Аудиота:

    Кирсан Кирикович Кэрэмээһэп ити киэһэ да дьиэтигэр үгэһинэн ыкса хойут кэлэн, остуолга тардыллыбыт тымныйбыт аһылыгын тиэтэллээхтик хабыалаата. Ол олордоҕуна, кэргэнэ Таисия Титовка утуйар халаатынан кэлэн, суос бэриммиттии утары олордо.
    — Оҕобунаан, Толикпынаан, эйигин кэтэһэн аххан биэрээхтиибит да, эн кэлиэҥ дуо, суох буоллаҕа дии. Ардаҕа суох үчүгэй киэһэ буолбучча, Таастаах үрэҕэр баран оҕом күөгүлүөх буолбута. Ол иһин эбэтэ биһикки сарсын Бороҕоҥҥо ыытардыы сээкэйин бэлэмнээтибит. Бэйэтэ таҥаһынсабын чымыдааныгар, суумкатыгар симтэн баран, верандаҕа кинигэ ааҕа сытар. Онтон сотору үөрэҕэ, Москваҕа көтүөҕэ. Эйиэхэ күнүс звоннаабыппар секретарыҥ дьахтар «мунньахтыыр, солото суох» диэт телефонун талыр тына бырахпыта. Дьэ, ол мунньахтаан туох бэйэлээҕи быһаардыгыт, бачча хойукка дылы олорон.
    — Быһаарыы бөҕө, Тася, хата Толяҕын ыҥыр эрэ, кэпсэтэрдээхпит, — Кирсан сылаарҕаабыт хараҕынан кэргэнин диэки көрдөһөрдүү өрө көрдө.
    Толя ыҥыртарар бокуойа суох бэйэтэ плавкинан киирэн кэлбитэ уонна аҕатын аттыгар кэлэн олорбута.
    — Аҕаа, кэтэһэн аххан биэрдим. Күөгүлүү бэйэбит барыаҕыҥдиэн күнүс уолаттар кучуйбуттарыгар буолумматаҕым.
    — Ол сөп, уонна дьэ маннык буолла. Билигин эн дойду саамай киэн туттар академиятын студена, общественнай өй-санаа көҕүлээччитэ буолаҕын. Онон эн… — диэн баран, Кирсан Кирикович уолун бэйэтигэр сыһыары тардан ылла.
    — Сэрэйэбин, аҕаа. Үөрэххэ барар оҕолор «той­ он оҕото эн биһиги муҥнаахтар курдук биир нэдиэлэ өссө хаалан үлэлээбэтиҥ чахчы» диэн элэктээн таҕыстылар. Оттон ийэлээх эбэм иккиэн сынньанан баран Москваҕа көтөөр диэн сээкэйбин бэлэмнээтилэр дии.
    — Оҕом маладьыас. Эр дьон бүтэйдии сэрэйсэр, тыл быһаҕаһыттан өйдөһөр буоллахпыт’дик, — диэт, Кирсан Кирикович туран плаһын, сэлээппэтин ылан төбөтүгэр ууруммута, бачыыҥкатын кэттэ.
    — Бэй, бу эмиэ түүннэри ханна бардыбыт? — Таисия ос саҕа буолан аан диэки батыста.
    — Күһүрдэргэ. Онно отчуттарбыт сыа балыкка, куска, тэллэйгэ иирэн букатын да оттообот буолбуттар.
    — Бэйи, ол ону миэстэтигэр салайар, дьаһайар дьоннооххут дуу, суох дуу?
    Кирсан истэ үөрэммитэ бэрт буолан туту да саҥарбакка, ер соҕус кэннин хайыһан кэлэйбиттии одуулаан турбахтаат, тахсан барда. Уола кэнниттэн тахсыбытыгар күүлэҕэ туран:
    — Толя, сарсын киэһэлик эһиги звеноҕутугар таарыйыам. Киирэн сынньан. От кордоххо синньигэс да, охсуу — кытаанах үлэ, — диэтэ.
    — Өссө быйыл сайын үөрэнним. Урукку сайыннарым курдук илистибэппин.
    — Кытаат, Толя! Итинник буһан-хатан ис. Миигин баалаама.

Балаһыанньабыт сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ кытаанаҕын билэ сылдьаҕын, — Кирсан уолун утары кэлэн кууһан ылла уонна саҥа көрбүттүү, тонолуппакка одуулаабыта. Ити кэмҥэ Кирсаны өрүһүнэн илдьиэхтээх моториһа кэлэн корон турара.
    Толя аҕатын сыыры таҥнары түһэн, хараҕыттан сүгүөр диэри батыһа көрөн турбахтаата. Кирсаннаах Таисия сүүрбэччэ сыл олорон уоллаах кыыс оҕоломмуттара. Бастакылара Толя этэ. Үөрэхтэрин бүтэрэ иликтэринэ төрөөбүгүн институт оҕолоро бары икки сыл көрөн-харайан хаамтарбыттара. Кирсан үөрэҕин бүтэрээт, хоту баар кытыы оройуоҥҥа райсовет председателинэн үлэлээбитэ.

Онно олорон кыыстаммыттара. Таисия кыыстанарыгар ыараханнык быыһаммыта. Онон былаан курдук уоллаах кыыс оҕолоннубут, сөп буолуо диэн буолбута. Кирсан элбэх оҕолоох налга төрөөбүт-үөскээбит буолан, оҕо ханыылааҕа, саппаастааҕа үчүгэй диэн элбэхтик эппитин кэргэнэ ылымматаҕа. Онно төрүөтэ — «оҕону көрсүбэккин». Дьахтар «үөрэммит идэбэр үлэлээн пенсияҕа тахсыаҕым» диэн саныы сылдьан, төрүүр сааһа ааспытын кэлин өйдөөбүтэ.
    Кирсан үөрэнэр сылларыгар училищеҕа да, институкка да эр киһилии кыраһыабайынан, бөдөҥүнэн, тылынан-өһүнэн, общественнигынан кыргыттарга аҥардастыы көрүллэ сылдьыбыта. Биэчэрдэргэ, түмсүүлэргэ Кирсаны кытта үҥкүүлээбит, биирдэ киинэҕэ, театрга сылдьыбыт кыргыттар сэттис халлааҥҥа сылдьыбыттыы сананаллара.
    Оннук сылдьан Томскайга Саха сирин ыччаттарын «Юность» рестораҥҥа буолбут Саҥа дьыллааҕы биэчэрдэригэр утары остуолга олорбут Таисияны таба көрөн үҥкүүгэ ыҥырбыта. Хас да үҥкүүгэ бииргэ бэркэ тапсан үҥкүүлээбиттэрэ, тиһэҕэр вальска, тангоҕа ордук тапсан, бүтэһигэр кыраҕа аахайбат буолбут бөлөх кэннигэр кэлэн бэрт өр убуруһан, сыллаһан баран, уол олорор институтун уопсайыгар баран икки киһи олорор хоһугар, табаарыһа ыалга барбытынан туһанан бииргэ хоммуттара. Сарсыарда ону билбит уолаттара, биир дойдулаахтара утуйа сытар хосторугар киирэн:
    — Көр, бу үөрүүнү! Тася, Кирсан ыал сиэринэн буолбуккутунан эҕэрдэлиибит. Кырдьаҕас Томскай куорат биир эдэр саха ыалламмытынан! — диэн баран, сибэкки дьөрбөтүн туттарбыттара уонна киллэрбит шампанскайдарынан бэлиэтээбиттэрэ.
    Кирсан соһуччута бэрдиттэн төттөрүлэһэн көрбүтэ да, хас да күн мөрөйдөөн тулуппатахтара. Онуоха мэҥэһиннэрэн бииргэ хоннохторун ый ааһаатын Таисия ыарахан буолбутун эппитэ. Онон институт экономическай факультета комсомольскай сыбаайба буоларын туһунан ыҥырыы тарҕата охсубуттара.
    Бииргэ үөрэнэр уолаттара сүүрэн-көтөн инсти­ тут дирекциятыттан, комендантан көҥүллэтэн хос ылбыттара. Муҥура суох

дьоллонон эрэр Таисияны сол күн онно көһөрө охсубуттара. Кирсан бастаан утаа дууһата төһө да утарыстар, сыбаайба күн көспүтэ. Дьиҥэ кини ханна сылдьыбыт сирин axсын хараҕа хатаммыта, дууһата хоммута элбэх этэ. Олортон саамай ордороро врач үөрэхтээх, билигин Кирсан төрөөбүт улууһугар баран үлэлии сылдьар Вера Кириллова этэ. Кинилиин күһүн тиһэх көрсүһүүлэригэр:
    — Чэ, Кирсан, эн бастаан үөрэххин бүтэр. Онуо­ ха диэри туох туох буолан иһэбит. Ол эрээри бэйэбэр эрэнэбин. Кэтэспитим, кэтэһиэм. Аҕам да

аны эйигин үөрэҕэ суох диэбэт буолла. Ол оннугар аны эн иҥээҥнээччиҥ, сүгүрүйээччиҥ элбэҕинэн итэҕэйбэт буолан иһэр курдук тыллаах. Онно мин эмиэ холбоһон дууһабар кутуйах хаамара чаастатыйар. Сүрэҕим эрэйдээх олоххо киирбэти сэрэйээхтиир дуу, хайдах дуу? Чэ, бириэмэ көрдөрөн иһиэ, — диэбитэ. Киэһэрбит күн сардаҥатыгар куударалаах сырдык кугас баттаҕа көмүс кыырпаҕынан күлүмүрдээн, тэтэрбит имнэрэ өссө кэрэтийэн көстүбүтэ уонна сэргэ олорор Кирсаны бэйэтигэр ыга тардан, эрэмньитэ суохтук унаарыччы көрөөт, өрүһүспүттүү, умнуллубаттыы үрүт үөһэ хаста да сыллаабыта, убураабыта.
    Кирсан ол долгутуулаах киэһэни, эрэмньилээх истиҥ мичээри, өр ыһыктыспакка тутуспут сымнаҕас сылаас илиини чуумпура түстэ да, хараҕар бу көрөн кэлээччи. Кэллэҕин утаа иккитэ суруйбута. Өссө иккиһигэр: «Эн манна кэл, врач дипломнаах киһиэхэ, саатар, үлэ көстүөҕэ», — диэн суруйбута да, эппиэти туппакка сылдьан «капкааҥҥа хаптарбыта». Хаһан эрэ биир аллар атаһа: «Дьэ Кирсан, сүгүрүйээччиҥ, сүүрэр-көтөр кыргыттарыҥ элбэхтэрэ бэрт. Сэрэн, ити сиэлэ-хаама сылдьан, эмискэ силээхтэҕэ түбэһээйэҕин», — диэн сэрэппиттээх. Дьэ онно: «Хаптардым быһыылаах да, Тася он­ нук силээхтэтэ биллибэт. Кыыһы оҕолоон баран быраҕар табыллыбат. Онно кырата үс олох алдьанар: оҕо ийэтэ таптыыр киһититтэн, оҕо күн сирин көрө илигиттэн аҕата суох хаалан «үөлэс оҕото» диэн үөҕүүгэ барар. Оттон бэйэм бастакы оҕобуттан, кини таптыыр ийэтиттэн матар хараҥа айыылаахтар ахсааннарыгар киирэбин. Онон Ве­ рам барахсан сүрэҕэ сэрэйээхтээбит эбит», — диэн барытын умнардыы төбөтүн быһа илгистибитэ. Кирсан Таисията аҕыйах хонук иһигэр ыарахан буолбутуттан соһуйбута, астымматаҕа. Аата дөбөҥүн? Баҕар, эрдэттэн үөскээбит 050 буолаарай. Били биир кинигэҕэ аахпыт кэпсээнин курдук оҕотун төрүүр дьиэттэн таһаарбыта, дьолтооруйбут бэйэлээх күп-күөх харахтаах нуучча оҕото буоллун. Дьэ бэрэмэдэйдээх бэтиэхэ, көбүөрүнэ көрө буолар дии. Оччоҕо эн иннигэр уруттаабыт ол киһи оҕотугар алименщик аҕа буола түһэҕин.
    — Кэбис, таҥара баар буоллаххынна,

онтон эрэ быыһаа, — Кирсан хойуу куударалаах баттаҕын өрө-таҥнары имэриммитэ.
    Ол эрээри оннук эрэ буолбатаҕа. Дууһа үөскүүрэ күүстээх диэн урут да баара, билигин да баар. Оҕо оҥоһуллар күнэ, чааһа тирээн кэллэҕинэ, өрүттэр сырдыгы-хараҥаны араарбаттар.
    Кирсаннаах Таисия ол түүн Айыыһыт аанньал тугу имнэммитин эрэ толорор истигэн кулуттара буолбуттарыттан тоҕус ый буолаат, Толик диэн аҕатын уу иһинээҕи күлүгэ уол оҕо күүстээх ытабылынан күн сирин көрөн эдэр ийэни үөрдүбүтэ. Ийэни, аҕаны уорбалаһар санааҕа уймаабаттыы,

уолчаан аҕатын көрөн төрөөбүтэ бука барыларын букатыннаахтык итэҕэппитэ.
    Таисия оҕото үөскүөҕүттэн: «Олоҕум дьоло тосхойдо. Ити бэйэлээх дьахтар аймахха аҥардастыы көрүллэр, Кирсаны көрүөҕүттэн, «Оо, абалаах, кини хараҕар хатанар, дууһата тутуллар кыыһа буолбут да буолбатахпыан. Ити бэйэлээҕи хайдах эрэ дьоллоох кэргэн гынан кэккэлэһэ хаамар», — диирэ. Онно Толигын күн сирин көрүөҕүгтэн «күнүм, дьолум миэнэ» диэн ааттыыра. Онуоха эбии ытанньаҕа суоҕа, барыта режиминэн утуйара, уһуктара, төрдүс ыйыттан олорон, тохсус ыйыгар хааман, ким-хайа иннинэ «ийээ», «аҕаа» диэн, күлэн-үөрэн, чээкэлээн этиргэн ытыстарынан ладушкалыыра киһи эрэ таптыах, үөрүөх барахсана этэ.
    Толик детсадка, оскуолаҕа да саамай чобуо, бэрээдэктээх, дэгиттэр сайдыытынан иитээччилэрин, учууталларын сөхтөрөрө. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар спорт хас да көрүҥэр кэрэхсэнэр ситиһиилэрдээҕэ. Баскетболга, волейболга республикаҕа, зонаҕа кыттыталаабыта. Кылааһыгар икки сыл комсордаабыта, оскуолаҕа комитет секретара этэ. Тыла-өһө сайаҕаһа, уҥуоҕа-арҕаһа көнөтө, аҕатыныы куударалаах баттаҕа, бөдөҥө кыргыттар харахтара хатанарыгар ананан төрөөбүт курдуга. Учууталлар: «Кирсан Кириковичтаах тойоҥҥо анаан төрөппүт уоллара», — дэһэллэрэ.
    Уола Москваттан үөрэҕин туттаран кэллэҕин утаата, Кирсан Кирикович киэһэ үлэ чааһын бүтүүтэ оскуола директора Василий Саввич Дуйдаховы кабинетыгар ыҥырбыта.
    — Дьэ, Саввич, оҕобут этэҥҥэ үөрэххэ киирбитинэн эйигин, төрөппүт ийэ-аҕа аатыттан эвэрдэлээн махталбын тиэрдэбин. Үөрэҕин этэҥҥэ бүтэрдэҕинэ өссө биир туспа махтаныы буоларыгар эрэннэрэбин, — Кирсан телефон аппарата туpap тумбатыттан биэс сулустаах коньягы таһааран үрүүмкэлэргэ кутуталаабыта.
    — Толик ити эн этэр, кини үөрэҕин бүтэрдэҕинэ оҥоруохтаах махталгар да олордоругар бигэ эрэллээхпин. Үөрэҕэр дэхси үчүгэй. Оттон киһи быһыытынан быһа этиллибэт барахсан. Уопсайынан быйыл биһиги оскуола үрдүк үөрэххэ киириибит бары оскуолалартан бырыһыана үрдүк. — Василий Саввич Кирсан Кирикович

манна кэлэн секретарынан талыллыаҕыттан убаастыы, сүгүрүйэ, толло көрбүт баһылыга борустуойуттан, тыла-өһө барыта коммунист дьиҥнээҕэ дьэ бу маннык буолуохтаах диэн улаханнык астынан дьиэлээбитэ.
    Кирсан Кирикович ити киэһэ Түүкээнигэр түһүүлэнэ сытар отчуттар хас да отууларын утары биэрэккэ баар кырдьаҕас балыксыкка тохтообута, оҕонньоро суох. Онон кини эрэһиинэ тыытын ылан уҥуор отчуттар отууларыгар тиийдэ, эмиэ

биир да киһи суох. отуулары өҥөйөн көрбүтэ, сир астаах биэдэрэлэр, баахтар тиит төрдүнээҕи отуу аттыгар баар сүүстүү киилэлээх уһааттарга туустаммыт балыктар, отуулар аттыларыгар целлофаннарта тэллэйдэр тэлгэтиллэ сыталлар. Оттуур тэриллэрэ: хотуурдара, кыраабыллара, атырдьахтара барылара отууларга өйөннөрүллүбүттэр. Балачча кэтэстэ да, ким да биллибэтэ. Аһыах санаата киирэн таһырдьа хаптаһын остуолга баар буолбут балыктан хабыалаабыта. Онтон хомнуо-хойут, борук-сорук буолуута, ыраах үрэх үөһэ өттүттэн дьоннор саҥалара ньамалаһан иһилиннэ. Кирсан отуу аттыгар чугас баар, элбэхтик таалаламмыт бугулу көрөөт, дьээбэриэх санаата киирдэ уонна бу бугул анныгар киирэн, кэлэллэрин-баралларын корер курдук оҥостон сытынан кэбистэ.
    Дьонноро кэлэн уоттарын оттон, чэйдэрин өрүннүлэр. Кэпсэтиилэрэ барыта балыкка, табыгастаах сиргэ илим үппүттэригэр, сыа балыктара бу киэһэ аанньа тиксибэтэҕэр буолла. Чэйдэрэ оргуйуута, өссө иннилэригэр-кэннилэригэр сүгэһэрдээх дьон тиийэн кэлбиттэригэр, чэй еро сылдьыбыт икки киһи таһа§астарын өйөөн аллара түһэристилэр.
    — Отон, оо, үүнэр да буолар эбит. Сарсын эбиэт кэннэ, хата, онно барардыы оҥостуҥ. От буоллар турдун. Хаплаан да турбалыах курдук. Этэргэ дылы, оҕолорбут, ойохторбут оту сиэбэттэр, — диэт, кэлин кэлбит аҕамсыйа барбыт дьонтон биирдэстэрэ итииргээбит этин-хаанын сөрүүкэтээри таҥаһын сыгынньахтанна.
    — Хата, ити ыллыктаах тыл этилиннэ, — чэй оргута турар хатыҥыр уһун киһи хап-сабар өрүһүспүттүү диэтэ, — райкомнар киэптииллэрэ үчүгэй аҕай дии. Айылҕаҕа таптаһа таарыйа субуотунньуктаатыннар, хонтуораҕа улугурбут эттэринхааннарын уһугуннарыахтара. — Солуурдаах чэйэ оргуйбутун остуолга аҕалан аһаан-сиэн бардылар. Райком бюрота звеньевойунач анаабыт, сулардыы бытыктаах аҕамсыйа барбыт райсовет үлэһитэ Ньукулай Нукуннанов кэһиэхтээх куолаһынан:
    — Үөрүүнү бэлиэтииргэ, өрөгөйү үрдэтэргэ аналлаах аспыт баар буолуохтаах этэ дии, аҕалыҥ эрэ, — диэтэ.
    — Эмиэ ылыныллар ыллыктаах этии буолла. Ханнаный ол аспыт? — диэн эдэрчи уол тура эккирээтэ.
    — Мин тэллэҕим анныгар баар буолуохтаах.
    Аһаа-сиэн, куруускаларын

охсуһуннаран, сотору саҥалара хойунна. Аттылара ойуур буолан борук-сорук хараҥаран барда.
    Кирсан Кирикович саҕатыгар от сыата киирэн этэ кыһыйда, көһүйдэ да. Дьонноро кэмниэ-кэнэҕэс дьэ аһаан бүтэн остуолларыттан туруталаатылар. Хас да киһи остуолларыттан соччо тэйбэккэ чэпчэкилэннилэр. Биир киһи хаахтаан-кууктаан

ааһан иһэн, Кирсан сытар бугулугар кэлэн таккыратан эрдэҕинэ, бугула хамнаан, үллэҥнээн, үргүлдьү хааман киирэн барда. Чэпчэкилэнэ турбут киһи бастаан саҥата суох аппайан турбалаата. Бугула сүтүллэҥнээн, хамсыыра эбиллэн киирэн барбытыгар туох да бокуойа суох, хараҕа эм-мээнэ буолаат, үлүгэрдээх улаханнык хаһыытаабытынан биэрэк диэки сүүрдэ. Атыттар өй ылан бугулларыгар от бүрүммүг сүүнэ улахан харамай бэрийбитинэн туран эрэрин көрөөт, хаһыытаһа-хаһыытаһа, ким хайа диэки хайыспытынан ойуур диэки түстүлэр. Балааккаларыгар киирэн ороннорун оҥосто сылдьар Ньукуннановтаах Борбуев бу туох алдьархайа буолла диэн тахсан көрбүттэрэ, Кирсан Кирикович күлэ-күлэ отун тэбэнэ турар.
    — Хоргускут-куттаскыт бэрт эбит. Биэс эр бэртэрэ биир бугул абааһытыттан куттаннаххыт сүрүн. Тахсыбакка, бугуллаах өссө салгыы хаамарбын көрбүккүт буоллар, эһиги эмиэ атах-балай барыа эбиккит. Оччоҕо икки уһааттаах балыккытын, тэлгэппит тэллэйгитин, солуурдаах, баахтаах отоҥҥутун барытын тиэйэн барыа эбиппин буолбаат. — Куударалаах хойуу баттаҕар, хоонньугар киирбит от сыатын тэбэннэ. — Дьонноргун ыҥыртаа, доҕор. Кэпсэтэ түһэн баран, мин төннүөхпүн наада.
    Кутталларыттан холуочуктара ааспыт отчуттар остуолга салбырдаһан кэлитэлээтилэр. Чэй куттулар.
    — Дьэ, доҕоттор, мин эһиги баччааҥҥа диэри аанньа оттообокко арааска аралдьыйбыккытын уонна бу киэһээҥҥи кыра бириэмэҕэ түбэһэн ылбыт мучумааҥҥытын кимиэхэ да кэпсээбэккэ тылбын биэрэбин, — Кирсан арбы-сарбы буолбут дьоннорун кэриччи көрөн ылла. — Арыыгыт үүнүүтэ үчүгэй, халлаан өссө да турбалыа диэн синоптиктар эрэннэрэллэр. Онон оттуоҕуҥ, доҕоттор, оттуоҕуҥ. Бу бэйэлээх бириэмэҕэ окко туттумалаабатахпытына эмиэ быйылгыбыт курдук ахсынньыга, тохсунньуга дулҕа, былах кэрдиэхпит турар дии. Итинэн мин эһиэхэ этэрим бүгэр. — Кирсан Кирикович буруйданан олорор дьонун эйэ-дэмнээхтик кэриччи көрүтэлээтэ. Отчуттар секретардара мөхпөтөҕөр, кэпсэтэрэ истиҥэр хардаран, күн сарсыҥҥыттан «таһаарыылаахтык» үлэлээн, бу арыыларын бүтэрэн, Илин бөлөҕөһү үстүөрт хонугунан отун кэбиһэргэ эрэннэрэн хааллылар.

---

    Толик хаҥас өҥүс баһынан моонньо аһый гынаатын, хаана өрө ыһыллыбытын саба тутта сатыы-сатыы, дьиэтин үрдүк кирилиэһинэн өрө

тах­ сан ааны аһа баттаат:
    — Ийээ, миигин ыттылар, — диэт, ааҥҥа сууллан түстэ.

    Ийэтэ Таисия Ивановна «тугу иһиттим» диэт, хоһуттан тахсан киирэр аан уотун уматта. Толига хаан-билик буолан, икки илиитин быластаан умса түһэн сытарын көрөөт, сарылаабытынан оҕотун эргилиннэри тиэрэ тардыбытыгар, Толига ийэтин көрүөн баҕарбыт харахтара сабыллан, бас бэриммэт буолбут уоһунан: «бүт…» диэн тиһэх тылын да ситэ эппэтэ. Таисия Ивановна, сонно өй-мэй буо­ лан кэккэлэһэ ааннаах ыаллара Ылдьаа Очуров Кэтириистиин ис таҥастарынан сырсан киирбиттэр. Таисия хаан билик буолбут оҕотун күөнүнэн саба түһэ сытан иэйэн-куойан ытыыр ийэни хай­ дах уоскутуохтарын билбэккэ, туда кото сырыттылар.
    Онтон ей ылан, кумааҕы курдук кубарыйбыт Толигы ийэтиттэн арааран, ыскаатар тэлгэтэн ба­ ран тахтаҕа сытыардылар.
    — Оо, сорбуун, сорум да буолар эбит. Сэгэттэй бэйэлээҕим, туох айыытыгар-буруйугар, бу айылаах кэбилээн сиэтилэр. Аҕабыт өстөөх дьонноро оҕобун, көмүспүн бу кэбилээтилэр быһыылаах. Оо, чыычааҕым оҕото, хайыы-үйэ тымныйбыккыан… — Таисия эмиэ ыһыытаан-хаһыытаан иһэн эмискэ өйүн сүтэрэн нукус гынан охтон түстэ. Те­ лефон үөһэ түһэн скорайы ыҥырдылар.
    Кирсан Кириковиһы, түүн биир чаас ааһыыта, Булуҥ бөһүөлэгэр совхоз салайааччылара көрсө киирэн тураллара.
    — Кирсан Кирикович, эйигин дьиэҕэр ыҥыртардылар. Суһаллык кэлэ оҕустун диэбиттэр…
    — Горючайыҥ тиийэр ини. Бардыбыт…
    Биэрэккэ тиксээт, сүүрэр-хаамар ыккардынан түҥ-таҥ түһэн, дэҥҥэ туттар прожектордарынан сырдатыллыбыт олбуоругар киирдэ.
    — Туох буолла? — кэккэлэһэ иһэр ыала Ылдьааттан ыйытта.
    — Кирсан, кытаат, кыатана сатаар.
    Дьиэҕэ киирэн, ааны утары аһаҕас хоско Толик тахтаҕа сытарын көрөөт:
    — Бу алдьархайбын, оо… — диэн хаһыытаат, Толик үрдүгэр өйүн сүтэрэн оҕунна. Нашатырнай испиир хабархай сытыттан өй ылла. — Сэгэттэйбин ким сиэтэ, ким бу кэбилээтэ? — өссө да хаан кэлэ сытар бааһын арыйан көрөөт, эмиэ өйүн сүтэрдэ. Өйдөммүтэ, кириэһилэҕэ олорор. Төбөтүн быһа илгиһиннэ. Сиэхсит ханнаный? Кинини көрдөөбөккө, туппакка тоҕо тураҕытый? Милициялар?!
    — Биллэрбиппит ыраатта. Начальниктара тыаҕа сылдьар курдук үһү. Иккис массыыналара эстибэккэ турар диэтилэр.
    — Оттон райком, райсовет массыыналара?! Барылара эстибэттэр дуо? Прокурор, уопсай отдел сэбиэдиссэйдэрэ.

    Ыҥырыллыбыттар бары утуу-субуу кэлитэлээтилэр. Кэлбиттэр дьиэҕэ баппакка, тиэргэҥҥэ теплица таһыгар мустан сүбэлэстилэр.

---

    — Костя, хайдах буоллуҥ, хата киһини куттаатыҥ дии, — диэбитинэн ийэтэ Дария Петровна туран уолугар кэллэ. — Бүгүн

барыа этигит дии. Диспетчергэ аҕаҥ иккиэҥҥитин эппитэ. Мин аһылыккын бэлэмниэхпэр диэри нуктуу түс. Аанньа утуйбатаххын дии. Сирэйиҥ-хараҕыҥ уларыйбыта сүрдээх. Ыраах айаҥҥа бараары сылдьан, иһиэ да суох этиҥ, сытыҥ-сымарыҥ сүрдээх.
    — Ийээ, самолекка утуйуллуо. Онно баҕас тыытар-ырытар киһи суох. Хата тахсан душтаныам, — Костя ойон турда. Джинсытын уларыттардыы тутан таһырдьа таҕыста. Киирбитэ, дьонноро остуолларын тардан аһыы олороллор. Аҕата Сөдүөт Уйбаанабыс кууркатын кэтэн, уолун таһаҕаһын ылла. Ийэтэ Дария Петровна уолун умса тардан туран:
    — Тукаам, сэрэнэн сырыт. Үөрэххин кытаат. Аргытыттан туттунаар. Аҕыннаххына телефоннаһар буолаар, — сүүһүттэн сыллаата. Хараҕын уута кэлбитин бэйэтэ да билбэккэ хаалла.
    Сөдүөт Уйбаанабыс диспетчердэргэ киирбитигэр, дьахталлар сибигинэһэн: «Секретарь Кирсан Кирикович уолун саанан ытан өлөрбүттэр, ким өлөрбүтэ биллибэт үһү. Кэлии дьону уорбалыыллар курдуктар», — диэн кэпсэтэллэрин иһиттэ. Уолаттарын билиэттэрин регистрациялатан баран саалаҕа тахсыбыта, дьон барыта буолбут алдьархай туһунан эрэ айдааралларыттан урут институкка бииргэ үөрэммит Кирсаныгар массыынанан ойутта.
    Тиэргэҥҥэ киирбитэ, олбуор иһэ толору дьонунан туолбут. Милициялар өлөрүөхсүт теплица аттыттан ыппытын саатын быыһыттан быһаарбыттар. Ханна, хайдах туран, төһө ыраах турбут уолу ыппытын быһаарыахтарын, инньэ бэҕэһээ киэһэттэн элбэх дьон суолларын ким да билбэтин курдук илдьи кэһэн кэбиспит этилэр. Арай 12 калибрдаах ботуруон үөһээ быыһын, илдьирийбит, хоруорбут кумааҕы быыһы, булан бакыакка уктулар.
    Кирсан Кирикович Сөдүөт Уйбаанабыһы көрөн утары барда уонна санныгар төбөтүн ууран туран сүрдээх улаханнык саҥа таһааран ытаата. Онтун быыһыгар: «Бу күн сиригэр бэлэхтээбит көмүс чыычаахпын сиэтилэр. Хайа хара сордоох буолуой, итинник санааҕа тиийиэхтэригэр дылы, кимиэхэ туох ааттаах куһаҕаны оҥорбутум буо­ луой?! Дьэ сор! Эн оҕоҥ Москваттан чугас үөрэххэ киирбититтэн үөрэ да санаатым этэ. Көрсүһүөхтэрэ, умнуспакка улаатар дьон буолбуттар диэн. Таисиябынаан кэпсэппиппит ити баар. Ким буолуой? Кимнээх? Дьэ, хайаан да булларан тэйиэҕим», — диир.

    Сөдүөт Уйбаанабыс дьиэтигэр тиийэн киһитигэр хайдах көмөлөһөрүн тобула сатыы олордоҕуна, телефон тыаһаата, туруупканы ылбытыгар: «Хата, оҕоҥ чуут барда. Субу аҕай биир да оҕону ханна да ыытымаҥ диэн дьаһалы ыллыбыт. Кимнээх барбыттарын испииһэгин ыллылар. Аара бадьыыстаабаттар ини», — диэбиттэрэ.
    — Дьэ, баһыыбаларыҥ. Мин оҕобун баҕас бадьыыстаабаттар ини. Иккиэн секретарь уолун кытта өлөр атастыы

этилэр.
    Сөдүөт Уйбаанабыс чэйдии олорон тайах муоһугар турар сааларын көрдө. Иккис эрээккэ турар «симон» быата намылыйбытын. Итинтэн дьик гынаат, дьиктиргээтэ. Сааны ылан булгу тутаат саҥа буорах сыта саба биэрбититтэн сүрэҕэ тохтоон ыларга дылы гынна. Төбөтө чуҥ гынаат, чугууну кэппит курдук дөйөн ылла. Таһырдьа тахсан куукунаҕа киирдэ, уола аах арыгылаабыт иһиттэрэ, остуол анныгар кур сэбирдэх, мутукча буолбут куул сытарын булла. Куула эмиэ буорах сыттаах. Сөдүөт Уйбаанабыс дьиксиниитэ өссө улаатта. Дьиэҕэ киирэн шифоньерга турар пантронтааһын көрдө, түөрт ботуруон суох. Дьыбаан аттыгар сытар джинсы бүрүүкэни сиэбин көрбүтэ, ытыллыбатах үс, биир ытыллыбыт, эмиэ буорах сытынан аҥылыйар ботуруоннары булан ылла.
    — Бу алдьархайы!!! Ама, доҕор! Суох-суох! Оннук буолуох туһа суох, — Сөдүөт Уйбаанабыс Кос­ тя кыыһа Москваттан ыыппыт хаартыската трюмоҕа кыбыллан турарын ылла, онно Сардаана Толигы кууһан, күлэн ахан турара. — Арба, бу хаартысканы Костя көрөөт: «Дирээн, көр да маны: Быһаарсыахпыт! Быһаарыстахха эрэ сатанар буол­ бут курдук көрдүм!» — диэт остуолга хас да киһиэхэ кутуллубут үрүүмкэлэри барытын түһэрбиттээҕэ. Суох! Ама доҕор, алдьархайа, сүрэ бэрт. Кус ыта куруҥҥа бара сырытта ини…
    Сөдүөт Уйбаанабыс үөлээннээҕэр кэллэ, киһитэ саалатыгар дьону мунньан сүбэлэһэ олороллоро. Кирсана киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук ыар көрүҥнэммитин көрбүтэ. Аттыгар кэргэнэ Та­ исия кумааҕы курдук буолан олорон:
    — Саатар, эн болдьоон туран киэһэ баран хаалаҥҥын иэдээн таҕыста. Сэгэттэйбин туох айыытын иһин ити кэбилээтэхтэрэй? Эйигин ытаары ити оҕобун сиэтилэр. Эн дьоҥҥо ол-бу тойорҕообут иэһиҥ-күүһүҥ элбэх буолуохтаах, — туттуммакка ытаан тоҕо барда.
    Милициялар сойбут суолтан туту да булар кыахтара суоҕун билиммиттэрэ. Онон уорбалыыр дьоннорун аҥар кырыытыттан ыҥыран аҕала-аҕала доппуруостуулларыттан туох да тахсыбатаҕа. Кир­ сан Кирикович кимнээҕи кытта хадьарыспытын саныы сатыыра да, итинниккэ тиийэр курдук санааҕа тутардыы киһини түүрэйдээбитин өйдөөбөт. Онон «бу киһи буолуохтаах» диэн этэртэн туттуна
ра. Арай уонча хонуктааҕыта Кавказтан кэлэн тутууга үлэлиир дьоннор бытааннарын, улэлэрэ хаачыстыбата суоҕун иһин аккорднай төлөбүрдэрин бэрдэрбэтэҕэ. Олортон хас да киһи дойдуларыгар төттөрү барбыттара. Аҕыйах киһи хаалан чааһынай ыалларга дьиэ тута сылдьалларын милициялар кун аайы аҕалан араастаан эрийбиттэрэ да, ханан да дьиэк биэрбэттэрэ. Саалара да суоҕа. Олохтоохтортон саалаах дьону кытта сибээстэрин эмиэ була сатаабыттара да, оннук көстүбэтэҕэ.
    Криминалистар

саа ботуруонун быыһын Дьокуускайынан эргитэн билбиттэрэ «Советская торговля» сурунаал лииһэ, хордуоҥка быыһыттан икки араҥата «Үс эһэ» диэн хордуоҥка тастаах оҕо кинигэтэ буолан биэрбитэ. Ол иһитиннэриини милиция начальнига кыра уҥуохтаах, тараҕайдаан эрэр үрдүк мэрдьэннээх сүүстээх, сааһыра барбыт майор иһитиннэрэригэр Сөдүөт Уйбаанабыс Ханчыытап баар.
    Онтон начальник бөһүөлэк ыалларын сааларын, иитиилээх ботуруоннарын өһүлэн быыстарын көрөргө, саалары хаһаайыттар илиилэрин отпечаткаларыттан уратыны барытын устан ыларга дьаһайбыттара.
    Сөдүөт Уйбаанабыс дьиэтигэр тиэтэлинэн кэлээт, батарантааһын ылан таһырдьааҥҥы куукуналарын кэннигэр баар саа ииттэр, ону-маны кыраны уһанар, хотуур таптайар сиригэр баар остуол аттынааҕы чуркаҕа кэлэн олордо. «Үс эһэ» диэн кинигэ хордуоҥкатын ордугун, «Советская торговля» сурунаал ордугун киллэрэн оһоххо уган умаппыта. Ботуруоннары өһүлтээбитэ, барыта ол сурунаал лиистэриттэн быыстаммыт этилэр. Кинилэр бу сурунаалга сурумматахтара да, хантан аҕалыллан быыс буолбутун таайа сатаата.
    Сөдүөт Уйбаанабыс да алдьархайы кини уола Костя оҥорбутун итэҕэйиэн баҕарбата. Кини ол күнтэн түс баһа түҥнэстибитэ. Аанньа аһаабат, утуйбат буоябута. Биир кэм иһин түгэҕиттэн тоҕо тартаран үөһэ тыынар үгэстэммитэ. Кэргэнэ ону билэн:
    — Бэйи эрэ, эн, бу хайдах буоллуҥ. Ама да, атаһыҥ оҕото буолбутун иһин. Сүрүүн, сынньан, — диэн, төһө да таһа кыһалҕата суох курдук буоллар, Дария да кинилэр уоллара барар түүнүгэр илэ сылдьыбытыттан, утуйа сытан соһуйан уһуктуталаабытыттан иһигэр кутуйах хаамара чаастатыйбыта.
    — Даша, дьиэттэн киирэн эргэ хаһыаттарда таһаар эрэ. Саа ииттэн, илимнэрбин бэрийэн өрүскэ баран кэлииһикпин. Баҕар, үчүгэй балык хабаарай. Хаптаҕына Кирсаннаахха оҕолорун тоҕус хонугар биэриэх этим.
    Саатын ботуруоннарын барыларын ииттэ. Илимнэрин көрүнэн, икки куулга симтэ. Дьиэҕэ киирэн уруккутган бииргэ балыктаһар табаарыстарыгар эбии райком биллэр балыксыта Көстөкүүн

Сөдүөтэби кытта бииргэ барардыы кэпсэтэн, кини диэтэх киһи сөбүлэҥин ылан арыый чэпчээтэ.

---

    Өлөрүөхсүтү буларга сүпсүлгэн, хойутаан да буоллар, киэҥ далааһыннаммыта. Улууска саалары, саалаахтары барыларын бэрэбиэркэлээбиттэрэ. Арай Ханчыытаптааҕы Кирсан Кирикович табаарыстыыбыт диэн этиитинэн бэрэбиэркэлээбэтэхтэрэ. Түбэлтэ кэнниттэн самолетунан көппүттэргэ барыларыгар бэбиэскэлэр ыытылланнар, бары төттөрү кэлитэлээбиттэрэ. Онно арай Ханчыытаптаах Былтасов эрэ ыҥырыллыбатахтара. Тутуллан кэлбиттэр бары араас эрийиилээх хастыы да күннээх силиэстийэҕэ

түбэһэллэрэ. Онно үксүн ол киэһэ, түүн кими кытта, ханна, хайдах сылдьыбыттарын, онно кимнээҕи көрсүбүттэрин дьаныһан ыйыталлара. Ол кэнниттэн copox үөрэххэ туттарбыт оҕолор сааттарыттан үөрэхтэрин быраҕыталаабыттара. Баран үөрэммиттэртэн сорохторо хастыыта да милицияларынан тутуллан аҕалылла сылдьыбыттара. Онон үөрэхтэригэр элбэхтик көтүтэн, үгүс ороскуоту көрсөн, үөрэхтэригэр тиийдэхтэринэ да үөрэнэр сирдэригэр атаҕастабылга, кэтэбилгэ-манабылга бараллара.
    Силиэстийэ үксүн, ол атырдьах ыйын 27 күнүнээҕи киэһэ, түүн кими кытта, хайдах сылдьан туту кэпсэппиттэрин, кимнээҕи көрсүбүттэрин дьаныһан туран ыйыталлара. Онно хас да киһи Ханчыытаптаах Былтасов фарата суох мотоциклынан көччүйбүттэрин, өссө кэпсэтэ турар дьону түҥнэри көтүтэ сыспыттарын этэн аһарбыттара.
    Ону милициялар Ханчыытаптааҕы тутан аҕалтарарга хаста да эппиттэрин Кирсан Кирикович син биир ылымматаҕа. Ону ол диэбэккэ силиэсгийэ органнара Ханчыытабы институттан ыҥырарга быһаарбыттара. Өрөтөр буолбатаҕа, Ханчыытаптаах күнүскү сэдэмдьи чэйдэрин иһэ олордохторуна, Костялара бу киирэн кэлбитигэр, аҕалара Сүөдэр Уйбаанабыс сүрэҕэ айаҕар эрэ тахсыбатаҕа уонна ааҥҥа иэрэҥ-саараҥ турар уолугар тиийэп кууһан:
    — Бу иэдээни! Сорбут да буолар эбит, — диэт, ытаан киирэн барда. Онтон ийэлэрэ Дария Пет­ ровна өртөн сүрэҕэр ыттарбыт бааһа арыллан, эмиэ ытыы-ытыы:
    — Тукаам, чахчы эн оҥорбуккун билэн аҕаллылар дуо бу? Ама-ама, оннук буоллаҕай, Костя? — диэн уолугар суунаҕалаата.
    — Ийээ, аҕаа! Бу хайдах буоллугут, тохтооҥҥутууй? Оҕолору үксүлэрин аҕалан силиэстийэлиир эбиттэр дии, миигин эмиэ оннук ыҥырдахтара, — Костя ийэлээх аҕатын араартаан остуолга олорон аһаан барбыта. Бүтэн эрдэҕинэ ми­ лициялар киирбиттэрэ:

    — Быһа биһиэхэ тиийэргин эппэтэхтэрэ дуо. Бардыбыт!
    — Тугу оҥорон кэлбитин тутаҕыт? — диэн Сөбүөт Уйбаанабыс ааҥҥа батыһан тиийбитэ.
    — Уорбаланар, — милициялар ааны тыастаахтык сабан тахсыбыттара.
    Ити күн Ханчыытаптаах аанньа утуйбатылар. Сөдүөт Уйбаанабыс уола алдьархайга кыттыспытын сэрэйэрин кэргэнигэр эппэтэҕэ.
    — Сарсыарда Кирсаҥҥар баран оҕоҕун босхолот. Ама, кини буоллаҕай? Табаарыстыы этилэр эбээт. Дьэ, уонна тугун былдьатан ити алдьархайы оҥоруон сөбүй? Сарсыарда хайаан да Кирсаҥҥа бар. Көрдөс, ааттас.
    Кирсан Кирикович Ханчыытаптыын кабинетыгар олорон милиция следователин ыҥыттарда уонна кыыһыра былаастаан:
    — Сөдүөт Уйбаанабыс Костятын тоҕо ыҥыртардыгыт? — диэтэ.
    — Кирсан Кирикович, кэпсэтиини Ханчыытаба суох кэпсэтиэх, — диэтэ силиэдэбэтэл.
    — Сөп. Сөдүөт

Уйбаанабыс, тахсан күүтэн эр. Хайа, Ханчитов билиннэ дуо? Сыһыаннаах курдук дуо?
    — Билиниэ баара дуо, суох буоллаҕа дии. Ол эрээри үгүс туоһулар ол киэһэ Костя Былтасовы кытта холуочук мотоциклынан сылдьыбыттарын этэллэр. Ол сылдьан киһини түҥнэри көппүттэр Сафтянов этэринэн. Мотоциклларын уҥа өттүлэригэр кууллаахтарын көрөн «туоххутуй ити?» диэбитин «Выхлобтан атахпытын харыстыыр куулбут» диэбиттэр.
    — Ону туппатах, көрбөтөх дуу?
    — «Барыҥ утуйуҥ» диэбитигэр дьиэлэригэр барбыт курдуктар.
    — Оттон кинилэри саалаах сылдьалларын ким көрбүт баарый? Суох буолбат дуо? Онон уолу бүгүн босхолооҥ, үөрэҕэр ыытыҥ. Биһиги Сөдүөт Уйбаанабыстыын бииргэ үөрэммиппит. Уолаттар эмиэ биир оскуолаҕа үөрэммиттэрэ. Доҕордуулар этэ. Онон Костя мин Толябар сааланыан хайдах да табыллыбат. Онно мин эрэнэбин.
    Ханчыытаптаах ити күн киэһээҥҥи самолетунан Костяларын атаараллар. Ийэлэрэ Дария Пет­ ровна уолун бырайыас харчытын ирдэһэ бараары гыммытын Сөдүөт Уйбаанабыс саба саҥарда.
    Ханчыытабы Былтасовтыын туох да кыһалҕата суох үөрэнэ сырыттахтарына, армияҕа сулууспаҕа ыҥырбыттара, Архангельскай диэки байыаннай чааска ыыппыттара. Сулууспатыттан иллэҥсийдэр эрэ, ханна баарын биллэрэ таарыйа дьонугар, кыыһыгар Сардаанаҕа, табаарыстарыгар суруйар. Чааһыгар саха суох буолан, төрөөбүт сахатын тылынан саҥарбакка, кэпсэппэккэ олус чуҥкуйар. Онон кимиэхэ эмэ сахатын тылынан суруйдаҕына

санаата чэпчиир. Алдьархайы оҥоруоҕуттан ону санаабатах, кэмсиммэтэх күнэ диэн суоҕун да кэриэтэ. Түүн утуйдаҕына наар милицияҕа силиэстийэлэнэ, хаайыыга дьону кытта охсуһа сылдьарын түһээн тахсар. Онон сороҕор соһуйан «һуу-һаа» бу­ олан уһуктарын иһин, бииргэ сулууспалыыр уолаттара: «Утуйдуҥ да, ойууннаан тахсаҕын дии. Сахалар бары ойууттар дииллэр. Күнүс биһиэхэ кыыран көрдөр эрэ. Түүнүн ойуун үтэйбит абааһыларын көрөр дьулаан буолуо», — диэн хаадьылыыллар.
    Костя сулууспалыыр чааһыгар бэйэтин кыанарынан, ордук тымныыга тулуурунан, үчүгэйдик ытарынан хайҕанар буолан испитэ. Онтун туһунан атастарыгар, дьонугар суруйтаабыта. Сулууспалаатаҕын бэһис ыйыгар Былтасовтан сурук туппута. Онно «Били дьыалабытыгар «бөхтөр» бөһүөлэк олохтоохторун сүгүн олордубат буолбуттар. Сааны барытын бэрэбиэркэлээн баран, өлөрбүт сааны чуо булаарылар ыаллар бары хайаҕастарын дьэгдьийэр, өссө сарайдарыгар тахсан кытта саалары көрдүүллэр үһү. Биһиги үөрэнэр куораппытыгар Хоноеховпын дэнэр тыаттан киирэн үөрэммит уолу ыҥыран, доппуруостаан, сорун сордоон баран төттөрү ыыппыттара, кэлэн үөрэнэ сылдьар. Ону бииргэ үөрэнэр

студеннара рецидивискин диэн муҥун муҥнууллар диэн миэхэ кэлэ сылдьан муҥатыйан кэпсээбитэ. Миигин бакаа, хата, тыыта иликтэр. Доппуруостууллара сүрдээх хабыр, киһи тулуйбат үлүгэрэ үһү. Эйигин эмиэ ыҥыра сылдьыбыттар дииллэр дии. Эн мээнэ суруйаайаҕын диэбитиҥ иһин суруйбакка буола сатаан баран, тулуйбакка бу суруйдум. Дьэ арай ыҥырдыннар. Онно биллэрэр дьиэги биэрбэтэх киһи дэнэбин. Омурдубут уубутун төлө тутумуохха», — диэбит этэ.
    Костя суругун ааҕан баран хайыта тыыппыта. «Ыт уола. Суруйара да аһаҕаһа бэрт. Арай ким эрэ көрдүн. Акаары», — Костя кыыһыгар суруйуох курдук санаабытын ити киэһэ тохтоппута. Ол оннугар Коломнаҕа атаһыгар Өлөксөйүн дьарыйардыы: «Акаары, омурдубут уубутун тело тутумуохха диэбит буола-буолаҕын. Адьас да ити суруккар ба­ рытын этэн биэрбиккин буолбаат! Биллэрэр дьиэ­ ги диэн эттиҥ эмиэ. Киһи барыта суругу ааҕаат, мин курдук, суох гынара биллибэт. Сэрэн. Чугаһыҥ эбитэ буоллар, кэһэтэрим хаалла. Ыҥырдахтарына, ыҥыраллара, онно мин курдук, ГАИ Сафьяновы көрсөөт, дьиэбитигэр баран утуйбуппут диэхтээххин. Дьоҥҥун эмиэ инньэ дэтэрдии бэлэмниэхтээххин. Уонна «чып». Миэхэ суруйума, бүт. Костя», — диэбитэ.
    Оттон Ханчыытаптаах уолларыттан суругу күн аайы кэтэһэллэрэ да, кэлэн барыаҕыттан биирдэ эрэ сурук туппуттара. Онно барыта армиятыгар бэркэ сылдьарын, доҕотторуттан сурук тутарын

туһунан суруйар. Дьонноругар үтүө, кытаанах доруобуйаны баҕарар да, аҕалаах ийэтэ олбу-солбу ыалдьаллар.
    — Даша, Дашаа! Ити бэйэлээх үгүө киһи күн курдук көрбүт соҕотоҕун, Толятын, биһиги саабытынан кэбилээбиттэр.
    — Ама-ама, доҕор. Сүрэ бэрт дии. Ама, биһиги Костябыт буолбата ини.
    — Ботуруоннарын быыһа барыта биһиэнэ этэ. Хас буолан сылдьан, ким ыппыта эрэ мунаах. Биһиги киһибит уолҕамдьытын, бардамын бэйэҥ билэҕин. Онно бэрдимсик муҥутаан, эбиитин итирик сылдьыбыт киһи, хайаан да кини ыппыт буолуохтаах. Үнүр Москваҕа оҕолор уопсай түспүт хаартыскаларын көрөн баран Толяны хайдах кур­ дук сааммытын, үөхсүбүтүн истибэтэҕиҥ дуо? Остуолга биэс киһиэхэ кутуллан турар бары үрүүмкэлэри хайдах кэтэрдибитин бэйэҥ көрбүтүҥ, бэркиһээбитиҥ, — Сөдүөт хараҕын уута кэлбитин кэргэниттэн кистээн улаҕаа диэки хайыста.
    — Оо, алдьархайы! Бу сааты-сууту. Ама, доҕор, биһиги Костябыт ыппата ини. Былтасов ытта ини.
    — Хайаан да биир ыстатыйаҕа эппиэттииллэр. Бөлөҕүнэн сылдьан өлөрүүгэ өссө киллэрэллэрэ буолуо.
    — Бу иэдээни! Хаайыы киһитэ буолар дуо оччоҕо Костябыт? Оо, иэдээн да буолар эбит. Сор да буолар эбит. Сорбутун!.. Ити бэйэлээх итэҕэйэ сылдьар дьоммут

баардарын-суохтарын, биһиги бэйэлээх бэйэбит улахан оҕобут, улахан эрэлбит. Ээ, суох, ама кини буолбата ини. Эн тугуҥ саатын быыһын, сурунаалын ити этэҕиний? Ону эн хантан биллиҥ? — ытыырын быыһыгар Дария Петровна Сөдүөтүн ырбаахытын уолугуттан ылан илгиэлээтэ.
    — Уоскуйууй, Даша, Кирсаннаах тиэргэннэриттэн Толигы ыппыт сааларын ботуруона, быыһыгар туттубут кумааҕылара, хордуоҥката ба­ рыта биһиэнэ. Ону били сааны ииттибитэ буола сылдьан куукуна оһоҕор умаппытым.
    — Оннук эрэ буолун. Кыалларынан кистии сатыахха. Уһун алдьархайбытын, саатар, бэйэбититтэн билбэтиннэр. Билигин Кирсан барахсан дьыаланы биһигиттэн тэйитэ сатыыр ээ. Ол иһин Кос­ тяны төттөрү ыыттардаҕа.
    — Ол эрэйи эрэ элбэтэр, буруйа суохтары буруйдуур эрэ буоллаҕа. Кырдьык баҕайы диэлийэн, дьэргэйэн тахсыа турдаҕа.
    — Оччоҕо бэйэбит баран, оҕобут оҥорбутун билинэн оҕобутун, Костябытын хаайыыга уган биэрэбит дуо? — Дария Петровна эмиэ ытаан барда.
    — Оо! Сэгэриэм, оннук санаалар сорох-сороҕор киириэх да курдуктар. Учуутал, коммунист, ылгын доҕор буолан баран кистиирим сүрэ бэркэ дылы да, биһигини бастаан «ийээ, аҕаа» диэн үөрдүбүт бастакы оҕобут хаайыллара… — диэт, Сөдүөт Уйбаанабыс эмиэ айманна.

---

    Кирсан Кирикович сарсыарда үлэтин милиция начальнигын кытта кэпсэтииттэн саҕалыыр. Онно начальник ессо да туох да биллэ илигин, Майковтан, Грознайтан аҕалыллыбыт дьонтон күттүөннээх көрдөрүүнү биэрбэттэрин туһунан күннэтэ биирдик кэпсиир. Өссө ол дьонноро кэлэр-барар бырайыастарын, манна кэлэн гостиницаҕа, аһылыктарын ороскуотун төлөтөргө туруорсалларын этэр.
    Улуус иһигэр эмиэ буруйу арыйыыга сыһыаннаах үлэлэр бараллар. Партия райкомун хас да сыллаах конференцияларыгар секретардар, райсо­ вет үлэһиттэрин ааттарыгар аадырыстаммыт кри­ тической этиилэр сиһилии ырытыллаллар. Онно хас сессия, пленум аайы дьаныһан кириитикэлэһэр дьоннор оһуобай учуокка киллэриллибиттэрэ. Кинилэртэн хас да өһөс-ньоҕой диир дьонно­ ругар араастаан эрийиилээх бэсиэдэлэр ыытыллыбыттара. Кэрэмээһэби кытта бииргэ үөрэммиттэр, үлэлээбиттэр, кини төрөөбүт улууһуттан кимнээх кэлэн кимнээххэ, ханан сылдьыбыттара, бэл Таи­ сия Ивановна бииргэ үлэлиир, үлэлээбит дьүөгэлэрэ, кини кимнээҕи кытта хайдах сыһыаннаспыта эмиэ сиһилии үөрэтиллибиттэрэ. Оттон оскуолалар оҕолоругар, ордук Толик кимнээҕи кытта бииргэ сылдьыбыта, хадьардаспыта, ханнык кыргыттары кытта билсибитэ, ол кыргыттар уолаттарыныын туох сибээстээҕэ барылара чинчиллибиттэрэ да, хапсан ылар сылтахтары булбатахтара. Арай Костя Ханчыытап Сардааната Толя кыыһын

кытта иирсэн баран: «Олус киэптээмэ, баҕар секретарыҥ уолун мин запросто быһа охсон ылыахпын сөп», — диэбит үһү да, Толик кинини бастакыттан чугаһаппатах.
    Онон силиэстийэни улахан дьоҥҥо болҕомтону уурарга Кирсан Кирикович күннэтэ кичэйэн, тоһоҕолоон туран этэр. Өссө үлэлэриттэн уларыппыт, уураппыт коммунистарыгар, кими онно ор­ дук уорбалыырын эттэҕин аайы милиция силиэдэбэтэллэрэ үгүстүк үлэлэһэллэр. Ол сылдьан Уоһук Омуков диэн харсаах тыллаах-өстөөх киһини, партияттан арыгылаан, дьиэтин кэргэттэрин түүрэйдээн үлэтиттэн эһиллибит саас ортолоох киһиэхэ сыарҕаларын сыҥааҕа иҥнибитэ.
    Онно Омуков бэйэтэ тылыттан киирэн биэрэ сыспыта. Силиэдэбэтэл: «Райкомнарга эн барыларыгар сыһыаныҥ мөлтөҕүн бэйэҥ билинэҕин. От­ тон кинилэр оҕолоругар, аймахтарыгар сыһыаныҥ эмиэ оннук этэ дуо?» — диэн Семенов силиэдэбэ­ тэл ыган ыйыппытыгар Уоһук ойон турбута.
    — Ол аата Кирсан Кирикович уолун миигин өлөрбүтэ диигин дуо? Инньэ диир буоллаххына «мэ», — диэт, икки илиитинэн кокуоскалаабыта. — Өлөрбүтүм да буоллар, эн ону хантан дакаастыах бэтинээскигиний? Дьэ дакаастаарыый, мин өлөр
бүтүм, — Омуков уордайбытын омунугар тугу да саҥарарын, этэрин билбэт буолбута. Хараҥа балыыртан хараҕа хараҥаран ылбыта, туран эрэргэ дылыта. Онтон хайдах буолбутун өйдөөбөт. Силиэдэбэтэл муостаттан туруоран ыскамыайкаҕа олордубута.
    — Өлөрбүтүм диэн билиммиккин дьүлэй буолбатах буоллаххына бэйэҥ кулгааҕыҥ да истибитэ буолуо. Билинниҥ. Барытын билинниҥ. Билинэр буолуоҥ!
    Омуков чуҥ буолбут төбөтүн быһа илгистибитэ, окумаллара ыалдьыбытын имэринэ-имэринэ:
    — Өйбүн сүтэрэн баран, тугу балкыйбыппын бааһан маҥан ыппын ылыаҥ, — диэн хаһыытаабыта. Хаһыыны истэн нөҥүө кабинеттан икки мили­ ционер киирбитэ.
    — Бу буруйдааҕы камераҕа киллэрэн быраҕыҥ.
    — Буруйдааҕы!!! Бу муҥнаах Кирсан курдук үтүө киһи оҕотун өлөрбүтү миигин булан эрэр буолбаат! Бу дааргыны, «буруйдааҕы» диэбит буолабуола!
    Омуковы хас да күн эрийбиттэрэ. Бүтэһигэр Кирсан Кириковиһы бэйэтин көрүһүннэрбиттэрэ. Киһитэ көрөөт да, Кирсан Кирикович уолугар саба түһэн сытан: «Бааһан сордоон эрэллэр дии. Эйигин көрүөхпүттэн сөбүлээбит аньыылаахпын. От­ тон эн миигин уураппыккар, дьиҥэр ол бэйэбиттэн, кырадаһын да саҕа хом санаам суоҕа, суох. Уонна бэйэм оҕолордоох киһи хайдах оҕону, буолан баран, эн оҕоҕор илиибин уунуохпун сөбүй. Көрсөөт да бу силиэдэбэтэлиҥ бааһан киирэн барбытыгар: «Мин, дьэ дакаастаа!» — диэбиппэр накаастыы сыталлар. Өссө төһө өр накаастыыллар», — диэн баран көмүскэлин булбут оҕолуу саҥа таһааран ытаабыта.

Кирсан Кирикович улахан киһи уйа-хайа суох ытыырын бэйэтэ билэн сылдьар кэмэ буолан, Омуковы көрөн уйадыйбыта. Ому­ ковы өйөөн көрүдүөргэ таһаарбыта. Киирэн силиэдэбэтэли утары олорбута.
    — Ити Уоһугуҥ холерик ээ. Холериктар хайдахтарын эһиги милиция оскуолатыгар психологияҕа үөрэппит буолуохтааххыт. Онон ити эрэйдээҕи эрэйдээмэҥ, дьиэтигэр ыытыҥ.
    Силиэдэбэтэл иһигэр төһө да абара санаатар, толороругар эрэ тиийбитэ. Кирсан Кирикович көрүдүөргэ тахсан Омуковка сэргэ олорбута уонна:
    — Алҕаһаабыттар. Сүтүктээх сүүс айыылаах диэн баарын бэйэҥ билэҕин. Дьиэҕэр сынньанан баран сарсын миэхэ кэлэ сылдьаар. Эйиэхэ сөптөөх хамнастаах соҕус.үлэ баар курдук, коммунальнайдар этэ сылдьыбыттара.
    Силиэдэбэтэл начальнигар киирэн өр саҥата суох олорбута. Онтон.
    Омуковы силиэстийэлээбит боротокуолун төттөрү көрдөөбүтэ.
    — Секретарбыт биһиги уорбалыыр, өссө Мос­ ква курдук куораттан аҕалтарар дьоммутун босхо
лотон иһэр. Дьэ уонна хантан хайдах сыаптаһан буруйу арыйабыт. Ханчыытап туох да диэбит иһин быһаччы сыһыаннаах. Бары ол киэһэ сылдьыбыттар көрдөрүүлэрэ киниэхэ кэлэн иҥнэн иһэр курдуктар.
    — Бастакы киэһэ алааран хаалан, онно буруй суолун сойутаммыт, эрэйдэнэр дьон буоллубут. Ол киэһэ күүскэ туруммут, барар-кэлэр суолларга, саарбахтанар дьоҥҥо эмискэ дьэгдьиир барбыта буоллар. Онуоха эбии дьиэлээхтэрбит, өлүүлээхтэр, райкомнарбыт хойут биллэрэннэр, ол үөһэ биһиги техникаларбыт барылара хампы сытыйаннар. Онон событие буолбута икки чаас ааспытын кэннэ «һуу-һаа» бөҕөҕө түһэн, хомуллан миэстэтигэр тиийбиппит. Көрдөөһүҥҥэ сарсыардаттан турбуппут. Онно дьон бары тарҕаспыт, утуйбут этилэр буолбаат!

---

    Ыраах муора арыытыттан сулууспалыыр чааһыгар балык аҕалсар уонча сууккалаах командировкаттан кэлбитигэр Костяҕа бииргэ сулууспа­ лыыр уолаттара үҥкүүлэтэн баран икки бакыаты туттардылар. Биирэ хас да ый устата суруйбакка адьас да араҕыста диэбит Сардаанатыттан, иккиһэ бииргэ үөрэмит, Ригатааҕы авиационнай институкка үөрэххэ киирэн баран, Толик өлүүтүгэр балыллан иккиһин силиэстийэҕэ ыҥырыллан, онтон сылтаан үөрэҕин бырахпыт АянитовДйаалтан кэлбиттэр этэ.
    Айаал хара балыырга түбэһэн силиэстийэ эриирдээҕин көрсөн, өссө уорбаҕа сылдьарыттан хаарыаннаах үөрэҕин бырахпытын, дойдутугар кэлэн фермаҕа от тиэйэр тракторга көмөлөһөөччүнэн сылдьарын муҥатыйан суруйбут.
    Казах атаһа Нарсуд увольнениеҕа сылдьар буо­ лан, аттыларынааҕы бөһүөлэктэн 3 водканы аҕалбытын тоҥ балыгы кытта үс буолан иккитин иһээт, Коля чэпчээн дэгдэс гына түспүтэ. Тэтэрээтин ик­ ки лииһигэр Сардаанатыгар

суруйбут. Иккиһин дьонугар сулууспата үчүгэйдик баран иһэрин, ыра­ ах балыксыттарга командировкаҕа сылдьан чааһыгар тоҥ балык аҕалбыттарын, буурҕаҕа түбэһэ сыспыттарын, бииргэ сылдьыспыт икки табаарыстара сирэйдэрин иһэлиппиттэрин, кини хо­ ту киһи буолан туох да буолбатаҕын, үчүгэйдик сырыттаҕына сайын уоппуска ылыан туһунан суруй­ бут. Үһүс суругун Айаалыгар эмиэ сулууспатын, су­ лууспата чэпчэкитин, маннык сырыттаҕына икки сылы улаханнык билбэккэ аһарыан, үөрэммит оҕолоруттан сурук туппут буоллаҕына кинилэр аадырыстарын ыытарыгар, дойдутугар үөрэххэ киирбэтэх атастара киниэхэ суруйалларын курдук этэригэр көрдөспүт. Суруктарын барыларын аадырыстана илик бакыаттарга угуталаан силимнэтэлээбитэ. Тутан турар бакыатын Москваҕа, кыыһыгар

Сардаанатыгар бэркэ кыһанан аадырыстаабыта. Иккиһин дьонугар, үсүһүн Айаалыгар аадырыстаат, сарсыарда эрдэ ылыллыахтаах почта дьааһыгар таһааран угуталаабыта.
    Киэһэ утуйалларыгар табаарыһа Нарсуд бытыылканы таһырдьа хаһааммытын киллэрэн, ууга уган сылытан эбии иһэллэр. Костя уута кэлэн биэрбэт. Суруктарын хастыыта да ааҕар. Ордук Сардаанатын суругун элбэхтик ааҕан тылыттан тылыгар дылы өйдөөбүтэ. Онтон бэйэтэ киниэхэ суруйбутун бастаан бас-атах, онтон улам сиһилии кэриэтэ өйдөөн этэ саласпыта, куйахата күүрбүтэ. Былтасовы аһаҕастык этэн биэрэрдии суруйбуккун диэн суоһурҕаммыттааҕа. Онтун бүгүн бэйэтэ кэһэн, «адьас да аһаҕастык билинэрдии суруйдум буолбаат. Бу ыт сирэй!» диэн баран, сүүһүн охсунар. Олоро биэрдэ, үөһэ-аллара тыынна. «Саатар, ити тоҕо да ыксаан почта дьааһыгар таһааран түһэрэ оҕустум?» — Сарсыарда сурук хомуйар почта киһитин кэтэһэн суругу төттөрү ылардыы сананан утуйда.
    Кыһайбыт курдук чугаһынан туох да көстүбэт хаар-тыал күн буолар. Ханчыытап ону аахсыбакка чаастан ордук почта дьааһыгын аттыттан арахпат. Кэтэһэ сатаан баран, тумба курдук күөх дьааһыгы ылан сахсыйан көрдө да, букатын кураанах буолан хомотто. Массыына суола суоҕунан тойонноотоҕуна, өссө киэһэ кэлэн корреспонденцияны ылан барбыт быһыылаахтара. Костя ити күн заня­ тие кэнниттэн сытан тахсар.
    «Тоҕо да күн-ый да бырастыы гыммат ыар буруйбун атын кыыһы кытта ол-бу буоллаҕа эрэ диэн өйдөөмө. Адьас атын алдьархайдаах ыар буруй…» диэн аһаҕастык билинэн айахтаттым. Хайдах да өйдөөбөтөҕөй Сардаана ол ыар буруйу Толик өлүүтүгэр сыһыаран саныахтааҕын. Дьэ иэдээн! Кини Толигы хайаан да улаханнык аһыйбыт буолуохтаах. Өрүү кинини хайҕаан, бэл миигин кытта да сылдьан хараҕа Толиктан арахпат буолара. Бу суругар төһө да эппэтэҕин иһин, баҕар, онтон

сылтаан инньэ армияҕа ыҥырыллыаҕыттан иккис эрэ суруга бу кэллэҕэ. Бастакы суругар Толик туһунан суруйбута, аһыйбыта чахчы. Бу да суруга мин силиэстийэҕэ баран кэлбитим кэннэ суруллубут. Ол аата «буруйа суох буолан төнүннэриллибит буолуохтаах» диэн өйдөбүлтэн бу суруйдаҕа. Ону баара, эмиэ арыгылаан, итирэн баран суруйан бэйэбинэн киирэн биэрдим. Толигы да ол киэһэ итирбэтэҕим буоллар тоҕо өлөрүөхтээх этибиний?»
    Ынчыктаан эрэрдии бүтэҥитик иҥиэттэр, саҥа үүнэн эрэр баттаҕын үргэнэр, үрүт үөһэ эргичиҥниир. «Тукаам арыгыны эрэ иһимэ. Истэххинэ наһаа күүркэйэҕин. Кыраттан да тэбиэһирэн тугу баҕарар оҥоруох курдуккун. Бука диэн испэт буола сатаа. Арыгы абыраабыта суох. Кытаатан арыгыттан туттун» диэн ийэтэ хайдахтаах ааттастакөрдөстө этэй. Оттон Сардаана хараҥа буруйу

тутаат, милицияҕа биэрдин. Иэдээн дии. Кинилэргэ биэриэн сөптөөх. Итинник ыар, хараҥа аньыылааҕы, миигин кытта хаһан дьоллоох уһун олоҕу олоруом диэҕэй? Оо, тоҕо да, сордоох дууһа итирэн баран суруйбутум буолуой. Дьэ дьиҥнээх иирээкибин».
    Кырдьык, Сардаана Толигы бастаан тохсус кылааска кэлэн үөрэниэҕиттэн сөбүлээбитэ. Кинини сарсыарда аайы көрөөрү эрдэ кэлэн түннүгүнэн кэтэһэрэ. Көрдөҕүнэ сүрэҕэ үөрүүнэн туолара. Оннук кэтэһэ-манаһа сылдьан иккис сылыгар атын кыыстаммытын билэн тэйбитэ да, син биир хараҕа хатаммыта эрэ баар буолара. Оннук эдэркээн дууһатыгар бастаан иҥэриммит Толята ыт-кус кур­ дук сидьиҥнэр илиилэригэр өлүүтэ Сардаанаҕа чэпчэкитэ суох ааспыта. Студенческай практикатыгар совхозка ыраах үлэлии сылдьар буолан, өлбүгэ сүүрбэччэ хоммутун кэннэ истибитэ. Сонно тута истибитэ буоллар, хайаан да дойдутугар тонной, тиһэх суолугар атаарсыахтааҕа.
    Сардаана Костялыын сыл кэриҥэ билсибиттэрэ да, улахан таптал төлөнүн билбэтэҕэ. Бастаан Толик табаарыһа диэн, онон кини доҕоро хайаан да үчүгэй буолуохтаах диэн санааттан билсибитэ. Онтон бодоруһан баран, тыла-өһө холуонун, быһыыта эмиэ оннугун билэн сөбүлээбэтэ үксээн испитэ. Оттон Костя көрүстэҕин аайы кинини эрэ уула-таала таптыырын этэ-тыына сатыыра. Сороҕор онтун биллэрэн илиитин-атаҕын босхо ыытаары хаайарын Сардаана сөбүлээбэккэ түрдэччи туттара. «Костя, эн, кырдьык, таптыыр буоллаххына миигин эрэниэх тустааххын. Мин да эйигин түһэн биэрэр, таҥнарар санаам суох. Онно миигин эрэн», — диэн хаста да эппиттээҕэ.

---

    Ханчыытабы силиэдэбэтэл кабинетыгар киллэрэллэр уонна Аянитовка аадырыстаммыт бакыатын туттараллар. Ханчыытап хап-сабар бакыаттан суругу сулбу тардан таһаарар. Сардаанатыгар ыытыахтаах суруга… Ааҕан истэҕинэ силиэдэбэтэл суругу

алдьатыа диэн сулбу тардан ылаат:
    — Гражданин Консттантин Ханчитов дьэ уонна туох этэрдээххиний? — диэн баран тонолуппакка супту корен олорорун кероот, Ханчыытап бастаан киһи куйахата күүрүөхтүү часкыйбыта, онтон ер кэмҥэ тууйуллан ыарык-баттык буолбут буруйун тылынан быһаарбакка эрэ, бүтэйдии билинэн ула­ ханнык саҥа таһааран ытыыр. Балачча ер ытаабытын кэннэ силиэдэбэтэл:
    — Уоскуйдуҥ дуо, туох этэрдээххиний? Барытын ити суруккар бэйэҥ билиммиккин дии. Суруктаргын аадырыстыыргар холуочук этиҥ дуо? — диэн ыйытар.
    — Барытыгар итирик этим. Алдьархайы оҥору
    — Былтасов бу дьыалаҕа туох сыһыаннааҕый?
    — Миигин ол киэһэ мотоциклынан тиэйэ сылдьыбыта. Кини ыппатаҕа. Ытарбын да көрбөтөҕө…
    Кэрэмээһэп отчуттарга сылдьар киэһэтигэр улуус киинигэр Куоҕастаахха киин куораттарга үөрэххэ барыахтаах оҕолор райком уонна райсовет быһаарыыларынан окко өссө биир нэдиэлэ үлэлиири бырачыастаан, пиибэлии-пиибэлии, улахан улуустарга мотоциклынан сылдьан, хаһыы-ыһыы бөҕөнү түһэрэн мэнээктээбиттэрэ иккис киэһэтэ. Ханчыытап Былтасов үгэстэринэн атыттартан өрүү уратылаах буолалларын бүгүн да мүччү туппатахтара,«Планета» мотоцикллары выхлобын ылан баран муҥутуур скороһынан орулата сылдьан, бэҕэһээ «танцыга» корсон хадьардаспыт Хардарыысап икки кыыстаах иһэрин көрөөт, дьиэлэригэр төттөрү ойуппуттара.
    — Манна тоҕо кэлбиппитин өйдөөтүҥ дуо, ду­рак? — Ханчыытап өһүөннээҕинэн көрбүт ыйаастыгас харахтарынан хатыылаахтык көрбүтэ.
    — Өйдөөн.
    — Букатын да хоҥ мэйии диэбитим, син оройдоппуккун дии. Эн ол стеклянкаҕа баар бензини баахха кутун. Оттон мин… — диэт, дьиэҕэ ойон киирбитэ. Саалаҕа үлдьү ааһан, дьыбаан үрдүнэн ыйанан турар тайах муоһугар туора ууруллубут үс сааттан кылгаһын ылбыта уонна үнүр куска илдьэ сылдьыбыт эргэ куулга укпута. Үс ботуруону сиэбигэр уктубута. Дьоннорум билиэхтэрэ диэн ааны оргууй сэгэтэн таһырдьа тахсыбыта.
    — Дууһа, мотоциклыҥ выхлобын олорт…
    Итийбитэ оссо да сойо илик выхлобын инчэҕэй тирээпкэнэн сойутан баран олордубуттара. Ханчы­ ытап күөстэнэр дьиэттэн ортолуу иһиллибит пор­ твейны таһаарбытын куолаҕыттан испиттэрэ. Мо­ тоциклы бу сырыыга Былтасов ыытар буолбута. Киэһэрэн борук-сорук буолбутун үрдүнэн фаратын уотун умаппакка кулууп аттыгар кэлбиттэрин ГАИ начальнига Сафьянов корон тохтоппута. Ки­ ни УАЗ-игыттан да тахсыбакка олорон:
    — Фараҕытын уматыҥ, суох буоллаҕына дьиэлээҥ, — диэт ааһа турбута.
    Уолаттар начальник этиитин ылынан уоттарын уматан, бөһүөлэк хас да уулуссаларынан сылдьыбыттара да, Хардарыысаптаах эрэ суохтара.

Көрсүбүттэрэ буоллар бэҕэһээ киэптээбиттэрин аахсар санаалаахтара. Бэҕэһээ киэһэ үҥкүүлүү сылдьар Хардарыысабы Ханчыытап санныттан тардан ылбыта уонна сэнээбиттии корен туран:
    — Бу, Уля мин кыыһым. Кыыһы хааллар уонна бэйэҥ киэр буол, — диэн баран парка тахсар аанын ыйбыта.
    — Хамаандалаама эрэ, кор да маны, — диэн ба­ ран Хардарыысап санныга ытыһын тилэҕинэн саайбыта. Ханчыытап тас иэнинэн барбыта. Тура
ат, Хардарыысабы тэбэн саайбытын, киһитэ бэлэм турбут буолан атаҕыттан ылан эрийэ тутаат, киэр илгибитэ. Ханчыытап сыппалаан баран, сабырыттарарын билиммитэ уонна:
    — Дьэ бэйиккэй, нойонум, көрсөр күн үүнүөҕэ, — диэт, Хардарыысапка ыйбыт кэлииккэтинэн бэйэтэ барар буолбута. Ону ситиһээри ити сааны ылбыта. Онтон киһитэ бүгүн букатын да көстүбэтэ. Ханчыытаптаах Былтасов сарсын Москваҕа көтүөхтээхтэрэ. Онтон Коломне куоракка тыа хаһаайыстыбатын институтугар баран үөрэниэхтээхтэрэ.
    — Өссө ханна барабыт?
    — Биэрэккэ. — Сыыр үөһэ турар ыскамыайкаҕа мотоциклларын туруорбуттара. Былтасов дьиэтиттэн ылбыт бытыылкаларын ылбыттара уонна «эн элбэҕи түһэрдиҥ, миэхэ кып-кыра ордубут» дэһэдэһэ, куолаҕыттан иһэн бүтэрбиттэрэ. Астыммакка икки бытыылка «Балтика» пиибэлэрин испит­ тэрэ. Ол туран Кирсан Кирикович верандаларын уотун көрбүттэрэ.
    — Толик дирээн утуйа илик быһыылаах. Онно барыах. Быһаарсардаахпыт кини биһикки. Иһит, мин олбуору үрдүнэн киириэҕим. Эн миэхэ ити куулу биэрээр. Мотоциклгын умуруорбакка эрэ олбуор таһыгар тураар.
    — Эс, доҕор, ол киниэхэ тугуҥ саатай?
    — Мин туту этэрбин барытын толоруох буолан андаҕайбыккын умнума эрэ, дурак.
    — Чэ, сөп.
    Мотоциклларын кыратык газтаан фаратын умаппакка эрэ Толик верандатын утары тохтообуттара. Ханчыытап олбуору үрдүнэн киирбитэ. Киһитэ эппитин курдук кууллаах сааны бырахпытын хабан ылбыта уонна веранда түннүгүн тоҥсуйбута, өҥөс гынан сирэйин көрдөрбүтэ.
    — Ээ, Костя, эн эбиккин дуу. Аҕам кэллэҕэ дуу диэбитим, — таһырдьа тахсан иһэн олбуор уотун умаппыта. — Туохха бачча хойут кэллиҥ. Сарсын барар диэбиттэрэ дии.
    — Баран… Онон эйигин самолекка хонноҕуҥ аннынан аһараар диэри киирдим.
    — Миигин аҕам өссө биир нэдиэлэ хаалаҕын диэбитэ уонна бэйэтэ тыаҕа отчуттарга барда.
    — Чэ, оччоҕо биир боппуруоһу быһаарса кэллим, — диэт, Ханчыытап сирэйэ-хараҕа дьэбидийэ түспүтэ.
    — Бай, ол тугуй?
    — Билбэтэҕэ буолан кубулунума. — Сиэбиттэн хаартысканы таһаарбыта. — Тоҕо эн мин Сардаанабын кытта хаартыскаҕа түстүҥ?
    — Бары элбэх буолан түспүппүт буолбат дуо?
    — Көр, бу Сардаана эйигин кууспутун

уонна үөрбүтүн көрбөккүн дуо? Тоҕо кууста? Тоҕо диибин дии.
    — Турар сирэ табыллыбакка охтумаары кууста

ини. Хойутаан фотографтар түһэрээри аҕай турдахтарына кэлбитэ.
    — Сымыйалаама. Көр да маны. Кини эйигин өрүү хайҕааччы. Онон туһаннаҕыҥ.
    — Ээ, Костя, инньэ диэмэ. Онно мин бэйэм кыыһым Сайыына эмиэ баара. Уонна хайдах? Табаарыһым кыыһын сүрэ да бэрт.
    — Сайыына суоҕар эн бэйэлээх хайдах да кыыһа суох сылдьыбат эрэт инигин. Билин, тыыппытыҥ дуу, суох дуу?
    — Эс, доҕор, бу эн хайдах буоллуҥ. Тоҕо тыытыамый. Сардааналыын көрсүбүппүт да аҕыйах ини.
    — Итэҕэйиэ диэн этэ тураҕын дуо? Эн миигиттэн ону эрэ күүтүмэ. — Куулун таҥнары тутан саатын түһэрбитэ, түргэн үлүгэрдик сиэбиттэн икки уоһугар ботуруон укпута. Ону керен Толик сонньуйбута.
    — Бу да киһи. Костя, мээнэ саанан оонньоомо, сүрэ бэрт дии, доҕор, — диэт, дьиэтигэр киирэрдии быар куустубутунан аа-дьуо хааман иһэн, «Толя!» — диэн хаһыытыы былаастаах ыҥырыыга эргиллэн эрдэҕинэ, саа тыаһа бүтэҥитик ере хабылла түспүтэ.

    Костя Ханчыытап ыппыт киһитэ дьиэтигэр үрдүк кирилиэһинэн сүүрэн киирбититтэн «сыыһа тутуннум быһыылаах, оннук эрэ буолбатар» диэн саныы-саныы, саатын куулугар халыр-мүлүр угаат, олбуору үрдүнэн ойон, киһитигэр сүүрбүтэ. Үлэлии турар мотоцикл үрдүгэр түһэн ойуур саҕатын диэки ойуппуттара. Балачча барбалаат, уулусса бүтүүтэ фараларын уотун уматан, ойуурга балачча киирэн тохтообуттара. Костята кууллаах саатын ылан ойуурга өссө дириҥник киирбитэ уонна тииттэр ыккардыларыгар баар аҥхай кур көмнөҕүн илиитинэн хаһан кууллаах саатын онно көмпүтэ.
    — Хайа;
    — Туох «хайатай»? Тыллаабакка өллөҕүнэ биһигини абырыыр. Өйдөө, иэдээни иккиэн оҥордубут. Этиэҥ да биир муостаҕа турарбытын умнума, дурак.
    — Оччоҕо мин этэрбин иһит, сааны манна хаалларымыахха, ылбыт сирбитигэр илдьэн ууруохха.
    — Кэбиһиий, дурак, оччоҕо аны баран иһэн тутуллубаппыт дуо?
    — Эмиэ да оннук. Чэ, бэйи…
    Мотоциклларын эһэн баран бастаан суолга, онтон уулуссаҕа киирэн элбэх сирдэринэн эрийэ-буруйа сылдьан баран, Ханчыытап дьиэтигэр кэлбиттэрэ. Күөстэнэр дьиэҕэ хараҥата бэрдин иһин лаампатын умаппыттара. Онно көрсүбүттэрэ, сирэйдэрэ мэктиэтигэр уһаабыт, хараарбыт, уҥуохтара халыр-босхо барбыт, сүрэхтэрэ айахтарыгар субу тахсыахтыы хамсаабыт. Олорбохтообуттара. Онтон Ханчыытап дьиэттэн биир водканы, тууһаммыт ба
лыгы таһаарбыта. Остуолга турар икки куруускаҕа кутан халдьыгыраппыта.
    — Иһимиэххэ, аһыах санаам кэлбэт.
    — Ис, доҕор, кутталыҥ ааһан хорсунуҥ киириэҕэ.
    Водкаларын ортолуу иһэн баран, балыктарын

кытта хаппыт килиэби булан сиэбиттэрэ.
    — Сааны аҕалан оннугар уурбакка сыыстыбыт.
    — Оннук эбит. Акаары эрээри, биирдэ таба эппиккин ылымматахпын. Сарсыарда аҕам саатын суохтаабытынан туруо дии. Билигин баран аҕалыахха. 3 чаас буолбут. Халлаан сырдыыта, 4 чааска баран аҕалан оннугар ууруохха. Хата, били ГАИ сүрэҕэ суох киһитэ түбэһэн, киэһэ куулбутун көрбөккө абыраата дуу, алдьатта дуу? Сааны баҕас тутардаах этэ. Кэлэрбитигэр уулуссаҕада, суолга да ким да суох этэ буолбаат!
    — Тоһуйбуттара, туппуттара буоллар, хайаан да уорбалыах этилэр.
    Ханчыытаптаах мотоцикллара тохтообут сирин тута булбуттара. Онтон ойуурга ханан баран, ханна уурбуттарын булбакка, балачча сырдыыта кууллара быга сытарынан булан, мотоциклларын ойоҕоһугар тутан төттөрү ойуппуттара.
    Кэлээт, дьонноро кытаанахтык утуйа сыталларын чуҥнаан керен баран, сааны оннугар тайахтарын муоһугар уурбуттара. Күөстэнэр куукунаҕа кии­ рэн бытыылкаларын тобоҕолообуттара.
    — Чэ, мин дьиэбэр бардым. Сарсыарда авиапорка туту да билбэтэх-көрбөтөх дьон көрсүөхпүт, — диэт, Былтасов дьиэлээбитэ.Ханчыытап дьиэҕэ киирээт, дьыбааҥҥа утуйаары сыппыта да, уута кэлэн биэрбэтэҕэ. Элбэхтик эргийбитэ-урбайбыта. Быыһыгар уһуутаан ылара. Хараҕар Толик эйэдэмнээхтик керен туран, саанан мээнэ оонньоомо, доҕор», диэн эппитин ылыммакка, ити алдьархайы оҥорбута биллэн, хаайыы киһитэ буолар дуу, хай­ дах дуу? Чэ, ол эрээри ким да кербете-билбэтэ быһыылааҕа. Арай тута елбекке ыппыт киһи кимин эппит буоллаҕына, дьэ иэдээн…
    Итинник элбэҕи эргитэ саныы сыппыта. Былырыыҥҥа диэри Толиктыын иллээх да этилэр. Бииргэ хайыһардыыллара, хардарыта дьиэлэригэр сылдьыһаллара. Аҕалара, бииргэ үөрэммит дьоннор, эмиэ «оҕолорбут бииргэ сылдьаллар, итинник эрэ буоллар» дэһэллэрэ. Кыһын Саҥа дьылга ыалынан ыҥырсан аһааһыннарыгар аҕалара Сөдүөт Уйбаанабыс: «Кирсан биһикки ыккардыбытыгар дьалкыйбатах ыаҕайалаах уу курдук доҕордоһуубутун уолаттарбыт салҕаатыннар», — диэбиттээх. Костя алах-былах утуйан эрдэҕинэ: «Тур! Секретарь уолун өлөрбүккүн! Тур, милицияҕа бардыбыт», — диэн саҥаттан соһуйан: «Суох, суох! Мин буолбатах!» — диэбит хаһыы бы­ лаастаах улахан саҥатыттан бэйэтэ соһуйан ойон турбута…