһыран эрэр саха тылын учуутала: «Идэни талыыга эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһыҥ, ол – олоххут суолун, бүтүн дьылҕаҕытын быһаарар хардыы. Идэлэрин таба тайанан, үлэ үрдүк ситиһиилэрин дабайбыт үөрэнээччилэрбит үөрэммит оскуолаларын, төрөөбүт дойдуларын ааттата, өрүү үрдэтэ сылдьаллар. Оскуолаҕыт иккис этээһигэр “Кинилэринэн киэн туттабыт” диэн истиэндэ иннигэр биирдэ эмэ тохтоон ааспыккыт дуо? Онно кими эмэ билэҕит дуо?» – диэн ыйыппыттаах. Икки эрэ киһини этэн баран кылаас иһийбитигэр, учуутал сөхпүттүү, өссө салгыы ааттыылларын кэтэспиттии барыларын кэриччи көрбүтэ.

– Биһиги Кырсалаахпытыттан эдэригэр уордьаннаах табаһыт, хомсомуол сийиэһин дэлэгээтэ Федор Хабытов диэн баар! – биир уол киэн туттардыы илиитин уунан доргуччу саҥарбыта уонна ортоку эрээккэ олорор Тунаараны ыйбыта. – Тунаара Хабытова аҕата.

Учуутал тоҥхох гыммыта. Ол да буоллар, оскуола саамай көстүүлээх сиригэр турар мрамор эркиннээх дьоһун истиэндэҕэ олорор отучча киһиттэн сыччах үс киһи эрэ аата ааттаммытыттан хомойбута. Сиртэн сэрбэйэ иликтэриттэн кими да аанньа ахтыбаттарынан сирэй-харах аспыта. Холобур буолуох дьону сэҥээрбэттэринэн хомуруйбута. Итинтэн салгыы олох аартыгар алҕаан атаарбыт үөрэнээччилэриттэн толкуйа суох түбэһиэх идэни талан олоххо муммуттары, олох очумаастарын оллур-боллур суолларын батан охтубуттары сирэйдээн-харахтаан да эппэтэр, кыһыйа-абара саҥарбыта.

Оскуоланы бүтэрэр банкет киэһэтигэр Тунаара кирилиэскэ тахсан сөрүүкүү турдаҕына, кылааһын салайааччыта түбэһэ тахсан кинини санныттан кууспута. «Тунаара, оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрбиккинэн эҕэрдэлиибин. Ити аттестаккар баар биир үс сыананы суоҕун тэҥэ санаа. Ахсыстааҕы сибидиэтэлистибэттэн батыһан кэлэн турда. Эн биир итэҕэстээххин. Бэйэҥ кыаххар эрэлэ суоххун. Этиэххин да этэн испэккин, саҥарыаххын да саҥарбаккын. Дьиҥинэн, эйиэхэ күүс, улахан күүс кистэнэн сытарын өтө көрөбүн. Ону таһаар. Бэйэҕэр бүгэн хаалыма. Дьону кытта кэпсэтэн-ипсэтэн ис. Тута үрдүк ­үөрэххэ киирэр соругу туруорун. Кытаат, Тунаара. Мин эйиэхэ эрэнэбин», – диэбитэ. Тунаара учуутала алҕаан ыыппыт тылларын үчүгэйдик өйдүүрэ эрээри, үрдүк үөрэх аанын тоҥсуйуон син биир саллара.

Куоракка көһөн кэлиэхтэриттэн Тунаара сытар сирин атыҥыраан дуу, үөрэххэ туттарсар тыҥааһыннаах кэмнэр ыган иһиилэриттэн долгуйан дуу, аанньа утуйбакка эрэйдэммитэ. Биирдэ тыаллаах баҕайы күн уоттара эрдэ баран хаалан, эрдэ сыппыттара. Кыыс уута кэлбэккэ, өр да өр килэччи көрөн сыппыта. Түүн үөһэ ааспыта. Тунаара санаатынан Кырсалааҕар тиийэн хаалбыта. Эбэтин

Ефросиньяны, саҥаһын санаталаабыта. Алталааҕар саҥаһын аахха кыстаан олордоҕуна, урут харахтаан көрбөтөх тугут тириитэ сонноох эдэр дьахтар ыксалынан киирэн саҥаһыныын омуннаахтык дорооболоспуттарын санаан кэлбитэ. Тунаараны өйдөөн көрөөт: «Уой, бу оҕо үүт-үкчү дьүөгэм Дуунньа эрэйдээх курдук дии!» – диэт, түөһүн туттубутунан саҥа аллайбыттаах. Ыалдьыт дьахтар саҥаһыныын чэйдии олорон ботур-ботур кэпсэтэллэрин быыс нөҥүө оонньуу олорор кыысчаан баһын-атаҕын истэн аһарбыттааҕа. Ол сипсиһиигэ Дуунньа диэн аат кэтэҕэр туох эрэ дьиксиннэриилээх, дьулаан түгэн саспытын өйдөөх баҕайы кыысчаан сэрэйбитэ. Ол олоҕун устата ыйытыан дьулайар таабырыныгар кубулуйбута. Тахсан иһэн дьахтар кыыһы түүрэ харбаан ылан түөһүгэр ыксары туппута. Төбөтүттэн дэлби сыллаабыта. «Чэ, бакаа, дьүөгэм Дуунньа оҕото. Улаатан үөрэхтээх, дьоллоох киһи буолаар дуу…» – диэн баран, сиигирбит хараҕын соттубута. Ол кэннэ иэдэһиттэн сыллаат, ыксалынан тахса ойбута. Тунаара ити түүн ол тугут сонноох дьахтары өйдөөн кэлбитэ.

Таһырдьа тыал күүһүрбүтэ, аттынааҕы эргэ дьиэ сахсайбыт сарайын туорай маһын туллаҥнатан лабырҕаппыта. Ыйдаҥа тыгар сырдыгар уҥа эркиҥҥэ туох эрэ хара күлүк барыҥныырын таба көрөн, кыыс хаһыытыы сыспыта. Суорҕан иһигэр түспэккэ, иэҕэҥнии хамсыыр күлүгү сүүһүн аннынан сургуччу көрбүтүнэн оронугар олоро биэрбитэ. Соннук күөнтэспиттии көрөн олорбохтоон баран, таска үүнэн турар харыйа тыалтан хоҥкулдьуйа хамсыырын билэн, бэйэтэ бэйэтиттэн бэркиһэммитэ. Итинник буолааччы ээ, хараҥаҕа санаа баттыгаһа ыалластаҕына, сорох ардыгар киһиэхэ дуона да суохтан куттанар төрүөт көстөөччү. Тунаара сарсыарданан эрэ сыттыгын көбүтэн, түннүк диэки бастанан, кытаанахтык утуйан хаалбыта.

Үөрэх туттарсыыга дьэ итинник муна-тэнэ сылдьан, оптуобус тохтобулугар бэйэтиниин саастыы, кыра уҥуохтаах хара бараан кыыһы көрсө түспүтэ. Балыксыт балыксыты ыраахтан көрөр дииллэринии, биир кыһалҕаҕа сылдьааччылар тута кэпсэтэн, билсэн киирэн барбыттара. Тунаара медучилищеҕа лаборант идэтин билсэ, анараа кыыс төлөбүрдээх консультацияҕа баран иһэрин эппитэ. Болдьоспут курдук сарсыныгар кыргыттар эмиэ ити сиргэ көрсө түспүттэрэ. Анараа кыыс бириэмэтин таах сүтэримээри, хойуу үөт күлүгэр туран эрэ биология учуобунньугун ааҕа турара. Тунаара медучилищеҕа лаборант идэтэ үс сылга биирдэ арылларын, бу сылга оннук идэҕэ ылыы суоҕун билэн кэлбитин эппитэ. Элэккэй майгылаах кыысчаан Тунаара оччоҕо ханна туттарсыан сөбүн толкуйдаспыта. Туох идэни сэргиирин токкоолоспута. Кыыс тыаттан сылдьар диэтэххэ чобуо, иҥнигэһэ-толлугаһа

суох майгылааҕа, билбэтин ыйытан баран тэйэрэ. Бэйэтин курдук үөрэх туттарсааччылары көрсөн, комсомол обкомугар киин куорат үөрэҕин тэрилтэлэригэр киириэн баҕалаахтарга миэстэлэр кэлбиттэрин, кини Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар киириэн баҕарарын эппитэ. Тунаара бу сибэкки ойуулаах былаачыйатын аһары түһэр уһун көп суһуохтаах, сайаҕас майгылаах кыыһы олус сөбүлээбитэ. Бу турдахтарына, иннилэригэр оптуобус кэлэн хорус гыммыта. Тунаара аргыстаһарга болдьоспут киһилии, кэтэх аанынан киирсэн, соннук батыһан Ленин болуоссатыгар түсүһэн хаалбыта. Кыыһын тилэх үктээн, эркээйилээх суолу ыйан турар Улуу сирдьит пааматынньыгын кэннинээҕи үрүҥ дьиэҕэ киирсибитэ. Оччолорго Комсомол обкома билиҥҥи Бырабыыталыстыба иккис нүөмэрдээх дьиэтин аллараа этээһин хаҥас кынатыгар үлэлии олороро. Ыччаты үөрэххэ хайысхалыыр салаа кэбиниэтин аана ол кэмнэргэ сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри сабыллыбат этэ. Киин сиргэ үөрэниэн баҕалаахтар быыстала суох кэлэллэрэ. Тэлэллэн турар аан утары истиэндэҕэ ыччат бөҕө тоҕуоруһара. Ханнык дойду үөрэҕин тэрилтэлэригэр хайа салааҕа төһөлүү миэстэ бэриллибитин истиэндэттэн сирийэн көрөллөрө. Бэйэлэригэр олус эрэллээх, оскуоланы көмүс мэтээлинэн бүтэрбит икки кыыһы утары хостон тахсыбыт үлэһит батыһыннаран илдьэн, чөмөхтөһөн турааччылары силэйэн, Москва, Ленин­град университеттара, институттара биэрбит миэстэлэрин билиһиннэрбитэ. Тунаара тилэх үктээн кэлбит кыыһа кинилэр хоннохторун анныгар туран: «Тыа хаһаайыстыбатын идэлэригэр ханнык куоракка миэстэ баарый?» – диэн чаҕаарыйбыта. Итиэннэ хоруйдуохтарын иннинэ бэйэтэ була охсон киниискэтигэр суруммута. «Агрономияҕа – үс, ветеринар-лабораҥҥа – икки миэстэ көрүллүбүт», – кыра уҥуохтаах кыысчаан дьон хонноҕун анныттан кыбылла-кыбылла тахсан иһэн тыҥкынаабыта.

– Оттон арай, мин эмиэ Иркутскайы таллахпына? – диэн Тунаара көҥүл эрэйбиттии саҥа билсэн эрэр кыыһын диэки көрбүтэ.

– Тыый, бэрт дии оттон! Көрүүй, ветеринар-лаборант диэн идэҕэ икки миэстэ көрүллүбүт. Мин агроном идэтин талабын.

Дьэ ити курдук атырдьах ыйын саҥатыгар оптуобус тохтобулугар билсибит кыргыттар, эксээмэннэри этэҥҥэ ааһан, Иркутскайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын институтугар бииргэ киирэн хаалбыттара. Кыргыттар күһүөрү үөрэниэхтээх куораттарыгар үөрэ-көтө көппүттэрэ, биир институкка, биир уопсайга олохсуйбуттара. Тунаараҕа эрэ буолбатах, уопсайынан олоххо сэдэхтик тахсар табыллыы тосхойбута. Көр, киһи дьылҕатыгар кыл түгэн быһаарар оруола диэн – ити.

Хоһууна эмиэ баҕатыйбыт үөрэҕэр улахан үтүрүһүүтэ суох киирэн үөрүүтэ муҥура

суоҕа. Хабыытап кыыһын үөрэнэр сирэ дьиэтиттэн сыччах биэс хаамыылаах сиргэ турарыттан үөрэрэ. Кыыһа чугастааҕы оройуоҥҥа хортуоппуй хостооһунугар ый аҥаара үлэлии барбытын кэннэ Сүөдэр дьиэ иһинэн-таһынан ону-маны хомуйа, өрө тарда сылдьыбыта. Эргэ дьиэ олус бөҕүнэн туолбутун ыраастыырга сананан, хопполорго, куулларга эргэ таҥаһы-сабы, саппыкы арааһын, иһити-хомуоһу симитэлии-симитэлии, киэһэ хараҥаҕа чугастааҕы тэрилтэ ойоҕоһугар турар бөх мунньар сиргэ таспыта.

---

Дьиэҕэ соҕотох хаалбыт Хабыытап дьыбааҥҥа кэтэх тардыстан сытан ону-маны эргитэ санаабыта. «Били кыыһы бостуой соҕуруу ыытан! Бобон кэбиспэккэ сыыстым. Бэтэринээр үөрэҕэ манна суоҕар дылы. Ырааҕынан ыырдаммыта да, чэ, сырыттын! Көмөлөһүөм суоҕа. Эдьиийэ манна хайдах аһаан олорор, дьэ?! Хааһыны да сатаан буһараахтаабат. Иккиэн өйөһөн олоруохтара хааллаҕа». Сүөдэр тыастаахтык уҥа өттүгэр эргиллибитэ. Эдьиийин соҕотохтуу хаалларан соҕуруу үөрэнэ көппүт Тунаараҕа мөҕүттүбүтэ. Салгыы аны дьиэ кэтэҕэр бөҕү муспут эркин нөҥүө олорооччуларга таала кырыыламмыта. Күн сарсын итини хомуйтарарга уонна туох-ханнык быраабынан хаһааҥҥа диэри дьиэ быһаҕастаһан олорор былааннаахтарын быһаарсарга санаммыта. Дьиэҕэ тилэри хаһаайын киһи куортам төлөбүрүн да көрдүүрүм баа буолбатах диэн санааҕа оҕустаран ылбыта. Ол эрээри уолҕамчы санаата сыыйа уостан, «наһаалаамыым чэ, кыыһым соҕотох хааллаҕына олбуорун иһигэр чугас өйөһөр дьоннооҕо ордук, хайа итиэннэ эбэтинэн хаан аймахтара буоллахтара» диэн сыһыаны алдьаппат толкуйдаммыта. Куорат сиргэ олбуорга эр киһи баара санааны бөҕөхсүтэр. Хабыытап эдэр киһини аны суон дурда, халыҥ хахха курдук ылыммыта. Тахсан үчүгэйдик сэһэргэһэргэ, билсэргэ санаммыта.

Хоһууна хортуоппуйтан кэлэн, үөрэҕэ салҕанан барбыта. Сүөдэр илдьэ кэлбит кумааҕытынан өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһаҕа сүрэҕин көрдөрүнэн, сүүрбэччэ хонукка сытан эрэ эмтэниигэ анаммыта, сыыйа күүс-сэниэ киирбитэ. Икки сыллаах уоппускатыгар эбии бүлүтүөнүн хонуктара эбиллэн, Сүөдэр куоракка өр буолбута. Дойдутун ахтан хайа охсор быһаҕаһа хаалбыта. Си буолуохтааҕар булт тэрилин атыылыыр маҕаһыыннары кэрийбитэ. Саҥа саа, ботуруон, сааскы-күһүҥҥү куска-хааска сылдьарга куруму саппыкы, онтон да атын сээк тэрили атыыласпыта.

Биирдэ кыыһа үөрэҕэр сырыттаҕына, саҥа атыыласпыт булдун тэрилин хос кэтит остуолугар бэрийбитэ. Атыыласпыт малларыттан астынан, өссө иһигэр киҥинэйэн ыллаабыта. Онтон бэйэтэ да билбэтинэн саҥа саатын кыҥыы тутан булка үөмэр киһилии иҥнэх-кыҥнах куоҕаҥнаабыта, чохчос, хаптас гынан махчарыҥнаабыта. Санаатынан өргөс-чыпчаал

хайалар быыстарыгар, сааһын бултуур үрэҕэр тиийэн хаалбыта, үрдүк ыскаап кэтэҕинэн сиргэ сыылаҥхайдаабыта. Ити түгэҥҥэ эркин нөҥүө олорооччу ыала киһи туох эрэ кыһалҕатыгар үктэммитэ. Саалаах киһи остуол аннынан быарынан сыыла сылдьарын көрөн, соһуйан, куттанан, этэрдээҕин да эппэккэ, соннук айаҕын аппытынан тахсар ааны былдьаспыта. Сэмэй тоҥсууру истибэтэх Сүөдэр киһи киирэ сылдьыбытын билиминэ да хаалбыта. Хараҕар бултаах-алтаах сүүрүктээх үрэҕэ көстөргө, кулгааҕар хаас үөрүн саҥата, субу сапсынар кынаттарын тыаһа куһугуруурга дылыта.

– Хайа, аҕаа, хайдах буола сылдьаҕын бу?! – үөрэҕиттэн эрдэлээн төннүбүт Хоһууна соһуйан хараҕын көрүү бөҕөтүн көрбүтүнэн хос ааныгар туран саҥа аллайбыта.

– Ээ… Оттон ити… Оттон мин ити… – туох буола сылдьарын бэйэтэ да кыайан быһаарар кыаҕа суох Сүөдэр остуол анныттан нэһиилэ орҕостон туран кэлбитэ. Кыыһыттан дэлби кыбыстан, саатан, утары да көрбөтөҕө.

Хоһууна аҕатын аһына санаабыта. Дойдутун, бултуурун ахтара бэрт буолан ити дьаабылана сылдьарын өйдөөбүтэ.

Хабыытап түүн аанньа утуйбатаҕа. Икки төгүллээн күүлэҕэ тахсан табахтаабыта. Эдэригэр сынньанар диэн тугун билбэккэ ытыллар буурҕалыын өрө тустубут, ардай аһыылаах адьырҕаларга биир да төбө табаны былдьаппатах хотугу хоһуун, чиҥ тыллаах биригэдьиир билигин уруккута буолбатаҕын бэйэтэ билинэр буолбута. «Тулуһан биэнсийэҕэ тахсар кэмҥэ тиийдэрбин, Кырсалаахпар оргууй аҕай бултаан-алтаан, сынньалаҥнык сылдьыам этэ», – диэх курдук күүтүүлээх кэмин санаабыта. Чоруун хайа тэллэҕэр сыҕарыйыахтаах ыстааданы кытта ахтар-саныыр Эйээнэтэ көрсүөхтээҕин өйдөөн, дириҥник өрө тыыммыта. «Эйээнэ, сэгэриэм, саатар аҕыйах сыл эн сылаас сыһыаҥҥар иттэн, эн сымнаҕас илиигэр бигэнэн ылларбыан…» – диэн уйаҕас ахтылҕаҥҥа куустарбыта. Били былырыын этэ дуу, бииргэ буолуох баҕатын Хоһуунаҕа быктарабын диэн мөҕүллэн баран, рациянан сибээскэ тахса сылдьан, хобдох харда ылбытын Эйээнэтигэр этэн кэбиспиттээх. Истибититтэн олус хомойбут дьахтар тугу да саҥараахтаабатаҕа, өрө сыҥарыттан сылыктаатахха, ытыыр быһыылааҕа. Сүөдэр билигин санаатаҕына, соҕотох дьахтар олоҕо ыараханыттан кыһарыйтаран, эргэ тахсан хайаларын эмэ хоонньун сылыта сытар буолуон эмиэ сөп. Ону санаатаҕына, Хабыытап хахайдыы хаһыырыан баҕарара. Сибилигин ойон туран хомунуохтуу өрө-таҥнары хаамыталыыра.

Сарсыныгар киэһээҥҥи аһылыкка Сүөдэр, хойуу хаастарын түрдэһиннэрэн олорон, мас-таас курдук кытаанахтык дойдутугар төннөрүн туһунан эппитэ. Ити быһаарыныытын туох да тохтотор, туорайдаһар кыаҕа суоҕун кыыс аҕатын силлиэ-буурҕа

быһыта курбуулаан имиппит халыҥ тириилээх сирэйэ дьэбирсийбититтэн өйдөөбүтэ. Онто суох бу кэлиҥҥи кэмҥэ куорат сири ылыммакка, кумахха быраҕыллыбыт балыктыы тыына-быара ыгыллан сылдьарын бэлиэтии көрөрө. «Чэ, сөп. Барар буоллаҕыҥ дии оттон…» – диэбитэ кыыһа, киһи сөҕүөн курдук холкутук.

Дьокуускайга көспүт үһү диэбит Хабыытаптара кыстык хаар кыыдамнаан эрдэҕинэ көтөр аалынан тус хоту көтөн күпсүппүтэ. Аҕыйах хоноот, эрийэ-буруйа сыыйыллар үрэхтэри, үрдүк систэри уҥуордаан, ахтылҕаннаах Кырсалааҕар наарталаах табанан көтүтэ турбута.

(сэһэн салгыыта)

ЭДЭР СААС, ЭН ТУЛУЙ…

Тунаара үөрэнэр куоратын Иркутскайы хара бастакыттан олус сөбүлээбитэ. Чинчиһиттэр бу манна өссө биэс уон тыһыынча сыл анараа өттүгэр киһи аймах олохсуйа сылдьыбыт сибикитин быһаарбыттарын, Ангара өрүс кытылыгар турар Иркутскайы Ленинградтан да аҕа саастаах дииллэрин кыыс саҥа истибитэ. Кыыс үөрэнэ тиийдэҕин сыл история кэрэһиттэрэ буолбут былыргы тутуулары, таҥара дьиэлэрин, дойду историятын түгэҕиттэн хорутан кэпсиир баай ис хоһоонноох музейдары көрбүтэ. Өссө саамай сүрүнэ – куорат аҥаара үгүс ахсааннаах көрдөөх-көхтөөх устудьуон аймахтан турарын курдук ылынан сөҕө үөрбүтэ. Тунаара институкка талбыт ветеринар-лаборант идэтин туһунан өйдөбүлү дьэ ылан, санаатын ууран туран үөрэнэн барбыта. Ый аайы ылар истипиэндьийэтин тыҥыраҕын саҕатыгар кэмнээн туттубута. Кыһалҕатын оҥорон ити кыһын олус сытыы тыаллаах, тымныы кыһын сатыылаабыта. Кыргыттара бары истээх сон кэппиттэрэ. Үөрэнэр сирэ уопсайыттан ыраах буолан, дэлби тоҥон тиийэрэ. Сөтөл бөҕөтө буолан, лиэксийэлэри да мэһэйдиирэ. Быстыа дуу, ойдуо дуу, Тунаара истээх сон ыларыгар аҕатыттан харчы көрдөспүтэ. Онуоха биирэ көннөрү сукуна сон кэлэр харчытын эрэ ыыппыта. Дьүөгэтинээн өрөбүл күн маҕаһыыннары кэрийэн, дэлби тоҥон, иттэ таарыйа чэпчэтиллибит табаардары атыылыыр маҕаһыыҥҥа чуучугураһан киирбиттэрэ. Ыгдаччы тоҥмут кыыс, илиитин батарыайаҕа үтэн туран, хараҕа күрэҥ өҥнөөх соҥҥо хатаммыта. Атыыһыт дьахтар ону бэлиэтии көрө охсон, «сону кэтэн көр, өҥө, моһуона эйиэхэ анаабыт курдук» диэн кутугунаппыта. Баата истээх сону кыыс кээмэйдэнэн көрөн баран сирбэтэҕэ, талымастыыр да кыах суоҕа. Сып-сап төлөһөн, ичигэс сону кэппитинэн уопсайдарыгар тиийбиттэрэ.

Хосторугар техникуму бүтэрэн баран зоотехниктаабыт, үһүс кууруска үөрэнэр отуччалаах Тамара уларсыбыт хобордооҕун ыла киирэн турара. Кини саҥа үөрэнэ киирбит ыаллыы хоһун кыргыттарын балтыларын тэҥэ көрөрө-истэрэ, ыйдааҕы аска хайдах ааҕынан кыттыһары, ханнык аһы атыылаһар барыстааҕын кытта сүбэлиирэ.

Үөрэҕи көтүппэттэрин ирдиирэ, оонньууга-күүлэйгэ сылдьалларын хааччахтыыра. Онон көҥүл сылдьыан баҕалаахтарга сөбүлэппэтэ да баара. Ол эрээри үгүстэр кинини Эдьиий Тома диэн ааттыыллара.

Дьэ бу киирэн туран кини Тунаара сонноммутуттан олус үөрбүтэ. Эргитэ сылдьан көрбүтэ. Боростуой сукуна ахсарыллыбат, кыыс аймах саҕынньахтаах эрэ буоллаҕына киһи тэҥэ сананар кэмэ кэлэн, атыттар соҥҥо сыана быспатахтара. «Та-ак, киэһэ миэхэ киирэ сылдьаар, тугу эмэ эбии толкуйдуохпут», – диэбитэ Эдьиий Тома тахсарыгар. Кини бу хос олохтоохторуттан көрсүө-сэмэй майгылаах, хараҕа кылара суоҕа буоллар дьүһүнүнэн барыларын баһыйыах кэриҥнээх Тунаараны ордороро. Сатабыллаах, түргэн-тарҕан туттунуулаах Эдьиий Тома ити киэһэ Тунаара сонугар уһун сыҥаахтаах бэйэтин эргэ кырса бэргэһэтин көтүрэн, саҕа уонна сиэхтэригэр бэлэнньиктэри тигитэлээбитэ. «Дьэ эрэ! Соммут букатын атын көрүҥнэннэ ээ», – диэн баран көрүдүөр уһугар турар улахан сиэркилэ диэки сиэппитэ. Эдьиий тэҥэ кыыс иһирэх сыһыаныттан, сонноммут үөрүүтүттэн Тунаараҕа, бэл, тымныы уопсайдара сылыйбыкка дылыта.

Кыһалҕалаах олохтоох устудьуон аҕыйаҕа суоҕа. Сорохтор дуона да суох уустугу тулуйбакка, дьоннорун да ахтан, үөрэхтэрин быраҕан бараллара. Оттон Тунаара тиһэҕэр диэри үөрэниэхтээхпин диэн бигэ, өһөс санаалааҕа. Сэргэстэһэ хоско эмиэ кини курдук быстыынньа олохтоох нуучча кыыһа баара. Кинилиин быыс буллаллар эрэ уопсайдарыттан тэйиччи баар оҕуруот аһын харайар базаҕа баран үлэлииллэрэ.

Сиргэ тимириэхчэ көрүҥнээх оҕуруот аһын харайар сир никсигинэн аҥылыйара, түгэҕин диэки тиийдэххэ, кэмигэр хараллыбатах сытыйбыт-ымыйбыт сүптүр сытынан саба охсоро. Бу сытыган уораҕайга киирэр аһы сир анныттан тахсыбыт абааһыга дьүөрэлии бар түү сирэйдээх, халыҥ хаттыгас кири-буору иҥэриммит бириһиэн сонноох киһи дьаһайара. Кыргыттар бу тымныынан аргыйар бүлтэччи көрбүт харахтаах киһини ырааҕынан тумналлара. Ойоҕо тахтайбыт кыра уҥуохтаах, чубугураабыт, чурукунайбыт хатыҥыр дьахтар кэлэр-барар үлэһиттэри бэрт түргэнник оннуларын буллартыы охсон үлэ тэтимигэр киллэртиирэ, биэдэмэһигэр бэлиэтэтэлиирэ. Ол быыһыгар, уу тибиирэ-тибиирэ, сэниэлээхтик сар-сур бөҕү-сыыһы сиппийэрэ.

Хамнастарын таһынан амарах санаалаах дьахтар ыраахтан сылдьар кыһамньылаах баҕайы кыргыттарга кистээн хортуоппуй, хаппыыста суулаан биэрэрэ. Тунаара ол хаппыыстатын, сороҕор хортуоппуйу хобордооххо сырдьыгынатан, минньигэс сыт-сымар бөҕөтүн ыһаардара, ас тардан хоһун кыргыттарын үөрдүтэлиирэ. Үлэлээн ылар хамнаһыттан Тунаара чэпчэки сыаналаах таҥаһы атыылаһан кэтэрэ.

Үөрэххэ барыыга автобустаммакка, сып-сап хомунан институтугар сатыы түһүнэн кэбиһэрэ. Биирдэ кэргэнин массыынатынан үлэтигэр бырахтарар кураатара күн аайы үөрэнэр куорпуска сүүрүү-хаамыы былаастаах дайбаан кэлэр кыыс кини эбитин дьэ билэн сөхпүтэ. «Ити кыыс хааман иһэр дуу, сүүрэр дуу диэн таайа сатааччыбын ээ. Онтум бэйэм кыыһым эбит дии!» – диэн саҥа аллайбыта. Салайар кууруһун оҕолорун олохторугар-дьаһахтарыгар олус кыһамньылаах, сааһыра баран эрэр преподаватель биирдэ бүтэһик лиэксийэ кэнниттэн кэбиниэккэ иккиэн эрэ хаалбыт кэмнэригэр Тунаара туох дьиэ кэргэҥҥэ улааппытын, дьонун-сэргэтин туһунан ыйыталаспыта.

– Ийэм мин букатын кырабар, алта эрэ ыйдаахпар суох буолбут. Бэтэринээр идэлээҕэ үһү. – Тунаара ол түбэлтэ туһунан маҥнай олох кыратыгар, кэлин дьон кистээн кэпсэтэриттэн баһын-атаҕын истибит буолан, ону саныырыгар өрүү ыарахан этэ. – Аҕам баар, улахан ыстаадаҕа биригэдьиир.

– Үөрэнэр идэҥ утумунан кэлбит буолан, интэриэһиҥ күүстээх эбит, – сессиятын үчүгэй сыаналарынан саппыт кыыһы кураатара хайҕаабыта. Онтон сыыйа иһирдьэ киирэн, сөбүлүө суоҕа диэн сэрэнэ санаатар да, хаһааҥҥыттан хараҕа итинник буолбутун ыйыппыта. Кыыс үстээҕэр остуолтан үлтү түспүтүн, сыл буолан баран көрдөрбүттэрин харах балыыһата аккаастаабытын туһунан эппитэ. Кураатар, кыыс кэпсиирин саҥата суох истэн баран, Иркутскайга харах балыыһатын кыаҕа улааппытын, итинник бодоҥу кыайыахтарын сөбүн туһунан этээри гынан баран, аны кураанах эрэли олохсутуом диэн саҥарбатаҕа. Бастакы сэмиэстири түмүктүүр эксээмэннэр бүппүттэрин кэннэ, арыый тыын ылбычча, харах клиникатыгар киирэн, билэр офтальмологын көрсүбүтэ. Уһун өрөбүлгэ Тунаара дойдулаабатын билэн, клиникаҕа көрдөрүнэргэ толуон ылан кэлбитэ. Улахан куорат тэрилтэлэригэр үктэммэтэх кыыс, толлон саарыы-саарыы, бырааска киирбитэ. Көрө түһүүгэ олороро да, турара да биллибэт намыһах уҥуохтаах киһи эҥинэ аппарааттарынан чинчийбитэ, ол кэнниттэн төлөпүөнүнэн кимниин эрэ уһуннук кэпсэппитэ. Кэпсэтэн бүтэн баран, Уфаҕа стажировкаҕа сылдьар хирург-офтальмолог уочаракка суруйары көҥүллээбитин, ол уһун испииһэккэ кини аата аны сайын эрэ сыҕарыйан тиийиэн сөбүн санаппыта. «Үчүгэй хирург испииһэккэ ылыыта – бэйэтэ табыллыы, күн бүгүн кыайыы аҥаара диэн өйдүөхтээххин», – диэн бырааһа эрдэттэн эрэннэрбитэ. «Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар» дииллэринии, эпэрээссийэттэн салла саныыр кыыс холкутуйа быһыытыйбыта.

Бастакы кууруһун ситиһиилээхтик түмүктээн, тутар этэрээккэ суруйтаран, хомуна-­ньиминэ сырыттаҕына, эпэрээссийэтин болдьоҕо субу кэлбитин санаппыттара. Нэдиэлэ иһигэр ирдэнэр анаалыстарын туттартаан, Тунаара балыыһаҕа киирбитэ. Эпэрээссийэтэ этэҥҥэ ааһан, көрө түһүүгэ кылара тута харахха быраҕыллыбат буолбута. Хараҕын балай эмэ ортотун диэки сыҕарыппыттар этэ. Хирура сыл аҥаарынан өссө иккис эпэрээссийэни былаанныырын эппитэ. Онон эмиэ уочарат тэтэрээтигэр киллэрбитэ.

Тунаара тутар этэрээти кытта барсара сатаммат буолбута. Балтараа ый ыараханы көтөҕүү букатын көҥүллэммэтин били маҥнай көрдөрүммүт бырааһа хос-хос лаппыйан эппитэ. Онон олорор уопсайын коменданыттан өрөмүөн үлэтигэр ыл диэн көрдөспүтэ. Амарах комендант: «Чэ, эйиэхэ да син сөптөөх түбүк көстүө», – диэбитэ эйэҕэстик. Уопсайга сайылыы хаалар түөрт кыыһы комендант аллара этээс биир кэҥэс хоһугар мунньан олохтотолообута. Кыргыттар сууйуу-сотуу, кырааскалааһын үлэтигэр тардыллыбыттара. Күһүнүгэр сүгэр-таһар, өрөмүөннүүр биригээдэ уолаттарыныын икки улахан уопсай үлэтин бүтэрэн туттарбыттара, ботуччу соҕус хамнас аахсар үөрүүтүн билбиттэрэ.

Тунаара үөрэҕин иккис сыла түмүктэнэрин саҕана кистэлэҥнэммитэ. Хас үүнэр күнтэн туох эрэ биллибэт кэрэни, олус сырдыгы, ырааһы көһүтэр дьикти саас үүммүтэ. Үөрэҕэр баран иһэн көрдөҕүнэ, билбэт дьоно кытта сирэйдиин сырдаабыт, санаалыын сымнаабыт курдук этилэрэ. «Ээ, дьиҥинэн үтүө майгылаах эбит ээ. Ону мин куруутун дьэ тоҕо…» – диэн, бэл, киҥнээҕинэн ааҕа сылдьыбыт вахтеруттан кэбиниэт күлүүһүн сурунаалга илии баттаан ыла туран санаан аһарбыта.

Сырдык чачархай баттаҕын бугудьууланар, сиэркилэ иннигэр эргичийэр буолбутун Эдьиий Тома бэлиэтии көрбүтэ.

– Тунаарочка, бу эмиэ ханналаатыҥ? – хара плаһын кымырдаҕас курдук ортотунан быакаччы тардынан, куударалаах баттаҕын санныгар сахсаччы түһэринэн, тиэтэллээхтик кирилиэһинэн тыбыгырайан иһэр кыыһы биирдэ күөйэ тутан ылбыта.

– Киинэлээтим.

– Кимниин?

– Оттон… Киинэҕэ билиэттээхпин, – кыыс тэтэрдиммит уоһун хаххалыы тутан туран: – Кинилиин, күүтэн турар ээ, – диэбитэ.

– Ы-ых. Чэ, оттон сэрэнэн сырыт.

Эдьиий Тома итиччэни истэн баран суһаллык түннүккэ ойбута. Эппилиэттээх плащтаах, плаһа курдаах, фуражкалаах, уһун дьылыгыр уҥуохтаах уол Тунаараны кытта уопсай олбуоруттан сэргэстэһэн тахсыбыттарын хоһун түннүгүттэн сыныйан көрбүтэ. Уол кыыһы илиититтэн сиэтээри гынарын биирэ сөбүлэммэккэ илиитин сиэбигэр куоттара угарын биһирээбитэ.

Эдьиий Тома биирдэ хоһугар ким да суоҕуна Тунаараны чэйгэ ыҥыран, оргууй кимэн, кистэлэҥин тоҕо сүөкэтэн ылбыта. Авиатехниктары бэлэмниир техникуму бүтэрээри сылдьар Өймөкөөн уолунуун Ньургуннуун Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэригэр олунньуга болуоссакка ыытыллыбыт тэрээһиҥҥэ аан маҥнай көрсүбүттэрин билбитэ. Субуота аайы киинэҕэ ыҥырарын, сквергэ баран олороллорун кыыс килбиктик сэһэргээбитэ.

– Тунаара, уол ыҥырда эрэ дии-дии ойон туран барсан-кэлсэн хаалыма. Сибэкки тэҥэ нарын, айылҕа айбытынан ырааһынан сылдьар сэмэй кыыс бэйэтин сыаналаныахтаах, үрдүктүк туттуохтаах. Ээх хоту сылдьыма. Легкодоступнай кыыс диэҕэ. Үөрэхпэр мэһэйдэтэбин эҥин диэн сороҕор аккаастаа, суох диэн тылы тутта үөрэн. Оннук кыргыттары уолаттар ордук ытыктыыллар, – Эдьиий Тома сүр боччумнаахтык туттан олорон сүбэлээбитэ.

– Ээ, даа? – сүүрбэччэ сааһыгар диэри биир да уоллуун доҕордоһон көрбөтөх Тунаара Ньургун ыҥырдаҕына суох диэн аккаастаан хомотон ыытарын санаан саҥа аллайбыта.

– Билсибит кэмҥит да кылгаһа бэрт. Сыччах икки аҥаар эрэ ый! Кылгас кэм иһигэр эн киһи билбэт гына уларыйбыккыттан ытырыктатан онно-манна киирэн биэриэ диэн сүбэлээн этэбин. – Мөҕүллүбүт оҕолуу умса туттан олорор кыыс санныгар Эдьиий Тома сымнаҕастык тайаммыта. – Өһүргэнэ, хомойо санаама, Тунаара. Эйигин харыстыырым бэрдиттэн этэ-саҥара олордоҕум. Мин көрүүбэр, аныгы уолаттар сытыыкалара бэрт курдук. Кыыска сыһыаннара да уларыйбыт. – Эдьиий Тома чааскыларга эбии чэй кутуталаабыта. – Үөрэҕин бүтэрэн бараары сылдьар сүүрбэ түөртээх сиппит киһиттэн сэрэниэххэ эмиэ сөп курдук.

Ити курдук ыаллыы хоско олорор Эдьиий Тома үөрэҕин бүтэрэн барыар диэри Тунаараны хараҕын далыгар тута сылдьыбыта.

---

Үөрэхтэрин үһүс сылыгар урукку курдук кинилэри бүөбэйдэһэр, көрөр-истэр киһи аны суоҕа. Бобуу-хаайыы суох буолан, икки кыыс көҥүл соҕустук туттан барбыттара. Үөрэҕи көтүтэллэрэ, күүлэйдиэхтэрин да саныыллара. Тунаараҕа аадырыстаан, Эдьиий Тома сурук суруйара. Кыргыттары ахсыыларынан ыйыталаһара. Суругар да сүбэтэ-амата, сэрэтэрэ элбэх этэ. Зырянка пордугар авиатехнигинэн анаммыт Ньургунуттан Тунаара маҥнай утаа олус истиҥ тыллаах суруктары тутара. Күн өрөппөккө тута хоруйдаат, үрүмэччи тэҥэ көтөн-дайан, уулусса нөҥүө баар почта дьааһыгар түһэрэрэ. Ол эрээри хотуттан кэлэр суруктар улам уһуннук кэтэһиннэрэр буолбуттара.

Кыһын устудьуоннары дойдуларыгар практикаҕа ыыталаабыттара. Дьиэлээх тэҥэ сананан, кыыс Аппа уҥуор эдьиийигэр тиийбитэ. «Хайа, киин сир кыыһа Тунаара кэллэ дии! Букатын уларыйан хаалбыт! Дьэ аас!» – өр көрбөтөх эдьиийэ үөрэ көрсүбүтэ. Урут олорбут аймахтара бүөлээбит хапытаалынай эркиннэрин арыйан, илин өттүнээҕи ааны бүөлээн, ат эккирэтэр улахан дьиэҕэ тилэри Хоһууна олороро. Ол эрээри соҕотох буолбатах этэ. Хостору кэрийэ көрдөххө, хас да сыттыктаах кэтит дьыбаан, ол аттыгар олоппос туорайыгар эр киһи бинсээгэ ыйанан турара. Онон сылыктаатахха, килбэлдьигэс иилээх ачыкылаах, былыргы аристократтардыы чынарыйбыт, хаптаһын курдук хапсыгыр таһаалаах уһун киһи күтүөт буолан киирбитигэр сөп курдуга. Ити кэмҥэ аҕалара кэлэ сылдьар буолан, Хабыытаптар болдьоспут тэҥэ үһүөн түбэһиспиттэрэ. Аҕалара кэһиилэнэн кэлбит ахтылҕаннаах тоҥ балыгын сии олорон өр сэһэргэспиттэрэ. Ыраахтан кэлбит устудьуон үөрэҕин, олорор уопсайын, бэтэринээр-лабараан идэтин сэргээбитин, чугастааҕы пиэрмэлэргэ практикаланалларын, наука-чинчийии институтугар, лабораторияҕа дьарыктаналларын кэпсии-ипсии олорбута. Хоһууна балта улаханнык сайдыбытын, билэрэ-көрөрө элбээбитин, саҥата-иҥэтэ чиҥин, дьүһүнэ, сирэйэ-хараҕа кытта тупсубутун бэлиэтии көрбүтэ. Оттон Тунаара эдьиийэ сирэйин-хараҕын табан оҥостор буолбутун, урукку малаҕар сирэйэ синньээн, дараҕар санна намчытыйан, бииллэнэн ис киирбэх көрүҥнэммитин кэрэхсээбитэ. Урукку кэмҥэ Хоһуунаны кэнниттэн көрөн уолга майгыннатар буолаллара. Уһун атаҕын иннин диэки уунаҥната тэбэн, тирии кууркалаах, тирии бэрчээккилээх, эбиитин куондарын умса уурунан кыргыттар ортолоругар багдаһыйан иһэр буоллаҕына, боруок-тэриэк көрдөөбүт уолаттар кырбаары эргийэ көтөр, охсон-тэбэн ааһар түбэлтэлэрэ баара. Оттон билигин иннилэригэр номоҕон дьүһүннээх букатын атын Хоһууна нуоҕайан олороро.

Аҕалара, урут өрө сүгүллэҥнээн, уҥуохтуун-арҕастыын улахан күлүктээх киһи этэ. Кэлин ыарытыйан, биллэ хаппыкка, кыччаабыкка дылы көрүҥнэммитин өр көрбөтөх кыра кыыс тута бэлиэтээбитэ. Тоҥ балыгын эбии кыһаары турбут аҕатын үрдүгүн атаах кыыһа бэйэтигэр кэмнээбитэ, хааһыгар эрэ диэри тиэрпитэ.

– Хайа, аҕаа, уҥуоххунан миэхэ ситтэрбиккин дии. Хайдах кыччаан хааллыҥ? Бу дии, бачча эрэ. Өссө кэтэҕиҥ тараҕайдаммыт.

– Киһи хайдах өрүү өрө биэрэн иһиэй, мөлтүүр-ахсыыр кэм кэлэн иһэр буоллаҕа…

Сүөдэр сүрэҕинэн мөлтөөн, ыллаллар куорат балыыһатыгар киирэн эмтэнэ түһэн тахсар баҕалаах кэлбитэ. Бу кэлиитигэр кыыһа киһилээх олорор буолан соһуппута. Хоһуунаттан лаппа саастаах, кимистигэс уостаах, кубаҕай дьүһүннээх, нууччалыы эрэ саҥарбыт күтүөтү Хабыытап иһигэр киллэрбэтэхтии халты көрө сатыы, дьиэс-куос туттан олорбута. Сиикэй аска чугаһаан көрбөтөх күтүөт туомугар эрэ аһаан баран, үрүҥ салпыакканан уоһун-тииһин соттубута уонна туран хоһун диэки ааспыта. «Чыычаах курдук аһыыр эр киһи эбит», – диэн аҕалара мыынан саҥа таһаарбытыгар, Хоһууната кынчарыйан кэбиспитэ. Күтүөт бэйэтэ таас дьиэлээҕин, эргиэн улахан тэрилтэтин салайарын, аҕыйах ыйынан үөрэҕин бүтэриэхтээх Хоһуунаҕа үлэ миэстэтин бэлэмнээн олорорун кыыс быктарбыта.

Күн-дьыл ааһан испитэ. Томороон тымныы уостан, халлаан сылыйан барбыта. Тунаара дьиэтиттэн бэтэринээрдэр лабораторияларыгар күн аайы сатыы сылдьара. Оройуоннартан киирэр анаалыстары олус кичэйэн бэрэбиэркэлэһэрэ. Сүөһү сыстыганнаах ыарыыларын тарҕаммыт төрдүн үөрэтиһэрэ. Эдэркээн кыыс бу үлэҕэ санаатын күүскэ ууран үлэлиирин аҕа саастаах салайааччы хайгыыра. Үөрэҕин бүтэрдэҕинэ ханна үлэлиир баҕалааҕын ыйыталаһара, бүтэрдэххинэ бу диэки биллэ сылдьаар диэн практикатын «туйгунунан» сыаналаан ыыппыта.

Тунаара үөрүүтүттэн көтөн-дайан дьиэтигэр киирбитэ да, кини үөрүүтүн үллэстиэх быһыы-майгы суоҕа. Эдьиийэ кэм да туохтан эрэ ис буолбакка кыыһыра-тымта сылдьара.

– Сүөһү ыарыытын дьиэҕэ киллэрээри тоҕо таҥаскын таһырдьа хаалларбаккын?! – диэн кыыһыра тоһуйбута. – Кууркаҕын таһааран тэрээсэҕэ ыйаа!

– Лабораторияҕа ити таҥаһынан сылдьыбаппыт ээ, ону баара. Күн аайы стерилизацияламмыт халаат, бэрчээкки. Онно дьөрү быыл да суох. Барыта кытаанах дезинфекция.

– Буоллун! Син биир кутталлаах тэрилтэ. Арба, соло киһи аҕаҕар тугу эмэ астаан балыыһаҕа илдьэ охсон кэл! – диэн дьаһайбыта.

Тунаара саҥата суох куукунаҕа букунайбыта. Эдьиийин тоҥуй сыһыанын кыратыгар баардылаабат этэ, буолуохтааҕын курдук ылынаахтыыра. Улаатан истэҕин аайы ону сөбүлээбэт буолбута, утарсыах санаа уһуктара. Ол туран элбэх бииргэ төрөөбүттээх дьүөгэтин эдьиийдэрэ, сурустара хайдах курдук истиҥ сыһыаннаахтарын, бэйэ-бэйэлэрин ахтыһалларын-суохтаһалларын санаан кэлбитэ. «Оттон биһиги иккиэ бэйэбит тоҕо тэйиччибитий? Хоһууна тоҕо миэхэ тоҥуй сыһыаннааҕый?» диэн ыйытыкка муммута. Ону ийэтэ суох иитиллэн, иэримэ дьиэҕэ истиҥ сыһыан, эйэҕэс эйгэ олоҕурбатаҕыттан буолуо дуу диэн быһаарбыта.

Киэһэлик аҕатыгар ас илдьэн кэлэн олордоҕуна, аргыстаһан кэлбит кыыһа эрийбитэ. «Аймахпыт киһи икки билиэти уурдарбыт. Өрөбүлгэ тиийэн билиэппитин ыла охсуох», – диэн болдьоспута. Ити киэһэ Тунаара практикатын күннүгүн саҥа тэтэрээккэ устубута. Сарсыарда эрдэ туран куукунаҕа тэлэбиисэри холбообутугар, эдьиийэ силбиэтэнэн тахсан арааран кэбиспитэ.

– Киһи биирдэ өрөөн уһуннук утуйаары гыммытыгар! Туох ааттаах барытыгар мэһэй-таһай… – диэн баран, курдары көстөр уһун пеньюарынан тэлээриҥнээн тахсан, хоһун аанын тыастаахтык саптыбыта.

Күнүс биирдэ уһуктан баран, уутун алдьаттарбытыттан эмиэ кыҥкыйдаан турбута.

– Олус да мэһэйдэттиҥ миэхэ. Барыам ээ, барыам. Бэйэм да бу дьиэҕэ тыыным-быарым ыгыллан биэрдэ. Биир ийэттэн-аҕаттан төрөөбүт курдук буолбатахпыт. Оҕо эрдэхпиттэн туой туоратаҕын, – урукку кэмҥэ биир да тылы утары саҥарбат бэйэтэ, Тунаара хардарсан турбута. – Эбэбититтэн, хос эһэлээх эбэбититтэн хаалбыт уопсай дьиэбит буолбатах үһү дуо?

– Һы! Ити баар дии кинилэртэн хаалбыт сууллаары турар дьиэ, – Хоһууна түннүгүнэн эргэ дьиэни ыйбыта.

– Ити дьиэ бу учаастакка баар буолан, бу саҥа дьиэ турдаҕа.

– Эн бу дьиэ кимиэнэ буоларын билэҕин дуо? Аҕабыт балыыһаттан таҕыстаҕына дьэ ыйытаар эрэ, – Хоһууна кыһыппыттыы үөннээхтик мүчүҥнээбитэ.

Сарсыныгар Тунаара бөх угар ампаарга кубулуйбут эргэ дьиэҕэ тахса сылдьыбыта. Кыра-кыра хостордоох тоҥ дьиэҕэ хаамыталыы сылдьан, түөртээҕэр бу дьиэҕэ эбэтинээн Ефросиньялыын хоммутун өйдөөн кэлбитэ. Оччолорго хоту үлэлии барарыгар хатаан хаалларбыт түгэх хоһун эбэтэ арыйан киирэн быыллаабытын, онно баар ороҥҥо иккиэн утуйбуттарын үдүк-бадык өйдөөбүтэ. Бу дьиэҕэ саҥа холбоһон ыал буолбут Ефросинья таайын уола аах оҕо төрөтөн, буруо унаарытан үтүө саастарын бараабыттара да, дьөрү ким да ол хос аанын олуйбатаҕа. Ефросинья хайдах хаалларбытынан, өргө диэри соннук турбута. Арай кэлин саҥа дьиэ туттарарыгар Хабыытап хос аанын олуйан бэйэтэ киирэн олорбута. Эркиҥҥэ ыйаммыт улахан араамалаах хаартыскалар кинини батыһа көрөллөрүн абааһы көрөрө, утуйарыгар эрэ киирэн, суорҕанын сирэйигэр саба тардынара. Ол да ырааттаҕа…

Тунаара ханнык эмэ сырдыгы барбах аһарар, бадыа-бүдүө буола быыллыйбыт болоорхой түннүк сырдыгар кыһайан, латыынныы алпаабытынан суруллубут кинигэлэри көрбүтэ. Бэтэринээрдэргэ анаммыт кинигэлэр буолалларыттан дьиибэргээбитэ. Ол аата хос эһэм эмиэ бэтэринээр эбит дуу диэн толкуйдаабыта. Былыргы хомуоту арыйан көрүөн санаабыта да, «эн кимҥиний?» диэбиттии эркинтэн тонолуппакка көрөр харахтартан толлон тугу да тыыппатаҕа. Хостон тахсан иһэн хайдах эрэ иэнэ кэдэҥнээн ылбыта. Ити хостон хайалара эрэ соһон таһаарбыт оһуор-мандар ойуулаах күөх улахан хоппотун сэгэтэн көрбүтэ. Тунаара бу малы эмиэ өйдүүр. Эбэтэ ол кэлэ сырыттахтарына, киэһэ аайы толору маллаах хоппотун бэрийэрэ. Өр да өр хаартыскалары көрөрө, атын да кумааҕылары сыымайдыыра. Бэйэтин кытта хоту илдьэ барбыт сиэдэрэй киэргэллээх кыра холбуйаҕа хаартыскалары атын да кумааҕылары уктубутун өйдөөн хаалбыт. Бу дьиэ ампаарга кубулуйбутун кэннэ хос аана арыллан, хоппону соһон таһаардахтара.

Кутуйах ордуута буолбут эргэ хоппо иһэ кураанах тэҥэ этэ. Түгэҕэр кэлгиэлээх саһарбыт кэмбиэрдээх суруктар бааллара. Сииккэ ылларбытын ааһан, бытарытта сылдьар буолбут суруктары киһи холбоон-илбээн ааҕар кыаҕа суоҕа. Таҥаска суулана сылдьар хаартыскалаах альбом эмиэ буорайаахтаабыт этэ эрээри, ортотугар син бүтүттэр бааллара. Куукула курдук кыыс ийэлээх аҕатын санныларыгар тайанан туран түспүт хаартыскалара болҕомтотун күүскэ тарпыта. Кэтэх өттүн көрбүтэ «Никоновы с дочкой Фросей» диэн суруктаах… Тунаара сэрэйбитин курдук, эбэтэ Ефросинья оҕо сылдьан ийэлээх аҕатын кытта түспүт эбит. Ити кэннэ өссө биир хаартыскаҕа үрүҥ баартыктаах, уҥа илиитигэр бартыбыаллаах, хаҥаһын үс атахтаах остуолга тоҕонохтуу ууран турар кыыс оҕо турара. Иһирдьээҥҥи хоско араамалаах хаартыскаҕа хос эбэлээх эһэтэ олороллорун чуолкайдаабыта. Өрдөөҕү дьон диэтэххэ, Никоновтар лаппа кыанар дьон буолаллара таҥастарыттан-саптарыттан көстөрө. Оччотооҕу киэбинэн хос эһэтэ үөрэхтээх киһи буоларын буочарыттан, дьирбиилээх харахтара туох эрэ дьоһуннааҕы, дириҥи санаабыттыы көрөн олороруттан ундаардыахха сөбө. Оттон хос эбэтин кэрэ сэбэрэтигэр олоҕор табыллыбыт дьоллоох дьахтар дуоһуйуута көстөрө. Сотору кэминэн күртэриллээри турар дьиэ иһинээҕи түүнүгүрбүт альбомтан Тунаара бүттэлээх соҕус хаартыскалары уонна хос эһэтэ Ленинградтан дьонугар ыыппыт кэмбиэрдээх суругун уктубута.

Тунаара мэлдьи элбэх аймахтаах дьоҥҥо ымсыырара. Арай кинилэр эрэ туох төрдүлээхтэрэ, хайа сиртэн сыдьааннаахтара биллибэт, туллан түспүт мутук тэҥэ этилэрэ. Аҕалара өйдөнөр, хотугу киһи. Ол эрээри Хабыытаптар диэн тоҕо эрэ кинилэр эрэ. Эдэригэр өлбүт абаҕаларын кэргэнэ, соҕотох саҥастара кинилэргэ чугаһа. Ийэлэрин өттүттэн эбэлээхтэрин эрэ билэллэрэ. Сыччах, ол кэннэ аймах диэн суох.

Өйүүнүгэр Хабыытап балыыһаттан тахсан дойдулуур буолбута. Соҕуруу үөрэнэр Тунаара харчы хааллараарай диэн сирэй-харах манаспыта да, аҕата эмиэ уруккутунуу халты көрө сылдьара. Күнүс аҕалара авиапорка киирээри таҥна турдаҕына, муҥнаах булугас, эрэйдээх этигэс дииллэринии, кыыс тутуу былдьаһан:

– Аҕаа, оттон миэхэ кыратык… харчы биэрбэккин дуо? – диэхтээбитэ.

– Хоһууна саҕынньах ыларыгар харчыбын олоччу тоҕо сүөкэтэн ылбыта, – диэбитэ аҕата, ол кэннэ бэркиһээтэҕэ буолуо, сиэбин хастан, хапсыйбыт кумааһынньыгыттан кыра ордуктааҕын ууммута.

Аҕалара хоту көттөҕүн киэһэ Тунаара түгэх хоско мөлтөх уоттаах лаампа сырдыгар кыһайан, латыынныы алпаабытынан суруллубут хос эһэтин суругун холбоон-самсаан ааҕа сатыы олорбута. Хоһууналаах хосторугар малы-салы сыҕарытар тыастара баара.

– Тунаара-а, кэл эрэ! – Хоһууна дьарымталаахтык үөгүлээбитэ. – Рудольф көһүлүөгэ сүттэ. Көрбүтүҥ дуо?!

– Суох, көрбөтөҕүм. Тоҕо ону миигиттэн ыйыттыгыт? – Улаханнык соһуйбут кыыс тыал ытыйбытыныы ыһыллыбыт хос ааныгар төгүрүччү көрөн турбута.

– Оччоҕо ханна барар?! Иннэни көрдүүр тэҥэ көрдөөтүбүт да суох. – Хоһууна балтыгар ынан кэлбитэ. – Бу дьиэҕэ атын киһи диэн эн эрэ бааргын! Ким да манна үктэммэтэҕэ. Рудольф үлэттэн кэлэрбэр бартыбыалбар баар этэ диир. Чахчы баар этэ диигин буолбат дуо, Рудя?

– Оттон… Баар курдуга дии, – күтүөт муннун анныгар кыҥсыйбыта.

Тунаара сыччах биир суумкалааҕын иннилэригэр аҕалан бырахпыта.

– Бу баар, малбын уктар соҕотох суумкам. Көрдөөҥ мантан! Кууркам көхөҕө. Ол кэннэ турар бэйэм – бу! – Тунаара суумкатын таҥнары туппута. Сирэйэ-хараҕа суох балыыртан хомойон ытамньыйбыта. Эбиитин эдьиийэ кыыс сыппыт дьыбаанын сыҕарыта-сыҕарыта дьэгдьийиитэ Тунаараны эбии ньимси тэпсибитэ.

Сарсыарда авиапорка киириэхтээх кыыс быһа ытаан, түүн устата хараҕын симэн көрбөтөҕө. Оттон Хоһууналаах кумааһынньыктара хосторуттан көстөн, саҥата суох ньимиһэн олорон баран түүн үөһэ утуйбуттара. Рудольф аһаҕас бартыбыала олоппостон сүөкэнэн түһүүтүгэр аттыгар турбут Хоһууна уһун остоох саппыкытын иһигэр түспүт эбит этэ. Онно суох уоруйахтаабыт киһилэригэр бырастыы гыннарар туһунан хайалара да санаабатаҕа.

Тунаара бу сырыытын кэнниттэн Дьокуускайга аны кэлбэтэҕэ. Аҕатыттан да, үлэһит буолбут эдьиийиттэн да, кэлтэгэй кэппиэйкэни көрдөөбөтөҕө. Инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олус кыһалҕалаахтык олорон үөрэннэр да, Тунаара олоххо күүстээх дьулуурунан, дьаныарынан иннин диэки өһөстүк күрдьэн испитэ.

Үөрэҕэр үчүгэй буолан, мэлдьи хайҕал үрдүгэр сылдьыбыта. Дипломнаах үлэһит буолан кэлээт, оннун-тойун була охсордуу туһааннаах тэрилтэҕэ тиийбитэ. Хоту оройуон салалтатыттан сылдьар дьахтар анал идэлээх эдэр үлэһиттэр кэлбэт буолбуттарын үҥсэргии олороругар түбэспитэ. Тунаара киирбит соругун истэн баран, толуу-мааны көрүҥнээх дьахтар остуол уһугуттан түөллэн туран, атыттар истэн былдьаан барыахтара диэбиттии күөйэ тутан ылбыта. Бэрт элэккэй начаалынньык дьахтар Тунаара илиитин тутан туран сэһэргэһэн барбыта. Тунаара ханна да ананарын сирэ-тала барбакка, чопчу идэтинэн үлэлииргэ сөбүлэҥин биэрбитэ. «Кыыспын аныгыскы нэдиэлэҕэ бэйэбин кытта илдьэ барабын», – диэн бэтэринээр-лабарааны ытыһыгар түһэрэн ылбыт хотун хаһааҥҥыттан эрэ билэр киһилии кууспаҕалаабыта. Сол курдук айанын уонна эдэр киһи бастакы ыйыгар олорор-аһыыр ороскуотун олоччу уйунан туран, дэлби таптаан, имэрийэн-томоруйан, Тунаараны бэйэтин кытта кыбынан хоту көппүттэрэ.

ХОҺУУНА – ТЭРИЛТЭ МУҤУР ХОТУНА

Хабыытаптарга күтүөт буолан олорор киһибит – Хоһууна үөрэҕин түмүктүүр сылыгар көрсүбүт омуннаах бастакы таптала. Үөрэммиттэрин тухары идэлэрин сүрүн чааһын халҕайбыт эргэ бартыбыаллаах, үрдээбэт да, намтаабат да биир күдьүс кыыкынас кыра саҥалаах кырдьаҕас преподаватель үөрэппитэ. Нуктааччы нуктаан эрдэҕинэ, өйөннөрө уурбут торуоската охтон соһуталаан уһугуннартыыра. Бүтэһик сылларыгар кини оннугар нэдиэлэҕэ иккитэ хайа эрэ улахан тэрилтэттэн кэлэн отутуттан саҥа тахсан эрэр Рудольф Рудольфович диэн хартыынаттан түспүт тэҥэ кыраһыабай эдэр киһи лекция ааҕар буолбута. Ис-иһиттэн ып-ыраас көрүҥнээх, икки хоно-хоно булууһата, нэдиэлэ аайы бинсээгэ уларыйар, көмүс иилээх ачыкылаах, кип-килэбэчигэс бачыыҥкалаах, харахадьыыл тириитэ бартыбыаллаах эдэр киһи киирдэҕинэ, ситэн эрэр саастаах өттүлэрэ кэмчиэрийбиттии көрөллөрө, иэдэстэрэ итийэрэ. Кыргыттар истибэтигэр кистээн Рудя диэн таптаан ааттыыллара. Аттыларынан аастаҕына, байҕал сытыныы чэбдик салгынынан илгийэрэ.

Чэбэр, чэнчис бэйэлээх Рудольфович өйдөөн көрөр эбит дуу, суох дуу диэн олоппоһун, остуол үрдүн миэлинэн дэлби сотон кэбиһэн баран хас хамсаныытын кэтээн олорооччу икки кыыстан биирэ Хоһууна буолара. Атын да дьээбэлэргэ кэм да кини күннүүрэ.

Рудольф Рудольфович кууруска бас-көс, сытыы-хотуу, иҥнигэһэ-толлугаһа суох Хоһууна муоһун тоһута түһэргэ сананан, зачетун туппакка муҥнуу түспүтэ. Кыыс зачетун хос туттараары эдэр преподаватель барар сирин манаабыта, кэлэр сирин кэтээбитэ. Онто, кыһытыан иһин, субу кэлэн барбыта, лекция ааҕаат ойбута диэн буолан испитэ. Чаачахаан тэҥэ таба туттарбат преподавательтан Хоһууна абарбыта. Бэл, түүлүгэр кытта зачетун туттараары эккирэтэрэ. Ол эрээри хайа муҥун, зачетун киниискэтигэр «зачтено» диэн сыанабылы кытта эриллэҕэс буукубалардаах илии баттааһын кэмниэ-кэнэҕэс турбута. Кыыс өрө тыынан баран чочумча олоппос өйөнөрүгэр иттэнэри түһэн ылбыта. Хараҕын аспыта, Рудик кинини дьиктитик одуулаан олороро. Хоһууна сырдык сэбэрэлээх эр киһи дьирбиилээх харахтарыгар солбуһа умайар уоттары көрөн аһарбыта. Ол онно тиэхэлэнии, оонньоһуу… уонна олор кэтэхтэригэр өссө сасыһа оонньуурдуу туох эрэ атын уот кыламнаан ыларын «туппута». «Эс, ама дуу… – техникумтан тахсан иһэн сиэркилэҕэ сэбэрэтин көрүнэн ылбыта. – Хайаан миигин таптыаҕай. Акаарычаан, уоскуй», – кыыс дьиҥэ биллибэт түөрэккэй эрэли олохсутартан туттуммута.

Дьэ ити түгэнтэн саҕалаан, Хоһууна сүрэҕэр үрэхтэри-күөллэри дохсун долгунунан кыынньарар хотугу сааппас тыала түспүтүнүү күүстээх ытылҕан оргуйбута. Таптал илимигэр аан маҥнай хаптарбыт кыыс кинини эрэ көрсүөн, кини эрэ саҥатын истиэн баҕарар буолбута. «Руди-ик…» – диэбитинэн сарсыардааҥҥы сарыалы көрсөрө, кини аатын түүн аайы кэрэ түүллэригэр илдьэ киирэрэ. Рудольф бэйэтэ да билбэтинэн иннигэр-кэннигэр эриллэҥнээбит үрдүк уҥуохтаах, оҕолуу мылтайбыт төгүрүк сирэйдээх кыыска ылларан барбыта. Устунан сокуонунан бигэргэммэтэх эрээри кыттыгас уоллаах кэргэниттэн мүччү-хаччы туттарар буолбута. Сайыҥҥы биир нуурал киэһэ туох да мөккүөрэ суох таас дьиэтин дьонугар хаалларан баран, Рудольф Хоһуунаҕа көспүтэ.

Хоһууна дьупулуомугар биир үстэммитэ. Таптал дьаралыгар ылларбыт кыыс онно соччо кыһаллыбатаҕа. Хайалара хатыйыахтааҕын эрдэттэн сэрэйэ да саныыра. Кылгас кэмҥэ сынньана түһэн баран, киэҥ билсиилээх тапталлааҕа бэлэмнэппит буҕаалтыр миэстэтигэр чоп гынан хаалбыта. Ити күһүн тута Читатааҕы эргиэн институтугар кэтэхтэн үрдэтинэ киирбитэ. Сыл буолаат, ыстаарсай буҕаалтыр, үһүс сылыгар эргиэн улахан базатын киирэр-тахсар үбүн дьаһайар хотун буолбута. Хоһууна дуоһунаһа аһытыылаах тиэстэ өрө үллэн тахсарыныы үрдээтэр үрдээн иһэриттэн өр үлэлээбиттэр истэригэр абараллара. Ким көмөтүнэн тахсан иһэрин билэллэрэ эрээри, таска саҥа дорҕоонун таһаарбаттара. Тимир-тамыр курдук кытаанах дьаһала, дьахтарга бөдөҥ-садаҥ көрүҥэ да салыннарара. Ким эмэ үлэттэн ууратыллыбыт бирикээһэ биллэрии дуоскатыгар таҕыстаҕына, атыттар сүрэхтэрэ өрө сэлибирии түһэрэ. Үлэбититтэн үүрүллүбэтэрбит ханнык диэн умса-төннө түһэллэрэ. Төрдүс сылыгар хотуннарын сэбэрэтэ эбирдэнэн, ортотунан соноон эрэрин сылык дьахталлар бэлиэтии көрбүттэрэ. Быһа барыллаан төһөҕө дэкириэккэ барыан сөбүн харах көрүүтүнэн ааҕар-суоттуур «кыһалҕаламмыттара». Сааһыары хотун уһун уоппускаҕа барар буолуута үгүс киһини үөрдүбүтэ. Сүгэ түһүөр диэри дүлүҥ сынньанар диэн кырдьаҕас өттө онуоха-маныаха диэри «сиппиллибэккэ» хаалбыттарыттан өрө тыыммыттара.

Төрүүрэ чугаһаан сылдьар Хоһууна барыттан бары кыйыттар, кыыһырар, сороҕор ытыыр-соҥуур идэлэммитэ. Үгүс дьахтар ити кэмҥэ уйарҕыыр-кэбириир буолааччы эрээри, төрүкү кытаанах эдэр дьахтар ытамньыйарын киһи ылынымыан сөп курдуга. Хомойуох иһин, онуоха төрүөт баара. Саахсаланар туһунан этиини Хоһууна өр да күүппүтэ. Хаста да бэйэтэ тыл көтөҕөн көрбүтүн Рудольф уталыттар уталытан испитэ. Мору-молтоҕор биэс киилэ кэриҥнээх уол оҕо миэтирикэтигэр Хабытов Джонатан Рудольфович диэн суруллубута. Эр киһи төрүкү оҕомсоҕо суоҕа. Уолугар хара бастакыттан ымманыйбатаҕа, эбиитин түүн ааттаахха быһа бэрилээн, күнү супту суот-учуот үлэтигэр өйө-мэйиитэ миккиллэр аҕатын сынньаппакка эрэйдиирэ.

Хоһууна оҕо көрөн олороруттан эмиэ салҕа быһыытыйан, тылын төрдүгэр ньээҥкэ диэн тыл олорсубута, үлэҕэ ыксаан өндөҥнөөбүтэ. Балтылааҕын өйдүү биэрэн, хаста да эрийэ сылдьыбыта, оҕо эрдэҕиттэн дьаһайа, үүрэ-түрүйэ сылдьыбыт үөрүйэҕинэн туох да кыбыстыыта, тардыныыта суох оҕобун көрө кэлиэҥ этэ диэн дьаһайар тэҥэ эппитэ. Дьаныһан туран үрдүк үөрэҕи бүтэрбит Тунаара тута батыммыта. «Ити тухары атаҕастыырын тохтоппот буоллаҕа, көр, киниэхэ ньээҥкэ, эстэрээпэ буола өрө сүүрэн кэлиэхтээх үһүбүн», – Тунаара олус абарбыта, эдьиийиттэн эбии кэлэйбитэ.

Кыра Джоҥҥа ньээҥкэ наймылаһан баран, хотун Хабыытаба уолун алтыс ыйыгар үлэҕэ тахсан, тэрилтэ дьонун соһуталаабыта. Эмиэ хабахха тыынар ыгыылаах-түүрүүлээх күннэр үүммүттэрэ. Биир-биир ыҥыран кэпсэтиилэртэн ытаан тахсааччылар да бааллара.

Джон улаатан испитэ. Ол тухары хаһыс да ньээҥкэни уларыппыттара. Алын кылааһы бүтэрэригэр уол уҥуоҕунан аҕатын санныгар тиийиэхчэ буолбута. Үөрэҕин ыарырҕатар буолан, дьиэҕэ эбии үөрэттэрэрдии учуутал идэлээх үлэһити наймыласпыттара. Оскуолаҕа барарыгар эрэйинэн уһугуннарар, ааттаһан аһатан сүүрбэччэ хаамыылаах сиргэ турар оскуолаҕа арыаллыыр кыра хатыҥыр дьахтары уол үөһэттэн өҥөйөн туран бэйэтин мөҕүөхтүү күрдьүөтүүрэ. «Ама да кыһалҕалааҕым иннигэр, сиэним тэҥэ саастаах туора оҕоттон итинник сэнэбили көрсүбэтэрбин ханнык…» – диэн атыттардааҕар кэм үчүгэй төлөбүргэ үлэлээтэр да, сааһыран эрэр дьахтар Джону көрүүттэн аккаастанарга күһэллибитэ. Кыратыттан туох да иитиини ылбатах өһөс уолу ити курдук ньээҥкэлэр бары ыарырҕатан, кэмин иннинэ тохтоон иһэллэрэ.

Хоһууна биирдэ оҥостон олорон балтыгар Тунаараҕа өссө биирдэ сурук суруйан субуруппута. Тус хоту тоҥон-хатан, бэтэринээр кыра хамнаһыгар үлэлээн эрэйдэммэккэ куоракка көһөн кэлэригэр көрдөспүтэ. Бэйэтин үлэтэ олус түбүктээҕин, ирдэбилэ улаханын сулана кэпсээбитэ, куорат сиргэ улаатан эрэр оҕоҕо кытаанах хонтуруол эрэйиллэрин, аһын-таҥаһын, күннээҕи олоҕун-дьаһаҕын көрө-истэ сылдьар үлэһиттэниэн баҕарарын эппитэ. Туора дьоҥҥо оҕону итэҕэйэрдээҕэр тус бэйэтин хаан аймаҕа көрөрө быдан ордук буолуоҕун, уола да ордук ылыныаҕын курдук суруйбута. Ол кэннэ кыратык да тардынан көрбөккө, дьиэни-уоту көрүү, үлэҕэ сылдьар дьону итии аһынан көрсүү түбүгүн эбэн биэрбитэ. Итиниэхэ барытыгар бойум соҕус хамнаһы мэктиэлээбитэ. Суругун түмүктээн баран, куорат «өҥнөөхтөрө» олорор оройуоннарыгар сир атыыласпыттарын, онно улахан коттедж туттара сылдьалларын, ол уораҕай биир саамай сырдык, киэҥ хоһун олоччу киниэхэ, баар-суох балтыгар аныырын туһунан эппитэ. Тунаара ити суругу нэһиилэ тиһэҕэр диэри тулуйан аахпыта.

Элбэхтик хомоппут эдьиийигэр үчүгэй үлэлээҕин, сир уларытар санаата суоҕун туһунан эгилитэ-бугулута суох көнөтүнэн хардарбыта.

Джон бэһис кылаастан оскуолатыгар бэйэтэ барар буолбута. Төннөрүн чааһыгар дьэ уустуктардааҕа. Бэйдиэ баран хаалан, ирдэбил бөҕө буолара, милииссийэни атаҕар туруоран түүннэри көрдөтөр түгэннээхтэрэ. Ийэлээх аҕата онтон сылтаан үгүстүк кыыһырсаллара. «Эн иитиигэ кыһамматаххыттан», «эн олус атаахтаппыккыттан» диэн буруйу бэйэ-бэйэлэригэр түһэрсэллэрэ. Муҥур уһугар биир санааҕа кэлэн, эргиччи хонтуруолга, көрүүгэ-истиигэ сырыттын диэн сэттис кылаастан саҥа төрүттэммит кадеттар оскуолаларыгар киллэрбиттэрэ. Онно үөрэнэрин сөбүлээбэккэ, чиэппэр аайы батынан кэбиһэрэ, оскуола салалтата Джон Хабытов ити оскуолаҕа үөрэнэргэ хайа да өттүнэн бэлэмэ суоҕун төрөппүттэригэр быһаара сатыыра. Кыккыраччы батан устан кэбиһиэхтэрин, кыахтаах тэрилтэ хотуна үөрэххэ туһалаах тэрилинэн, миэбэлинэн хааччыйа олорорунан тулуйан илдьэ сылдьыбыттара. Тохсуһу бүтэрэн баран, Джоннара салгыы үөрэммэппин диэн тиэрэ түһүнэн кэбиспитэ. Ааттаһан да туһа суоҕунан, төрөппүттэрэ, көрдөһө сатаан баран, тохтоторго тиийбиттэрэ.

Хоһууналаах бэс чагда быыһыгар туттубут коттеджтара дьон хараҕыттан саспыттыы иһирдьэ турара. Чугастан көрдөххө дьэндэйэн, күндээрэн-сандааран дьэ дыбарыас тэҥэ дьиэ этэ! Учаастак муннугар тутуллубут баанньык буолуохтаах тутууга куоракка көмүс илиилээҕинэн биллэр иҥнэри сарыннаах маһы ыллатар уус үрдүттэн олорон уһанара. Хара сарсыардаттан иһирдьэнэн-таһырдьанан чапчыйара, уокка холбонор уһанар тэриллэрэ солбуһа сылдьан өргө диэри биир кэм куугунаан, дыыгынаан аттынааҕы ыалларын сылаталлара.

Хоһууна ити кэмҥэ үлэтин бары ымпыгын-чымпыгын толору баһылаабытын таһынан, бэйэ диэки үбү-аһы тарынар сатабылы эмиэ балачча иҥэринэн эрэр кэмэ этэ. Муннун төбөтүгэр мэҥнээх, кистэлэҥнээх дьыалаҕа кыттыһыаҕыттан эрилис-турулус көрөрө сүрдэммит ыскылаат сэбиэдиссэйэ Марго урукку кэмҥэ атын уобаласка үлэлии сылдьан улахан суумалаах үбү уччутан сууттаммытын манна билбэттэр этэ. Хотуну кытта куодарыһар түгэн көстүбүтүгэр, эгэ эрэ, туттан-хаптан хаалар толкуйдаммыта. Хараҥа дьыалаҕа көҕүлүүр күүс буолбута. Сороҕор ааннарын хатанан олорон үлэлииллэриттэн сэдиптээн туох эрэ бөрүкүтэ суох дьыалалыын ситимнээх буолуохтарын сөбүн сылыктааччылар бааллара да, таска дорҕоон таһаарбат этилэрэ. Хоһууналаах Марго кистээн тугу эрэ бачаачайдыылларын Рудольф сэрэйэрэ эрээри, тоҕо эрэ дьарымталаахтык бопсубат этэ, арай биллэн хаалар түбэлтэтигэр бастара көтө-көтө барыахтааҕынан куттуура. Бэйэтигэр мэлдьи эрэллээх Хоһууна ону хоҥуруутугар хоннорбот курдуга. Уу харахтааҕы утары көрдөрбөт муҥур хотун бэйэтин сөллүбэт күүстээх тэҥэ сананара. Барыска, албыҥҥа оҕуруга уһуктанар Марго саһыл тэҥэ ньылбыҥнаан, эдэр хотуҥҥа санаа, сүбэ уктаҕа буолара. Ол эрээри биирэ да тииҥ мэйии, бэдэр тэҥэ сэрэх өйдөөх буоллаҕа. Эҥин буолар түгэҥҥэ кыра киһини анньан биэрэрдии ыскылаакка киирэр-тахсар илии баттааһыннаах кумааҕылары уларыта тутар, бассыыбайдыыр албастардааҕа.

ДЬҮКЭЭБИЛ СУҺУМУН АННЫГАР

Тунаара хоту сиргэ үлэлээбитэ хас да сыл буолла. Били бастакы таптала авиатехник Ньургун тоҕо суруйбат буолбутун быһаарбакка, устунан сүтэн хаалбыта. Кэлин дьонтон истибитэ, оҕолоох кырасаабыссаны кытта ыал буолбута ырааппыт эбит. Бастакы хаһан баҕарар күндү, умнуллан биэрбэт өйдөбүл. Туймаардар бастакы уураһыыны, тапталга билинэр күүтүүлээх күндү тыллары, ама, ким умнуо буоллаҕай… Кут-сүр өркөн өрүкүйүүтэ өйгө-сүрэххэ сааһыҥ тухары сылдьыһар.

Отутуттан лаппа таҕыстар да, аналлааҕын өссө да көрсө илигэ. Бэтэринээрдэр лабораторияларын ыаллыы улууска көһөрөннөр, Тунаара эстибит сопхуос оннугар тэриллибит сылгы, таба кэпэрэтиибин сүрүн бэтэринээринэн анатан кэлбитэ. Ити кыһын аҕата Сүөдэр Хабыытап олохтон барбытын туһунан тэлэгирээмэ улуус киинигэр кэлэн мунан, сир уларыппыт кыыска хойутаан тиэрдиллибитэ. Хойутаатар да, аҕатын уҥуоҕар тиийээри авиапорка тиийбитэ. Хас да хонуктаах будулҕан буурҕа түһэн, сөмөлүөттэри көтүппэтэхтэрэ. Үлэһит киһи төннөрүгэр тиийбитэ. Сайыныгар эрэ уу суолунан аҕатын уҥуоҕун көрөн кэлбитэ.

Тунаара идэтин хайысхата уларыйдар да, сүөһү ыарыылара үөскүүр төрдүлэрин билэр буолан, эмтиир-томтуур өттүгэр эмиэ дьоҕурдааҕа. Онон бэтэринээр быраас быһыытынан да табыллан үлэлээбитэ. Сир уларытар туһунан санаа тоҕо эрэ киирбэт этэ.

Бу улуус дьонун-сэргэтин ис сүрэҕиттэн сөбүлээбитэ. Саҥатык уопсай илиҥҥи баһыгар тып курдук оҥостон, хас да сыл син бэркэ кыстаабыта. Кэлин идэлээх үлэһиттэр дэлби көһүтэлээн, олорор уопсайын икки эркинэ иччитэхсийэн, киһи тулуйан олорбот тымныытынан аргыйбыта. Кылгас кэмҥэ тутуллубут уопсай сахсайан, бары итэҕэһэ-быһаҕаһа атыгыраан тахсыбыта. Өксүү диэн кырдьаҕас эмээхсин түөрт кыбартыыралаах дьиэ муннугар биир идэлээҕэ кыыс тоҥо-хата олорорун аһынара. Киһи тыына бурҕайар тымныы дьиэттэн ааттаһан, нэһиилэ тылыгар киллэрэн бэйэтигэр көһөрөн ылбыта. Остуоруйа эмээхсининии ньэмньийбит сыҥаахтаах, лэппэллибит уҥуохтаах, оргууй унаарытан саҥарбыт кырдьаҕаһы Тунаара уруккуттан да сөбүлүүрэ. Эмээхсин дьиэтэ кэҥэс, сып-сылаас этэ, киин улууска ыал буолан олорор кыыһын хоһо кураанах турара. Тунаара онно олохсуйбута. Тыаҕа бултуур уола бөһүөлэккэ хаһан эмэ киирэн ас ылан барара. Онон эмээхсин соҕотох олорорун тэҥэ этэ. Тунаара биирдэ маҕаһыынтан эт атыылаһан кэлбитигэр эмээхсин сэмэлии тоһуйбута, эрдэ сэрэппэтэҕиттэн бэйэтин мөҕүттүбүтэ. «Тоойуом, аны хаһан да эт атыыласпат буол даа! Булчут уоллаах эмээхсиҥҥэ иһирдьэнэн-таһырдьанан сибиэһэй эт, балык анньыллан турар. Ол кыайан сиэммэккэ хоспохпор туолла. Соҕотох бэйэм төһөнү кэбиниэмий? Ыстыыр тиис да мэлийэн иһэр», – диэбитэ күлэ-күлэ. Үчүгэйкээн дьукаахтаммыт эмээхсин туттара-хаптара сыыдамсыйбыта. Кыыс үлэтигэр сырыттаҕына, Тунаара хоһун түннүгэр бытархай сибэккилэрдээх түннүк сабыытын өтүүктээн ыйаабыта. Сурунар остуолга куруһубалаах сырдык ыскаатар тэлгээбитэ уонна тэллэйдии моһуоннаах уокка холбонор лаампа, силигин ситэрэн көһүйэлээх сибэкки аҕалан сэргэстэһиннэрбитэ.

Тунаара Өксүүлүүн олус тапсыбыттара. Эмээхсин кыыһа үлэҕэ барарыгар:

– Тукаам, туох этин сиэххин баҕараҕын? Көтөр кынаттаахтан буһарабын дуу, тайҕа сүүрэр атахтааҕыттан дуу? – диэн атаахтатан эгэлгэлэтэрэ.

– Ээ, бэҕэһээ эмиэ миин испиппит дии. Суох, көннөрү чэйинэн да… – диирэ устудьуон татым аһыгар, кэлин оройуон киинигэр көннөрү уу-хаар аска үөрэммит кыыс килбигийэн.

Үлэттэн кэлэригэр өрүү минньигэс күөс бургучуйан олорор буолара. Кинилэр элбэҕи-элбэҕи сэһэргэһэллэрэ, сороҕор лотуолаан да ылаллара. Ийэ иһирэх таптала диэни төрүкү билбэтэх кыыс Өксүү сылаас сыһыаныгар угуттаммыта. Кырдьаҕас тугу сэһэргиирэ, тугунан таптаан дьарыктанара – барыта кыыс сүрэҕин ортотунан ааһара. Түүлээҕинэн ииһи олус сэргии көрбүтэ, сыыйа бэрт кичэллээхтик иистэнэн, бэйэтигэр оҕуруолаах үтүлүк тиктибитэ.

Өксүү уола Эркин Кубаарап улахан уҥуохтаах, кыҥаабыттыы быһыччы көрбүт кыараҕас харахтаах, үрдүк сүһүөхтээх муруннаах, элбэх саҥата суох көнө, көрсүө киһи. Отутуттан өндөйөн эрэр саастаннар да, оҕолуу төгүрүк сирэйин иэдэстэригэр сөмүйэнэн дьөлү баттаабыт курдук оҥхойдордоох. Оскуола саҕаттан ямочкалаах уол диэн «минньигэһиргэтэ» көрбүт оччотооҕу кыргыттар билигин да ол сэдэх уратытын көрөөрү тиэхэлээхтик мүчүҥнүүллэрэ.

Үөрэҕи ылымтыа уолу учууталлара үрдүк үөрэххэ ыыта сатаабыттарын, бултан атыҥҥа санаата сыппат буолан, сөбүлэҥин биэрэн быстыбатаҕа, баҕарбат киһини ийэтэ да үтүрүйэ сатаабатаҕа. «Киһи санаата сытар дьарыгар сыстара ордук, атыҥҥа күһэйэр сатаммат», – диирэ Өксүү кылааһын салайааччытыгар. Дьиҥэ, кини Эркиҥҥэ ийэ буолбатах, эбэтэ ээ. Ону кимҥэ да быктарбат этэ. Ол эрээри биэс уончатын аһарыахча буолбут дьахтар бу дойдуга кэлэригэр сааһыгар дьүөрэтэ суох уу кырбас кыра оҕолордооҕун муодаргыы санаабыттар бааллара. Ону таска таһаарбакка, ырыппакка анатан кэлбит үлэһити тус хаачыстыбатынан эрэ сыана быспыттара.

Үлэһит баҕайы үтүөкэн майгылаах бэтэринээр дьахтары эмиэ бэйэтин бараллаата киһи кэргэн ылан, олус тапсан, иллээхтик олорон, уоллаах кыыстарын улаатыннарбыттара. Кэлии киһи диэн атыҥыраабат, дьон уруккутун-хойуккутун хаһыспат, күннээҕи олохтон үтүөнү эрэ эрэйбит, киһиэхэ харыстабыллаахтык сыһыаннаһар сырдык санаалаахтар түөлбэлээн олорбут дэриэбинэлэрэ аҕыйах да буоллаллар бааллар ээ.

---

Тунаара эмиэ бу дойдуну, дьонун-сэргэтин олус сөбүлээбитэ. Кийиит оҥостуохтарын баҕаран манньыйа көрөр ийэлэр үгүстэрэ эрээри, үлэ түбүгэр баттатан сылдьар кыыс ыал буолуу туһунан саныыр солото да суоҕа. Сулумах сылдьар уоллаах Өксүүгэ кыыс дьукаах киирбитигэр ордук санааһынтан буолуо:

– Эчи хаарыаны, кийиит буолуох кыыс бэйэтинэн киирэн кэлбит, – диэн ойоҕо суох курулаан олорор үс уоллаах маҕаһыын остуораһа дириҥник өрө тыыммыта.

– Ээ, ол соҕуруунан үөрэммит үрдүк үөрэхтээх кыыс хайаан хагдаҥ эһэ тэҥэ хара тыаттан быкпат үөрэҕэ суох булчукка тахсыай, – биэс сылы быһа харчы бөҕөтүн кутан үөрэттэрбит, туох да түптээх дьарыга суох сылдьар аатыгар эрэ үөрэхтээх уоллаах дьахтар, Өксүүнү ордук санаан буолуо, дьиэс-куос буолбута.

– Хагдаҥ эһэ буолан… Эркин барахсан үлэһитэ, көрсүөтэ-сэмэйэ. Туох да куһаҕан кыдьыкка сыстыбатах айылҕа ыраас оҕото буоллаҕа. Сорох-сорохтортон баҕас ырааҕынан ордук ини! – кийиит буолуон сөптөөх кыыһы куоттарыан сөптөөҕүттэн булчут уолу түһэрэ сатыыр дьахтары бэрэдэбиэс хотун хатыылаахтык көрөн туран, кырыа-хоруо курдук саҥарбыта.

Тунааралаах Эркин биирдэ киинэҕэ сылдьыылара дэриэбинэ сэргэх сонуна буолбута. Кулууптан тахсаат, халлааҥҥа дьүкээбил уота эгэлгэ өҥүнэн суһумнуу оонньуурун, намтаан ыла-ыла өрө күөрэйэрин, сырбаҥ-татай саһыл кутуругунуу онно куйбас, манна сырбас буола оонньоколуурун элбэх киһи быыһыгар уоллаах кыыс олус сөҕө көрбүттэрэ. Үрдүк уҥуохтаах Эркин көп түүлээх дубленкатын аһаҕас уолугар иннигэр эргичийэ турар Тунаара хаста да кэтиллэн ылбыта. Урут билбэтэх, туох эрэ ураты, эдэр эр киһи сытыттан кыыс килбигийэн иэдэһэ итийбитэ. Хата ону кыһыҥҥы хараҥа хаххалыы туппута.

Кырдьаҕас киһи ыарытыйан, балыыһаҕа өр, ол кэннэ ыалга тахсан кэтэнэ сыппыт кэмигэр чугаһастахтара буолуо, бука… Эмээхсин дьиэтигэр эргилиннэҕин киэһэ уоллаах кыыс икки ардыларыгар атын харахтан кистии сатыыр туох эрэ кистэлэҥ ситим үөскээн эрэрин сэрэйбитэ. Балыыһаҕа саҥата нэһиилэ тахсар буола мөлтөөбүт-ахсаабыт ийэ улаханнык өрүттүбэтэр да, үчүгэй сибикини сүрэҕэ таайан, бэл, куолаһа сэниэлэммиккэ дылы буолан олорон, эмчиттэрин хайҕаталыы, аҕылыырын быыһыгар кэпсээн кыыкыныы олорбута. Дьиэҕэ кыыс киирбититтэн килбигийэн остуолга бииргэ чэйдэһэриттэн кыбыстар уол эрэллээх соҕустук туттар буолбутун таба көрбүтэ. Уруккутунуу хара тыаҕа өр дьуоҕара сыппакка, булт-алт сүгүүлээх нэдиэлэ аайы кэлэр буолбута.

Сайыныгар, киирбэт күннээх хотугу дэриэбинэ үрдүнэн күндэл күн сандаарыччы көрөн турдаҕына, уруу киэһэтэ буолбута. Мааны майгылаах, үлэтигэр киэҥ билиилээх-көрүүлээх ымсыылаах кыыс сорсуннаах булчут Эркин Кубаарапка кэргэн тахсан үгүстэри үөрдүбүтэ.

Ис-иһиттэн сырдыгынан сыдьаайар кэрэ дууһалаах Өксүү үчүгэйкээн кийииттэммититтэн санаата туолан, эдэрдэрин ыал оҥортуур дьоро күҥҥэ аман алгыһын анаан баран, таптыы көрөр ньээм ото тиэргэнин биир кэлим араҕас өҥүнэн симээн турдаҕына, бу олохтон барбыта.

---

Эркиннээх Тунаара бу сиргэ олус үчүгэйдик, дьон хайгыы, ымсыыра көрөрүн курдук тоҕус сыл дьоллоохтук олорон ааспыттара. Уоллаах кыыс оҕоломмуттара. Биир сайын хотугу хабараан өрүс «майгытын» билбэт экспедиция дьоно сынньана, мотуорканан хатааһылыы сылдьан түҥнэстибиттэригэр балыктыы баран иһэр Эркин Кубаарап түбэһэ түһэн икки киһини өрүһүйбүтэ. Үһүс умсуутугар күүһэ өһүллэн, киһитин кытта букатыннаахтык барсаахтаабыта. Олохтоохтор күүлэй дьонун быыһаары хаарыан уолбут былдьанна диэн улаханнык абатыйбыттара, аһыйбыттара, хараастыбыттара.

Тунаара бэйэтигэр бүгэн, тааһыран хаалбыт тэҥэ буолбута. Дьүөгэ дьахталлара мэлдьи аттыгар сылдьан аралдьыта сатыыллара. Эркинин доҕотторо булт, балык аһынан тутахсыппатахтара.

Сир уларыттахпытына санаабыт арыый дьайҕарыа, оҕолорум да баҕар аралдьыйа түһүөхтэрэ диэн санааттан буолуо, атын сиргэ көһөр туһунан санаа санныгар олорсон баран түспэтэҕэ. Муҥар, кэпэрэтииптэрэ кыаммакка, субу эстэр суолга киирэн олороро. Хамнас диэни харахтаабатахтара ырааппыта. Үлэтэ-хамнаһа суох дьэ хайдах олоруох бэйэккэбитий диэн санаа күннэтэ ыгылытара. Оскуолаҕа учууталлыыр истиҥ дьүөгэтигэр Сата Спартаковнаҕа ол санаатын быктарбытыгар:

– Тунаара, билигин олохпут иннэ-кэннэ биллибэт буолан иһэр. Хайдах эрэ өссө кытаатыах чинчилээх. Дьокуускайга көспүт киһи диэхтиигин. Оҕолордоох киһи дьиэтэ-уота суох эрэйдэниэҥ эбээт. Манна оскуоланан, дьыссаатынан син туох эмэ үлэ тахсан хаалыан сөп. Миигин сайыһыма, Тунаара-а. – Сата чааскылаах чэйин тутан олорор дьүөгэтин илиитин имэрийэ даҕайбыта. – Мин сулумах киһи буоллаҕым. Онно да дьиэм суох, манна да тугум да суох. Чымадааммын туттум да, Дьокуускай эргин үлэ көрдөнөн, үгэспинэн уопсайдарынан эҥин олоруом буоллаҕа. Оттон ыал киһиэхэ көһүү ыарахан, – бу дойдуга олох эдэригэр анатан кэлэн баран дьэ көһөрдүү оҥостубут дьүөгэтэ сүбэлээбитэ.

– Эмиэ да сөпкө этэҕин. Итинник санаалар киирэн сордууллар ээ. Биирдэ ылан көрдөххө, дьонум уҥуохтарын эргийээт, хааллартаан барарым эмиэ да табыла суох курдук, – санааҕа ылларан олорор Тунаара биир мунаах суолу охторон үөһэ тыыммыта. – Сиэгэним начаалынай кылааһы манна бүтэрэрэ ордук курдук. Доҕотторун, учууталын суохтаан эрэйдэниэ.

– Тунаара, оҕолоргун аралдьыта, аһыыларын арыый мүлүрүтэ Дьокуускайга күүлэйдэтэ илт. Музейдарга, зоопаркаҕа сырытыннар, пааркаҕа оонньот. Саҥаны, сонуну көрөн сэргэхсийиэхтэрэ. Оскуола арыллыа өссө да ыйтан ордук кэм баар.

– Оннук гынарым дуу… – Эркинин сүтэриэҕиттэн дөйүөрэн хаалбыт курдук туруктан ситэ тахса илик Тунаара дьүөгэтэ тугу этэрин ылынан испитэ. – Чэ, ол эрээри… Быйыл сатаммата буолуо. Оттон эн эмиэ ыксыаххын, наһаа наҕылгын. Баран үлэ була охсуоҥ этэ дии.

– Үлэлиир миэстэни кэпсэтэн олоробун, дьиҥэ. Эдэр сааһым бу дойдуга ааһан, тоҕо эрэ ыытыан баҕарбат. Бу дойду дьонун-сэргэтин сөбүлээн, бэйэм да дьиҥэ, барарга ыксаабат, соруйан уһатар курдукпун.

Тунаара дьүөгэтэ көспүтүн кэннэ олус соҕотохсуйбута, суохтаабыта. Үлэтэ суох хаалбытын кэннэ Сата ыраах да сырыттар кини туһугар кыһалла, оскуолаҕа ордук-чорбох миэстэҕэ ылалларын курдук кэпсэтэ, дьыаланы ыпсара олорбута. Онон ыстаапка аҥаарыгар оскуола библиотекатыгар үлэлээбитэ. Муоста сууйан эбинэрэ. Оҕолорун биэнсийэлэрин ханна да бычыгыраппакка уурара.

Оскуола кэлэктиибигэр сыыйа киирэн, үлэҕэ-хамнаска кыралаан кыттыһан барбыта. Биир мунчаардара диэн дьон киин сирдэргэ көһүтэлээн, күүстээх учууталлары улуус улахан оскуолалара тоноон, оҕо ахсаана сыыйа кыччаан барбыта. Сиэгэн Кубаарап оскуолаҕа туйгуннук үөрэнэн, Бочуот дуоскатыттан түспэтэ. Учуутала биирдэ көрсө түһэн: «Сиэгэн ахсааҥҥа ураты дьоҕурдаах. Хаарыаны, итинник дьоҕурдаах оҕону Дьокуускай ааттаах-суоллаах оскуолаларыгар үөрэттэрэр киһи!» – диэбиттээх. Үрдүкү кылаастарга, чуолаан математика өттүгэр улахан быстарыы буолбутун төрөппүттэр айманалларыттан Тунаара өрүү истэрэ. Оҕолорун улуус киинигэр үөрэттэрэ ыыталлара, онтон төрүөттээн көһөргө күһэллэллэрэ.

Үөрэх саҕаланыытыгар саҥа математик ананан кэллэ диэн үөрүү буолбута. Эдэр кыыс нэһиилэ чиэппэри түмүктээт, дэкириэккэ баран отоойкоҕо олордуталаабыта. Баҕана үүтүн нэтээгинэн бүөлээбиккэ дылы, ортоку сүһүөх кылаастары доруобуйата кыайбакка үлэттэн эрдэ уурайбыт, биэнсийэҕэ олорор математигы көрдөһөн аҕалан үлэлэппиттэрэ. Оҕонньордоро бүлүтүөнтэн орпото. Саас баттаан, иһэр эмтэрин да дьайыытыттан эбитэ дуу, уруок ортотугар утуйан хаалан оҕолору куоттартыыра. Ол гынан күн кыламнаан ааһарыныы, олох кылгас кэмҥэ өйө-санаата дьэҥкэрэн, саҥата-иҥэтэ чөллөрүйэн, өйдөнүмтүөтүк быһаарар олус сэдэх түгэннэрдээҕэ. Улуустан сылдьар иниспиэктэр оннук биир түгэҥҥэ түбэһэ түһэн, кырдьаҕас математик алтыстарга биэрэр уруогун быһаҕаһыгар киирэн тахсыбыта. Ол кэннэ завучтарыгар:

– Кырдьаҕас билигин да үлэлиир кыахтаах эбит. Салгыы илдьэ сылдьыҥ. Кыс ортото хантан да математигы булан биэрэр кыахпыт суох, – диэбитэ таҥнан тахсаары туран.

– Олус кыһалҕаҕа кыһарыйтаран, нэһиилэ сылдьар киһини бу чиэппэргэ ыҥырдыбыт да… үлэлиир кыаҕа дьиҥэ суох!

– Эһиги көрдөһүүгүтүн быһа гыммакка, өссө атын оскуолалартан былдьаан туран үөрэҕи саҥа бүтэрбит исписэлииһи бу күһүн анаабыппыт.

– Онтубут ханнаный? Нэһиилэ чиэппэри эрэ түмүктээн баран дэкириэккэ барда дии.

– Эдэр киһини хайыахпытый, тахсыа буоллаҕа миэстэтигэр.

– Үс сылынан диэ. Тахсыа эрэ тахсымыа, кэлиэ эрэ кэлимиэ. Онуоха диэри учуутала суох олоробут дуо? Төрөппүттэр айдаараллар ахан. Кэлэр сылтан биолог-химик эмиэ суох буолар. Оскуолаҕа анал идэлээх учуутал тиийбэтиттэн нэһилиэнньэ көһөр. Дэриэбинэ эстэр дьылҕалаах, – оскуолам туһа диэн бары күүһүн, сыратын үлэҕэ анаабыт завуч туох баар абатын кута-симэ олорбута да, тугунан да көмөлөһөр кыаҕа суох иниспиэктэр куотар тэҥэ тахсар ааны былдьаспыта.

Саҥа кэлбит учуобунньуктары бэрийэ олорбут Тунаара, итини барытын илэ истэн, олох өтөрүнэн көнүө суоҕун өтө сэрэйбитэ. Оскуола олоҕун, бары кыһалҕатын иһиттэн истэ-билэ сылдьан, оҕолорун инникилэрин туһугар көһөр санаа Тунаараҕа ити кыһын бигэтик олоҕурбута. Онтун таска таһаарбакка, оргууй аҕай хомуна-ньиминэ сылдьыбыта. Ордук-чорбох малы-салы чугастааҕы ыалларыгар биэртэлээбитэ. Билигин да чиргэл көрүҥнээх дьиэни ким эмэ ылыа эбитэ дуу диэн толкуйга оҕустаран баран туттуммута. «Баҕар, төннөн кэлэр кыһалҕа түбүлүө. Дьиэ үйэтэ уһун. Оҕолорум идэлээх үлэһит буолан, төрөөбүт дойдуларыгар тардыһан туруохтарын эмиэ сөп. Онон оҕолорум көмүс ньээкэ уйаларын атыылаамыым. Турдун. Ол кэриэтин куортамҥа олорор ыал дьоҥҥо уларсыам», – диэн санааҕа кэлбитэ. Эркинин бултуур тэриллэрин ыспатаҕа, биир сиргэ чөкө тутан, дьиэни кытта силлиһэ тутуу хоспоҕор хатаабыта. Икки сылгыны кытта биир соноҕоһу кэпсэтии быһыытынан кыахтаах ыал үөрдэригэр холбообуттара. Төлөбүрүн сыыйа, эһиилгигэ диэри тиксэриэх буолан мэктиэлээбиттэрэ.

Барыахтарын күн иннинэ Тунаара дэриэбинэ хоту уһугуттан тэйиччи, сэндэҥэ ойуур кэтэҕэр иһийэн турар кылабыыһаҕа дьоннорун уҥуохтарыгар соҕотох тиийэн хоҥкуйбута. Илинтэн өҥөйбүт хара былыты күүһүрэн эрэр тыал үтэн аҕалан халлааны дьэбин уоһуппута. Ол кэннэ ардах түһэн табыгыраан, улам күүһүрэн барбыта. Тунаара кылгас кэмҥэ олох дьоло, үөрүүтэ диэни билбит дьиэтиттэн тахсан, оҕолорун илдьэ көһөн эрэрин эппитэ. Дьонун кириэһигэр сааллыбыт хаартыскаларыттан ардах уута ньолҕоруйа устарын уйан сүрэхтээх эдэр дьахтар, дьоно ытаһалларын курдук ылынан, уйарҕаан-кэбирээн барбыта. Доҕорун хаартыскатын сибиитэрэтин сиэҕинэн соппута. Ити курдук дьонун уҥуохтарыттан дэлби уйулҕата хамсаан, кута-сүрэ айманан, кэннин эргиллэн көрө-көрө, ардахтан дэлби сытыйбыт дьахтар дэриэбинэ диэки сүүрүү-хаамыы былаастаах илигирэйбитэ.

ДЬОЛ КӨРДҮҮ ДЬОКУУСКАЙ КУОРАККА

Дьокуускайга түүн үөһэ көтөн тиийэн, бииргэ аргыстаһан барбыт кыра оҕолоох ыаллары батыһан удамыр сыаналаах гостиницаны булбуттара. Айантан сылайан кэлбит дьон быркыта суох уһуннук утуйан буккураабыттара. Татыйык, уһукта биэрээт: «Хайа, күн ырааппыт. Паарканы көрө барыахтаах этибит дии!» – диэн чаҕаарыйбытынан тура эккирээбитэ.

Ийэлэрэ, эрэннэрбитин курдук, күн аҥаарыттан оҕолорун пааркаҕа илдьэн оонньоппута. Сэттэтигэр сылдьар Татыйыктарын кылгас кэмҥэ дьон быыһыгар сүтэрэн, уолуйан ылбыттара. Төннөн тиийэн көрдөөбүттэрэ, кыыстара улахан уҥуохтаах, сиэрэй көстүүмнээх киһини биир сиргэ хам хараҕаламмыттыы тобулу одуулаан баран турар эбит.

– Татыйы-ык, тоҕо батыһан испэккиний? Мунан сүтэн хаалаары, – Сиэгэн балтын сэмэлээбитэ.

– Оттон… О-ол дьээдьэ биһиги паапабыт курдук дии. Паапа бырааһынньыкка көстүүм кэттэҕинэ, оруобуна итинник буолааччы дии. – Кыысчаан оҕо сиэтиилээх баран иһэр киһини сайыспыттыы кэнниттэн көрөн турбута.

Тунаара оҕотун аһынан, аҕатыныы лэҥкэйбит төбөтүттэн имэрийбитэ. Аттыларыгар турар атыыһыттан хаһан да харахтаан көрбөтөх саахар бааталарын атыылаһан аралдьыппыта.

Бу ыал хотуттан көһөн тарыллан кэлиэхтээхтэрин билэр саамай чугас дьүөгэтэ, баар-суох сүбэһитэ Сата Спартаковна куорат аттынааҕы Табаҕаҕа учууталлыыра. Тунаара кинини көрсө охсуон олус баҕарара. Төлөпүөннээн көрөрө да, туруупкаҕа биир кэм куугун-хааҕын эрэ иһиллэрэ. Үһүс күнүгэр Тунаара олох ыксаан, ыктаран, саппаҕыра сөҥөн олордоҕуна, халҕаһа былыты хаһыйан чаҕыл күн тыкпытыныы, төлөпүөҥҥэ ахтылҕаннаах куолаһа тыҥкынаабыта. Сибээс тиийбэт сиригэр тыаҕа тахса сылдьыбытын, сибилигин оптуобуска олороот, кинилэргэ кэлэрин эппитэ. Өр буолуо дуо, чааһы кыайбатынан Сата Спартаковна бу баар буола түспүтэ. Оҕолору булгу сөрөөн ылан дэлби сыллаталаан, дьүөгэтин кууспаҕалаан өр чэйдээбиттэрэ. Хотугу дэриэбинэ дьонун олус сылаастык, оҕотуттан оҕонньоругар тиийэ сураспыта. Ол кэнниттэн дьэ киин сиргэ олохсуйа кэлбит Тунааралаах олохторун-дьаһахтарын хайдах былааннаан тэринэр санаалаахтарын истибитэ.

– Эргэ да буоллар мас дьиэ була охсубут киһи. Харчым онуоха эппиэттэһиэ эбитэ дуу, суоҕа дуу… Эбэбит эрэйдээх мунньунуутун сыыһын бүтүннүү биһиэхэ анаан барбыта. «Все для вас» хаһыаты көрдөхпүнэ, дьиэ сыаната сүрдээх да эбит. Бэл, куорат кытыытыгар. Көрө салынным.

– Оннук ээ, Тунаара. Оннооҕор Табаҕаҕа. Биһиги учууталлар уопсайдарыгар үһүө буолан олоробут. Үчүгэйэ диэн уулаах-хаардаах. Оскуолабытыттан чугас.

– Бу гостиницаттан тахса охсуо этибит. Кыахтаах баҕайы дьон курдук үс киһи түһэн олоробут. Оннубутун була охсор киһи оскуолабытын булууга, онтон үлэ көрдөнүүгэ турунуо этим. Сүүрүүлээх-көтүүлээх кытаанах сайын буолар буолла.

– Тунаара, бииргэ үөрэммит кыыһым бу кыһыҥҥыттан ГУНО-ҕа үлэлээн эрэр. Оскуола булууга көмөлөһүө эбитэ дуу… Оҕолоруҥ докумуоннарын бэлэм тутаар. Баҕар, табыллан хаалыа. Кыһалҕаҕын онон кыччатыстарбын.

Ити кэнниттэн гостиницаларыгар өссө нэдиэлэ кэриҥэ олорбуттара. Төлөбүрдэрэ улааттар улаатан, салгыы маннык олордохпутуна, дьиэ ылар харчыбыт сыыһа да көөрөнөн бүтүүһү диэн Тунаара ыксаабыта. Күн аайы хаһыат биллэриилэринэн эрийэрэ. Үс аадырыһы ылан, бэйэтэ баран көрбүтэ. Ол эрээри кини харчыта куорат кытыы оройуонугар, бөх быыһыгар турар иккилии этээстээх мас дьиэлэртэн эрэ атыылаһарга сиирэ-халты тиийиэн сөп быһыылааҕа. Оскуолаҕа үөрэнэр кыра саастаах оҕолордоох ийэ үөрүнэн сылдьар ыттартан да саллыбыта. Бу куоракка үөрэммэтэх буолан, хайа уулусса ханан баарын билбэтэ биир туспа эрэй этэ.

Биир күн дьүөгэтэ Сата сарсыардаттан саҥа аадырыстарынан сылдьыһардыы эрдэ кэлбитэ. Оҕолору хааллартаан баран, хас да аадырыска тиийэ сылдьыбыттара. Ол сылдьыыларын түмүгэр иккиэннэрин санаата Сайсары күөл үрдүгэр турар иккилии этээстээх мас дьиэлэртэн биир хостоох уулаах-хаардаах дьиэҕэ тохтообута. Босхолонон, атыыланарга бэлэм турар дьиэҕэ төлүүрдээх киһи киирдэ да, олорунан кэбиһэр кыахтааҕа. Ып-ыраас дьиэҕэ сэнэх мал-сал, иһитигэр-хомуоһугар тиийэ баара. Саамай үчүгэйэ, 14-с оскуолаттан биэс хаамыылаах сиргэ турара, оҕолордоох киһиэхэ олус табыгастаах эбит этэ. Ол эрээри онуоха харчы эбэргэ Тунаара кредит ылар да, кимтэн эмэ харчы иэһиир кыаҕа да суоҕа.

– Тунаара, эн манна бииргэ төрөөбүт эдьиийдээххин. Бу ыксалга урут хомойбуккун, хоргуппуккун өһүлэн, баар харчыгар эдьиийиҥ эбэн биэрэрин курдук көрдөстөргүн. Биир ийэттэн-аҕаттан төрөөбүт дьон буоллаххыт. Кыахтаах киһиэхэ ити суума оччо улахан буолбатах, – Тунаара көрдөһө тиийэрин олус ыарырҕыырын биллэр да, дьүөгэтэ онтон атын дьиэлэнэр суола суоҕунан ааттаһа саҥарбыта. – Эдьиийиҥ билигин сааһыран, түспэтийэн да эрдэҕэ. Көрсүбэтэххит да ыраатта.

– Дьэ ким билэ-эр. – Тунаара баһын быһа илгистибитэ.

Сарсыныгар дьүөгэтэ ыгыытын күүһүнэн, эдьиийин өйөбүлүгэр эрэммэтэр да, улаханнык саарыы-саарыы, Тунаара гостиницаттан тахсан, оҕолорунуун Сэргэлээххэ олорор Хоһууна аадырыһын бэрт эрэйинэн булан тиийбитэ. Үрүсээк, суумка бөҕөлөөх хотугу ыал тарыллан тиийбиттэригэр дьиэлээх дьахтар соһуйбута. Ол эрээри сыаптаах ытын антах үтэйэн, дьонун иһирдьэ аһарбыта.

Олбуордаах киэҥ уораҕайыгар Хоһууна ити кэмҥэ соҕотох быһыылааҕа. Уруккутунааҕар биллэ көтөхтөрбүт, уҥуоҕунан кыччаабыкка дылы буолбут этэ. Эдьиийдии-балыс дьон кэпсэтиилэрэ хара бастакыттан хорчоххой соҕустук саҕаламмыта. Чэйдии олорон олоҕун-дьаһаҕын олус арыллыбакка, быһыта-орута кэпсээбитэ. Хата, үгэһинэн, Тунаараны аҕатын көмүүтүгэр барбатаҕынан сирэй-харах аспыта.

– Улахан буурҕа, туман түһэн авиапорт сабыылаах турбута, сөмөлүөттэри көтүппэтэҕэ. Биллэриитэ да хойутаан кэлбитэ, – Тунаара баарынан быһаарбыта. – Көмө харчы ыыппытым. Сайыныгар уҥуоҕар бара сылдьыбытым.

– Мин, биллэн турар, букатын солом суоҕа. Онно-манна балыйаннар, суутунан соһуллан хаайыллыбатахпар баһыыба. Бу дьиэм да салгыҥҥа ыйанан турар. Конфискациялаары гыналлар. Быһаарыыта тахсаары турар. Онон ороскуот бөҕө! – диэн баран көмүс сыапачыкалардаах моонньун сөмүйэтинэн туора быһа соппута.

Хаһаайка балтын олоҕун-дьаһаҕын соччо сэҥээрбэтэҕэ, кыра аймахтарыгар да ымманыйбатаҕа. Арай Сиэгэни одууласпахтаан олорон баран:

– Аҕабытыгар майгынныыр дии бу уол, – диэбитэ.

– Оннук курдук, – Тунаара ити санааҕа сөпсөспүтэ. – Эн Джонуҥ оскуоланы бүтэрэн эрдэҕэ.

– Ээ, соһон-сыһан оттон. Докумуон булбуппут. Аҕата бастакы дьиэ кэргэнигэр төннөн, анарааҥҥы уолун үөрэттэрэ дуу, олохсуйа дуу Америкаҕа көспүтэ. Уолум эрэйдээх ону суоллаан, сыһыарыахтарын баҕарбаттарын үрдүнэн хара күүһүнэн кэннилэриттэн батыспыта.

– Ол баран… Булаттаата дуу? – Тунаара быһа түспүтэ.

– Булбута даҕаны… Аҕата киниэхэ кыһаммат. Үүрбүт быһыылаах. Туспа сылдьар. Харчыта эһиннэҕинэ эрийэр: «Миэхэ харчы наада!». Дорообо-дыраастый суох. Ийээ диэ дуо, эгэ? – Хоһууна олохтон, дьонуттан олус сылайбыт көрүҥнээҕэ. – Айа, хайдах да сырыттын! Сылатта.

Тунаара сулана-кэлэнэ олорор эдьиийиттэн хайдах да харчыта салҕаа диэн көрдөһүөн тыла тахсыбатаҕа. Хотуттан көһөн кэлбиттэрин, удамыр сыанаҕа мас дьиэ атыылаһыахтарын баҕарарын эрэ эппитэ. Төһө харчылаахтарын истэн баран, Хоһууна баһын быһа илгистибитэ.

– Тунаара, ити этэр суумаҕар туох дьиэни атыылаһыаҥый? Дьиэ сыаната күн-түүн ыараатар ыарыыр. Ыраах олорор буолан сыананы олох билбэт эбиккин! Эбэтэр тугу да аахпаккын дуу? Ити харчыгар сыантырга ыт уйата да көстүө биллибэт. Бэккэлээтэҕинэ, кытыы сиргэ мас уопсай кэлиэ эрэ суох… – киэһэ чэйдэтэ олорон Хоһууна татым үптээх балтыгар туох эмэ үтүө сүбэни биэрэрин оннугар дьиэлэнэргэ эрэл суоҕун этэ-тыына, кырыа-хоруо курдук саҥарталаабыта. – Өһүргэммэккэ иһит эрэ! Өһүргэһиҥ бэйэҥ киэнэ буоллаҕа. Дьиэлэнэргэ биир маннык суол баар. Сааһыран эрэр соҕотох киһини билэбин, өрдөөҕүттэн. Өйдүүрүҥ да буолуо, баҕар… Анараа дьиэбитигэр эмиэ үлэлээбитэ. Айылҕаттан айдарыылаах көмүс илиилээх уус. Испэт-аһаабат. Дьиэлээх-уоттаах. Уурумньута да бойум буолуохтаах. Соҕотох сылдьар. Оҕо-кэргэн суох, – Хоһууна ол кэннэ сыыттааһынын сүрүн төрүөтүн өйдүүргэ күһэйэрдии саҥатын кыччатан: – Кэлин дэлби ыарытыйар буолбут. Саастаах киһи олус уһуо суоҕун сөп. Толкуйдаа эрэ ону, хата, – диэбитэ.

– Суох, суох, – Тунаара, итинниги истээт, сөбүлээбэккэ кубарыс гыммыта. Өссө өрдөөҕүтэ Аппа уҥуордааҕы дьиэлэрин верандатын өкчөҥнөөбүт, хаҥас өттүгэр иҥнэри түспүт сарыннаах киһи хаптаһыны куруһубалыы кыһан, эрбээн киэргэппитин өйдүү биэрбитэ. Санаата буолан, эдьиийэ ааттаах киһи сэттэ уонуттан тахсан эрэр оҕонньорго сыыттыырга санаммытын хомойо истибитэ. Кини кыһалҕатын өйдүөхтээҕэр, хата, көргө-оонньууга кубулута олорор Хоһуунаттан хоргуппута.

Ыалдьыттара хоннохторун үһүс күнүттэн Хоһууна кинилэртэн салгыбыта, сылайбыта биллибитэ. Остуолга тыастаахтык ууруллар иһит-хомуос ону бигэргэппитэ, эбиитин долбуурга турар күндү сувениры ыалдьыт кыыс төлү тутан айдааны таһаарбыта.

– Тугу да тыытымаҥ, хостору өҥөлдьүйүмэҥ диэн эппитим дии эһиэхэ! Италияҕа сылдьан бэлэхтэппит күндү малбын алдьаппыккыт! – Дьиэлээх хотун уоллаах кыыһы сытыытык кынчарыйталаабыта. – Ханна барда ийэҕит? Манна букатын олоро кэлбиттэр дуу, тугуй? Малларын бутүннүү орообуттар… Хомуйуҥ, төттөрү угуҥ!

Оҕолор куттанан, ийэлэрэ кэлэрин кэтэһэн тэрээсэ кирилиэһигэр кумуйан олорбуттара. Дьиэ-уот, үлэ-хамнас боппуруостарынан сүүрбүт ийэлэрэ ардахха ибили сытыйан кэлбитигэр оҕолор сөрөнө түспүттэрэ.

– Ийээ, мантан бардыбыт. Чүөчэ Хоһууна мөҕөр, кыыһырар, – кыыс үҥсэргии тоһуйбута.

– Бу үлүгэрдээх дохсун ардаҕы аннынан ханна барыахпытый, тукаларыам. Тулуйа түһүөҕүҥ аҕыйах күнү.

Тунаара түүн уута кэлбэккэ эрэйдэммитэ. Бу киэҥ куоракка кини, дьиҥэ, олох соҕотох буолбатах, биир ийэттэн-аҕаттан төрөөбүт эдьиийдээх. Ол эдьиийин муннугар бу үһүс күнүн күүтүллүбэтэх хоноһолор буолан сыттахтара. Киниэхэ мэлдьи да тоҥуй сыһыаннаах эдьиийэ үөрэ көрсүбэтин сэрэйэрэ. Ол тоҕотун, туохтанын эмиэ өйдөөбөт. Сарсыарданан ханнык эмэтик нуктаан ылан баран, хоноһо турарыгар тиийбитэ. Үлэлии бараары тэриммит эдьиийин кытта чэйдэһэ олорон, дьиэ көрө, сатаныах буоллаҕына сирэ-тала барбакка, атыылаһар боппуруоһунан сүүрэрин эппитэ.

– Түргэнник быһаара оҕус эрэ! Хайатын манна… Ити оҕолоруҥ олус туппастар, дьиэҕэ хааллартаабаппын, хатаан барабын!

Тунаара дьыбааҥҥа туор-маар охтубут оҕолорун ыксалынан туруору тардыталаан, иккис күнүн астыбакка түһэр ардаҕы аннынан биллэриилэрдээх хаһыат атыылаһа, онон сирдэтинэн дьиэ көрө оптуобус тохтобулун диэки сукуспуттара. Бадарааннаах суолга атаҕын таҥаһа олбу-солбу туллан түһэр Татыйык, ытаан сыҥыргыы-сыҥыргыы: «Бэйэбит дойдубутугар барыаҕыҥ, куорат наһаа куһаҕан эбит», – диэн ийэтин бурууһуу испитэ.

СҮТҮК

Ити күн Гимеин оройуонугар эргэ мас дьиэни көрбүттэрэ. Тула өттө бырыы-бадараан, истиин-тастыын киһи санаата тохтообот, улахан кыһалҕалаах эрэ киһи ыйыталаһар биир хостоох дьиэтигэр Тунаара оҕолорунаан тула эргичийэ хаампыттара. Атыылааччы сырдык плащтаах, ыраас сэбэрэлээх нуучча киһитэ: «Ийэм дьиэтин атыылыыбын. Бу дьиэ эргэрэн хобдох көрүҥнэннэр да, элбэх оҕо мантан киһи-хара буолан, үөрэх-идэ ылан тахсыбыппыт. Онон дьоллоох олоҕу түстээбит бигэ эркиннээх уйабыт», – хайдах эрэ итэҕэтэрдик, ылларгыт ол дьолго эһиги да тииһиниэххит диэбиттии, обуойдаах эркини киэҥник имэрийэ турбута.

Сарсыҥҥа диэри толкуйдуох буолан, Тунааралаах дьиэттэн тахсыбыттара. Хоһууна, истэн баран, тыаттан киирии күн-түүн элбэҕин, оччо түбэһэн баран кэпсэтиини ситэ ыпсарбакка кэлбиттэринэн хомуруйбута. Тохтуу түһэн баран Тунаара дьиэ атыылааччыга эрийэн, дьиэни ылардыы быһаарыммыттарын эппитэ. Онон сарсыныгар босхолонон турар дьиэҕэ оннуларын була охсордуу, үрүт-үөһэ сүгэр, тутар малларын соспутунан оптуобус тохтобулун диэки сыһыллыбыттара. Ол тухары кыыстара кыҥкыйдаан, сүгэн иһэр үрүсээгин устан убайыгар эбии таһаҕас оҥорбута. Хара суумкатын арыт ийэтигэр, арыт убайыгар куду анньан антах-бэттэх туппута. «Бэйэбит дьиэбитигэр, бэйэбит дойдубутугар төннүөҕүҥ», – диэн үймээлээбитэ. Оптуобуска олорон эмиэ: «Сөмөлүөт көтөр сиригэр барыаҕыҥ», – дии-дии, ытамньыйан сыҥырҕыырын ийэтэ ааттаһа, уоскута сатыы олорбута. Ойоҕолуу олбоххо күөкэйэн олорор оройугар бөтүүк тарааҕыныы кыһыл сиэккэ сэлээппэлээх дьахтар астыбакка ытыыр кыыһы буойан чардырҕаабыта, уоттааҕынан тобулу кынчыатаабыта. Тунаара онтон дьулайан күөнүнэн өҕүллэн оҕотун хаххалаабыта. Түһэҕэр уурбут харчылаах кыра хара суумкатын утары олбоххо олорбут Сиэгэнигэр туттарбыта. Куораты билбэт дьон тохтобулбутун аһарбатарбыт диэн мөккүөргэ олорбуттара. Кыһалҕатын оҥорон, киирэр-тахсар дьон суоҕунан оптуобустара тохтобулу ааһа көтө турбута. Сэргэх киһи Сиэгэн билэ охсон: «Остановка-а!» – диэн обургутук саҥа таһаарбытыгар дьон оптуобуһу тохтоппуттара. Үрүт-үөһэ маллаах, икки оҕолоох ийэ тиэтэлинэн тахсыы булумахтаныытыгар кыыһын сиэппитинэн, аҥаар илиитигэр икки улахан тутуурдаах, харчылаах суумкам дии санаан, уолуттан хара суумканы харбаан түспүтэ.

Оптуобустан түһэн, тохтобултан балай эмэ тэйиччи, атыылаһыахтаах дьиэлэригэр соһуохайданан, бытырыыскайданан тиийбиттэрэ, киһилэрэ кэлэн олорор эбит этэ. Дьиэ докумуонун үчүгэйдик сирийэн көрөн баран харчыларын төлөһөөрү гыммыттара. Оо, арай… Харчылаах суумкалара ханна да суох!

Уол суумканы оптуобуска түһэрбитин да, илдьэ түспүтүн да өйдөөбөккө хаалбыт. Сүтүктэммиттэрин билэн баран Тунаара барахсан, таска хаһыытаабыта дуу, иһирдьэ сүрэҕэ кыламмыта дуу, иэҕэлдьийэн баран охтон эрэрэ баара. Дьиэ атыылааччы соһуйан, дьахтары өйүү тутан ылбыта, олоппоско олордубута. Сиэгэн төттөрү сүүрэн, хара суумканы көрдүү сатаабыта да, булбатаҕа. Олорсон кэлбит оптуобуһу хантан тутары, эбэтэр сүтүктэммитин туһунан тыллыыры хотуттан сылдьар муҥкук уолчаан хантан билиэй, түспүт сирдэриттэн дьиэҕэ диэри быста-быста салҕаммыт тротуар дуомун, оллур-боллур суолу көрө иһээхтээбитэ да, суох буоллаҕа, кураанах төннүбүтэ.

Сүрэҕин туттубутунан иэҕэҥнии олорор ийэтигэр: «Бырастыы гын, ийээ, бырастыы гын. Улааттахпына мин төлүөм, хайаан да төлүөм», – дии-дии, уолчаан бүк түһэн олорор ийэтин тобуктаан олорон кууспута, көрдөһөн тэҥҥэ ытаспыта.

Ити түүн бу ыал таһырдьа олбуордаах дьиэ ыксатыгар сытар суон бэрэбинэҕэ олорбутунан хоммуттара.

---

Сарсыарда Сата Спартаковна төлөпүөнүнэн дьоно дьиэ атыылаһыахтаах харчыларын олоччу сүтэрбиттэрин истэн аймаммыта. Дьүөгэтигэр мөҕүттүбүтэ. Ыйбыт сирдэриттэн таксинан куорат Табаҕатыгар илдьэ тахсыбыта. Саталаах олорор уопсайдарын өрөмүөннээн эрэр буоланнар, атын аадырыска тиийэн олороллоро. Биир идэлээх дьукааҕа дойдутугар этэ, онон Хоһууналаах ол-бу таҥаһы муостанан тэлгээн, төрдүөн үс хоммуттара. Тунаара түүн-күнүс санаата – бу түбэспит иэдээнин, салгыы бу киэҥ куоракка хайдах оннуларын булан киһи-хара буолуохтарын тула эргийбитэ. Туохтааҕар да оҕолорун аһыммыта. Киһилии утуйбут, сынньаммыт түүнэ суоҕа. Дьоннорун уҥуохтарыгар сылдьыытын, хаартыскаларыттан ытаһар тэҥэ ардах уута суккуруу сүүрбүтүн санаан кэлэ-кэлэ, «маннык буолуохпутун билбит эбиттэр» диэн дьэ эбии кэбирээн, саҥа таһаарбакка, уйа-хайа суох суорҕан иһигэр ытыыра.

Күнүс оҕолор дьиэҕэ суохтарына Сата:

– Тунаара, чэ буолбут да буолбут. Сүппүт аны көстүбэт. Ытаан да туһа суох. Олоххо оннооҕор буолуох көннөһүллүбэт ыар сүтүктэр тахсаллар, – диэбитэ ыксатыгар олорон. – Оҕолоруҥ тустарыгар доруобуйаҕын харыстаа. Сарсыҥҥы олоҕу саныахха. Мин маннык санааҕа кэллим. Сиэгэни интернаттаах оскуолаҕа биэриэххэ.

– Ха-хайдах ол? Тулаайах оҕоҕо дылы.

– Тохтоо, эн өйдөөн истиий маҥнай! – Быһа түспүт дьүөгэтин Сата Спартаковна кытаанахтык көрбүтэ. – Эн көһөн кэлбит төрүөтүҥ оҕолору чиҥ билиилээх, сайдыылаах сиргэ үөрэттэрдэрбин диэн этэ. Оччотугар дьоҕурдаах оҕолору түмэн, күүстээх учууталларга үөрэттэрэр анал оскуолалар, лицейдэр аҕыйах да буоллаллар, бааллар. Биллэн турар, билии тургутугун кэннэ талаллар. Ону ыйыталаһыах баара. Баҕар, ааһан хаалыа. Эн кыыскынаан эрэ буоллаххына, олорор сири булуу кэм судургутуйуо. Ыал дьон бииргэ олорууга хос куортамнааччылар, эбэтэр саастаах кырдьаҕас илии-атах оҥосторго дьукаах киллэрэрэ диэн эмиэ баар буолар. Үс киһини элбэхтэр диэхтэрин сөп. Мин ону-маны бары сыымайдаан көрдүм.

– Бэйэтин буруйданан төбөтүн да кыайан көтөхпөт буола сылдьар туруктаах уолбун санаа-оноо сүгэһэрдээх хайдах бэйэбиттэн арааран билбэт сиригэр ыытыахпыный?

– Ордук буолаарай диэн ити эттим, Тунаара.

Сата Спартаковна сарсыныгар оскуоланан, маҕаһыынынан сылдьан төннүбүтэ. Хайдах эрэ олус чэпчээбит көрүҥнээх сэгэйэн киирбитэ. Тунааралаах малларын биир сиргэ чохчолоон олороллорун көрөн муодарҕаабыта. Сэрбэллибит баттахтаах Татыйыгы төбөтүттэн имэрийэн баран, бүгүҥҥү сонунун өрө көтөҕүллэн кэпсээбитэ.

– Арай бүгүн маҕаһыынтан иһэн, уопсайбытын өрөмүөннүү сылдьар дьон үлэни төһөлөппүттэрин көрөөрү таарыйдым. Аһаҕас аанынан дьахталлар саҥалара дуорайан олорор. Киирээт, сэһэргэстим. Кырааскаларын өҥүн хайҕаатым. Биирэ үөһэ ыттан туран, самнайбыт мас дьиэттэн оронон, кэргэн тахсан саҥа таас дьиэ харалыабата буолан олоробун диэн күлэр-үөрэр. Икки хостоох мас дьиэлээх эбит. Биир хоһун аймахтара устудьуон кыыстарыгар уларсар буолбуттар, иккис хоһугар эмиэ дьону олордуон баҕарар эбит. Бэрээдэктээх дьону булларбын диэбитигэр мин өрүһүспүттүү эһигини олордоругар көрдөстүм. Боростуой, аһаҕас майгылаах дьахтар. Тута ылынна. Бириинчиктэспэтэ, ол-бу боппуруоһунан үтэн-анньан көрбөтө, – тыын боппуруоһу ыпсаран эрэр буолан, Сата Спартаковна итини биир тыынынан куппута.

– Ээ… Оннук гынарбыт дуу? Сирэр-талар да суох.

– Бүгүн көрүһүннэрэбин диэбиппэр, сотору куоракка киирэбин, сарсын көрсүөхпүт диэтэ. Сөбүлээтэхпинэ күлүүһү тута биэриэхпин да сөп диир. Тунаара, саамай үчүгэйэ, оскуолата чугас үһү. Оптуобустаммакка, оҕо начаас тыбыгырайан тиийэр сирэ диир.

Сарсыныгар өрөмүөнньүт дьахтар үлэтин түмүктээн баран, Тунааралааҕы барбах бэйэтин массыынатынан куортамҥа биэрэр дьиэтигэр аҕалан түһэртээбитэ. Бастакы ыйдааҕы төлөбүрдэрин, аһыыр, туттар харчыларын Саталара уйуммута. Оҕолор оскуолаламмыттара. Тунаара идэтинэн үлэ көстүбэккэ, оҕолорун чугастан көрө-истэ сылдьаары оскуола остолобуойугар иһит сууйбута, таҥас ыйааччынан да үлэлээбитэ. Биир дьиэ улахан хоһугар олорор дьиэ хаһаайкатын аймаҕа кыыс, көрсүө-сэмэй, бэрт элэккэй устудьуон оҕо түбэһэн, хардарыта абыраммыттара. Төрөппүттэрэ тыаттан эт, арыы аҕаллахтарына, Тунааралаахха эмиэ кэһии курдук өлүү быһан хаалларара.

– Сата-а, эйигинэ суох биһиги хайдах буолуо этибитий ити сүтүк кэнниттэн? Эн үтүөҕүнэн, өйөбүлгүнэн бырадьаага тэҥэ уулуссаҕа туран хаалбакка, уларсык да буоллар уйалаах курдук сананан олордохпут бу, – диэбитэ Тунаара бэриэнньигинэн хараҕын уутун соттон баран уонна дьүөгэтин санныгар нөрүйэн сылаастык кууспута.

– Махтанан да биэрэҕин. Эн үтүөҥ ордук улахан ини миэхэ. Бырааһа суох уһук сиргэ сэбиргэхтэтэн сыттахпына, кэмигэр укуол биэрэн, миигин эрэ буолбакка, элбэх киһи үрүҥ тыынын өрүһүйдэҕиҥ. Дэлэҕэ, киһиэхэ-сүөһүгэ универсал эмчит дэтиэҥ дуо. Аны сулумах учуутал кыргыттар Эркин барахсан булдун-аһын тэҥҥэ сиэһэ, мааныланан ахан биэрэрбит дии. Үчүгэй да этэ-э ол кэмнэр. – Сата дириҥник өрө тыыммыта. – Үлэлээбит оскуолабын олус да ахтабын, ону кытта хоту сир дьонун-сэргэтин.

Хайа-хайалара үлэ түбүгэр сылдьар буолан, дьүөгэлиилэр ити курдук ыйга биирдэ эмэ көрсүһэн ааһаллара. Татыйык: «Сата Спандаковна кэл-лээ!» – дии-дии, үөрэн өрө тэйиэккэлиирэ, аттыттан арахпакка, лис курдук ыйааһыннаах үрүсээгин аҕалан, суруйан бооччойбут тэтэрээттэрин хостоон көрдөрөрө. Оттон оҥорбут буруйа ыарын сүгэһэр оҥостор Сиэгэн ким үтүөтүнэн бу хос булан олороллорун өйдүүрэ. Ийэтин дьүөгэтин олус ытыктыыра, кэллэҕинэ үөрэрэ. Ийэтэ аах дойдуларын ахтыстахтарына, кыра киһи түөһүн иһигэр эмиэ сылаас ахтылҕан уота күөдьүйэрэ.

Ити курдук Тунааралаах бу эргэ дьиэ түгэх кыбартыыратын быыкаайык хоһун иччилээн, биир дьыбааҥҥа үһүөн утуйан үс сыл олорбуттара. Хоһу бас билээччи амарах, үтүө сүрэхтээх буолан, оҕолордоох аҥаардас ийэни ыкпакка, куортам төлөбүрүн көһүтэ түһэрэ, сыанатын да олус үрдэппэккэ биир кэм тутан өйөөбүтэ. Дьиэ көтүрүллэр кэмэ кэлбитигэр Тунааралаах хаһаайкаҕа улаханнык махтанан тахсыбыттара.

---

Тунаара оҕолорун оскуолаларын уларытымаары, ити эргин эргэ мас дьиэлэртэн куортамҥа биир хостоох дьиэни көрдөөбүтэ да, булбатаҕа. Сиэгэн ахсыска, Татыйык төрдүскэ атын оскуолаҕа үөрэнэргэ күһэллибиттэрэ. Ол оскуолаларыгар олох тэйиччи сиртэн үөрэнэ тиийэллэрэ. Сарсыарда ууларын хаммакка эрдэ туран, хараҥаҕа оптуобус тохтобулугар чуучугураһаллара. Сылын аайы атынтан атын дьиэни куортамныыртан Тунаара оҕолорунаан салҕан, сылайан да барбыттара. Дьиэтэ-уота суох буолуу эрэйин эҥээрдэринэн тэлбиттэрэ. Соҕотох ийэ эрэйдээх туох көстөрүнэн киэһэ өттүгэр толоруллуон сөптөөх, эбэтэр түүнүн хонордоох иккис үлэлэнэрэ. Бу кыһалҕа хаһан түмүктэниэ, бу ыал хаһан бас билэр дьиэлэниэ биллибэт этэ.

Сыллар ааһан испиттэрэ. Татыйык ахсыска үөрэнэригэр Сиэгэн, үрдүк үөрэххэ туттарсан көрөн баран, бүддьүөт суотугар үөрэниигэ баала хапсыбакка, кылгас куурус көрдөнө сылдьан военкоматтан бэбиэскэ туппута. Күһүн Хабаровскай кыраай байыаннай чааһыгар аармыйаҕа аттаммыта. Ити кэмҥэ арҕаа дойдулар күөртээһиннэринэн Украинаҕа иккис сылын уодаһыннаах кыргыһыы буола турара. Сааһыары байыаннай чаастартан кими баҕа өттүнэн, кими күһэйэн туран хантараакка илии баттатан анал байыаннай дьайыыга көтүппүттэрэ. Олор истэригэр удьурҕайынан чочуллубут курдук ыраас кыаһаан хааннаах саха уола иннин диэки көтөн күпсүтэр сөмөлүөт түннүгүнэн көстөр халҕаһа былыттары, хаар үллүктээх төрөөбүт дойдутун хайаларыгар майгынната көрө испитэ. Булчут аҕата: «Оҕом сиэгэн тэҥэ күүстээх, хорсун, сэргэх уонна сэрэхтээх буолуоҕа», – дии-дии, өрө көтөҕөлүүрүн өйдөөн кэлбитэ. Ийэтэ эһэлэрин ааттарыттан бииринэн Ньукулай эбэтэр Сүөдэр диэххэ диирин аҕата сөбүлэммэтэх. «Сахалыы сонуннук ааттыахха, Сиэгэн Кубаарап буоллун. Үчүгэйдик иһиллэр буолбат дуо?!» – диэн тылын ылыннарбыт. Онон дьэ иннигэр туох күүтэрэ биллибэт уоттаах хапсыһыыга баҕа өттүнэн, өһөгөйдөөх өстөөхтөн дойдутун көмүскүү, саллаат Сиэгэн Кубаарап аттаммыта.

ОО, ДЬЫЛҔА, ТУОХ СУОЛУ ЫЙАҔЫН?

Сэһэммит саҕаланыытыгар түбүктээх олохтоох Тунаарабытын харабынай хоһугар утута, сынньата хааллардыбыт этэ дии. Омуннаатахха, таракаан атаҕын тыаһыттан да уһукта биэрэр сэргэх харабыл түүнүн хаста эмэ уһукта сылдьыбыта. Сарсыарда эрдэ бүтэһиктээхтик ыскылаатын кэрийэ хааман баран, кэмин иннинэ эрдэлээн кэлбит киһиэхэ дьуһуурустубатын туттараат, дьиэтигэр тиэтэйбитэ. Аара тиэтэл муҥунан оскуолатын диэки сулбурҕайданан иһэр Татыйыгын көрсөн: «Убайгыттан туох да биллибэтэ дуо? – диэн ыйыппыта. – Миэхэ эмиэ суох, саатар этэҥҥэбин диир бэлиэтин ыыппат. Хайдах-хайдах баҕайыный ээ?» – ийэ киһи сүрэҕэ ытырбахтаан ылбыта. Дьиэтигэр киирээт, сорунуулаах баҕайытык сулууспалыыр чааһыгар эрийиэхтии туттубута. Төлөпүөн нүөмэрин көрдүү туран, уола онно-манна эрийэрин кытаанахтык боборун санаан саараабыта. Хараҕа хараҥарталаан ылбытыгар ыксалынан дабылыанньа түһэрэр эмин испитэ.

---

Ити күн өрөбүлэ буолан, улаханнык ыалдьан ыҥыртарбыт эдьиийин Хоһууна илдьитинэн Аппа уҥуордааҕы дьиэлэрин аадырыһыгар тиэтэйбитэ. Эдьиийэ улахан уораҕайыттан тоҕо онно төннүбүтүн дьиибэргээбитэ. Таһыттан көрдөххө, аҕалара туттаран хаалларбыт дьиэтин бөҕө-таҕа үрдүк олбуордаабыттар этэ. Атаҕын тумсугар өндөйөн, кунуопканы баттаабытыгар, чуохаҕар моойдоох, тоҥсоҕор муннун төбөтүгэр мэҥнээх дьахтар кэлииккэ ааны арыйан биэрбитэ. Тунаара, дьиэҕэ киирээт, эмп сытыгар саба бэрдэрбитэ. Мас дьиэ хас бэрэбинэтин аахтара бары сааһа, сурааһына бу сыты дириҥник иҥэринэн турарга дылыта. Түгэх хоско киһи билбэт буола хараара хаппыт Хоһууна хапсыллан сытарын көрөөт, Тунаара дьик гыммыта, хардыы аҥаара чинэрийбитэ. Орон ыксатыгар тардыллыбыт туумбаҕа таҥара мэтириэтэ, уулаах ыстакаан уонна көппөхтөнө сытар эмтэр ааттарын көрөн, бу дьиэҕэ ыар тыыннаах хара күүс адаҕыйан киирбитин өйдөөбүтэ.

– Кэллиҥ дуу… – киирбит киһини уһуннук одуулаан баран, Хоһууна иһиттэн нэһиилэ саҥа таһааран, уоһа хомуллаҥнаабыта.

– Бу хаһан… Хайдах… – Тунаара турар сиригэр тэпсэҥнээбитэ. – Хоһууна, бу хайдах…

– Тунаара… бырастыы гын. Миигин… бырастыы гын, – эрэ дии сыппыта ыарыһах. Ол кэннэ этэ уолбут харытын өндөтөн, ыскаап диэки ыйар курдук туттубута.

– Хайдах маннык буолан хаалла? Тоҕо эрдэ биллэрбэтэххитий? Манныкка тиийиэххэ диэри хайдах эмтэммэтэххиний? – Тунаара хайа охсор быһаҕаһа хаалбыт Хоһуунаны үөһэттэн көрөн туран, сүүһүгэр сииктээх маарыланы ууран эрэр дьахтартан ыйыппыта.

– По статье 160-й түбэһэн, мин сытан, кини конфискацияҕа түбэспиппит, – ууну-уоту ортотунан оломооттоһон ааспыт дьүөгэтэ Марго, мэҥнээх муннун тыастаахтык өрө сыҥан баран, баарынан быһаарбыта. – Түөрт сыл буолан кэлиибэр бүппүт этэ. Кэргэнэ, уола Америкаҕа. Тэйсибиттэрэ ыраатта. Уолун ыҥыртара сатаабыта да, букатын наадыйбатаҕа. Уурумньутун олоччу эспитэ. Ийэтин улаханнык кэлэтэн, манныкка тиийиигэ эпсистэ.

Хоһууна истиэҥкэ долбууругар турар дьэрэкээн таас ойуулаах холбуканы ыйа сатаан муҥнанарын дьэ өйдөөн, Марго Хоһууна диэки ууммутун ыарыһах сөмүйэтинэн Тунаара диэки салайбыта. Бу өрдөөҕү эбэлэрин холбукатын Хоһууна оҕо сылдьан харчы мунньар кылааттаах сундуук оҥостоору иҥэриммитин Тунаара өйдүүр. Баччааҥҥа диэри ол холбука быраҕыллыбакка кэлбитин Тунаара сөхпүтэ. Хос түгэхтээҕин урут билбэт этилэр. Ол түгэҕэ бу кэлин айгыраан, халкыҥнаан хаалбытыттан саһарбыт кумааҕы быга сылдьарын Тунаара ылан аахпыта. Били көтүрүллүбүт дьиэни эбэтэ Тунаараҕа анаабыт кэриэс суругун өрдөөҕүтэ, 1971 сыллаахха кини түөртээҕэр, суруйбут эбит этэ.

– Бу… эн дьиэҥ. Мин… баран эрэбин, – Хоһууна саҥата бу сырыыга чуолкайдык, балай эмэ сэниэлээхтик иһиллибитэ. – Эн эрэ хааллыҥ. Дьиэ эйиэхэ хаалар.

– Эс, Хоһууна, инньэ диэмэ. Эмтэнэн көрүөххэ. Хайа уолуҥ Джон төннүө дии.

– Суох, суох… – Хоһууна баһын быһа илгистэн киҥэ киирэн түтүөлэммитигэр, аны атаҕын иҥиирэ тардар тииһигэ киирэн, алларааттан улам үөһэ тахсан иһэр кытаанах бүүрэ тутуу ытарчалыы тутан муҥнаабыта. Ынчыктыыр да күүһэ эстибит ыарыһах хараҥаҕа умса-умса күөрэйбитэ. Онуоха эбии үстүү чаас буола-буола бэриллиэхтээх ыарыытын уҕарытар эмин дьайыыта ааһан эрэрин өйдүү биэрэн, Марго укуол биэрэ охсубута. Хоһууна арыый кэҥээн, устунан нухарыйан барбыта.

Дьахталлар тэйэн, ботур-ботур сэһэргэспиттэрэ. Таҥара итэҕэлин ылынан төннүбүт Марго дьүөгэтин Хоһуунаны эмиэ онно тардыбыт этэ. Тунаара, Библия кинигэтин көрөөт, ону сэрэйбитэ. Хаамар эрдэҕинэ таҥара дьиэтигэр сылдьалларын, литургия кэмигэр аньыыны-хараны билиниигэ аҕабыыкка олоҕун устата оҥорбут сыыһаларын кэмсинэ-кэмиринэ, харах уулаах олорон тоҕу сүөкээбитин Марго сипсийбитэ. Ол кэннэ өйөтөн кэриэтэ нотариуска тиийэн, бу дьиэни балтыгар Тунаараҕа аныырын туһунан докумуон оҥорторбута ыскаабын хайа эрэ хатыылаах «сиэбигэр» баар буолуохтааҕын эппитэ.

Тунаара хордуон паапкаҕа мунньуллубут эдьиийин туругун кэпсиир быраастар суруйбут кумааҕыларын, араас аппарааттарга чинчиллиилэрин, анаалыстарын түмүктэрин ааҕан баран, киэһэлик диспансерга тиийэн, тустаах бырааһы таба тутан сэһэргэспитэ. Быраас ыарыһахха ыытыллыбыт консилиум быһаарыытын хараҕын халты тутан олорон эппитэ. Тунаара барытын өйдөөн, оҥостон кэлбит ыйытыыларын куолайыгар турбут хомуокка бөтөн олорон кыайан биэрбэккэ, кэбиниэттэн сукуллан тахсыбыта.

Хоһууна, нэһиилэ нэдиэлэ эрэ устата сытан баран, бу атааннаах-мөҥүөннээх орто дойду олоҕуттан арахсыбыта.

Атаарыыга кэлбит аҕыйах киһи тарҕаһан бүтүүлэрин саҕана Марго:

– Тунаара Федоровна, тахсыбыт киһи кэнниттэн дьиэ кураанах хаалара аньыы. Онон кэритэр кэмигэр түөрт уон хонукка диэри дьиэҕэ киһи баар буолуохтаах, – диэнинэн кыһайбыта.

– Кыыһым антах хайдах соҕотох хаалыай? Оскуола оҕото ээ.

– Манна соҕотох хонуох санаам кэлбэт. Уустук майгылаах киһи тыына син биир баттыыр. Эн бэйэлээх бэйэҥ дьиэҥ дии! Атын буоллар эн миигиттэн хонус диэн көрдөһүөхтээх этиҥ. Туора киһи буоллаҕым мин, манна диэн эттэххэ… – дьахтар сирэйэ тыйыһыран ылбыта. – Чэ, ол хааллын. Ону билигин ахтар да аньыы. Кыра да буоллар, син өйөөбүт түгэннэрдээҕэр махтанан, тиһэх күнүгэр диэри бу сылдьыһан кэллэҕим.

Көрдөххө дьиппинийэн саҥата суох курдуга да, этэрэ кэллэҕинэ ытыстыбыт сыҥааҕа өһүллэр, тохтууру билбэт туспалаах эбит этэ. Элбэҕи эппитэ-тыыммыта, куолайа табах көрдөөбүтүгэр эрэ тохтоон, нотуруускалыы иилиммит сутурук саҕа суумкатыттан бөппүрүөскэтин ылан таһырдьа тахсыбыта.

Чочумча буолан баран киирээт:

– Саатар, утуйар саҕана кэлэр буол ээ, – табах кэбэккэй сытынан аҥылыйбыт Марго холкутугар түспүт киһи куолаһынан саҥарбыта.

– Чэ, сөп, – санаа ытылҕаныгар олорор Тунаара сөбүлэспитэ.

Кыһалҕалаах киһи иккис үлэтиттэн нэһиилэ эдьиийин тоҕус күнүгэр диэри көҥүл ылбыта. Сүрүн үлэтигэр күн аайы сылдьара, оттон Марго, биэнсийэҕэ тахсыбыт буолан, итиннэ олороро. Дьиэтигэр элбэх буолан олороллорун, сиэннэрэ ньырылаһалларын тулуйбакка дьарыйталаан кэбиһэн дьонун кытта субу-субу иирсэрин быктарбыта.

---

Биир сарсыарда Тунаара кэтэх тэрилтэ сүөһүлэриттэн хаан анаалыһа ылан баран оптуобуһунан үлэтигэр төннөн истэҕинэ, сиэбигэр уктубут төлөпүөнэ дыыгынаан ыла-ыла быстан хааларын манаан илиитигэр бобуччу тутан олорбута. Кэлин тиһэҕэр дьэ киһилии холбоммутугар көрбүтэ, уола сибээскэ тахса сатыыр эбит этэ.

– Сиэгэ-эн! Тоҕо тугу да биллэрбэккин? Ханна бачча өр сүтэ сырыттыҥ? – өр сүтүктээбит ийэ ханна баарын да умнан, үөгүлээн ыйыппыта. – Аармыйаттан хаһан кэлэр буоллуҥ? Болдьоҕуҥ бүтэрэ аҕыйах хонук хаалла дии.

– Ийээ, мин… Украинаттан эрийэбин.

– Хантан даа?! – истибититтэн соһуйбут ийэ толору пробиркалардаах суумкатын төлө тута сыспыта.

– Үчүгэйдик сылдьабын. Доруобайбын. Долгуйума, ийээ… – Сибээс быстан хаалбыта.

Бу кэнниттэн аны утуйбат уһун түүннэр түбүлээбиттэрэ. Сулууспата түмүктэнэн субу кэлээри сылдьар уола тоҕо уотунан уһуурар сэрии дойдутугар тиийэн хаалбыта ийэ киһиэхэ өйдөммөтүн ааһан, олус дьиксиннэрбитэ, куттаабыта. Аппа уҥуордааҕы дьиэҕэ Маргону кытта хонсо сытан түүлүгэр: «Ийээ, бырастыы гын. Улааттахпына мин төлүөм, хайаан да төлүөм», – диир Сиэгэнин оҕо эрдэҕинээҕи хатан саҥатыттан уһуктан кэлбитэ. Итинтэн салгыы утуйбатаҕа.

ГРЭС түгэҕэр куортамнаан олорор дьиэлэригэр соҕотох хоно сытар Татыйыга эрдэ туран: «Ийээ, бөлүүн Сиэгэн бассааптаабыт. «Үчүгэйдик сылдьабын. Эһиги олох санаарҕаамаҥ» диэбит. Мин киниэхэ тетя Хоһууна туһунан суруйбуппар, хомойбут смайлигы ыыппыт», – диэн сарсыардааҥҥы сонуннарын суруйбутун аахпыта.

Марго туран чэйин оргутан, куукунаҕа итэҕэл кинигэтин ааҕа олороро.

– Хоһууна тохсус хонугунан сарсын церьковка барабыт, – диэн номнуо былааннаабыт этэ. – Хайа… уонна сэриигэ сылдьар уолуҥ этэҥҥэ сылдьарын туһугар эмиэ көрдөһүөҥ этэ.

– Үлэбиттэн күн аҥаара көҥүллэтэн көрөрүм дуу… – Марго күөйэ-хаайа этиитин ылынарыгар тиийбитэ.

Ити күн үлэтигэр улахан түбүк суох буолан, кыһалҕалаах киһиэхэ толору күнү көҥүллээбиттэрэ. Ол сылдьан Марго сотору дьонугар төннөрүн, оҕо көрдөрөөрү кыыһа аах дьэ кининэн эрэ итээн олороллорун, кыыстаах күтүөтүн кытта сыһыаннара тупсар өттүгэр иэҕиллибитин кэпсээбитэ. «Эһиги куортам төлөбүрүгэр супту эмтэрэ олорбокко, бэйэлээх бэйэҕит дьиэҕитигэр кэлэн олорор инигит?» – диэн сүбэлиир тэҥэ эппитэ.

Үлэтиттэн кэлэн баран Тунаара, дьиэҕэ туох эрэ куһаҕан баҕайы хос сыт баарын абааһы көрөн, ыскаап кэтэҕэр кутуйах өлөн сыттаҕа диэн хасыһа сатаабыта. Бу дьиэ тутуллуоҕуттан баар, эргэ дьиэттэн көһөрүллүбүт ыскаабы эрэйинэн сыҕарытан, кэтэх өттүн сууйуон санаабыта. Былыргы ыскаап дии-дии, Хоһууна урут бырахтараары оҥостор этэ да, мындыр уус оҥорбут-туппут тэрилэ, сыллар аастахтарын аайы ордук күндүтүйэн көстөргө дылыта. Төрүттэриттэн хаалбыт мал дьиктилээхэй оһуордарын, чуолҕан-чуолҕан таастаах түннүктэрин Тунаара саҥа көрбүттүү имэрийтэлээн ылбыта. Ыскаап кэтэҕэ анал миэстэтин булуоҕуттан сууйуллан көрбөтөх да этэ. Аҕалара таба ахсаанын сылларынан тэҥнэбил оҥорбут суота-учуота чараас тэтэрээккэ кичэллик табылыыссанан сурулла сылдьарын булбута. Оо, маны төһө эрэ өр көрдөөхтөөбүтэ буолла дии санаабыта. Тэтэрээт иһиттэн биир хаартыска түһэн кэлбитэ. Аҕалара кыргыттарыгар аҕалан баран тиксэрбэккэ хаалаахтаабыт быһыылаах. Тунаара хаартысканы остуол лаампатын сырдыгар кыһайан көрбүтэ.

Тунаархай туундара халлаанныын силбэспит үүт тураан көстүүтэ улам хараҕар тиллэн кэлбитэ. «Туундараҕа саас… Эбэбит барахсан биһигини бойбоччу таҥыннаран баран оонньото сылдьар. Мэлдьитин туллуктарыам диэн ыҥыртыыра», – Тунаара оргууй сибигинэйбитэ. Аттыларыгар туллук үөрэ тэлээрэн кэлэн түстэҕинэ, үөрэр да этилэрэ! Ону өр сырытыннарбакка, Хоһууна обургу үргүтэлиирэ. Эдьиийин батыһан халыҥ хаары оймоон бадьаалаан иһэр балтын утары көрсөн тоҥуу хаарга олордон ааһара. Ону көрөн эбэлэрэ: «Ээ, кээс, доҕор, оҕоҕун…» – диэн боотурҕас улахан сиэнин буойара. Ийэтэ суох тулаайах аҥаардаах сиэннэрин туһугар эбэлэрэ олус долгуйара. «Туох дьылҕалаах дьон буолан тахсыаххытый, туллуктарыам… Эһиги иккиэҕит. Көтөр икки кынатын тэҥэ бииргэлэһэн сылдьаарыҥ дуу… Туундараҕыт туллуктарыныы үөрдүһэн сылдьар үтүө үгүс ыччаттарданаарыҥ», – диэн бото-болдьоҕо чугаһаан сылдьар эбэлэрэ хаарга үҥкүрүһэ оонньуур сиэннэрин тэйиччиттэн алгыы көрөрө.