Аудиота:

1

Чэлгиэн хаһан да түбэспэтэх алдьархайын көрөн соһуйан ыҥыырыгар олоро түһээт атын соруйан кыпчыйан кэбистэ, туос бөтөрөҥүнэн ойутан кэлэн онно манна ыһылла сытар сылгылар сэмнэхтэрин көрөн турбахтаат, иһиттэн ыар санаатын ынчык курдук ыган таһаарда…
— Туох аньыыбар харабар атаҕастаатыгыт, бу уһун сыллар тухары күлүккүтүн быһа хаампыт суоҕа, мин үрдүк ааппар ыар ыалдьыт буолан аастыгыт, хааннаах илгэ бырахтыгыт–
Атын баһын кууһан туран хараҕын уутун туора сотунна, ата барахсан өйдүүр курдук, кырыарбыт муннун санныгар сууралаата…
— Дьэ ити буоллаҕына ир суолгутун ирдиэм, тоҥ суолгутун туордуом, сэрэппэккэ сиэтэ диэйэххитий–
Хааннаах хаарга тобуктаан туран кими эрэ саанан ыар тылынан андаҕайда.
Өбүгэлэр үгэстэринэн сиэмэх кыыл хаалларбыт собулҕатын биир сиргэ мунньан хаппыт куруҥах кэрдэн ону үрдүгэр мунньан кутаа уот отунна. Түөкүттэр икки биэни истэрин тоҕута тыытан хаалларбыттар, сүлэ хайыы барбатахтар, тириилэри быһыта сынньан ылбыттар. Улахан тибии түһэ турдаҕына сылдьыбыттар, суол иис көстүбэт, Чэлгиэн суордар аһаан сиэн ыһыахтыы сылдьалларынан булла…
— Миигин туох иһин бар дьонум ,, Холорук,, диэн сүрэхтээбиттэрэй, дьэ тыалынан оонньообуккутун,, Холорук,, буолан ытыйыам. Миигин атаҕастаан ааспыккытын, бэйэҕититтэн буолбатаҕына, бэдэргититтэн ситиһиэм–
Умайа турар кутааны көрөн туран кимнээх эрэ ааттарыгар уот оноҕос тылы утаарда…
Тугу эрэ өйдөөбүт курдук кутурук төбөтүттэн быһан ылла, кичэйэн суулаан этэрбэһин оһугар угунна. Ыаллыы алааска олорор кинээс уолаттарын күтүрүү санаата, ол үс бииргэ төрөөбүт ини биилэр иимэргэ баппатах дьон төрөөн үөскээн сылдьаллар. Бары да лиһигирэһэн бардам майгылаах, хадаар соҕус хааннаах, аҕаларын ууһугар күүстээх көрүҥнээх, быһый быһыылаах дьон төрөөн үөскээн сылдьаллар. Арай биир куһаҕан кыдьыктара, түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥах буолар диэн бар дьонноро күтүрүүллэр да ким да маны уордулар талаатылар диэн туоһу быһыытынан тута иликтэр. Барыта сурах хоту үһүйээн.
Бу уолаттар күннээххэ көрбүттэрэ, оһоҕос төрдө ийэлээх, аҕаларын баар суох сүрэхтэрин көмүс чуораанчыга, саҥа силигэ ситэн, аар айылҕата анаан минээн айбыт Айыы куота сибэккилии симэхтэнэн, саҥа тыллан эрэр балыстаахтара. Элбэх кыахтаах баай ыал уолаттара ыйытан көрөллөрө да, кыыстара кыккыраччы аккаастаан иһэрэ. Ийэлээх, аҕата оҕолорун дьылҕатын бүк баттаан күүстэринэн ыал гынан санаалара суоҕа. Инилэрэ да балыстарын ытаппытынан ыытыахтарын баҕарбат этилэр. Ньургуһун барахсаны хайа киһи таптаабат буолуоҕай? Өрүүлээх уһун суһуоҕа такымыгар охсуллан, хааман сиимэн долгулдьуйан

аастаҕына, киһи эрэ таптыы көрөн хаалара. Чэлгиэн да биир биллэр аҕа ууһун ыччата буоллаҕа, сэнээбиттэрин сэттэлэрин биэрэр киһи. Тура күүһүнэн икки атахтаах утары көрөн туран санаммат дуолана. Илин күүстээх, быһый быһыылаах, хатарыылаах чокуур таастыы…
Дьиэтигэр тиийэн аҕатыгар туох буолтун сиһилии кэпсээтэ, үс ини биини күтүрүүбүн диэбитигэр аҕата сүр улаханнык көрө түстэ. Оҕонньор билигин да тэтиэнэх киил киһи буоллаҕа…
— Олбу араас буолан тэллэхтии олорор ыалларгын онон манан күтүрээмэ, төһө да ити уолаттар Дохсун, Албан, Сэгэттэй халыан соҕус хааннаахтарын иһин, итинник дьүһүлэммэттэр. Ытык дьон ыччаттара, үтүө дьон үнүгэстэрэ, атахтарыгар бары турбут дьон, быстахха быһыыланан ааттарын суолларын ыыппаттар. Төһө дьон сэргэ араастаан самалыктаан ааттаабыттарын иһин. Ити барыта Үөннээх Өлөксөй өстүйэн, илин кэлин былдьаһан аат суол ыытар–
— Чэ ол да буоллар абаҕабар Хоноһоҕо бара сылдьыам.—
— Чэ сырыт даҕаны, туора дьоҥҥо биир да тылы быктардыма, өс саас буолуоҕа–
Чэлгиэн абаҕатыгар аттанан иһэн Ньургуһуну санаан ылла, бу сайын кулуба ыһыаҕар, оһуохайга сиэтиһэн киирбиттэрэ, наһаа да истиҥник мичээрдээбитэ, илиитэ сылааһа сымнаҕаһа, тарбаҕа намчыта, дьиэрҥкэй тэппитэ киһи эрэ умсугуйа сүрэҕэ долгуйара, айылҕа биир кэрэ мааны кыталыга этэн тыынан лыҥкынатан иһэрин курдуга…
Ол ыһыахха Чэлгиэнтэн ордук дьоллоох киһи суоҕа, эдэр туран эрэр уолаттар ымсыыра да санаабыттара, үрүҥ түүн алгыһыгар иккиэн сиэтиһэн турбуттара, саҥа күнү көрсүбүттэрэ. Онно Чэлгиэҥҥэ хатыылаах харахтар хатаммыттара, ону кини хантан билэн сэрэйиэй…
Абаҕатыгар тиийбитигэр кырдьаҕаһа аҕатын курдук этэн баран эбии сэрэтэрдии сүбэлээтэ…
— Ити кэйээрин эҥин туһунан тыл аҥарын да быктарыма, ити эйиэхэ хааннаах бэлиэ хаалларбыттар, мантан инньэ иннигин кэннигин мананан көрүнэ сырыт. Ити мээнэ дьон буолбатах, ыар тыыннаах, хаан олбохтоох, иннилэрин кэннилэрин илбиһинэн иҥэриммит улуу урдустар , улаҕалаах өйдөөхтөрү күлүктэрин быһа хаампыккын. Аны ыраах айаҥҥа барыма кэлимэ, киһилээх сырыт…
Хайдах ус кыһыны быһа дьиэҕэ хаайтара сытыай, баайын дуолун бөрөөтөҕүнэ сатанар, аҕата сааһыран ырааппат, онон тэйиччи сылгыларын бэйэтэ көрдөҕүнэ сатанар. Аны сүөһүтэ аһа, ол ото маһа, барыта кини моонньугар. Хата быйыл икки ыал дьукаахтаһан абыраатылар, аны сайын күөххэ үктэннэхтэринэ биирдии ыанар ынаҕы ньирэйдэри ылыахтаахтар, ону таһынан тугу булбуттарын тэҥҥэ аһаан олороллор. Хата икки дьиэ иһэ толору оҕо киириитэ тахсыыта, обургу оҕолор көмө бөҕөлөр.
Чэлгиэн күн уһаатаҕын аайы кэлэрэ барара элбээн иһэр, барытын

бары үмүрүтэн баран сыарҕа суола хаала илигинэ эт арыы туттара барыахтаах, аны кыанар соҕус дьон көмүстээх тайҕаҕа баран кэлэр буоллулар, хас да сыарҕаннан кыттыһан барыаххайыҥ диэн Атыыһыт Арамаан тыл көтөхтө. Кини бэйэтэ барсыбат, эрэллээх дьонноох. Көтүппэт уонна Ытыс Уйбаан диэн үс күлүктээх күүстээх быһый харабыллардаах, сылдьа үөрүйэх дьон. Чэлгиэн барсабын диэбитин үөрүүннэн ылынна. Ол курдук биир сарсыарда Атыыһыт алааһыттан элбэх сыарҕалаах ат дьыбары бүрүнэн, тыыннара туманынан бурҕайан айаҥҥа турдулар. Айанньыттары Көтүппэт дьаһайар, уруккуттан сылдьа үөрүйэх киһи. Хаһан да буоларын курдук, хас тохтоон хонор сирдэригэр киһи лыык курдук тобус толору, баран иһээччилэр, төннөөччүлэр. Айанньыттар солбуһа сылдьан малларын, аттарын маныыллар. Оо дьэ тайҕаҕа чугаһаан истэххэ амырыын дойду тыына биллэн барда. Хас хонор сир арыгы, хаарты. Ол быыһыгар этиһии, охсуһуу. Чэлгиэн биири өйдөөн көрдө иһиттэ, манна эбит хас биирдии киһи байа эрэ охсор баҕалааҕын, киһи киһиэхэ ыт, бөрө буоларын. Көтүппэти олох үчүгэйдик билэллэр быһыылаах, тоҕо эрэ наллаан кэпсэтэллэр. Сэнээбиттэрин олох сиэх аһыах курдук көрөллөр истэллэр. Тайҕа чугаһыгар биир киэҥ куоҥ уораҕайга түстүлэр.манна өрөөн аттары бэйэлэри сынньанан өрөөн ааһарга сүбэлэстилэр. Арай күнүс дьиэлээх тойон тустар киһи баар дуо диэн дьикти ыйытыылаах буолла. Ким тустан кыайбыкка икки мөһөөх уу харчы уурабын диэбитигэр, баҕалаахтар баар буола түстүлэр, ол икки мөһөөҕү ылаары. Аны хотторбут арыы, эт төлөбүрдээх үһү. Дьиэлээх тойон бэйэтэ атыыр оҕуһу таҥнары туппут курдук сымарыттыбыт тустууктаах эбит. Тустууга ким сири таарыйбыт хотторор дэстилэр. Ол киһини утары көрөн туран ким да киириэн баҕарбата, дьиҥинэн икки мөһөөх элбэх харчы, бэйэтэ түөрт биэс ынах сыаната. Арай Көтүппэт туран дьиэлээххэ биһиги уолбут тустар диэн тыл көтөхтө. Чэлгиэн соһуйан чынас гыммытыгар…
— Хотторор түгэҥҥэр бэйэбит төлүөхпүт, от атах тэбэн кыайдаххына байа түһэҕин кытаат–
Киһитин санаатын көтөҕөн эгди буолла.
Үөһээ өттүлэрин сыгынньах тустар буоллулар. Түһүлгэҕэ киирэн дьиэлээх киһи ,, чээй,, диэн хаһыытыырын кытта, ким да өйдөөбөккө да хаалла, били сымарыттыбыт киһи тас уорҕатынан чигдигэ таралыйа түстэ, ким да Чэлгиэн хайдах хамсанан киһитин охторбутун өйдөөбөтүлэр. Дьиэлээх киһи бэйэтэ да соһуйда, хайыай тыл барда да бардаҕа, икки мөһөөҕү туттаран кэбистэ. Баар дьон Чэлгиэни саллыбыттыы көрдүлэр иһиттилэр. Аатын ыйыппыттарын Көтүппэт…
— Сиригэр дойдутугар Холорук, аатынан биллэр–
Сөпкө да ааттаабыттар дэстилэр.
Итинтэн ыла иннилэригэр Холорук

аат урут аартык аанын аһан айаатаата. Урут кимтэн да бүдүрүйбэтэх бөтөс, аатын суолун Холорук ылан ааста диэн киэҥ кэпсээн, сарсыардааҥҥы сонун, Холоругу бэйэтин да көрө сатааччы элбээтэ.

2

Тайҕа кыра ычалаах киһи кута сүрэ тохтообот, өйө мэйиитэ ыһыллар сирэ эбит. Манна эбит араас күн сиригэр көстүбэтэх сырайдаах харахтаах дьон арааһа, үрүҥэ , харата, аны бу киһитэ элбэҕин, кыараҕас алааска кыбыллан үөскээбит киһиэхэ сөбө суох дойду, Чэлгиэн дьонун батыһа сырытта, анараа обургулар Атыыһыт эрдэ кэпсэтиилээх дьоно эттэри,арыылары түргэнник туттаран бүттүлэр,барыта уу харчы. Хата Чэлгиэн аҕалбытын эмиэ туох да мундуйдааһына суох ыллылар. Үйэтигэр туппатах үгүс үбүн илиитэ тутан салыбыраата,уҥуоҕа халыр босхо барда…
Чэлгиэн бу дойдуга улаханнык кута сүрэ тохтообото, дьиэтигэр түргэнник төннүөн эрэ санаата. Дьонун батыһан туохха наадыйарын барытын атыыласта, курупчаакы бурдук, кииппэлээх сиидэс, бэйбириэт,туттар сэп сэбиргэл, ол быыһыгар булчуттар улаханнык наадыйар тимир хапкаан, туһах. Саа сэбин да ылла, буорах, доруоп. Аны ол сылдьан хаһан да харахтаан да көрбөтөх, кып кылгас чэпчэки дьоппуон омук саатын көрдө, хайдах эрэ саарбахтыы турдаҕына атыылааччы бэдирээччик, сыал ыттарга, анал сирдээхтэр эбит. Дьэ доҕоор чаҕылыннаран тыаһа хатана, аны көнөтө, алдьатар күүһэ сүрдээх эбит. Аатын туох эрэ,, бэнчиэстэр,, диэтэ дуу, аны мантыкабыт уон иккитэ ытар эбит, кырылас арыылары сылдьар кыра дьааһыктаах буулдьа биэрдэ ону кытта иитэр малларын. Чэлгиэн дьэ үрүҥ тыынын өрүһүйэр сэптэнэн үөрэн дэгди буола түстэ…
Бу дойду Чэлгиэн үөскээбит киэҥ алаастарыгар, сыһыыларыга, хочолоругар, хара тыатыгар, суугунуур чараҥар тэҥэ суох атын дьүһүннээх, бодолоох сир эбит. Сыгынньах халлааҥҥа харбаспыт хаардаах хайалар, түргэн кыһыннары тоҥмот хайыр таастаах сүүрүктээх үрэхтэр, маһа ото бөдөҥө хайдах эрэ атын эйгэҕэ үөскээбит киһи атыҥырыы көрөр.
Дьонун сэргэтин быһыыта майгыта да атын, араас иттэ барыта үмүөрүһэр эбит, ойуун, удаҕан, арыгы, дьахтар, ол быыһыгар хайаан да хаарты оройо аһыллыбыт сирэ эбит, арыгы атыыта көҥүллэммэт да көмүс ухханыгар ылларбыт дьон онтон иҥниэхтэрэ дуо, араас албаһынан аҕалаллар, көмүсчүттэр көмүс көлөһүннэрин супту уулаан ылаллар, ол амырыын аптаах умайар ууннан…
Дьоно ыксыыр быһыылара суох, сороҕор олох да сүтэн хаалаллар, ханна сылдьалларын, тугу гыналларын айбыт таҥаралара бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Чэлгиэн ыксаан күн дьыл уһаан тэнийэн бартын иһин икки аргыс дьонун айанныаххайыҥ диэн хаайда. Атыыһыт ындыыһыттара Көтүппэттээх хаһан эттэхтэринэ эрэ барардыы

хааллылар. Уонча аттарын сурурутан айаҥҥа турдулар. Син этэҥҥэ аара кыра арааспаал да буоллар айаннаан сыннаран истилэр. Айан аргыстаах, суол тоҕоостоох диэбиттии, аргыс дьон эбиллэн истилэр. Аара сороҕор сорумар, киһини дьиксиннэрэр сурах садьык иһиллэн ааһар. Ороспуойдар онно дьону өлөрбүттэр, манна дьону халаабыттар, кыргыбыттар, киһи куйахата күүрэр сонуннар иһиллэн ааһаллар. Син этэҥҥэ айаннаан тустууннан үлүһүйбүт сирдэригэр үктэнэн хонордуу тэриннилэр. Дьиэлээх тойон Чэлгиэни үрүҥ дьиэтигэр ыҥыран мааны ыалдьыт курдук көрүстэ. Ас эгэлгэтэ сандалы тухары тардылынна. Хотун да толуу мааны Далбар Хотун эбит. Икки эмдэй сэмдэй уолаттар, үс кыыс оҕолоохторо киэһээ аһылыкка олорустулар. Дьиэлээх тойон Чэлгиэнтэн дьонун сэргэтин ыйыталаста, ыал буолбатаҕын истэн, хайдах эрэ хараҕа үөннээхтик кылаҕачыйда, кыргыттарын диэкки көрөн ылла…
— Туох да диэбит иһин икки атах өйүгэр санаатыгар баппат быһыы майгы элбээн иһэр, дьон өйдүүн санаалыын булкуллан эрэллэр. Урут муҥкук саха муннуттан ырааҕы көрбөт эбит буоллаҕына байар туһугар ханна ханна тиийэн түгэнэн сылдьыбаттарый. Чэ ол үчүгэйинэн сылдьаллара син даҕаны, ити дьон бөҕөтүн түөкэйдээн, кырган, дууһатыгар туран байар баар ээ ыарахан суол.—
Дьиэлээх киһи сыыйан ону маны кэпсии олордо, аны таһырдьаттан биир аарыма кырдьаҕас киирбитин, икки илиитинэн көрүстэ. Хаттаан сандалыны тартылар, көмүлүөк сырдыгар.
— Холорук көр, бу баар суох биһиги ытык кырдьаҕаспыт, аҕа ууһа тумус туттар киһибит, ааттаах суоллаах, арбаҕас бастаах Үрүҥ Айыыттан үттэриилээх. Үөһээ Дойду Халлаанын хататтарыгар ханыылаах Өксөкүлээх Ойуун буолар.—
Кырдьаҕаһы тоҕо эрэ анаан минээн Чэлгиэни кытта билсиһиннэрдэ.
Кырдьаҕас Чэлгиэни үөрэтэрдии сымнаҕас хараҕынан көрдө…
— Үнүр бүдүрүйбэт бүлгүннээн, тэмтэрийбэт тирэхтээх, буулаҕа буҕатыырбытын буору булларда диэн ыччаттарым, көрөр хараҕым дьүккэлэрэ, истэр кулгааҕым сарыылара, омун төлөн бөҕө буолбуттара, ону мин көрдөрөөрүҥ диэн көрдөспүтүм, кини киһи тэлгэһэттэн тэһииннээх, мэнээх киһиэхэ бүдүрүйүө суохтаах этэ–
— Тоойуом Мин саҥа сүһүөхпэр туран иһэн олоҥхолуурбун ордорор этим, бэйэм да билбэппинэн, олоҥхо тыла Иэйии куттаан иһиллэрэ, Айыы тыллаан аһыллара.тыл уҥуоҕа суох диэбиттии үөһэттэн кутуллара, ситимнэнэн этэр тылбар эриллэрэ. Оннук олоҥхоһут буолуом эбитэ буолуо, ону баара түөрэҕим түҥнэри эргийбитэ, босхоҥ ыарыы буулаан үс сыл суорҕан тэллэх киһитэ буолан сыппытым. Ону кимэ биллибэт кэриим киһитэ, түүннээх күн хонуктуу сытан, чып кистэлэҥинэн, иэгэйэр икки атахтаахха иһитиннэрбэккэ, уу

харахтаахха көрдөрбөккө, түүнүн эрэ көмүлүөк уотун сырдыгар, аал уотун аһатан кутуран куллугуратар этэ. Мин оччоҕо ханна эрэ көтөн иһэр курдугум. Ол кэннэ үһүс түүнүгэр ханна да барбыта биллибэккэ сүтэн хаалбыта. Кэлин бэйэм сэрэйдэхпинэ, үйэ анараа өртүгэр олорон ааспыт улуу киһи тыына, орто дойдуттан арахсаары миигин булан ылан хомуһуннаан ааспатаҕа дуу дии саныыбын.—
— Киһи бу Орто Дойдуга түһэригэр, айылҕаттан анааһыннаах буолар, Холобур эйигин Күн сирин көрөргөр Чэлгиэн диэн мээнэҕэ ааттаабаттар, ону кытта хас биирдии оҕону таба көрөн сылыктаан, хос аат иҥэрэллэр, холорбур эн сыҥаһалаан тураргар Холорук диэбиттэр, ити эн иҥиир ситииҥ киһиттэн эрэ уратытын туоһулуур. Кырдьык да кыайыах киһи кыайбыккын,хотуох киһи хоппуккун.
Ити гынан баран эйиэхэ биир хара санаа иҥмит, хааннаах илгэни хаалларбыттар. Илбис кыыһын иҥэрбиттэр, өлүү суолун аспыттар. Итини барытын бэйэҥ бэркэ диэн билэр киһиҥ тэрийбит, эн атын дьону күтүрүү сылдьыбыккын, хаһан баҕарар уһуну киэҥи толкуйдаан көрөр буол, быстахха былдьатыаххын сөп…
Хата мин оҕобун, бачча үтүө саха үөскээн эрэр ыччатын арчылыам, хойутун хойут үтүө киһи үөскээн, маннык киһи баар этэ диэн кэнчээри ыччаттаргар кэпсээн оҥостоор–
Ити курдук биир аарыма кырдьаҕас алгыстаах айаҥҥа турдулар. Айан буолан баран эрэйдээх, араас моһоллоох, тарыҥнаах үрэхтэргэ да хаайтаран ылаллар. Ат охтон атаҕын тоһутар, атын сэтии атынан солбуйан аттарын салҕаан баран ааһа тураллар ол аайы киһи дьэ хайдаҕа барыта көстөн тахсар, дойдутугар айахтааҕы атыппат Хабах кэлсибитэ, Чэлгиэн иһигэр сөбүлээбэтэҕэ да наһаа харайарын иһин илдьэ кэлбитэ, бастаан айаҥҥа сүрдээх этэ өрөһөлөнөн, кэлэн баара суоҕа биллибэт, били үллүбүт Хабах курдук бэйэтэ тыына тахсан, эппиккэ дылы харбыйан, атаҕын тумсуттан иҥнэн охто сылдьар буолла, дьэ буолар да эбит, киһи хайдаҕа манныкка биллэр эбит. Аны биир түһэр сиргэ, хаартыһыт бөҕө мунньустан куруускалаан имитэ олордохторуна түбэһэн хоннулар. Чэлгиэн көрдөҕүнэ тыа дьоно эрэйдээхтэри көрдөрөн олорон балыйаллар. Аны онно Чэлгиэннээх утуйа сыттахтарына Хабахтара туран хаартылаан биир сыарҕа таһаҕаһы сүүйтэрэн кэбиспитэ, сарсыарда биллэн айдаан бөҕө буолла, бу түөкүн олох да туора дьон сыарҕалаах таһаҕаһын сүүйтэрбит. Аны ону быһаарсыыга дуолан охсуһуу буола сыста. Биир өрө көрбүт бөтөс биир бииргэ быһаарсыахха диэн ыһыытаан, оннук бэрт дэстилэр. Хабах олох купчус гына түстэ, кутталыттан барыта бары сап салыбырас. Биир күүстээх көрүҥнээх киһи саҕатыттан өрө ыйаан таһааран баран атаҕар туруорбута, атаҕа уйбакка сууллан чигдигэ,,

күр,, гына түстэ. Дьоно үөхсүү бөҕө буоллулар. Ыксаан Холоругу быһаарыс диэн көрдөстүлэр. Анараа урдустар аатын ыйыттылар, көнөтүнэн,, Холорукпун,, диэбитигэр уу чуумпу буола түстэ. Бу ааты айан аартыгар олорор, кэлии барыы дьон сурах хоту бары истэн билэн сылдьаллара. Тайҕа аатырбыт бөҕөһүн бүдүрүппүт киһини илэ көрөн чыпчырынан эрэ кээстилэр. Ким да иннинэн сырайдаах, утары уунар санаата киирбэтэ, хата киирэ тахса сонурҕаабыттыы харахтарын хатыы сырыттылар. Ити айдаан тугунан дьиэлийэн тахсыа биллибэт этэ, хата эйэ дэмнээхтик араҕыстылар. Хабах олох тэбиллибит ыт курдук кириҥнии сырытта…
Бу айан тухары Чэлгиэн элбэх хааны сиини көрдө, бу маннык айаҥҥа төһөлөөх киһи көмүс уҥуохтара көтөҕүллүбэккэ сир халлаан икки ардыгар кырамта буолан хаалтын айбыт Айыы таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Дойдуларыгар чугаһаан тус туһунан алаастарыгар тарҕастылар. Чэлгиэн үс сыарҕалаах атын субурутан, биир сулумах аты ыҥыырдаан, ылааҥыга утуктуу истэ, уһун айаҥҥа сылаата да таайдаҕа, арай үрдүгэр хара суор субу түһүөх курдук хааҕырҕаан кэлбитигэр соһуйан атыттан ыстанан түстэ. Ону кытта саа эстэр дорҕоонун кытта, утары суон тииккэ буулдьа түһэн хатырыга ыһылла түстэ. Кэлин иһэр уолаттара сырсан кэллилэр, соһуйан дьиктиргээн эргим ургум көрдүлэр.

3

Төһө да ылааҥҥы буолан хаары быһыта сиэстэр, Чэлгиэн үнүр тоһуурга түбэспит сирин үчүгэйдик чинчийэн көрөргө сананна, уолаттарга олох ханна да кэпсээн оҥостумаҥ диэн ,,чып,, кистэппитэ…
Дьоно аймахтара ыраах айантан уоллаттар этэҥҥэ туох да улахан моһоло суох эргиллэннэр, аҕата мааны сандалы тардан, малааһын тэрийбитэ. Чэлгиэн аны күһүҥҥү хаһаас арыыга, эккэ диэн дьоҥҥо аҕалбыт саатын сэбин, тимир хапкааннары, туһаҕа, таҥаһы сабы, уонча куул бурдугу түхэппитэ, бар дьоно махтал бөҕө буолтара, үөрүү диэн туохха тэҥнэниэй, арай Атыыһыт ону истэн иһигэр өһүрэ санаабыта, кини эрэ бу түөлбэҕэ аҥардастыы айаатаан, соҕотохтуу мөҥүрээн,, бөө,, диэн олоруон баҕарар этэ, атын киһи туора түһэн малы салы чэпчэкитик ыһарын иһигэр сөбүлээбэтэҕэ, да таһыгар үөн хаата таһаарбаҕа, өс баайбыта…
Эттээх ат дьигиһэ, атаҕын үрдүгэр үҥкүүлээн эрэр курдук дьигиһитэн, ол быыһыгар сэгэйэ сиэлэн өр гыныа дуо, хайа хайысхаттан буулдьа кэлтин суоллаан икки аттаах киһи сылдьыбыт сирин булла, ыраах да сиртэн ыппыттар, ити аата олох үчүгэй сэптээх дьон эбит дии санаан суоллаата, үнүр кинини өлөр өлүүттэн өрүһүйбүт суор хааҕыргыы хаҕыргыы, ол быыһыгар таҥалайын тыаһатан, манан бар диэбиттии кинээс олорор түөлбэтин диэкки тэлиэс былаас дайбыы турда.Холорук кыра сааһыттан

суолу ииһи хайа үөрүйэх буолан, дьиктиргии саныыта, хайдах бу дьон төһө да суол хайалларын билэ билэ , оҕунан ыппыттыы тоҕо кинээс олбоҕор бардылар…
Араас санаа барыта киирдэ таҕыста, буккулунна. Кинээһи да, ыччаттарын да кытта бу үйэҕэ кырыы харахтарынан көрсөн, ар– бур дэһэ иликтэр этэ, дьэ дьикти…
Эниэни өрө сүүрдэн тахсаат быһыта сиэспит халдьаайыга ньургуһуннары көрөн атытан түстэ,, чээн,, диэн тоҕо эрэ имэрийэн ылла, Ньургуһуну санаан сүрэҕэ дьикти сылаастык, тугу эрэ кэтэһэрдии, эрэнэрдии ньүөлүйэн ылла…
Бу аҕыйах ыйга ахтыбыт да эбит, төрөөбүт төрүт сирин уотун, хайдах эрэ санаатыгар салгынныын ыраас курдук. Анараа дойду лүҥкүрэн киһи кутун сүрүн баттыыр буоллаҕына, манна кутуҥ сүрүҥ чэпчээн, көтөр кыната эрэ суох буолаҕын. Үнүр ыар дьылҕалана сыспытын санаан күйахата күүрдэ, иэнэ кэдэҥнээтэ, ыҥыырыгар олоро түһээт кинээс олорор алааһын диэкки салайан атын чупчуруйаат быһа кыпчыйан кэбистэ, дьөһөгөй оҕото барахсан иччитин ис санаатын таайбыттыы, торҕо сэлииннэн түстэ. Кинээс дьиэтигэр баар эбит,дьэ кырдьык түс бас тыллаах саха саарына, көстөр да дьүһүнэ киһи сирбэт киһитэ, хотуна биир оннук, киэҥ куоҥ көҕүстээх, улаҕалаах өйдөөх, хааман сиимэн долгулдьуйан бардаҕына, чараас чараастык мичээрдээн ыллаҕына хайа да бэйэлээх эр бэрдин сүрэҕин сүүйэр кыахтаах. Чэлгиэн киирэн кэлбитигэр, кэтэҕириин ороҥҥо кэтэх тардыһан сыппыт дьиэлээх тойон бэттэх кэлэн көмүлүөк оһох иннигэр талах олоппоско олордо. Соһуйбут курдук тонолуппакка одуулаата. Чэлгиэн таһыттан киирбит киһи быһыытынан дьиэлээхтэргэ төбөтүн нөрүтэн эҕэрдэ биэрдэ…
— Сонуҥҥут, туох кэпсээн?—
— Суох эйиэхэ буоллаҕа дии киэҥ сиринэн тэлэкэчийэр киһиэхэ–
Кинээс иһигэр улаханнык дьиктиргии олордо, хаһан да бу үйэҕэ кини балаҕанын модьоҕотун атыллыы илик киһи, туох эрэ улахан наадалаах буолан үктэннэҕэ диэн иһигэр сэрэйэ олордо…
Бу балаҕан үс турбут уолаттара бэйэлэрэ олохторун булан туһунан олохтоох ыаллар, чугас чугас олороллор. Хаппахчыттан Ньургуһун тахсыбытыгар, саҥара олорбут ыалдьыт кэлэҕэйдээн ылбытын, дьиэлээх тойон кыраҕы хараҕынан бэлиэтии көрдө…
Дьиэ иһинээҕитин, таһынааҕытын ону маны кэпсии олорон, тыл даҕаттаран Чэлгиэн кимнээх кэлэллэрин баралларын туоһуласта…
— Билигин суол былдьаһыктаах кэмигэр ыраахтан ким кэлиэй, барыай, арай үнүр үс хонуктааҕыта Көтүппэт, Ытыс сылдьан ааспыттара. Саҥа айантан кэлбит курдук кэпсииллэрэ.—
Чэлгиэн төннөн иһэн, барытын эргитэн, тоҕо манан суолу муннаран аастахтарай дии санаата. Көтүппэттээх кэннилэригэр хаалан баран, суолу ииһи үчүгэйдик билэр дьон ол аата курдары түспүт

буоллахтара…
Дьиэлээх да тойон Чэлгиэн мээнэҕэ кэлэн барбатах буолуохтаах диэн сэрэйэ олордо. Кини кулгааҕа, хараҕа киэҥ буолан барытын истэ билэ олороро. Төһө да Чэлгиэн,, чып, кистэппитин иһин айаҥҥа бииргэ сылдьыспыт ырааҕынан сурдьа баара, ону кистээн ыҥыттаран үрүүмкэннэн айах тутан олорон хайдах сылдьыбыттарын түөрэ барытын истибитэ. Өссө эбиитин Чэлгиэни улахан киһи арчылаабытыгар тиийэ. Кини кыыһын атыыһыт аах маах иимэргэ баппатах уола ыйыттарбытын кыыһа да уонна убайдара муос таас курдук аккаастаабыттара, кыыһа Чэлгиэҥҥэ сүрэҕэ чугаһын, эрдэттэн сэрэйэр этэ да туох да диэн хатыылаах биир тылы оҕотугар этэ илик. Икки хас сыллааҕыта, Атыыһыт өлбүгэ сир көрдөөбүтүн нэһилиэк мунньаҕар кыккыраччы аккаастаабыта. Ол айдааннаах мунньах буолбута, Атыыһыт нэһилиэк ордор сирин өр сылга түүлээн ылаары тыл көтөхпүтэ. Кулуба бэйэтинэн өйүү сатаабыта сири бэрдэрээри, Атыыһыттан элбэҕи аһаатаҕа дии, кини бэлэһигэр мэҥиэ хаптаран онтукатын сири буору аннынан иэстээн эрдэҕэ. Кинини кинээһиттэн уһултараары хаста да тыл көтөҕө сатаата да нэһилиэгин дьоно хаалларан иһэллэрэ. Холорук биэлэрин уоран бартарын истибитэ уонна кинилэри күтүрэтэ сатыылларын эмиэ. Бу икки улахан аҕа уустара ииристэхтэринэ, Атыыһыт өрө күөрэйэн тахсара чуолкай, иһэ истээх иирсээн төһө дириҥээн иһэрэ өссө да биллибэт, бу сыа быыһыгар былчырхай курдук кини оҕотун кыбыппыттара баар ээ абата. Холорук халыҥ аҕа ууһун ыччата, төрүт киһи төрүөҕэ буоллаҕа, инньэ былыр хос хос эһэтин саҕаттан, арай оҕобор тыл көтөхтүн, оҕом,, ээх,, диэн иннинэн буоллаҕына, икки улахан аҕа ууһа уруурҕастахпытына улууһу да өрө тутар кыахтанабат…
Кинээс ону маны ыра санаа оҥостон, тиэрэ түһэн утуйан хоҥоруута тыаһаан барда…
Ньургуһун Чэлгиэн киирэн кэлбитин, хаппахчыга сытан саҥатыттан билбитэ. Сүрэҕэ доҕуурга иҥнибит туллук курдук толугуруу мөхсүбүтэ, кыбыста кыбыста тахсан ас бэлэмнээбитэ, аҕатын кытта аһыы олорон ону маны кэпсэтэллэрин истэн, туохха кэллэҕэй диэн сэрэйэ сатыы олорбута. Тахсан барбытыгар хайдах эрэ хомойо санаабыта, аны хаһан көрсөбүт дии санаабыта. Ити Атыыһыт уола Тиэрбэс чүүччү курдук кыараҕас үөннээх хараҕынан көрөн барар сиригэр маныыр, кэлэр сиригэр кэтиир, олох туох да улахан наадата суох хайаан да тугунан эрэ сылтаҕыран көрсө сатыыр. Ыйыттарбытын олох аккаастаабыта да, кэһэй буолбат быһыылаах…
Ол аата Көтүппэттээх эбиттэр, тоҕо айаҥҥа сылдьан ити ыар санааларын оҥорботохторой, баҕар манна кинээһи түһэрээри, кини уолаттарын дуу, оччоҕо икки аҕа ууһун ыһаллар. Ити туохтан киниэхэ Атыыһыт ыарахан нүһэр

санааны ылыммытын кыайан өйдөөбөккө истэ…
Абаҕатыгар Хоноһоҕо туораата, кэлэн баран сылдьа илик, үнүр үлэһит уолунан тугу аҕалбытын ыыппыта, атын сэргэҕэ баайа турдаҕына абаҕата балаҕантан утары таҕыста…
— Хайа оҕом бэйэтинэн көтөн мөҕөн кэллэ, чэ налыччы иһирдьэ киирэн сонуҥҥун кэпсээ–
— Туох улахан сонун кэлиэй, сылгыларбын бөөччүйэ сылдьабын, төрүөх буолан ол дьаһала, манабыла. Аны сайылыгы саҥардабыт, өрүтэ тардабыт, быйыл дьыл эрдэлээн сыарҕа суола эрдэ хаалла, онон сорох сылгылары чугас өттүн үрдүгэр от ыһан аһатабыт. Аны кыһын айан аартыга эрдэ аһылынна да бараары, дьону кытта хаһаас эттэрин, арыыларын кэпсэтэбин, дьон хото үөрэ көтө арыы эт кэпсэтэллэр, онон эбии аны күһүн илдьэ барарга сыарҕа ылаҕа иэхтэрэн бэлэмнэтэн эрэбин. Бөҕө таҕа гына. Аны сылгыһыт уолаттарга хас ат айааһата сылдьабын, сыарҕаҕа үөрэтэн, онон Абаҕа үлэ хамнас элбэх, барыны барытын саба тута сатыыбын да иирбэ таарба итэҕэс элбэх.—
Күннээҕи сонуннарын бэйэ бэйэлэригэр кэпсии, сонуннарын хардары таары атастаһа олордулар–
Чэлгиэн абаҕатыгар туох баар сылгыларын, ким дьаһайбытын айаҥҥа хайдах сылдьыбытын, дойдутугар кэлэн, быстахха былдьата сыспытын, барытын түөрэ кэпсээтэ…
— Ол улуу киһи туох Айыы санаата киирэн эйиэхэ күн ый буолбутай. Дьиҥинэн атын быһымах киһи эбитэ буоллар, аҕа ууһун баар суох бөҕөһүн бүдүрүппүт киһиэхэ айа тардыахтаах этэ, дьоллорун оонньотор гына, ону уһун киэн толкуйдаах, чахчы да үрүҥ Айыыттан айдарыылаах, Күн Айыы киһитин сүөһүтүн араҥаччылыырга анаммыт Айыыһыттаах эбит дуу дии санаатым.—
Чэлгиэн тугу да саҥарбата, санаата Атыыһыкка иэҕиллэ турар. Ону сэрэйбиттии
— Эн ити санааҕын олох бырах, эдэр киһигин, арааска олох умньаныма, өстөн ордук куһаҕан суох, бу күн сиригэр туох барыта кэрдиистээх кэмнээх, барыта иэстэбиллээх, ирдэбиллээх, ыйытыктаах. Онон чуумпутук сырыт, Айылҕаттан айдарыылаах буоллаххына уу да ылбат, уот да сиэбэт. Оннук тоойуом,итини мин сыта тура сыаналаан көрүөм, Атыыһыт иннин кэннин хайаммын бэйэм билгэлээн бигээн ыйаан куттарын көрүөм истиэм, олох орооһума.—
Бэргэн төннөн иһэн абаҕатын этиитин ыараҥнатан көрдө, кырдьык даҕаны олох көрдөрөн иһиэ диэн иһигэр санаата…
Атыыһыт даҕаны хара санаата туолбакка киҥэ наара алдьана сылдьар. Иһигэр Көтүппэттээххэ кыһыйар абарар, итиччэ үчүгэйдик түбэһиннэрэн баран, сыыһа тутуннахтарына көр, итиннэ боҕотуннарбыттара буоллар ити барыта кинээскэ сыбаныахтаах этэ, Көтүппэттээх айаҥҥа сылдьыбыттара диэн куотунуохтаахтара, барыта күппүлүү барда, абатыгар остуолун сутурҕалаан ылла…
— Тойон кэл эрэ манна–
Хамначчыт уолун

дьоло ыһыытаан ылан илдьиккэ ыытта…
— Түүн үөһүн ааһыыта аанын үстэ тоҥсуйдулар, олууру төлөрүппүтүгэр, икки саар тэгил уҥуохтаах, быһый быһыылаах, түргэн туттуулаах, хотой курдук эрилкэй харахтара уотунан киһини дьөлө көрөр кимнэрэ туохтара биллибэт түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥахтар киирэн кэллилэр…
— Туох өлүүтэ алдьархайа буолан биһиги ыар тыыммытыгар бэһирдиҥ–
Киирбит дьонтон биирдэстэрэ быһаччы ыйытта.
— Биир бас быата суох барбыт соноҕоһу күн сириттэн күрэтиэхпин баҕарабын. Төлөбүрэ бу баар —, кыра соҕус мөһөөччүгү остуол сырайыгар лис гына уурда.
— Биһиэхэ ким да буоллун, биһиги үҥэр таҥарабыт кылахачыйар кыһыл көмүс–
Бу икки ким да билбэт, киэҥ ыырдаах, такымнарыгар дылы кыа хааны кэспит, тайҕа ааттаахтара этэ. Хаһан эрэ дьон курдук дьон, оҕо курдук оҕолор, биир алаастан атах балай барбыттара. Атыыһыт бу уолаттар халбас харата сырыыларын билэр буолан, хам түм ыксалга туһанар этэ, ол гынан баран бэйэтэ бу дьэбир дьонтон этэ тардар, хаан иҥмит дьоно туох санаалаахтарын ким билиэй. Дууһаларын көмүскэ атыылаабыт аньыылаахтары.
Ити курдук Чэлгиэҥҥэ тэнтик бырахтылар. Атыыһыт кини дууһатын көмүскэ атастаста…

4

Бу икки кимнэрэ туохтара биллибэт икки урдус Туймаада туонатыгар киирэн, көрүлүү нарылыыр сырыттылар, көрдөөх көстүүнэйи да тумнубатылар, үс күлэр эмэгэттэригэр, хаарты маатыскаҕа хараҥа түүннэри атаардылар, ол сылдьан биир күн Көтүппэттээҕи көрсө түстүлэр. Сиэмэх сиэмэҕи,бөрө бөрөнү ыраахтан чуҥнаан көрөрүнүү, бэйэ бэйэлэрин улаханнык эн мин дэһэн эйэргэспэтэх эрэттэр этэ. Бары даҕаны үһүктааҕынан дугунан, хааннаах быһах биитин өрө салаабыт дьон буоллахтара. Көтүппэт супту хааман кэлэн утары олорунан кэбистэ, Ытыс быар куустан турда…
— Дьэ уолаттар бу тухары хара күлүк буолан сыыһа халты туттара сылдьыбыт бэйэҕит, сатаммат санааны ылыммыккыт, бэйэ бодоҕутун өрө тардымматаххытына, силлибэт сиргититтэн сиэтиллэрдии сиэнэҕит, сэрэппэтэҕэ диэйэххитий, эһигини ити Атыыһыт Арамаан акаарылары өлүү айаҕар угаттаан биэрээри сылдьар–
Туох да иҥнигэһэ суох быһаччы суон куолаһынан көөҕүнээтэ…
— Нойоон эн тугу туойдуҥ,туох хатыылаах тылынан халаардыҥ, хатылаа эрэ–
Биирдэрэ кыыннаах быһаҕын харбыалаан көрдө…
— Наһаа өтөрү батары көрүмэ, көнөтүнэн эһигини сэрэтээри гынабыт, ити Холорук биһиги айахпытыгар баппат киһи, сананымаҥ даҕаны.—
— Кини ол тугуй, сүүрэр хааннаан, быстар тымырдаах ини, оччону баччаны көрөн кэлиллибитэ–
— Биһиги эмиэ инньэ дии саныыр этибит, тоһуурга турдахпытына халлаантан хара суор хааҕырҕаабытынан түспүтэ, онтон биирдэ көрдөхпүтүнэ икки кынатын саратан күнү ыйы

бүөлээн сүрдээх улахан Ийэ Кыыл уоттааҕынан көрөн турара, саабыт чыыбыһын төлө тутаат атахха биллэрбиппит. Кэннибититтэн хойукка дылы туох эрэ маныыр батыһар курдуга, биһиги ол иһин Атыыһыкка кыккыраччы аккаастаабыппыт, онон эһигини да сэрэтэбит.—
— Эһиги ол биһигини тоҕо сэрэтэ сатаатыгыт–
— Билэргит буолуо Тайҕаҕа,, бөө,, диэн олорор Тордуох баары–
— Билэн да ол улуу киһи удьаратын ырааҕынан тумнан сылдьабыт, киниэхэ төлөрүйбэт иэстээхпит–
— Ол киһи күөн туттар, бүтүн күүстээх бухатыырын Холорук тустан хара буору харбаппыта–
Утары олорор икки бэдик сырайдара, харахтара уларыйа түспүтэ
— Ол Сымара Тааһы дуо, кинини туох инчэҕэй эттээх киһитэ, иннинэн сирэйдээх утары уунан, бүлгүрүйбэт бүлгүнүн, сымара таас сототун сыҕарытыай? Хайа омун ини–
— Омун төлөн буолбатах, биһиги уу харахпытынан көрөн турбуппут, онно Тордуох баай уола бүдүрүйэн өһүрэрин оннугар, хата киһиҥ аатырар арбаҕастаах ойуунунан,, арчылатан,, алгыс бөҕө анаан атаарбыта–
Сотуруо уонна Харбас Хара улаханнык соһуйа иһиттилэр да бардамнарыгар оҕустаран дьолоҕойдоругар киллэрбэтилэр…
— Чэ улахан эбит, биһиги ылынныбыт да ыһыктыбаппыт,, ээх,, диэтибит да энчирэппэт үгэстээхпит, эһиги курдук куттанан купчуйбат дьоммут–
Харбас саҥара саҥара бэлэһигэр күллэ.
— Хайа нохоо хантайан туран,, хаахтаабытыҥ,, хаанынан өҕүйээрэй–
Ытыс удьурҕай уктаах, икки харыс уһуннаах быһаҕын харбаан ылла…
Быһыы майгы сытыырхайаары гыммытын Көтүппэт намыын саҕата тохтотто…
— Чэ биһиги үүннээх тэһииннээх этиибитин дьолҕойгутугар тохтоппотугут, дьылҕаҕыт билиэ, туох күүтэн турарын–
Уонна саҥата суох арыгы, хаарты, дьахтар содур быһыы олохтоммут уораҕайыттан тахсан бардылар…

Күөх сирэмҥэ үктэнии,киһи эрэ үөрүөх көтүөх курдуга, киһи эрэ буолуо дуо, үөннүүн көйүүрдүүн, көтөр- сүүрэр , айбыт айылҕалара уһуктан суугунуур ырыата, оттуун мастыын таҥнан симэнэн, араас өҥнөөх сибэккинэн көбүөр курдук тэлгэммитэ көрүөхтэн кэрэ да эбит…
Чэлгиэн бүгүн дьонун сэргэтин сайылыктарыгар көһөрөн баран үргүлдьү онно тохтообокко алаастарын кэрийэ барда. Кэнники кэмҥэ кинини ким эрэ дуу, туох эрэ дуу кэтиир маныыр курдук буолла, куруук кэнниттэн көхсүн хараҕын тобулуу одуулуур …
Ол иһин тыын харабыла диэн били бара сылдьан атыыласпыт саатын илдьэ сылдьар, чэҥкээйи гынан. Урукку дьыллар курдук буолбатах, сааланан сэптэнэн уолаттара куһу, хааһы син добуоччу кыайдылар. Аны андыга сыталлар. Быйыл сайылыгар бэйэтэ ыһыах ыһар санаалаах, эрдэ абаҕатын кытта кэпсэппитэ, бар дьонугар биллэрбитэ. Эппиккэ дылы ат атаҕа тиийэринэн ыалдьыт, хоноһо ыҥырбыттара. Эрдэттэн ыанар биэлэри хаайбыттара,

кымыс бэлэмниир дьонун булбута. Күн дьыл күүппэккэ ыһыах күнэ чугаһаатар чугаһаан испитэ…
Кинээс аҕатын ууһун эмиэ ыҥырбыта, Ньургуһун кэлиэ диэн иһигэр кэтэһэн күнүн ааҕара. Эмиэ да баҕар кэлиэ суоҕа диэн иһигэр кутуйах хаамара. Халыҥ тыаны курдары барардыы, атын күүскэ соруйда, киэһэрэн халлаан сөрүүн. Бу түүн отчуттар сайын отууланар балаҕаннарыгар хонон ааһар былааннанна. Бу улахан алааска былыр сыта байбыт муҥ баай олоро сылдьыбыта үһү. Билигин ол баайтан биир да силис мутук хаалбатах. Төрдө төбөтө барыта буруо буолан ураа устун көппүттэр. Имири эстибиттэр. Араастаан үһүйээн кэпсииллэр, өтөр наар күн сирэ көрбөтөх, Айыы сирэ айбатах, икки атахтаах көрбөтөх, кыыс оҕото күн сирин көрбүтэ үһү. Бу оҕо айылҕаттан эрэ атын айдарыылаах, аҕыс алааһы айах тутан, тоҕус туруйа уолаттары, кыргыттары кытта оонньоон көрүлээн улаатан испитэ дииллэр. Туох сор суоллаах кыраабыта дуу, өйө бааллыбыта дуу. Ол муҥ баай оҕотун ыраас тапталын ылыммакка, кыыһын ытаппытынан атын аҕа ууһун уолугар холбоору халыым, энньэ бөҕөтүн эрэйбитэ дииллэр. Кыыс оҕо көҥүл сүрэҕин ким хаайа тутуой, биир алааска улааппыт уолугар сүрэҕин туттарбыт, иэйиитин иҥэрбитэ дииллэр. Кыыстаах, уол ол арҕаа баска көстөр үрдүк эмпэрэттэн куустуспутунан, уутун иһэн улааппыт эбэлэрилэр ыстаммыттара үһү. Өр көрдөөн иккиэннэрин булан биир хоруоптаан, икки атах сылдьыбат сиригэр кистээбиттэр.
Үһүйээҥҥэ араас кэпсээн баар да ким да аньыырҕаан кэпсэл оҥосто сылдьыбат. Кырдьык да бу улахан Эбэ быһыыта таһаата нэлэһийэн киһи эрэ кута сүрэ тохтоон таптыах айылҕалаах. Тула өттүгэр былыр дьон сэргэ төбүрүөннээн олохсуйбут өтөхтөрө элбэҕин, араас самнайбыт балаҕаттар, иҥнэйбит сэргэлэр, элбэх киһи олорон ааспыта көстөр. Эбэ илин баһыгар кырдьык да баай киһи олоро сылдьыбыт түөлбэтэ көстөр. Бу тутуулара бөдөҥүн, чиҥин. Сайын отчуттар хонуктуур таныктаах соҕус кыра балаҕаныгар хонордуу тэриннэ. Буор муосталаах , көмүлүөгүн куруук өрө тарда сылдьар буоланнар. Кэм туруктаах. Бу улахан Эбэҕэ андыһыттар суохтарын дьиктиргии санаата. Бу кэрэ айылҕалаах дойдуттан тоҕо дьон олорбокко тэскилээбиттэрин, кэлин даҕаны ким даҕаны маннык сир баар диэн мантан сир көрдөөн эрэрин өйдөөбөт. Кырдьык нэһилиэк уопсай мунньаҕар быйыл бу сири аҕыйах сылга түүлэһэн көҥүл ыллахха сатаныыһы, оттоон баран манна үрдүгэр сылгы аһатар гына…
Ону маны буолары буолбаты саныы сытта, кэҕэ саҥата, күөлгэ кус, тыыраахы, хопто барыта холбоһон киһи кыайан утуйбат да курдук, аны хараҥарбат үрүҥ түүннэр саҕаланан, күн умсан иһэн күөрэйэр…
Арай утун быыһыгар

иһиттэҕинэ кимнээх эрэ саҥарсаллар, кыыстаах, уол. Кыыс күлэн кычыгырыыр, уол хоһооно суох тугу эрэ ботугуруур…
Арай иһииттэҕинэ уол,, кэбис кутаама, үчүгэй айылҕалаах уол эбит,,
Кыыһа кыралаан бычыгырайан күлэр. Чэлгиэн наһаа диктиргээтэ, онтон арай биирдэ көрбүтэ, олох аттыгар кыыстаах, уол сиэтиһэн тураллар.иккиэн бастарыттан атахтарыгар дылы үп үрүҥ таҥастаахтар. Туох да симэх тайма диэн суох. Кыыһы көрдөҕүнэ дьэ айылҕа барахсан нарылаан имигэс илиитинэн, уус тарбахтаах уһаммытын курдук чочуйбут, уол даҕаны саха киһитэ сирбэт, арыы саһыл хааннаах, кыыс кэрэ киһи эбит…
— Бу биһиги төрөөбүт күн сирин көрөн, кыратык да буоллар Орто Дойду олоҕор олорон аастахпыт дии. Наһаа да кэрэ кэмнэр эбиттэр оҕо саас, ийэ, аҕа таптала, күнү күннүктээн сайын буолла даҕаны көтөрү сүүрэри кытта тэҥҥэ уһуктар. Туохтан да кэрэ маҥнайгы ыраас таптал, кир хах иҥмэтэх, биһиги оннук ыраас тапталбытын киргэ буорга тэпсэн айбыт аҕам, хаһан да харахтаан көрбөтөх, туора сир урдуһугар миигин умса анньан биэрбитэ, төһөлөөх ис испиттэн иэйэн айбытым атаҕын кууһа сытан ытаабыппыный, кини мин оннубар от хаата сүөһүлэрин аһыйбыта,харыһыйбыта. ,,Тыл барда да бүттэ,, дии дии үөл талаҕынан таһыйбыта, онтон хомойон хоргутан, ыраас тапталбытын илдьэ сарсыардааҥҥы күнү көрсө төрөөбүт үөскээбит Эбэбитигэр дууһабытын тыттарбыппыт–
Кыыс барахсан сатамматах ыраас тапталын кэпсээн Чэлгиэн диэкки унаарыччы көрөн ылла. Уол тугу да саҥарбата…
— Манна хонуктаан өрүү хайыы сытыма аккын ыҥыырданан, арҕаа аартыгынан эргийэн дьиэлээ, эн ыраас куттаах үчүгэй киһигин, эйигин ир суолгун ирдээн икки хара бэкир иҥмит илбис иирэр дууһалааҕа иһэллэр. Кытаат–
Уол инньэ диирин кытта турар сирдэригэр буруо курдук сүтэн хааллылар…
Чэлгиэн Итиччэни истэн баран утуйара кэлиэ дуо атын ыҥыырдаан арҕаа аартыгынан тахсан барда.
Чэлгиэн көстүбэт буоларын кытта, тыаттан икки хара күлүк балаҕаҥҥа тыаһа суох чуҥнаан үөмэн кэллилэр, биирэ саатын бэлэм тута сылдьар, иккиһэ кыра батыйалаах, сытыы биитэ кылбаҥныыр.
Өр өтөр буолбатылар балаҕантан көтүөккэлээн тахсан, арҕаа аартык диэкки хайыһан үстэ суордуу кыланнылар, батыйаларын өрө ууннулар.
Чэлгиэн суордуу хаһыыларын иһиттэ, иһигэр быстах балаҕайга былдьата сыспытын санаан, ити үөр буолбут кыыстаах уолга улаханнык махтана санаата. Ити сиэмэхтэри утары киирсиэн, саха киһитин үгэһинэн улаханнык аньыыргыы санаата, киһи дууһатыгар турарга илиитэ да барыа суоҕа. Улахан санааҕа түстэ. Хайдах да ити дьон илиититтэн төлөрүйдэҕинэ сатанар. Туох эрэйигэр кыһалҕатыгар бу маннык кэтэбилгэ манабылга тиийдэ,

аһыыр аһа да, утуйар уута да барыта алдьанна, алларыйда. Кырдьаҕаска баран иккиттэн биирин быһаарыстахха сатаныыһы…
Чэлгиэн туох баарын барытын сыыска буорга түһэрбэккэ кэпсээтэ. Оҕонньор өр соҕус олорбохтоон баран, Чэлгиэни уоттаах хараҕынан тобулу көрөн олордо…
— Ол барахсаттар Айыы санаалара киирэн эйиэхэ дурда хахха буоллахтара, былыр дьон сэргэ тоҕуоруйан олорор кэмигэр мин сылдьан турардаахпын, олох илэ сылдьвр үөр буолбуттар эбит этэ, барахсаттар бар дьонноруттан хомойбуттара, хоргуппуттара оччо буоллаҕа. Арай мин ыалга киирэн саҥа чэйдээн эрдэхпинэ сүрдээх улахан тыас уус бөҕө буолбутугар таһырдьа ойон тахсыбытым доҕоор, сүрдээх улахан холорук уҥуоргу кытылтан уулары, оттору үлтү ытыйан эбэни хабыллар хаба ортотунан тиийэн урут муҥ баай олорбут өтөҕүн отун маһын үлтү садаҕалаан баран үөһэ көтө турбута, онно мин уу харахпынан көрбүтүм кыыстаах, уол куустуһан баран кулахачыйа сылдьалларын. Онтон аньыырҕаан сылдьа иликпин. Олохтоох дьоно бары көспүттэрэ, ол да ордубуттара биир эмэ.—
Чэлгиэн истэн олорон улаханнык салынна, бэйэтин кыһалҕатын хайдах гынарын ыйытта.
— Чэ бээ ону сыта олоро сыаналаан көрүллүө, уоту уотунан умуораллар. Тугу эрэ тобуллахха сатанар. Ол хара бэкирдэр ааһар дьоннор, Атыыһыт хаһан баҕарар тэҥсик быраҕа сылдьыа, ону уодьугуннуохха, кылыытын сарбыйыахха, манна эн хаалларбыт кылларыҥ баар буолуохтаах, ону туттан көрөрүм дуу–
Кырдьаҕас Чэлгиэнниин үгэ тамаах курдук кэпсэтэн хаалла, тугу да киниэхэ быһаарыылааҕа эппэтэ…
Аҕыйах хонон баран Чэлгиэн иһиттэ, Атыыһыт улаханнык ыалдьыбытын, бэйэтин күлүгүттэн кытта куттанан хаппахчыга хатаммытын. Наар хааннаах айахтар, сиэри сырсаллар дии дии саһа сатыыр буолбут дииллэр. Ол быыһыгар Холорук кэлэн көрсөн бардын диэн илдьит ыыппытын Чэлгиэҥҥэ тиэртилэр…
Чэлгиэн бүгүн ол ыҥырыкка баран иһэр, саараан баран икки уолу илдьэ барда.

5

Чэлгиэн бу уолаттары эркин курдук эрэнэр…
Күлүк– киһиттэн эрэ ураты дьоҕурдаах, кэлбитэ барбыта көстүбккэ сылдьан барыны барытын бүтэрбитэ оһорбута эрэ баар буолар, атаҕынан кус быһый да онтукатын дьоҥҥо бу баар диэн көрдөрө илик, арай ыраах чугас сорукка ыыттахтарына атаҕынан сылдьан бара охсон кэлбитэ эрэ баар буолар. Улахан саҥата суох, Чэлгиэни ис сүрэҕиттэн убаастыыр ытыктыыр, саастарынан үөлээннээхтэрэ да улахан убайыттан атыннык санаабат, бар дьоно Күлүк Көөччүн диэн ааттыыллара. Быһаччы Күлүгэ эрэ хаалбыт…
Иккис уол биир эмиэ киһи киһилээхпин дэнэр киһитэ, сахаҕа үрдүк уҥуохтаах, быыппастыбыт былчыҥнаах да буолбатар, иҥиир ситии киһи, кистэлэҥ ис күүстээх, эмиэ соруннаҕына

кэлэн баран элэстэнэн ытыс үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эрэ. Бу уолаттар бииргэ төрөөбүт инилэр, кыраларыттан тулаайах хаалан эрэйи эҥэрдэринэн тыырбыт ыччаттар. Чэлгиэн уску тэскил сылдьар улар саастаах оҕолору сөбүлээн, доҕор, атас оҥостон тулаһатыгар аҕалан бииргэ улааппыттара, Ийэлээх, Аҕата туора оҕолору тоҕо аҕаллыҥ диэбэккэ барыларын бииргэ тэҥҥэ туппуттара, кэлин эмиэ бэйэлэрин курдук туга да суох тулаайах кыргыттары холбообуттара, өлбүгэ сирдээн, сүөһүлээн астаан туһунан чугас алааска олохтообуттара, хата Чэлгиэннээххэ куруук кэлэ бара көмөлөһө сылдьаллара, күүстэрэ төһө кыайарынан. Кыһынын сүөһүлэрин бииргэ тутан кыстаталлара, кыстык балаҕаннара чугас чугас тураллара, хата уолаттарыҥ хастыы да оҕолоно оҕустулар, улахаттара хайыы үйэ тылланан Чэлгиэн дьонун эһээ– эбээ диэн түөкэйдиир буолбуттар. Дьонноро да аҕыйах күн көрбөтөхтөрүнэ суохтаан бара кэлэ сылдьаллар. Уолаттар төһө да Чэлгиэнниин бииргэ улааталлар, кыраларыттан кини түс бас олохтоох тылыттан өһүттэн тахсыбат этилэр. Билигин даҕаны Чэлгиэни Атыыһыт ыҥыттарбытын истэн күүстэринэн кэриэтэ барсан иһэллэрэ, ол киһиттэн киһи үөйбэтэх ахтыбатах өттүн барытын күүтүөххэ сөбө…
Атыыһыт атыыһыт курдук, киэҥ куоҥ уораҕайдаах, нууччалыы ат эккирэтэр хабарҕа дьиэтэ, ампаардара, бөҕө таҕа тутуулаах үрдүк түөрт мастаах үүт сүллүгэһинэн сүүрдүбүт бүтэйэ, хаһаата, хара дьиэҕэ олорор хамначчыттара, киһи хараҕа халтарыйар көстүүтэ…
Атыыһыты көрөн баран Чэлгиэн,, сык,, гына түстэ, бу аҕыйах кэмҥэ киһи билбэт киһитэ буолбут, ырбыта дьүдьэйбитэ, хараҕын уота олох өһөн хаалбыт, таҥаһа саба барыта харбыйан, тоһоҕоҕо ыйаабыт курдук тэлибириир. Бэйэтэ олох сап салыбырас, Чэлгиэни көрөн ,, ымах,, гынан күлбүтэ буолаахтаата да, онтуката айаҕа эрэ,, ырдьах,, гынаахтаата…
— Холорук мин эйигин көрсөөрү кэпсэтээри ыҥыттарбытым, мин аньыым харам элбэҕиттэн хара сорго түбэстим, төлкөм түҥнэстэн түөрэккэй түөрэхтэнним, төһө уһуурум, хас хонукка хаахыныы сылдьарбын айбыт таҥарам дуу, миэхэ баайбыт абааһы кыыстара дуу дьылҕабын быһаарар буоллулар. Күн түүн эппин хааммын супту уулаан, бэйэҥ да көрөҕүн дьүһүммүн бодобун–
— Өлөн иһэн өйдөнөр диэн маны этэн эрдэхтэрэ, бэйэм кэммэр, дьону тэҥнээбэккэ сэнээн, дьонтон эрэ байа сатаан дьүһүлэнэр этим. Ити баайбыт дуу, быалаабыт абааһы кыыһа бэйэбин эрэ ылан бардар диэн санаалаахпын, ыччаттарбар,оҕолорбор хара мэҥ буолан тиийбэтэй. Эйиэхэ аньыым харам элбэх, сылгыларгын да уордарбытым, бэйэҥ да үрүҥ тыыҥҥар өһүрэн өлөттөрө сатаабытым, өбүгэлэр сөпкө эппиттэрин, дьолоҕойбор оҕустарбатахпын…
,, киһи

кыраабыта томторго, таҥара кыраабыта оҥхойго,,…
Миигин таҥара кырыыһыгар бардым быһыылаах, аньыыбын аччатаары таҥара дьиэтэ туттаран эрбин. Тутуллан бүтэригэр тиийбит киһи.
Уонна биир сылгы оннугар биэс сылгыны биэрэбин, сылгыһыт уолаттар илдьиэхтэрэ.
Уонна иһит атыыһыт, эргиэмсик буолуоххун баҕарар буоллаххына, кыра да үөрэхтээх буол. Ити билигин,, Судаарыскайдар,, диэннэри сыылкаҕа аҕалтаан эрэллэр. Ити үөрэх тайма бөҕө дьон, олорго үөрэн–
Атыыһыт Холорукка арааһы барытын уруккуну хойуккуну кэпсии сытта, онно да сылааргыыр быһыылаах…
Бу аҕыйах ый анараа өттүгэр сүүрэ көтө, эргийэ урбайа сылдьыбыт киһи хотторбутун көрөн Чэлгиэн улаханнык салынна…
Төннөн иһэн улахан санааҕа ылларда. Киһи күннээҕи олоҕор икки хараҥаны ыпсаран муҥнанара кылгас да кэм эбит. Ыһыах күннэрэ бу кэллилэр, истэр тухары сонун сир ыһыаҕар киһи бөҕө кэлээри сылдьар сураҕа иһиллэр…
Ыһыах тэрээһинэ эбит сүүрүүтэ көтүүтэ, аҥардас түһүлгэтин эрдэттэн тэрийиитэ, Абаҕаларын аҕа ууһун кырдьаҕаһын Хоноһону аҕаланнар, ыһыах туоната буолар сиргэ түөрэх кээстэрбиттэрэ. Кырдьаҕастара Үрдүк Айыылартан ааттаһан туран, кэнчээри кэскилин тэрийэргэ, Үрүҥ тунах ыһыаҕы арчылаан аһалларыгар аар айылҕаттан, атын да айыылартан көрдөһөн, аал уотун айах тутан алгыс тылынан, анаан минээн көрдөһөн кымыстаах чороону көтөхпүтэ…
Дьэ ол кэнниттэн хара тыаттан хас да сыл эрдэттэн таҥастанан бэлэмнэммит, баараҕай тиит мастартан сэргэ арааһын оҥоруу саҕаламмыта. Бу барыта туох баар сиэрин туомун барытын абаҕалара дьаһайара…
Аны бөҕөстөрү, быһыйдары,араас көрүҥ элбэх да буолар эбит, сүүрэр аттары баайыы. Ол аайы барыта анал дьону сыымайдаан булуу. Аҕа ууһа барыта айманна, сүүрдэ көттө. Ааттарын суолларын ыытымаары. Былыр былыргаттан сахаларга төрүт буолан хаалбыт аат суол былдьаһыыта, ол быһыы майгы сорох сорох аймахтары уһун сыллаах өстөһүүгэ да ыытара…
Чэлгиэн көнө муҥутаан, Атыыһыт этиитин хайдах баарынан өйдөөбүтэ, оҕотук санаатыгар, дьон улаҕалаах санаатын оноотун быһааран өйдөөбөт этэ. Атыыһыт элбэхтик эриирдээх олоххо муоһа туйаҕа туллан, элбэхтик сир дойду бэртэрин эн мин диэн эҥэрдэһэн, хара хааны да халытан, ытыллыбыт бөрө сиэмэҕэ буоллаҕа дии. Чэлгиэни кыл тыынын быстаҕына эрэ, атаҕар турарын, бу буулаабыт хара кырыыстан төлөрүйэрин чуолкай билэр этэ, ол иһин Чэлгиэн сэргэҕин сүтэрээри, кэтэммэтин манамматын диэн ыҥыран кэпсэппитэ. Иһигэр киһитэ ыраас мууска ылынан барбытыгар күлүгэр имнэммитэ. Урдустарын ыҥыран бу ыһыах иннигэр барытын оҥороллоругар кытаанахтык соруйда…
Чэлгиэн хантан билиэй дьон иһин эриэнин, кэлин кырдьык

кэтэнэрин да тохтотто, уолаттарын хаалларан соҕотоҕун кэлэр барар…
Биир күн тоҕо эрэ аата ааттаммат Эбэҕэ барар санаа көтөн түстэ, тэйиччи сир хонон кэлэрдии эттээх атынан сиэлии хаамыы аҥардаан айаннатан истэ, хонугар эрдэ тиийэрдии иһигэр киҥинэйэн ыллыы истэҕинэн эмискэ ойоҕоһугар саа тыаһа хабылла түһэрин кытта, ата ойон иһэн хоолдьугунан барда, кыайан өрүһүнэн иҥэһэттэн атаҕын ылбакка хаалбытын ата баттыы түстэ, ойуур иһигэр икки сырайдара сабыылаах хара бэкир таҥастаах сиэмэхтэр суордуу кыланан баран сырсан иһэллэрэ көһүннэ.

6

Бүгүн ыһыах күнэ… хара сарсыардаттан алаас иһэ кэлии барыы,киһи аалыҥнас, үгүс дьон ордук эдэр өттө утуйбакка үргүлдьү сылдьар, эмиэ да сөп ээ, саха барахсан түбүктээх уһун кыһынын этэҥҥэ аһаран, күөх сирэмҥэ үктэммит үөрүүтэ муҥура суох буоллаҕа, ону кытта үрүҥ илгэ дэлэйэн, кыһыҥҥы хаһаастаах аһыттан, саҥа байылыат олоххо үктэммит үөрүүтэ, бу маннык көрсүһүү өбүгэ саҕаттан бэйэ бэйэни ытыктаһыы,олоххо саҥа сүүрээн киирэн, ол быстыбат ситимэ буоллаҕа…
Манна этиллэр истиҥ таптал иэйиилэрэ, кымыстаар чороону туппутунан кыыс оҕо түһүлгэҕэ, атаҕын төбөтүнэн чэпчэки чэпчэкитик аһылҕа айбыт көрөрүнүү дугуйан киирэн, сүрэҕин сыысчаана сөбүлүү көрбүт Уолан уолугар утары уунара…
Ол кэрэ кэми ким билбэтэҕэй,көрбөтөҕөй. Ханна эрэ кыараҕас хаарынан бүрүллэн турбут кыстык угун саҕа балаҕантан, киэҥ сайылыкка киирии, билбэтэххин билэҕин, көрбөтөххүн көрөҕүн. Ол саамай күүтүүлээх долгутуулаах кэмэ күөххэ үктэммит үөрүүлээх ыһыах үүммүт күннэрэ…
Саха барахсан былыыр былыргыттан, үтүмэн үйэ умнуллубат улаҕаларыгар, араас айылҕа аттарыыларын көрөн истэн, күнүн дьылын билгэлээн, ону араас ааттаах таҥара күннэринэн аттаран, ааҕан суоттаан, сылын этэҥҥэ тахсан, кэлэр кэм кэрдиистэринэн бу ыйын хонугун талан ылбыт эбит.,, Үрүҥ Тунах Ыһыах,, аатынан. Үрдүк үҥэр таҥаралара, Сирин Дойдутун күөх сирэмин, силигилии үүннэрэн, түһэн көҥүл күүлэйдиир,Аан Алахчын аҕастарын, иитэр Иэйиэхсит Ийэлэрин, Арчылыыр Алгыстыыр Айыыһыттарын үөрэн көтөн күндүлээн, күнүн уотуттан күүс ылан, көмүскэл күрүөлэнэр, харысхал хаххаланар эбиттэр…
Ити курдук ону маны саныы саныы Чэлгиэн атара сэлииннэн истэ, мааҥыын тыҥ хатыыта туран Атыыһыт алааһыгар айаннаабыта, дьиҥинэн ыҥыртаабыта да Атыыһыт аймахтара кэлэн ыһыахха кыттан оонньоон көрүлээн барар санаалара суох этэ. Ону эдьиийдэрэ Кыыс Хотун тылын быһа гыммакка иһэр, кини этиитин тиэрдээри. Соҕотох буолбатах, үнүргү быһылаан кэнниттэн икки күлүк курдук уолаттара батыһа сылдьаллар, туох да диэбит иһин аны хаалан бэрт…
Атыыһыттар саҥа

туран өҥдөҥнөһө сылдьаллар эбит, Чэлгиэннээҕи көрөннөр харахтара оройдоругар таҕыста, чахчы улаханнык соһуйдулар өмүрдүлэр, кэлбиттэрэ да эрдэтин…
— Арамаан мин эйиэхэ эдьиийбит Кыыс Хотун илдьитин тиэрдэ кэллим, даххаһыйа сыппатын, бүгүҥҥү ыһыахха дьонун сэргэтин илдьэ кэлэн, мааны ыалдьыт буоллун, Ытык тылбын ылыннын, халлааҥҥа хаалларбатын, алаастары аймаабатын диир.
Кырдьыга мин кэлиэм суоҕа этэ да, эдьиийбит Кыыс Хотун тылын быһа гыммакка кэлэн илдьитин тиэртим…
Өссө өскөтүн тылбын тыалга ыстаҕына,күлэ күлэ күлүн таптайыам, ала холорук буоламмын үөлэһин таҥнары даҕсыйыам, унаарар буруотун умуруорум , Ыал аатыттан аһартыам,тоҕус үйэ тухары үнүгэстэрин үргүөҕүм, кэнчээрилэрим кэрбиэҕим диир…
Чэ итинник мин эттим, эн иһиттиҥ уонна тахсан бардылар…
Хайа киһи үөрбэт көппөт буолуой, айылҕа барахсан тыллан турар кэмигэр, ыллаан туойан, алгыстанан арчыланан оһуохайдаан ойон тэбэн сылдьара…
Ыһыаҕы абаҕалара Хоноһо алгыс тыллаан аста. Ол кэнниттэн саха буолар үгэһинэн түһүлгэ бөҕө тэрилиннэ, манна араас сиртэн кэлбит, ааттара суоллара биллэр биллибэт бөҕөстөр илии күүһүн билистилэр. Аатырбыт кус быһыйдар курпааскылыы көттүлэр, хары былдьаһан харбыаластылар, биир тылынан эттэххэ бэрт үөһэ бэрт көһүннэ…
Чэлгиэҥҥэ бу ыһыах биир кэрэ бэлиэ түгэнинэн, Ньургуһуннуун сиэтиһэн киирэн Аал Луук маска салама ыйаатылар, таптыыр сүрэх көрүүтүгэр кини Ньургуһунуттан ордук күн сиригэр суоҕун кэриэтэ этэ…
Бар дьон биир хаһан да умнуллубат дьиктини көрдүлэр, Хотун Эдьиийдэрэ күнүн көрсө ытык Томтор үрдүгэр тахсан алгыы алгыы былаайахтаах илиитин ууммутугар үс күн баар буолан соһутта, биир турар дьон оройдорунан оонньоон ааста, биир эбэ уутугар киирэн күлүгүн көрүммүтүгэр кубалар түһэн устубуттар, биир тахсар күн күлэ үөрэ күлүмнээбит. Бу эбит дьэ дьиҥнээх айылҕаттан айдарыллыбыт күүһэ уоҕа, аба хомуһа диэн. Баар дьону арчылаан ааспыт күн эргийэн, эбэ уутугар сүөтээлээбит күннүүн тахсан эрэр күҥҥэ көппүттэр…
Бу ыһыах кырдьык даҕаны аакка суолга киирбитэ. Урут бэйэ бэйэлэрин икки ардыгар бэрт былдьаһан, хараҥа да дьыаланы оҥороллорун харыстаабат да буолан ылар буоллахтарына, Кыыс Хотун барыларын түмэн, ыраастаан, арчылаах алгыһынан аттаартаабыта…
Суорҕан тэллэх киһитэ буолан көтөҕүллэн кэлбит Атыыһыт бу үс күннээх ыһыахха сылдьан, бэйэтэ аттанан дойдулаабыта, дууһалыын чэпчээбитэ, куруук хам баттыы сылдьыбыт хара санаатыттан босхоломмута…
Ыһыаҕы бүтэрэн, бар дьоннорун этэҥҥэ атааран баран, Чэлгиэннээххэ биир улахан түбүктээх, иннэ кэннэ биллибэт, эмиэ да киһи эрэ толлор куттанар соруга турбута. Ол Аата

ааттаммат Эбэҕэ үөр буолбут уоллаах, кыыс кырамталарын булан, киһилии ийэ буордарыгар булларыы этэ. Чэлгиэн Кыыс Хотунтан көрдөспүтүн, биирдэрэ уһуннук олорбохтуу түһэн баран…
— Ол үтүмэн түгэҕэр, үгүс үйэ ааспытын кэннэ, Эбэлэрэ Хотун көҥүл биэрэн көтөхтөрө дуу, суоҕа дуу, ээр сэмээр бэлэх туһах биэрэн туран көрдөһүөххэ сөп.—
Оннук сүбэлэһэн, хас эр бэртэрэ, Чэлгиэн, Хоноһо уонна Кыыс Хотун Ааттаммат Эбэҕэ бэлэх туһах биэрэн туран, кыыстаах, уол көмүс уохтарын көтөҕөргө көҥүл көрдөөн, кулуһун тула Кыыс Хотун кыыран илгиһиннэ…
Удаҕан кыырар кэмигэр түүн оройугар, олорор дьон көрдөхтөрүнэ Эбэлэрин уута субу тыаҕа тахсан барыахтыы үс төгүл өрө үллэ сырытта. Хантан эрэ тойон кыыл икки кынатын сараппытынан кэлэн, хаһан эрэ турбут сэргэ үрдүгэр сахсас гына олоро түстэ, уоттаах хараҕынан олорор дьону эргиччи көрө көрө чардырҕаата, даллах гынаат өрө көтөн таҕыста да эргийэ эргийэ үөһээ халлааҥҥа тахсан киһи хараҕын дала ылбат сиригэр көтө турда…
— Бэйэлэрэ да, Эбэлэрэ да көҥүллээн, онон сып сап киһилии күн сиригэр кэлэн барбыттарын бэлиэтээн оҕолорун көмүс уҥуохтарын көтөҕөргө сөбүлэстилэр–
Тутта үөрүйэх уолаттар өр гыныахтара дуо, маһын бэлэмнээн, сиҥнибит араҥастарыттан олох сэрэнэн, былыр туоска сууламмыт кырамталарын, чөмчөкөлөрүн хомуйан, ииҥҥэ түһэрдилэр. Барытын бары силигин ситэрэн, ампаардаан, чочуобунатын туруордулар. Итини барытын ситэрэргэ үс хоннулар. Ол кэннэ түөрт уон хонугар кэлэн бардылар. Чэлгиэн түһээтэҕинэ наһаа үөрбүт кыыстаах, уол кэлэн тураллар, онтон сып сырдык уот тыкпытыгар онно уйдаран көтө турдулар.
Ону абаҕатыгар кэпсээбитигэр
— Барахсаттар баҕалаах сирдэригэр бардахтара–
Диэн үөһэ тыынан ылла.
Саха сирин кылгас сайына өр буолуо дуо, дьыбардаах халлаан бу тиийэн кэллэ. Түүҥҥү хаһыҥнар, өксүөннээх ардахтар кыһын кэлэн иһэр ыар тыына биллэн барда. Кыстык бэлэмэ, көһүүтэ сайылыктан барыта түбүк үөһэ түбүк, күн кылгаан барыта былдьаһык…
Аны Чэлгиэн Атыыһыт эппитин ылынан сыл аҥара, биир соҕурууттан үүрүллэн кэлбит,, судаарыскайы,, олордон онно ааҕарга, суруйарга үөрэнэ сатаата, хайыы үйэ сыл аҥара аҕыйах тылы ааҕар өйдүүр. Хата син кэнники балкыһан, сороҕун тарбаҕынан да буоллар быһаарсар буоллулар. Быйыл айаҥҥа бу киһитин кинээстэн көҥүллэтэн, ылан барар санаалаах.
Аны кумааҕы, суруйар тэрил ылларан, кимтэн тугу ылыахтааҕын, ким төһө иэстээҕин, этин, арыытын толоттордо. Киһи күлүөх, кумааҕыга нэһилиэгин дьоно хос ааттарын киирдэ. Өйдүүргэ дэбигис.

7

Быйыл Чэлгиэн сыарҕа хаара түстэ да айанныыр былааннаах сылдьар, ол санаатын Атыыһыты кытта баран үллэһиннэ,

кини да бэркэ сэҥээрэ иһиттэ. Былырыын хойутуу бараннар суолга быстара сыспыттарын кэпсэттилэр, ол көмүстээх тайҕаҕа олунньу ыйтан күн уһаан ылааҥҥы күннэр буолалларын манна олорон хантан билиэхтэрэй, туохха барытыгар эрэй үөрэтэр буоллаҕа икки атахтааҕы. Атыыһыт дьоно сырыыга сылдьа үөрүйэх дьон, айан аартыгын да билбэхтииллэр, арай быйыл саамай тарбахха баттанар сылдьыбыт икки урдуһа атын киһиэхэ ындыыһыт буолан бараллара улаханнык хомотто. Көтүппэттээх сытыылара кыахтара, тугу да көрөн турбат, эппиккэ дылы эрбэххэ эргийэр эрэттэр буоллахтара, онон атыыһыт Чэлгиэн этиитин үөрүүннэн ылынна, кини киһи лааппылаах буолан иэһин күүһүн хомуйуута да элбэҕэ сыттаҕа. Ол быыһыгар түүлээх хомуйтарар. Чэлгиэн түүлээхситтэри быйыл саҥа кэпсэтэн, бултуур сир ылан ыраах тыаҕа тэрийэн эрдэ таһаартаабыта. Хас да сиргэ үүтээн туттарбыта. Ыраах сир, аны онно сорох сиргэ сылгы тиийбэт, хайыһар эрэ, үрдүк мырааннар, түһүүлэрэ тахсыылара. Ат тиийэр сиригэр, от оттоон хаалларбыттара,дала, кыбыыта. Чэлгиэн сирин дойдутун көрө таарыйа бэйэтэ сир харатыгар барсан кэлбитэ. Кырдьык да икки атах улаханнык үктэммэтэх, ыһыытыыр түгэх сир буолан булда аһа киһиттэн улаханнык тэһииркээбэт эбит этэ. Ол сылдьан биир дьикти сири көрөн ааспыттара, кыра буолуо күн туллар күөллээх, икки атах үктэммэтэҕэ ырааппыт бэлиэтэ сэтиэнэх, лабыҥха, муох былдьаан хаарыан бэйэлээх дойду хаалан сытарын курдуга. Омос көрдөххө айылҕатын кэрэтэ, арыы тыаннан тулаламмыта,суугунуур хатыҥ чараҥа, аны үрдүк мыраан диэккиттэн кэлэн ааһар кэтит сүүрүктээх үрэҕэ, соҕуруу баһыгар бэс быыстаах үрдүк тукалааннара, аны үс хас сиргэ үрдүк өтөхтөрө, хаһан эрэ дьон сэргэ олорон ааспытын туоһулуур…
Чэлгиэн бу саҥа билбэт көрбөт сиригэр тыалыы тахсаары гынарын эдьиийиттэн Кыыс Хотунтан ыйыппытын, көрүү көрүүлэнэн баран, сирин уотун ыйан ыыппыта. Бу дьоло тохтубут түҥ тыа быыһыгар баар алааска олох тохтуу сылдьаайаххытый диэн муос таас курдук боппута. Хайыахтарай эдьиий эппитин быһа гыныахтара дуо ааһа турбуттара, уолаттара чахчы соһуйбуттара. Айаннарын тухары сыарҕалаах ат бата сылдьар гына суол солообуттара,чэҥкээйи охсубуттара. Былыр өбүгэлэр саҥа сиргэ кэлэн ойдуо охсоллоругар, ыһыытаан ылаллара үһү. Чэлгиэн аньыырҕаан оннук гыннарбата уонна киһи сүөһү бөҕө алтыһан ааспыт үйэтэ буоллаҕа дии. Туруору үүтээннэри өр гыныахтара дуо, хас да сиргэ оҕустулар, үрдүгэр хатырыгы тэлгээн, халыҥ даҥ куттулар, симии буор оһохтору туруордулар. Көмүлүөккэ майгынныыр. Титиригинэн нааралыыллар. Үс хас киһи батан хонор гына бэлэмнииллэр…
Ити сылдьалларын тухары санааларыттан биир түгэн арахсыбат санаа буолла. Туга ханныга биллибэт ити күн туллар күөлүттэн тахсан истэхтэринэ чуолкай баҕайытык киһи кыланар саҥата иһиллэн ааспыта, ону кытта хара суор ыраатыахтарыгар дылы,, холуп–халып–хаах–хуух,, диэн куһаҕан баҕайытык саҥара саҥара иннилэринэн кэннилэринэн элиэтии сылдьыбыта. Ити дойдуну ырааҕынан тумнар суол көрүммүттэрэ. Чэлгиэн эдьиийтэн өйдөөн төйдөөн ыйыппакка хаалбытын кэмсиннэ,маннык кэрэ сир мэнээк хаала сытара көрүөххэ сүөргү. Тиийдэҕинэ анаан эдьиийгэ бара сылдьар санааланна, абаҕата билэрэ дуу, суоҕа дуу туох кистэлэҥнээх дойдутун.
Дьэ кырдьык өлгөм бултаах сири таба тайаннарылар да, аара суол модьоҕото буолан мэһэйдиир улуу күөлтэн эттэрэ тардан, олох ырааҕынан сырыттылар…
Чэлгиэн кэллэ кэлээт абаҕатыгар бара сырытта, туох сири дойдуну көрөн кэлбиттэрин кэпсээтэ. Дьикти күөлү көрбүттэрин, Кыыс Хотун кыккыраччы ол сиргэ үктэнимэҥ диэн боппутун, киһи кыламмытын, суор батыспытын барытын сиһилии кэпсээтэ…
— Мин былыр күөгэйэр күммэр оннук сир баарын истэн турабын, сири буору аннынан иһиттэххэ илэ сылдьар сибиэннээх сир дииллэрэ, дэриэтинньик эҥин буолбатах. Ким да билбэт үһүйээн эрэ хааллаҕа, саха боотурдара уонна тигиилээх сырайдар,ол ким туох дьоно биллибэт, ити улуу Эбэ кытылын былдьаһан, элбэх кыа хаан тохтубута дииллэр. Ол дойду дьоло соргута ол кэннэ тостубута, хараллыбакка хаалбыт боотурдар илэ сылдьар сибиэн буолтара дииллэр. Хайдах эбитэ буолла, сирин дойдутун көрөр киһи быһаарыа этэ, манна олорон курдары билэр суох, арай эдьиийгэ бара сырыт, ол Хотун эдьиий туох диирин иһит. Кырдьык бүтэйдии, дьулайан кириҥнии сылдьар, соро да бэрт буолсу.—
Эдьиий диэ, дьон араастаан ааттыыллар– Кыыс Хотун, Удаҕан Кыыс, Хотун Эдьиий, ким хайдах сатыырынан, улаханнык убаастанар киһи. Эдьиий көмөлөспүт , өлөр өлүүттэн өрүһүйбүтэ элбэх, омос көрүүгэ саха биир мааны Далбар Хотуна, такымынан охсуллар уһун суһуоҕа, көбүс көнө уҥуоҕа, биир тылынан саха киһитэ ханан да энчи булбат барахсана, олох оҕо сааһыттан хомуһуннааҕа биллэн барбыта дииллэр. Дьонугар араастаан күнү дьылы, ким кэлэрин барарын, атын да арааһы кэпсээн дьонун соһуталыыра үһү. Уонуттан саҥа тахсан эрдэҕинэ, улахан муҥ баайдар баар суох туйах тэбэр уоллара, улаханнык ыалдьыбытын аҕалбыттар, араас бэйэлээх ойууттарга,удаҕаттарга илдьэ сылдьыбыттар да туһа тахсыбатах, муҥур уһукка оннук оҕо үөскээн эрэр диэни истэн кэлээхтээбиттэр. Кыыстара киэһэ дьону көрсүҥ диэн ийэлээх аҕатын ууга уокка түһэрбит. Оҕолорун тылын быһа гыныахтара дуо, уоттарын

күөдьүтэн, ас үөл бэлэмнээн олордохторуна, чигдигэ сыарҕа тыаһа сырылаан кэлбит. Дьиэлээх тойон утары көрсө тахсыбыт. Сотору аан туманы кытта обургу оҕо көтөҕүүлээх киһи киирбит аҕаларын кытта. Оҕону сыгынньахтаан уҥа сытыарбыттар. Туох кыһалҕаҕа ылларан кэлбитин оҕо аҕата хараҕыттан уу хаар тахса тахса кэпсээбит…
Оҕону уот таһыгар аҕалтаран, эһэ тэллэх үрдүгэр сытыаттарбыт. Ол кэннэ аҕатыгар,, оҕоҕут кутун көтүппүттэр эбит, ойуурга оонньуу сылдьан былыргы үйэтээҕи сиэмэх ойуун уҥуоҕун таба хаампыттар, онно улахан тыҥырахтаах көтөр буолан эһиги оҕоҕун кутун көтүппүт,,
Ол оҕону хайдах эмтээбитин ким да билбэт, барыта сурах хоту, арас үс хонон баран оҕо бэйэтэ хааман сыарҕалаах акка олорон, аҕатынаан барсыбыт. Онтон ыла Кыыс Хотун аарыра сырыттаҕа. Хата киһи сэргиирэ бэйэтин курдук саха саарыныгар ойох тахсан, ньир бааччы олохтоох ыаллар, уоллаах, кыыс оҕолоохтор…
— Оо оҕом Холорук Холорук курдук, кэлэн баран, көрөн- истэн тиийбитэ түгэммитэ эрэ баар–
Эдьиийкээн миигин күлэ үөрэ көрүстэ, туох да үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох…
— Улааҕата көстүбэт улуу Эбэни ыйытаары гынаҕын быһыылаах, ити дойдутун үчүгэйдик көрдүгүт ини, соҕуруу баһыгар киэҥ өтөхтөрү.—
— Көрөрүн көрбүппүт да киһи хараҕар быраҕыллар баарын көрбөтөҕүм–
— Хантан өйдөөн дьүүллээн көрүөххүтүй,ол ааспыт үйэ уһуктарыгар кыргыс саҕана буолан ааспыты, ити эбэни сөбүлээн, сүөһүлэнэн астанан олорбут, олохтоохторун кыргыс дьоно кырган баран ураһалары баҕастары уоттаан ааспыттара.—
Чэлгиэн киһи кыланарын, суор батыспытын кэпсээбитин…
— Билэбин, ол кыланыы өлбүт дьон куттара сүрдэрэ, уокка умайан буруо буолан унааран көтөр ыһыылара.—
— Ити дьоло соргута тохтубут сиргэ, кэлин иэгэйэр икки атахтаах үктэнэ илик, улаханнык аньыыргыыллар.—
— Итини улахан үөһэттэн үттэриилээх, айдарыылаах алгысчыт, дьон кута көппүт сирин ыраастыан сөп. Ойуун, удаҕан сибиэн буолбут тумаҥҥа муммут куттарга улахан көмөлөрө суох. Онон кэлинтэн кэлин сылдьыам дии саныыр буоллаххына, Айыы тыыннаах Алгысчыты була сатаар.ол ыраастыаҕа, сирин уотун арчылыаҕа.—
Дьикти буолар эбит дии санаата Чэлгиэн, ,,алгысчыттар,, диэн атын сиртэн айдарыылаах дьон буолаллар эбит дуу…
Чэлгиэн ис санаатын сэрэйбиттии Эдьиий күлэ түстэ…
— Бу эн хаһан ыал буолар санаалааххыный. Ийэлээх, Аҕаҕар оҕо сытын сыллатаҕын? Санааҥ барыта саҥа сирдэри көрөөрү, айан аартыгын арыйтаары,ол дуо эн дьэллик олоҕуҥ–
— Хайа ити сылдьан кыыскыттан матаайаххыный?—
Чэлгиэн сырайа кыттарбытын көрөн Эдьиий күлэ түстэ…
— Олуона да буоллар, оҕобун билэрдии дьээбэлээтим–
Уонна үчүгэй баҕайытык күлэн мичилийдэ.
—

Эн миигин Чэлгиэн, дьону үтүктэн онон манан ханарытан ааттаабат буол, ытык дьонум иҥэрбит ааттарынан ааттыыр, ыҥырар буол, Күннэйинэн–

Сыарҕа хаара түһүүтэ, айанньыттар, аан туманы бүрүнэн, сыарҕалаах аттар хотоҕостуу субуллан биирдии биирдии алаастарыттан тахсан ойуурга киирэн сүттүлэр. Хаалар дьон өргө диэри көрөн алгыы хааллылар. Ким билиэй көрүөй, аара суолга туох күүтэн турарын…

8

Айан да араастаах буолар, билигин күн кылгаһа, тымныыта, тумана күҥҥэ төһө ыраах сири өтүөхтэрэй, тымныыга ат тыына кылгыыра,муннун, таныытын мууһунан бүрүйэн, аны кыра да тохтобулга кырыарбыт аттар тип титирэс буолаллар. Чэлгиэн айанньыттартан үөрэнэн, аттарын дэлби кырыаччылаан баран тулуубунан саба бүрүйэ быраҕаллар, хонуктарыгар хомуутун киллэрэн куурда уураллар. Санаатахха эрэ дөбөҥ, тымныыга айан улахан сылаалаах, эрэйдээх, дьон дьорҕоотторо эрэ сылдьаллар…
Чэлгиэн күнүн дьылын кыайан аахпакка бардам санаатыгар дуу, олоххо, айаҥҥа эриллэн муоһа, туйаҕа чэрдийэ илигиттэн дуу, улаханнык сыыспытын кэлин өйдөөтө…
Ый аҥара айаннаатылар да дуоннаах сири өппөтүлэр. Маннык айан улахан охсуулаах, ороскуоттаах буолсу, сылгы да тымныыга түргэнник быһа түһэр эбит, сорох аттара билиҥҥиттэн бугуйан туран хаалаары гыналлар…
Хас хонуктар аайы кинилэри дьон аһыммыттыы тыл кыбытан ааһаллар, бу кэмҥэ айан олох аҕыйах буолар эбит, күһүн сүөһү үүрэн барбыт дьон эрэ төннөн иһэллэрин көрсөн ааһаллар, тайҕа диэкки барааччы олох аҕыйах, ол да дьол көрдөһө барааччылар, ускул тэскил сылдьааччылар, элбэх харчыны сомсон ыла охсор баҕалаахтар…
Чэлгиэннээххэ улахан сыралҕаннаах айан буолла, биир хонуктарын, биэс күн айаннаан уһун киэҥ сырыы. Атыыһыт өйүн өйдөөх Дьоллоох Дьокуускайы булан чаардаабыт…
Быйыл дьыл маннык күүскэ кыһайан туран тымныйарын билбит курдук. Аны хаар халыҥа, буркуна, тибиитэ. Таас үрэхтэр тааҥнаан, тымныы туманынан бургучуйан, үрэх үрүн талахтара мастара муус кыаһаан буолан чоҥкуйа кырыардылар. Чэлгиэннээх айан ыараханын көрүстүлэр. Сорох күн хонук сири булбакка, кулуһуҥҥа да хонон турдулар. Дьэ уйан хатан биллэр күнэ дьыла үүннэ. Санааларыгар наар сылгыларын харыстыы сатыыллар, биир эмэ сылгы оҕуттаҕына иэдээн, суолга быстараллар…
Тымныы хаардаах дьыл үрэхтэр тарыҥнара күүскэ ыгыллан, тоҥмот тааҥ элбиир эбит.
Улахан илистиилээх айан буолла, хаста да үллэ турар тарыҥнаах үрэхтэри кыайан туораабакка төннөн, тааҥа суох сири көрдөөн, хастыы да көһү тоҥуу хаары хайытан, суол бөҕө солонон тахсаллар. Ол сылдьан,, дьол хараҕа суох диэбиттии, олохтоох эбээннэри көрсөн аастылар. Ол барахсаттар айылҕа оҕолоро,

суолу ииһи биэс тарбахтарыныы билээхтиир буоллахтара. Чэлгиэннээҕи сирдьит биэрэн олох улахан айан суолугар курдары таһаардылар…
Элбэх киһи кэлэн баран тиэстибит суола чигдитийэн айаннара да судургутуйда, суххай соҕустук курдурҕаххы айан буолла. Чэлгиэн быйыл илдьэ сылдьар уолаттарын эркин курдук эрэнэр, бары да талыллыбыт курдук эр бэртэрэ. Тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт, былчыҥнаах бэртэрэ , иҥиирдээх үтүөлэрэ. Арай,, бэһиэччик,, диэн сүрэхтэммит Николайдара барыта бырдьа бытык буола сылдьара. Уолаттар иһирдьэ харах, таһырдьа мурун диэн күлүү гыннахтарына, сахалыы дьээбэлээх тылларынан билбэт дьоннорун улаханнык соһутара. Сылдьарын тухары айаннарын күнүн дьылын, тугу көрбүтүн истибитин, дьон сэргэ хайдах туттан олорорун, итэҕэлин кумааҕыга тиһэн иһэрэ. Чэлгиэн ыйыттаҕына, бу кумааҕыга түспүт сүппэт өспөт диэн сүбэлиирэ…
Этэҥҥэ хас да күн сыннаран били тустан кыайбыт бөҕөһүн , муҥур баай тулаһатын биир үтүө күн хонуктарыгар булан, дууһалыын сынньаннылар. Чэлгиэн кэлбитин истэн дьиэлээх тойон төрөппүт оҕото кэлбитинии үөрдэ, үрүҥ дьиэтигэр ыҥыттаран ыллан киэҥ сандалы тэриттэрдэ…
— Дьэ киһи бэрдэ, аҕыс кырыылаах дьон бэртэрэ буолаҥҥыт бу икки саар икки ардыгар, айан суолун тыыраҥҥыт аартык аһа сырыттаххыт.—
Чэлгиэн сарсын өрөөн сынньаныҥ, көлөлөргүт да сынньанныннар, улаханнык илистэн кэлбит көрүҥнээхтэр, бэйэҥ дьонуҥ да сынньанныннар. Били аҕа ууһун кырдьаҕаһа, били оҕо кэллэҕинэ биллэрээриҥ диэн бакааттаабыта, иһиттэ да сарсын кэлэр киһи–
Кэпсээн ипсээн көрө көрө күлэн күһүгүрүү олордо…
— Дьэ кырдьык да окко түһэр оҥоһуугар,, Холорук,, диэн холбуу ааты сыһыарбыттар эбит. Айбыт айыылаахтарыҥ сыыһыахтара баара дуо–
Дьиэлээх тойон ис иһиттэн үөрэн көтөн ыалдьытын, хоноһотун маанылыы олордо…
Сарсыарда тойон Чэлгиэни бэйэтин эрэ ыҥыран кэпсии олордо
— Чэлгиэн мантан чугас саҥа бириискэ аһыллан киһи бөҕө сиртэн сибииртэн мунньустан эрэллэр, хата эн уот харахха кэллиҥ, буоларын курдук үгүс киһини аһатар, таҥыннарар кыахтара кырыымчык, хараҕа улаханнык олуттаран олороллор. Онон эккин, арыыгын онно туттар, ырыыс көмүһүнэн аахсан ыл, аны ону тутар,, бааннаахтар,, харчыннан ууран биэрэллэр. Наадыйар малгын хантан баҕарар атыылаһыаххын сөп уу харчыгар.—
Чэлгиэн улаханнык соһуйа үөрэ да иһиттэ, кистээбэккэ эттэххэ бу айантан улаханнык саллан иһэрэ, салгыы бардахтарына туох туох буолара биллибэт этэ…
Уолаттар өрөөбүччэ, сыарҕаларын абырахтаннылар, хас да сыарҕаны тааҥнаах үрэхтэргэ соһон таартаары ылахтарын,сыҥаахтарын алдьатан, мэнээк ыксалынан үүйэн аҕалбыттарын оҥордулар.

Онно эрэйдэммиттэрэ сытара дуу, турара дуу. Аттары сыбыдахтаан таһаарбыттара сиэтэн, сыарҕаҕа аҕыйах эти, арыыны тиэйэ тиэйэ соһуу күүһүнэн дьүккүйэллэрэ. Оннук элбэхтик кырыммыттара, анал уу киирбэт этэрбэстэрэ абыраабыта. Онно тахсан сискэ кутааҕа хоммуттара, ааспытын кэннэ саныахха ыарахан…
Бары да санаа күүһүгэр сылдьар эрэттэр, кыраҕа кыһаллыбат, улахаҥҥа уолуйбат уола хааннар…
Холорук кэлэн хоно өрүү сытарын истэн, чугас эргиннээҕи барыта суккулунна,соҕотох сулумах сылдьарын истэн, кыахтаах кыргыттар киэргэнэ, киэргэнэ кэллилэр, билбэтэх, көрбөтөх өттө таас көрүҥүнэн көрөн сорохтор аатыгар суолугар тиийбэт тас көрүҥнээх эбит диэн мыына санаатылар . Аны Арбаҕас бастаах улуу киһи олоҥхолуур үһү диэн киһи бөҕө киирдилэр…
Киэһэлик кырдьаҕастара биир туран эрэр кыыс оҕону батыһыннаран киирдэ. Кэлин һуу һаа буолан истибиттэрэ, ити оҕо олоҥхо этэр диэтилэр, дьон хайдах эрэ хомойбуттуу суугуна түстүлэр…
Кыыстара онно кыһаллыбакка, уот иннигэр талах олоппоско оллонноон олороот, эҕирийэ эҕирийэ эппитинэн барда. Маны этэн эрдэхтэрэ, сэнээбиккиттэн сэрэн диэн. Бу тыла өһө баайын талымаһын, этэр саҥата иччилээҕин, аллараа дойдуну ойуулаабытыгар,хараҥа муннукка олорооччулар бары уот диэкки үмүөрүстүлэр, санааларыгар хас муннук аайыттан, харбаан ылыах курдук сараҥнаата,үөһээ үрүҥ сиргэ тиийбитигэр, бары онно барар баҕа буоллулар. Оонньоон көрүлээн улаатар орто дойду олоҕо, ото, маһа олус күндү буолан көһүннэ. Оо дьэ кыыс оҕо кылыһахтаах куолаһа, этэн баран кэлээр диэбит оҕолоро быһыылаах…
Олоҥхо бүтэн дьон тарҕаспытын кэннэ, кырдьаҕас Чэлгиэҥҥэ сиэнин көрдөрдө…
— Бу мин туйахпын хатарар оҕом, сиэним кыыс. Оҕобун күн сиригэр баарым тухары уһуйуом, көрүөм, истиэм. Бүгүн эйиэхэ көрдөрөөрү аҕаллым, урут дьон иннигэр этэ илик, бастакы тахсыыта. Соруйан эн бааргар аҕаллым. Одун хаантан оҥоһуулаах, Чыҥыс хаантан ыйаахтаах,Өҕүллүбэт өргөс уһуктаах, кылаан кылыс сырыылаах, кыргыс үйэтин биир Боотур хаанын удьуора көрдүм иһиттин диэн. Эн бэйэҥ да билбэккин Өбүгэттэн удьуоргун,арай биһиги билэбит көрөбүт, атын сир айдарыылаахтара–
Чэлгиэни эмиэ ааспытын курдук кырдьаҕас алҕаан араҕыста…
Саҥа аһыллыбыт бириискэҕэ сирдэтэн тиийдилэр, аара хонуктаах сир эбит. Кырдьык астарынан тутахсыйан олорор буоланнар эти, арыыны ытыс үрдүгэр түһэрдилэр. Дьэ манна Чэлгиэни,, Бэһиэччик,, күүскэ абыраата, үөрэхтээх киһи ууга киирбит сордоҥнуу барытын түөрэ билэр эбит. Кини обургу кэпсэтэн ипсэтэн, киэһээ аһыырдаах киһи киирэн биэрбэт киһитэ эбит. Аҕалбыт малларын туттаран, көмүһү ылаат, төттөрү уу харчыннан ааҕыстылар…
Өссө бириискэни кытта аһаҕас дуогабар оҥоһунна, бу сыанаҕа эт, арыы туттарарга. Төһөнү аҕалара, хаһан кэлэрэ бэйэтин көҥүлэ…
Санаалара көтөҕүлүннэ, уолаттарын кытта кэпсэтии курдук хамнастарын ааҕыста.ким тугу ыларын бэйэтэ билэрдии. Хаһан да, түһээн да көрбөтөх харчыларын тутан бары үөрдүлэр. Ол гынан баран биир ыар сураҕы истэн улаханнык харааста санаатылар. Манна суолга хаста да халаабыттар, тыыннаах туоһу хаалларбаттар үһү. Чэлгиэннээх сэрэнэн сарсыарда эрдэ айаннаатылар, сулумахтыы айаннара судургу. Хонуктарыгар тиийэрдии. Арай суолларын ортотугар суор кыланна. Чэлгиэн саатын ороон чугас тутта.
Бастакы ат тохтообутугар көрбүттэрэ, суолга үс ыҥыыр аттаах дьон тураллар, бары саалаахтар,сырайдара туос сабыылаах.

9

Чэлгиэни хайдах эрэ бу үс киһи холкутук туттан тураллара өссө дьулатта, тоһуйан ытыалаабакка, тоҕо айан суолугар тоһуйдулар, эбэтэр бэйэлэрин билинэллэрэ оччо дуу, харса суохтара итиччэ эбитэ дуу. Биир ааттаахтара утары кэлэн,, кимнээхтэргитий?,, саҥа туос сырай иһигэр бүтэйдии лүҥкүнээтэ…
— Холорукпун, дьэ уолаттар бэйэ бодоҕутун тардыныҥ, оннооҕор кутуйах үктээтэххэ,, чыып,, диир, мэнээк хаана бааһа суох халаан ааһыахпыт дии санаамаҥ–
Чэлгиэн саатын утары туппутунан туран кэллэ.
Эмискэ киһи өйдөөбөт быһыыта таҕыста, ыҥыыр аттаах дьонноро сааларын саҥата суох ноторуускалыы сүгээт да тоҥуу хаарынан ойоҕолуу эттээх аттарынан куобахтатан аастылар, кутуруктара хоройо хоройо, иһэхтэрэ ыраах эһиллэрин көрдөххө, үһүөн да сэниэлээх кыахтаах атынан сылдьаллара көстөр…
Хаарга аттара олоро түһэ түһэ ойуолаан ылбыттара, омуна суох ыллар уончалыы хаамыы. Дьиэлээ тойоҥҥо кэпсээбиттэрин, улахан санааҕа түстэ…
— Мин өйдүүрүм тухары оннук сылгылаах дьон баарын көрө, истэ да иликпин. Ол туруктаах атынан сылдьар буоллахтарына чугас эргиннээҕилэр буолуо уонна дьиҥнээх ороспуойдар дьон аатын суолун ыйыта турбат өрүөллэр буолуо ээ. Кинилэр истэр тухары, утуйа сытар дьону, эбэтэр суол тоҕоостоох сиригэр тоһуйан халаабыт, кыргыбыт буолаллар. Дьэ кырдьык киһи дэбигис өйдөөбөт быһыыта эбит.—
Улахан мунаахсыйыы да буоллулар, тайҕа үөһүн диэкки, онно бэйэтигэр да араас киһи куйахата күүрэр кэпсээн элбэх,ыалы ыалынан кырган ааһыы, араас сидьиҥ быһыы ол диэкки , киһи үөйбэтэҕэ ахтыбатаҕа толору сирэ…
Бэттэх оннук наһаа киһи дьулайар соһумардаах сурахтар биир эмэ буолааччы, бу айан суолугар аһаҕастык буола буола, бу сэрэтии, аны бу диэкки үктэнимэҥ диэн тэҥсик бырахпыттара буолуо дуо, арааһынай ээ…
Чэ буоллун биһиги да баарбыт, көрөн иһиллиэ,оҕо курдук онтон куттанан айаным суолун саппат

инибин, Чэлгиэн иһигэр араас санаа кииртэлээн ааһар. Биир элбэх киһи тохтуур сиригэр, улахан өрүһү туоруох иннинэ, куруук арыгы, хаарты түбүлээбит дойдутугар, Чэлгиэннээх улахан айдааҥҥа кыбылла сыстылар. Арай тэлгэһэҕэ кыыкырдатан киирээт соһуйан үөстэрин таттара түстүлэр. Биир сордооҕу хас да киһи кырбаан түнэлии сылдьаллар эбит, таҥаһыттан сабыттан көрдөххө тыа муҥнааҕа быһыылаах. Олох киһи аатыттан аһарардыы мас хаҕдаҕаһынан эттээн биллиргэтэллэр, көрөн турааччы элбэх да,, тохтооҥ,, диэччи суох. Чэлгиэн ыксаан сүүрэн тиийэн үһүөннэрин түҥнэритэ анньыалаата…
— Хайдах буола сылдьаҕыт, киһини өлөрөөрү гынныгыт дии,—
— Сүөһү хаартылаан сүүйтэрэн баран иэһин төлөөмөөрү гынар, эһиги туох буолан орооһоҕут–
Өргөйүү бөҕө буоллулар, субу сиэх аһыах курдук.
— Бээ тохтооҥ киһилии кэпсэтиҥ, оннооҕор киһи сүөһүнү итинник эттээбэт–
Чэлгиэн уолаттара бары сыарҕаларыттан түһэн дьирэҥнэһэн кэлбиттэригэр, били өргөйө турар дьон уоскуйарга дылы буоллулар.
— Бээ бу тохтооҥ эрэ айан дьонун аһартааҥ, кэлин быһаарсаарыҥ–
Дьиэлээх киһи тахсан барыларын уҕарытта, бу кэлэр барар дьону түһэрэр, улахан ньуолбар өйдөөх, улаҕалаах мэйиилээх, хаан аҥардаах, кимэ да биллибэт, дьон быһа ,, Ыһыыт,, диэн сүрэхтээбиттэр. Сахалыы диэн устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах, элбэх киһи тохтоон ааһар сирэ, айдааннаах диэбэттэр. Айан дьонун чэпчэкитик аһатар икки анал үлэһиттээх, ол быыһыгар арыгы туруорар. Хаарты диэн оройо аһаҕас. Аны сорох дьон кэпсииринэн, сири буору аннынан кыргыттары биир түүҥҥэ атыылыыр дииллэр. Араас кэпсээн элбэх да дьон сөбүлээн тохтуур сирэ…
Чэлгиэннээх аттарын сойутан, далга ыыталаатылар, кыбыыттан от аҕала сырыттаҕына
— Ити дьоннор сыарҕалаах аппын эмиэ былдьаатылар, иэскэр дииллэр, онон мэнээк туран хааллым–
Чэлгиэн улаханнык соһуйда, бу тымныыга киһини сир халлаан икки ардыгар хаалларар диэн дьиикэй быһыы буоллаҕа.
— Ол тоҕо ? —
—Арыгы иһэн баран харчылары, аттары барытын сүүйтэрбит үһүбүн–
— Тыый онтон куоракка эккин ,арыыгын туттаран баран, наадыйар малгын тоҕо ылбатаххыный?—
Чэлгиэн тугу да өйдөөбөккө киһитин сырайын хараҕын көрдө.
— Биһиги кинээспит оннук гыннахха ол дойдуга аны олордубат, тыыннаахтыы сиир ини. Уола эргиэмсик, ол лааппытыттан ону маны иэс ылан олоробут, салҕанабыт. Биири ыллаххына бырыһыана биэс буола үрдүүр. Хайдах гыныахпытый, ойохпунаан иккиэн тулаайах дьон холбоһон, кини хотонугар, сылгытыгар сылдьабыт. Кини иитэн олорор курдук саҥарынар.бу сырыыга аҕыйах эти, арыыны чорботунан аҕалан туттаран, биэс солкуобай ылан үөрбүтүм. Таҥас, орооһооспоҕо хааһылаан сииргэ

биир эмэ ытыс бурдук оҕото, ордуга иэспитигэр, аны бу сыарҕалаах ат тойон бас билиитэ, дьэ хайдах олохтоох ыал буоларым биллибэт–
Бу уол сырайа хараҕа сытыы хотуу, тыла өһө олохтоох, Чэлгиэн сөбүлүү иһиттэ.
— Чэ бээ сыта тура толкуйдуохпут, дьиэҕэ киириэххэ–.
Дьиэ иһэ лыык курдук киһи, хас да остуолга хаарты буола турар, ким эрэ ыытан ыһыытыыр, ким эрэ,, баар,, диэн остуолу охсор. Табах уста сылдьар буруота, туман курдук устар…
Чэлгиэн маннык көрү нары иһигэр киллэрбэт уолаттара эмиэ, арай Күлүктэрэ кэлэн баран сундулуйар.Тэһииркээбит курдук хаартыһыттары баран көрөр истэр. Ханна да буоларын курдук, тыа сиригэр хаарты эмиэ оонньонор, улахан да харбааһыннаахтар бааллар. Үксэ бырыы курууска буолар, курууска дьэ сатайан сайдан турар. Күлүк дьээбэҕэ оонньоон көрөөччү, хата хаарты көстүбэккэ сордуур. Бу кыһын Барыс Барыыһаптан биир буукка ылбыта, онтун ырытан көрө сылдьааччы.
—Чэлгиэн мин ити дьону кытта биир эмэ солкуобайга оонньоон көрүүм эрэ, баҕар от атах тэптэҕинэ ити уол иэһин төннөрүөм.—
Чэлгиэн соһуйан хараҕа тахса сыспыта, саҥата суох оонньуу олорор дьону одуулаата,, кырдьык да абата да бэрт, кыс хаба ортотугар киһини кыыллыы суолга хаалларар диэн,,
— Чэ сөп да буоллун, од гынан баран быры биирдии солкуобайы биэрэбит, ол бүттэҕинэ бүтэҕин, наһаа дириҥээн барбаккын–
Киһитин сэрэттэ…
Бу дьиикэйдэр Тайҕаттан иһэр дьон кураанах буолбатахтара чуолкай дии санаан Күлүк оонньуубун диэбитигэр бары чөрбөҥнөһө түстүлэр. Кыра ычыах бычыах муҥнаахтары улаҕаҕа үүртэлээтилэр. Сотору хантан эрэ ыҥырыллан дьиҥнээх адьырҕалар киирдилэр. Бары даҕаны чугас эргин биллэр көстөр бэйэлэрин тустарыгар,, бөө,, диэбит дьоннор…
Күлүгү утары үс киһи олордулар, көрөн истэн ыарахан тыыннаах уолаттар, арай биир арыы саһыл хааннаах, күллэҕинэ көмүс тииһэ килэҥнээн көстөр, ньалҕаарыйбыт иэдэстээх бэйэтин сыанатын билиммит киһи көстөр. Атыттара даҕаны үс күлэр эмэгэккэ, уон тарбахтааҕы утары ууннарбатах урдустара этилэр…
Дьиэлээх тойон дьэ үчүгэй тыастаах оонньуу тахсан эрдэттэн торуой ылбыт саҕачча сананан сүүрдэ көттө. Бараһыайдааһын буолан Күлүк бааннанар буолла. Илии билсиһиитэ диэн үс сокуобайы бырахта. Кыра харчы диэн улаханнык баардыылаабакка, эбэтэр киксэн бастакыттан күүскэ оонньуур санааланан, үһүөн,, кургуом,, диэтилэр…
Күлүк хаартытын сыымайдаан ырыаларын көрө олорон аатын ыйыттылар. Киһилэрэ көнөтүнэн
— Бар дьоммор биллэр аатым Күлүк–
Утары олорор киһи быспытыгар Күлүк хаартытын сыыбырҕатан, уҥа хаҥас уурталаан таһааран барда. Аҕыйахтара таһаарарын кытта үһүөн утуу субуу бардылар. Көрөн турааччы

дьон үөстэрин таттара түстүлэр. Үс кургуому ыытар манан дьыала буолбатах…
Мантан ыла сыана балысханнык барда, Күлүк кэнники дьиэлэргэ сибиэттэри,бэтириктэри, маастары, араас өҥнөөн эргитиини, куустары өҥнөрү барытын ыыталаата…
Дьиэлээх хаһан биир бааҥҥа бачча элбэх торуой киирбэтэх буолан сырайа ырдьайыар дылы үөрдэ…
Чэлгиэн уолаттарын кыра дьиэҕэ таһааран утуталаата, бэйэтэ сылгыларын көрө таарыйа, Күлүгүн манаата, чахчы даҕаны киһитэ хаарты эмэгэтин күүскэ баһылаабыта көстөр. Ырытыыта диэн хаарты хаартыга бэйэтэ сыстан эргичийэр урбачыйар курдук. Хас да киһи уларыйда, бүтэр бүтэһигэр били үс киһи киирдилэр, бу үһүөн кирдээхтик оонньуур тойооскулар этэ, хаартыны хос тардан, арыгыннан албыннаан, үөннэрэ күрдьэҕэлэрэ элбэх этэ, ол иһин Чэлгиэн соруйан…
— Мин киэн Тайҕаҕа биллэр аатым ,,Холорук,, диэн, уолбун онон мана күрдьэҕэлээн балыйдаххытына, сэрэппэккэ сиэтэ диэйэххитий–
,, Холорук,, киэҥ айа суолугар хаптаҕай кулгаахтаах, араастаан сүүрдэн көтүтэн, омуннаан төлөннөөх истибит аата буоллаҕа. Ону истээт бу үс үөдэттэр ыстааннарыгар ыыта сыстылар. Кинилэр сүүлүктээн сүүйэр дьоно буолбакка, киэҥ айахтаах амырыын дьоҥҥо киирэн биэртэриттэн кэмсинэн да хайыахтарай, куттара-сүрдэрэ тостон, өр буулуохтара дуо, угунньалара тахсыар дылы сүүйтэрдилэр…
Били кырбамыкка оонньоммут харчытын иэһин, атын барытын төннөрдүлэр.ону таһынан ааҕан бырыһыан биэрдилэр. Киһилэрэ төрөөн баран туппатах харчытын тутан, уҥуоҕа халыр босхо барыар дылы үөрдэ…
— Чэлгиэн кэргэним биһиккини дойдугар илдьэ барыаҥ дуо? Манна хаалан өнүйбэппит чуолкай, баҕар саҥа сиргэ дьолбут билиэ–
Чэлгиэн мунааран баран, төһө ыраах олорорун ыйытта. Айан суолуттан туора да буоллар ылан барыахха диэн уолаттарын кытта сүбэлэстилэр…
Дьэ кырдьык кинээстэрэ хаҕыс киһи эбит, онон манан куоһурданан сүрдээх, манна эмиэ,, Бэһиэччик,, абыраата, кини обургу саҥаран иҥэрэн, нууччалыы, сахалыы, уокурукка тиийэ үҥүсүөм диэн куттаан саҥата суох ыыталаата. Улахан тойон сылдьар дии санаан тоҥхоҥноһо түстүлэр…
Куоракка киирэн Улахан Сарайга түстүлэр…
Манна Николай сүбэтинэн, сорох көмүһүн илдьэ кэлбитэ. Үөрэхтээх киһи манна көмүс харчытааҕар күүстээҕин өтө сэрэйэн билэр этэ. Улахан атыыһыт лааппытыттан ыраас көмүскэ атыылаһабыт диэбитигэр сырсыакалаһа түстүлэр. Тойон көмүһү бэйэтинэн кэлэн тутта,сыанатын кэпсэтэн бачча оччо диэн быһаарыстылар. Кырдьык киһитэ эппитинии манна көмүс биэс төгүл барыстаах эбит…
Уолаттара хамнастарын харчытыгар наадаларын ылан үөрдүлэр көттүлэр. Чэлгиэн хас да аты эбии сыарҕалары аттыыласта, бу сырыыга хаһан да ылбатах

эгэлгэтин тиэнэн дойдулаатылар…
Эбиитин табаар, таҥас, сап туттар тэрил төлөөн, ыскылаакка уурдарда, бу икки ардыгар уолаттара кэлэн ылыахтара…
Ити курдук аара суолтан биир ыалы көһөрөн илдьэ бардылар…
Туох күүтэн турара биллибэт, Дьол дуу, Сор дуу…
Эдьиийдии- балыстыылар…

10

Киһи барахсан тус туһунан Эйгэлээх, айылҕаттан дуу, айыылартан дуу аныммыт кута–сүрэ атын атын аттарыылаах,хайысхалаах анаан түспүт айдарыылаах буолар эбит, Чэлгиэн ыҥыырдаах атынан сылгыларын көрө баран иһэн арааһы саныы истэ. Саха оҕуһун мииннэ да ырыаһыт диэбиттэринии, кини эмиэ киҥинэйэн иһигэр бу көстөр айылҕатын, алаастарын хоһуйан тойуктуу истэ.
Ороһооспо кэнниттэн, күн уһаатаҕына, эмиэ кыратык айанныыр санаалаах да кыаллар дуу, суоҕа дуу, тымныы оҕус бастакы муоһа тоһуннаҕына, күн лаппа уһаан, айаҥҥа туох да моһол мэһэйдээбэтэҕинэ дьылы баттаһа кэлиэхтэрин сөп ээ. Ол гынан баран биир моһуоҕа диэн баар, ынах төрөөһүнэ саҕаланар, чэ ол улахан мэһэй буолбат, отун эрэ тиэйиитэ эрэйдиэҕэ да онно анаммыт уолаттар эрэл дьоннор. Сылгылар бааллар, төрүөх иннигэр аһылыкка киллэриэххэ, таһаарыахха, ырыганнаан эрэр биэлэри эрдэ үөрүттэн арааран аһылыкка киллэрии, манна улахан олох киһи бэйэлээх бэйэтин курдук эрэллээх киһи наада. Ити саҥа уол Лэгэнтэй баар да, хайдаҕын киһи билбэт киһитэ…
Ойоҕо барахсан ыарахан эбит,, үнүр Ийэм олох ыарахан үлэҕэ сылдьыбатын,, диэбитэ…
Быйыл хабарҕа улахан дьиэ туппута үчүгэй да эбит. Түөрт ыал онно дьукаахтаһан кыстыыллар. Бэйэтэ Ийэлээх, Аҕатын кыттар кыра балаҕаннарыгар олороллор, ол да кинилэргэ сөп. Киниттэн атыттар бары ыал буолан атын сиргэ, сорох кийиит, сорох күтүөт…
Кэлин кэмнэргэ Чэлгиэн ытырыктата саныы сылдьар. Сурах хоту иһиттэҕинэ Ньургуһуҥҥа кулуба үөрэхтээх уола сыбааттары ыыта сылдьыбыт үһү. Туох түмүктээх кэпсэтии тахсыбытын ким да билбэт. Быйыл сайын сатаннаҕына ыһыах саҕана тыл көтөҕүөм дии санаабыт, тохтууругар тиийэр буоллаҕа, кулуба мааны уолугар тэҥнээбэттэрэ чуолкай…
Кулуба ыһыаҕар көрөн турар, дьоҥҥо сэргэҕэ улаханнык сыстыбакка, бэйэтин курдук баай ыччаттарын кытта сылдьара…
Төрүт дьон төрүөхтэрэ буоллаҕа, Чэлгиэн да халыҥ аймах, ол гынан баран ким да сытыйа байбатах, бары орто ыал сиэринэн олороллор…
Кулуба үнүр кинээскэ кэлэ сылдьан дэлби Чэлгиэни ыйыталаһан, иннин кэннин хайан барбыт этэ, туох айатын тардаары гыннаҕай. Кулубаны кытта иирсэн уһун оту оттооботуҥ чуолкай. Хайдах гынан Ньургуһун ис санаатын билэбин, улаханнык эн мин дэһэн билсибэтэх аймахтар…
Аны үнүр саатар Хабыас кырдьаҕас,,нэһилиэккэ кинээһинэн Чэлгиэни туруоруохха,, диэбитэ киэҥ айдааны

тарта, аат оҕонньорун туох тэһэ кэйэн тылласпытай. Чэлгиэн кинээстээн кылбайар санаата суох, буолуммат даҕаны, бэйэтин баҕа санаата толору. Төһө кыах баарынан сылгыны, сүөһүнү элбэтии, ол барыта үп харчы эрэйэр.сырыыны кыайар эрдэҕинэ, сылдьымахтаан хаалар санаалаах…
Аны кинээс кинини аҥар да хараҕынан көрбөт ини, иннибин быһа түһүө диэн санааҕа сырыттаҕа…
Киһи барахсан туолбат баҕа санаата элбэх буолаахтаатаҕа, үллэр үйэтин тухары, аһыыр таҥнар туһугар, түүн күнүс мөҕүс да мөҕүс. Кэннигэр хәалары…
Үҥүр Күлүк куоракка ыыппатаҕар хомойдо быһыылаах, Чэлгиэн иһигэр ытырыктата саныыр, ити хаарты үчүгэйгэ тиэрпэтэ биллэр. Иҥин араас урдустарга түбэһиэ. Хааны да халыталларын,хабырҕаны да быһалларын харыстаабат хараҥа ыырдаах сиэмэхтэргэ түбэһэн сэймэктэниэ диэн куттанар…
Сотору ыраах айанныахпыт диэн,, алы,, гыммыта, онно хомойбут сырайа үөрэн сырдыы түһээхтээбитэ, киһиэхэ кыра да истиҥ сыһыан үчүгэй…
Хата били тыаҕа ыыппыт уолаттара, түүлээх бөҕөнү аҕалан тэлгппиттэрэ. Байанайдара үчүгэй хараҕынан,, мичик,, гынаахтаабыт. Кылааннааҕы кыайбыттар, Чэлгиэн күлүгэр имнэммитэ, уолаттар туох таптыылларын ылбыттара. Аны ыраахтааҕы түһээнэ диэн хомуур саҕаламмыт, хайыай киниэхэ баар дьонун,, түһээннэрин,, төлөөн кэлбитэ…
Сорох кыаммат ыаллар кыайан төлөөбөккө, кыс хаба ортотугар сүөһү өлөрөн туттарбыттар, санааҕа ыарахан суол тустаахха. Ити кинээс тэбэр туйахтара, охсор илиилэрэ,, чаччыыналар,, сүрдээх киэптээх дьон буолаллар эбит. Ыалы аһымматтара,баламаттара дохсуннара. Барыны барытын туура тутар эрэ өй иҥмит дьоно…
Туох баары барытын эргитэн саныы саныы алааска киирэн истэҕинэ, үрдүнэн суор хааҕырҕаан ааста. Чэлгиэн этэ тардан,, дьик,, гына түстэ, суортан улаханнык дьулайар. Мээнэҕэ халаахтаабат киһи. Сэрэйбитин курдук, хаары оймоон халыҥ бөрө суола ааспыт. Өбүгэлэр аньыырҕаан,, аһыылаах,, диэччилэр. Тоҕо эрэ сүнньүлэрэ көнөтө сүрдээх эбит. Куртах иһигэр турар сылгыларга туоруу да сылдьыбатахтар, улахан дьикти кыыллар ааспыттар, суолларыттан көрдөххө Атыыһыт олоҕун диэкки ааспыттар…
Киэһэ хонугар уолаттарын ыҥыртаан бөрөлөр кэлбиттэрин сэрэттэ…
Сарсыныгар киэҥ айдаан таҕыста, алаастан алааска тилийэ көттө, Атыыһыт алааһыгар тиийэн сылгы бөҕөтүн сэймэктээбиттэр, үөрү үөрүнэн тутан ааһаллар үһү. Этин, тириитин тыыппакка охторо охторо барбыттар. Атыыһыт атыыһыт курдук, барытын түөрэ хоммуттара, дьаһайтаран үөс диэкки утаартаата.
Дьон тылын иһиттэххэ, Атыыһыт хара аньыытыгар, ардай аһыылаахтар кэлэн аастылар дииллэр. Туох барыта иэстэбиллээх, туох барыта ирдэбиллээх, бу орто дойдуга

үчүгэйи, куһаҕаны оҥорбутуҥ барыта ааҕыллар буоллаҕа…
Мантан саас уолаттарын булка таһаарбат, билигин кылааннаахтар айылҕалара уһуктан, бэйэ бэйлэрин көрдөһөн хаамар кэмнэрэ, онтон төрөөн үөскээн тарҕаныахтара,ону төрдүттэн эһэр аньыыта да бэрт, бэйэҥ инникигин да сарбынаҕын,кэлэр сыллар эмиэ бааллар…
Чэлгиэн аралдьыйаары ону маны саныы сатыыр да өйө санаата Ньургуһуҥҥа иэҕиллэ турар, ыһыахха туус маҥан атынан кэлбитин, тэһиин тутан түһэрбитэ. Нарыннык истиҥник да сэгэйэ мичээрдээбитэ. Илиитин сылааһа сүрэҕэр кытта ньүөлүйбүтэ, сып сылаас биллибэт сүүрээннэр киирбиттэрэ. Ньургуһуну атын киһи сылаан,кууһан имэрийэ сытыа диэн санаа өйүн санаатын аймаата…
Саха аатырбыт ууһугар айаҥҥа сылдьан Ньургуһуҥҥа анаан үрүҥ көмүс симэхтэри куттарбыта, уус тарбахтаах киһи Чэлгиэн хайдах көрдөспүтүн хоту дьэрэкээн ойуулаан оһуордаан оҥорбут этэ, өссө алтанынан кыра ону таһынан уга сылдьарга кыра сундууктаах. Дьэ мындыр оҥоһук этэ. Сундуук үрдэ, тула өттө барыта айылҕа, көтөр сүүрэр ойуута…
Чэлгиэн бастаан кыһыл көмүһү санаабытын,, харах уута,, диэн тохтоппута. Өбүгэ саҕаттан үрүҥ көмүс уонна алтан оҥоһуктарга саха киһитэ сүгүрүйэр диэбитэ, ол аатырар уус тарбах…
Чэлгиэн хайдах да анаабыт киһитигэр тиэрдэр санааланна. Бэйэтэ бара сылдьыан, ол дьоно туох санаалахтарын билбэт этэ. Онон онно чугастыы олорор истиҥник саныыр абаҕатыгар биэрэр санааланна…
— Оҕом сөпкө санаммыккын, ананан оҥоһуллубут киһитигэр тиийэрэ үчүгэй, туох да буолтун иннигэр, киһи ырааһы үчүгэйи санаан ис сүрэҕиттэн анаабыта.
Мин аадьуо наҕылыччы бара сылдьыам, ону маны араас сонун билэ, наһаа ыксаама хойутуу кэлэ сылдьаар, быһаарыммыт буоллаҕына ыксаан да туһа суох, хата үлэҕин хамнаскын үмүрүү. Ии бэлиэр түөһэйээри, арба ити саҥа аҕалбыт уолуҥ төрдүн төбөтүн билэҕин дуо?—
— Хантан ону ирдэһэ сылдьыамый, күн дьыл былдьаһа сылдьан, тулаайаҕын эрэ билэбин–.
—Ити уолуҥ улахан тыллаах өстөөх, Айыы Куттаах, айдарылаах аҕа ууһуттан бүтэһик умуллубат кыымнара эбит. Ситтэҕинэ ханнаҕына өбүгэтин үтүөлэрэ, төрүттэрэ түөрэхтээн айар кутун аһыахтара, иэйэр кутун арчылааннар,улуу тыл иччитин иҥэриэхтэрэ.оччоҕо уолуҥ алыптаах тыллаах алгысчыт, ааттаах олоҥхоһут буолуохтаах–
Чэлгиэн чахчы улаханнык соһуйа иһиттэ. Чахчы оннук буоллаҕына бэйэлэрин аҕа ууһугар, алгысчыт, олоҥхоһут баар буолара дьол буоллаҕа дии…
Ити курдук абаҕатынан Ньургуһуҥҥа илдьит курдук, ис санаатын, тапталын, олоҕун, дьолун туһунан кэрэһилээн кэпсиир кэһиитин ыытан баран күнтэн күн кэтэһиилээх буолла…
Атыыһыт ити бөрөлөр кинини таарыйан ыар ыалдьыт буолан, сылгыларын

ый ыһыаҕа, күн күдэҕэ оҥорон ааспыттарыгар Чэлгиэни буруйдуу санаата. Кини кыыллаан ыыппытын курдук.
Аҕыйах хонон баран истибиттэрэ, аар саарга сиэмэҕинэн аатырбыт, мэнээк киһи ыҥыран ыалласпат киһитэ, сылдьыбыт сириттэн өттүк харалаах, илии тутуурдаах, тыын салгыыр, тыыннаах дууһаны толук туттан туһанар, аллараа дойду адьырҕаларыгар…
Хара санаа хааламмыт, үтүө санаа үөскээбэтэх ойууна түүннээх күн кыырбыта иһилиннэ…
Аньыырҕаан аатын ааттаабат киһилэрэ. Чэлгиэн этинэн хаанын айа тарпыттарын,, кэйээрин кээспиттэрин сэрэйбитэ. Эдьиийдээтэр эдьиийигэр Кыыс Хотуҥҥа тиийэн күн буолан көмүскүүрүгэр, ый курдук хаххалыырыгар көрдөстө…
,,Өлөр хаалар күммэр өрүһүй, бар дьоммун балаҕайга былдьатыма, кэлэн иһэр кэнчээрини кэҕиннэримэ,,
Айылҕаттан айдарыллыбыт, икки улуу иччилээх иирсээннэрэ, илбис кыыһа илгиһиннэ, сур бөрө буолан сундулустулар, хагдаҥ эһэ буолан хаһыырдылар, хара суордар хааҕырҕастылар,күөрт ыттар күлүкүччүйдүлэр…
Кыс хаба ортотугар алааска атыыр оҕустар айаатаан, сири буору сүргэйдилэр…
Саха киһитэ санаабатах, күн киһитэ көрбөтөх үлүгэрэ буолла…

11

Бөрө– былыргы дьыллар быыстарыгар,урукку сыллар улаҕаларыгар, кыргыс үйэтин кыа хаанынан илгистэр кэмигэр,өбүгэ үҥэр сүктэр кыргыс таҥарата дииллэрэ. Кыргыс боотурдара бөрө саҕынньаҕы бүрүнэн өлөр өлүүнү утары киирэллэрэ, бу кинилэр куттарын сүргэтин бөҕөргөтөрө, иирэр илбиһи иҥэринэллэрэ…
Саха киһитин санаатынан бөрө икки атахтаах олорор ыырыгар, туох да улахан өлүүтэ алдьархайа суох киирбэт дииллэрэ. Бу сырыыга Атыыһыт алааһыгар ыалдьыттаан ааһыылара мэнээк түбэлтэ буолбатах диэн сири буору аннынан дьон кистээн сипсиһэллэрэ…
Айдарыылаахтар харсыһыылара,алаастары аймаабыта, дьоннор балаҕаннарыгар кутуйах курдук бүкпүттэрэ, бары дьигиҥнии куттана кэтэнэ сылдьаллара. Киэһэ хараҥа буолла да халлаан кырсынан, дүҥүр тыаһа лүҥсүйэрэ, кутурар саҥа куллугуруура. Тымныы дьыбарга халлаан чыпчырхай тыаһын курдук тыһыргыыра. Хараҥаҕа ким да быкпат буолбута…
Чэлгиэн бэйэтэ да ытырыктата саныыр, аһыылаахтар туох сыаллаах соруктаах, Атыыһыкка ыалдьыттаан ааспыттара, таайыллыбат таабырын буолла, абаҕатыттан баран ыйыта сылдьыбытын…
— Өбүгэлэрбит хас биирдии, кыргыһыыга кута сүрэ көппүт боотур,бөрө тыына тыыннанар дииллэрэ, ити мээнэҕэ кэлэн ааспатахтара чахчы, ону ким ыраҥалаан өйдүөй.—
— Арба тардыллыбыт айаны, иитиллибит кэйээрини тэйитэргэ, айдарыылаахтар былыр былыргыттан, Алгыс тыла күүстээх, тыл сэттээх сэтиилээх, дьоллуур туруктаах дииллэрэ.Күүстээх тыл көмүскэллээх күрүөтэ, аҥаабыллыыр айа атырдьаҕын, төттөрү эргитэн, кэйээрини кэннинэн

тэбэр гынара дииллэрэ, тыл күүһэ–күдэҕэ. Ону ойуун, удаҕан да кыайбат. Эн ити уолуҥ төһө буһан хатан эрэрэ буолла–
Аҕыйах хонон баран, айаҥҥа бараары сээкэйдэрин тиэнэ тэринэ сырыттахтарына, ыҥыыр аттаах киһи алаастарыгар өрө мэҥитэн иһэрэ көһүннэ, чугаһаан кэлбитэ кинээс кыра уола эбит…
— Чэлгиэн эйиэхэ илдьиккэ кэллим,эдьиийиҥ Кыыс Хотун ыытта, алгысчыт уоллааххын, ону илдьэ бара охсор үһүгүн–
— Туох буолла,?—
Чэлгиэн атын эргитэн баран эрэр киһиттэн ыһыытаан ыйытта…
— Балтыбыт Ньургуһун–
Уонна эбии туох диэбитин истибэккэ хаалла.
Били уолун дьөлө ыһыытаан ылла да, көлүллэн турар сыарҕалаах аты төлө тардан кэбистэ. Бугуһуйан турар сылгы бастакы уоҕар олоро олоро ойуолаата,туйах тэппит хаара, иһэхтэрэ ырыалаахтык ыһылынна…
Аҕыйах көстөөх сири өр гыныахтара, тоҥ күөс курдугунан өрө мэҥитэн кэлэн чигдитийбит сэргэҕэ астардылар. Аттарын көнтөһүн эрийэ тардаат дьиэҕэ көтөн түстүлэр…
Дьон киирдилэр диэн ким да улаханнык кыһаллыбата, бары ыарахан санааҕа баттатан күлүк курдук сүөдэҥнииллэр…
Сотору хаппахчыттан Эдьиийэ тахсан кэллэ, Чолбонооҕу көрөөт…
— Хайа бу оҕолор кэлбиттэрэ түргэнин,тоҕо бу дьиэлээхтэр ыҥырыылаах дьоммутун киһилии көрсүбэккит–
Эдьиий дьиэлээхтэри хомуруйан ылла, аадьуо устан уот иннигэр кэллэ…
Баар дьоннор дьэ ,, һуу–һаа,, буоллулар. Киирдилэр, таҕыстылар. Чэлгиэн Ньургуһуну көрдөөн тула көрүтэлээтэ да көстүбэт, дьиктиргии санаата, туох эрэ куһаҕан быһыы тахсыбытын сэрэйэ санаата, дьонтон ыйытыан тыла тахсыбата…
Эдьиий сэрэйбит курдук, Чэлгиэҥҥэ хайыһан…
— Ньургуһун сыппыта үс хонно, кутун–сүрүн үргүтэн дуу, ылан дуу ааспыттар. Кимэ туга биллибэт, суол хайан көрдүм да көстүбэтэ. Ол иһин бу оҕону ыҥыттардым. Аал уотун алҕаан, арчылаан көрдүм диэммин.—
— Ол улуу дьон кыайбатаҕын бу оҕо тугунан көмөлөһөр–
Дьиэлээх кинээс умса туттан олорон сөбүлээбэтэхтии сөҥөдүйдэ…
— Сахалары төрүт төрүөхпүтүттэн, Аал уоппут, хонноҕор хоннорон, сылааһыгар сыһыаран, сылаас тыынынан илгийэн иринньэх сааспытыттан иитэн кэллэҕэ–
Бу кыра хачаайы уолу хайдах эрэ итиэҕэйбэтэхтии көрөллөр истэллэр. Ньургуһуну көтөҕөн таһааран уот таһыгар сытыарбыттарыгар, Чэлгиэн хараҕыттан уу ыгыллан тахсан иэдэһин устун сүүрдэ. Бу кини баар суох Күнэ–Ыйа, киһини билбэт буола сытарыттан. Күлэн–үөрэн мичилийэ көтөн дайар бэйэтэ, сырыйа кубарыйан, такымынан охсуллар суһуоҕа ыһыллан, тыыннааҕын туоһулаан үрдүк түөһэ эрэ хамсыыра…
— Хайа тоойуом бэлэмҥин дуо?—
Уол саҥата суох Эһэкээнин көрөн туран тоҥхох гынна…
Атын дьон курдук сөһүргэстээбэтэ, талах олоппоско да олорбото…
Икки илиитин Аал уотугар нэлэччи уунан туран, бастаан симик

соҕустук, онтон уутугар хаарыгар киирэн, этэр тыла эрчимирэн, тыынар салгынын өрө эҕирийэ эҕэрийэ этэн тыынан доллоһутан барда…
Маны этэн эрдэхтэрэ,, сэнээбиккиттэн сэрэн, сэттэҕин ылыаҥ,, диэн төрүттэрбит түөстэхтэрэ,тарбаҕар кыбытан турар үс кылын, сөҕүрүйэн эрэ чох үрдүгэр уурбутугар, олорор дьон көрдөхтөрүнэ үс кыла уот субурҕа буола хатыллан, этэ тыына турар айаҕынан киирдэ, олорор дьон үөстэрин таттаран уһуутаһа түстүлэр, сотору сырдык буруо буолан сытар кыыска уһунна, бу тухары уол оҕото этэр тыла өссө иччилэнэн, саҥарар саҥата ураа устун үөһээ куйаарга уһунна, дьон олох тыыммат да буоллулар. Чахчы улаханнык киэптэттилэр,аны Эһэкээнтэн киһи сырайа илиилэри быкта, сытар кыыһы имэрийэр курдук үрдүнэн имэрийдэ, төттөрү чоҕор түһэн сөҕүрүйдэ…
Уол этэн тыынан бүтэрин кытта, Эдьиий дүҥүрүн туппутунан туран, сытар кыыс үрдүгэр кыра кыратык тыаһатта, хоботун лыҥкынатта…
Ньургуһун хараҕын көрөн кэллэ, эргим ургум олорор дьон диэкки өйдөөбөтөхтүү көрдө. Кыыһы сиэтэн Эдьиий хаппахчыга киллэрдэ…
Чэлгиэннээх аны тугу да ганаллара суох буолан, тыаһа сыма суох тахсан, аттарын аартыкка салайа туттулар…
Тоҥон дагдайан турбут ат атараннан түстэ…
Чэлгиэн иһигэр кутуйах хаамар сэрэхэчийэр, тоҕо Ньургуһун итинник турукка тиийдэ, ити туох дьикти ыары дуу, таарымта дуу. Саатар кимтэн эмиттэн ыйытыан, ити балаҕан иһигэр Чэлгиэни бары туора көрө сылдьаллара аһаҕастык көстөр. Санаа ымыыта оҥостон бу үгүс сылларга сүрэх, быар ыарыта гыммыт Ньургуһуна атын киһи анала, туора киһи таптала буоллаҕа. Төрүт дьон төрүөхтэрэ, ытык дьон ыччаттара кинини бэйэлэригэр тэҥнээбэттэрэ биллэр…
Оо олох олус да оҥкуллаах, олуурдаах хараҥа дьайыылаах, барыта ырыаҕа ылларыныы, хоһооҥҥо хоһулларыныы, олоҥхоҕо ойууларыныы буолбат эбит…
Кинээс уонна киниэхэ кыыһырара чуолкай, уһун сылларга,, бөө,, диэн олорбутун нэһилиэги былдьаһан туруо диэн. Киһиэхэ кыра да сылтах наада. Сыл аайы буолар түмсүүгэ үгүс дьон Чэлгиэн этиитин өйүүллэрин сөбүлээбэт…

Барыта эрдэттэн бэлэмнэммит буолан, судургу айаҥҥа туруннулар. Эт, арыы таһынан, түүлээҕи тиэнэн бардылар. Бииргэ сылдьар уолаттара, Чэлгиэн ис санаата уларыйбытын көрө сылдьаллар, урут күлэ үөрэ наҕыллык быһаарсар буоллаҕына, билигин дьэбир дьүһүннээх, быһыттаҕас санаалаах, дохсун сырыылаах. Өһөхтөөҕүнэн көрбүт, хадаар хааннаах киһи курдук, куруук туох эрэ санааҕа баттата сылдьар…
Күн уһаан, суол иис чигдитийэн судургутук айаннаан, куруук түһэр сирдэригэр дэбигистик тиийдилэр. Чэлгиэни куруук буоларын курдук үөрэ көрүстэ, ол да гыннар кыраҕы хараҕынан, киһитэ уларыйбытын сыныйан

көрдө. Киэһэ хойутуу хонуктарыгар ааттаах суоллаах кырдьаҕастара киирэн кэллэ…
— Тоойуом туох ыарахан хара санааҕа баттата сылдьаҕын? Ити икки улахан киһи хатыһыылара, эйиэхэ улахан охсууну оҥороору гыммыт. Бэйэ бодоҕун тардына сырыттаххына сатаныыһы уонна бу хара дьайы иҥэрбиттэрин, эйигиттэн илбийэн ис куккун ыраастаан көрүөм, онон хонон өрөөн бар,—
Кырдьаҕас олохтоох түс бас саҥатыттан уоскуйан бастакы түүнүн этэҥҥэ киһилии утуйда, түүнүн аайы тута сатыыр ыттар, тыатааҕылар кэлбэтилэр…
Этин ууллубут сылгы сыалынан сото сото алҕаан, сылгы кылын кэриэрдэн ону төбөтүн оройунан эргитэн, ол быыһыгар кыратык дүҥүрдэнэн да ылла, үс кып кыра хобо чуораан биэрдэ, тиийдэххинэ дьиэ ааныгар ыйыы сырыт,куһаҕан тыыннартан харыстыахтара…
Чэлгиэн олох эттиин сиинниин атын киһи буола түстэ, санаалыын сырдаата,бириискэҕэ айаннаатылар…
Аны,, бэһиэччигэ,, суох, атын сиргэ утаарбыттара, бэйэтэ син додо курдук нууччалыы добдугуруур, аахсар суруйар буолла…
Саҥа бириискэ олох атын сырайдаах харахтаах көрүстэ, киһи аалыҥнас, онно манна атыы эргиэн дьиэтэ бөҕө аһыллыбыт. Көмүс обургу тугу хамсаппатаҕа баарай, этин, арыытын кэпсэтиилээх дьонугар кэбэҕэстик туттарда, кылааннааҕы сыаналыыллар эбит, түүлээх матаҕатын биир улахан лааппыга киллэрбитигэр, көмүстээҕэр күндүтүк туттулар…
Мантан тугу да ылбатылар айана ыраах, аараттан ылар санааланнылар, сулумах айан диэн бу күн уһаан турдаҕына олох оҕунан ыппыттыы түргэнэ сыттаҕа, аны дабааннары дабайыы, тарыҥнаах үрэхтэри, тааҥнары кураанах сыарҕа иҥнибэт, аара туох да моһол мэһэйдээбэтэҕинэ…
Хонуктарыгар этэҥҥэ түһэр сирдэрин буллулар. Уолаттарын кытта хара дьон түһэр сиригэр хоноору олордоҕуна, улахан дьиэттэн Чэлгиэни ыҥыра киһи киирдэ…
Хайыай төһө да айантан сылайдар тахсарыгар тиийдэ.
— Хайа Холорук биһиги эйигин манна күүппүппүт ээ , антах хоноору олороргун истэн ыҥыттардым–
Дьиэлээх күлэн күһүгүрэттэ, Хотун эмиэ ис киирбэхтик мичилийэн ылла, аһылыкка арай хаҥас хаппахчыттан хаһан да Чэлгиэн санаан көрбөтөх, мааны куота устан таҕыста…
— Бу биһиги муннубут бүөтэ, оһоҕос төрдө оҕобут, эбээлээх, эһээтиттэн кэллэ, Нарыйа–
Чэлгиэн саҥата суох айаҕын атан олордо, онтон дьэ өйдөнөн умса туттан аһаабыта буолла.
— Чэлгиэн эйигиттэн улахан көрдөһүүлээхпит, эйигин эркин курдук эрэнэбит, онон бу оҕобутун Туймаадаҕа тиэрдэн кулу, бэйэтэ анал аттаах, сыарҕалаах, эн муоһалаан тиэрдэн кулу–
Көһүппэтэх көрдөһүүнү истэн Чэлгиэн саҥата суох олорбохтоото, айан арааһынай ээ, киһи үөйбэтэҕэр да түбэһэр. Дьиэлээхтэр ыксаан сырайын хараҕын кэтээтилэр. Чэлгиэн кыыһы,, кылап,,

гына көрөн ылла, кыыһа кип киэҥ хараҕынан кини диэкки эрэммиттии тэрбэччи көрөн олорор эбит…
— Сөп–
Биир тылынан быһа бааччы саҥарда, дьиэлээхтэр үөрэн,, һуу,, дэһэ түстүлэр. Куоракка түһэр сиригэр тиэрдэн эрэ биэрэр эбит, аттары бэйэлэри.
Сарсыарда тыҥ хатыыта аттаахтар туманы бүрүнэн, субуруһа турдулар, кыыстарын дэлби сыллаан уураан атаардылар.

12

Бу чэпчэки анал оҥоһуулаах сыарҕа, чигди суолга сырылаччы барар, таһаҕас тиэйэр сыарҕаларга ханыыта суох.сыҥааҕын аннынан тимир илиистэх.халыҥ тэллэх үрдүнэн имиллибит эһэ тириитин тэлгэтэн, ол үрдүгэр кыыстара , бөрө саҕынньаҕы бүрүнэн, чөкөллөн олорон иһэр. Чэлгиэн кыыс тоҥуо диэн субу субу эргиллэн көрөр . Ата даҕаны айаҥҥа аллаах көлө быһыылаах, биир кэм дьигиһийэн олорор. Таһаҕаска сылдьар сылгылартан чахчы атын. Туйаҕа анал оҥоһуулаах, боккуоптаах…
Чэлгиэн мунчаара истэ, бу тоҕо хара тыаҕа үөскээбит таҥара табатын курдук кыыстарын, үөс сир диэкки үтэйбиттэрин.
— Чэлгиэн биһиги туох эрэ түөрэккэй соҕус быһыыга кыбылынныбыт быһыылаах, бэйэлэрэ илпэккэ тоҕо биһиэхэ кыбыталлар?—
Биир тохтобулга, Күлүк бэйэлэрэ эрэ истэрдии Чэлгиэҥҥэ сипсийдэ…
— Кырдьык кистээн уолаттары сэрэппит киһи дуу, бэйэ бодоҕутун өрө тардынан, сэргэхтик айаннааҥ диэн–
Хас да сиргэ хонон син этэҥҥэ айаннаан истилэр, ол гынан баран кыраҕы харахтаах киһи Күлүк үс–түөрт киһини уорбалыы саныырын кэпсээтэ…
— Чэпчэки хасаыпка сыарҕаннан сылдьаллар, атыыһыттар да, хаартыһыттар буолбатахтар, тугу эрэ кэтиир маныыр курдуктар—
Кыыстаммыты кыһайбыт курдук, үрдүк мыраантан түһүүгэ биир аттара мөҕөн, халтарааҥҥа сыарҕалары төкүнүйдэ,ону үөһэ аллара төттөрү таары таһан хойутаан, урут дьонтон истэр дьулааннаах сирдэригэр хонор буоллулар. Манна хаһан да тохтуу илик сирдэрэ, истэр тухары хаарты, арыгы оройо аһаҕас сирэ дииллэр. Айан дьоно хата тохтууллар, хас да балаҕан, биир хабырҕалыы тутуулаах улахан дьиэ…
Биир дьирэлдьийбит уһун киһи утары таҕыста, кэлэр барар дьону көрсөр, түһэр сирдэрин бэрээдэктиир, сылгыларга от хантан ылалларын ыйан биэртэлээтэ. Чэлгиэн хас да ыҥыыр ат баарын көрөн дьиктиргии санаата…
Айан дьоно толору сирэ эбит, уолаттар сорохторо, балаҕаҥҥа түстүлэр. Күлүк, Чэлгиэн, Көкөт уонна кыыстарын улахан дьиэҕэ ыҥыран киллэрдилэр. Дьиэ киэҥ куоҥ уораҕай эбит, ортотунан быыстаах, онно кыыһы аһардылар. Үс остуолга хаартылаан имитэ олороллор. Биир уһун остуолга ас тардыллан турар. Ол төлөбүрдээх аһылык, өссө хас да бытыылка төбөтө хоройор. Чэлгиэн билигин да айан уһун, ол иһин төлөөн уолаттарын аһатта,үс уолун эмиэ ыҥыран киллэрдэ. Айан арааһынай, бэйэлэрин астара

хаһааска хааллын. Аһатааччы арыгы сыҥалаан көрдө да чугаһаабатылар. Таһыттан үс дьирэспит, саар тэгил уҥуохтаах, көрдөххө күүстээх көрүҥнээх, быһый быһыылаах эрэттэр киирэн кэллиллилэр.,, Һуу–һаа,, буолан өргөҥнөһө олорбут дьон бу дьон киирэрин кытта олох хаптас гына түстүлэр, өссө сорохтор таһырдьаны былдьастылар. Чэлгиэннээх соһуйан эрэ хааллылар…
Көмүс тииһэ ырдьайбытынан, дьиэлээх тойон тахсан киирбит үс киһини уруйдуу көрүстэ, арыы сыа иҥмит, тот соҕус истээх үөстээх, үөн албын сырай харах. Чэлгиэннээҕи дьон бааллар диэн хайыһан да көрбөтө, киирбит үс киһини иһирдьэ ыҥырда…
— Ити тайҕа аатырбыт түүҥҥү сырыылаах түлүрбэхтэрэ, туохтан да иҥнэн толлон турбат дьон. Туох буолан бу диэкки халыйдылар. Туох эрэ улахан сорукка кэллэхтэрэ. Ити үүннээн тэһииннээх илдьэ сылдьааччылара,, Быһахтаах,, атыттара,, Супту, Хааннаах,, сүрэхтээх ааттарын ким да билбэт.—
Чэлгиэннээҕи кытта асаһа олорон биир киһи сырдатан иһитиннэрдэ…
Өр өтөр буолбатылар түгэх хостон Нарыйаны ортолоругар утуйбутунан киирбит үс киһи тахсан кэллилэр, айаҥҥа барардыы таҥныбыттар. Дьиэлээх киһи атаара ньалҕайан таҕыста…
— Нарыйа бу ханна барардыы тэринниҥ,биһиги кэпсэтии быһыытынан эйигин куоракка тиэрдэбит–
Чэлгиэн туран тахсаары гыммыттарын суолларын туора турунна, уолаттара эмиэ турдулар, ,,Быһахтаах,,диир киһилэрэ сэнээбиттии таҥнары көрдө…
— Саах үөннэрэ биһиги суолбутун туора тураары гынаҕыт дуо? Бу кыыһы күрэтэн иһэргитин,хаһаайыныгар төннөрөбүт, кэпсэтии оннук, суолу мэһэйдээмэҥ, туорааҥ–
Кыыныттан икки харыс уһуннаах быһаҕын ороон таһаарда. Кыра бүк алаас бэртэрэ уонна тайҕа хааннаах түөкүттэрэ, өргөстөөҕүнэн утарыта көрсөн турдулар…
Улахан тыҥааһыннаах чуумпуруу буолла, биэс алта киһи баара таһырдьа куоттулар. Дьиэлээх ыксаан сап салыбырас буолла, саҥатын кыайан саҥарбакка сыҥааҕа эйэҥэлии турда…
,, Быһах,, кырдьык да улаханнык соһуйда, кинилэрэ үс бараа күлүктэрин быһа хаамар суох этэ. Иннилэрин бүөлүү туруохтааҕар, аҥардас ааттарын суолларыттан салаллара…
— Эн кимҥиний?—
Утары кэлэн ыйытта…
— Бар дьоҥҥо биллэр аатым,, Холорук,,—
Ити ааты истээт,, Быһахтаах,, чинэс гына түстэ, бу аат киэҥ Тайҕа үрдүнэн, атыыр оҕус буолан айаатаабытын, атыыр үөрэ буолан кистээбитин, илэ бэйэтин да көрбөтөр, сүрдээн киэптээн кэпсииллэрэ. Тэгил сиртэн тэҥнээҕэ, икки бэртэн биирдэрэ бу уораҕайтан тыыннаах тахсарын, инчэҕэй этинэн сэрэйдэ…
Төһө да дохсун сырыылааҕын иһин, акаарыта суох киһи этэ. Икки тайҕа биллэр көстөр баайдара, ала чуо бу икки бэртэри харсыһыннардылар. Бу иннигэр турар, бэйэтин туһугар мин дуо дэммит киһи, хаана

бааһа суох туораан биэрбэтэ көстөр…
Бу да ыктаран турдар, дьэ ыйдаҥардан өйдөөтө, кинини бу киһи илиитинэн уодьуганнаары гыналларын, эмискэ эргиллэ түстэ да дьиэлээҕи уолугуттан харбаата, быһах биитин хабырҕатыгар тирээтэ…
— Ким манна кытыктааҕый?—
Дьиэлээх кэлэҕэйдии кэлэҕэйдии, тайҕа биир саҥа туран иһэр баайын ааттаата…
,, Быһахтаах,, бу киһи туһугар элбэхтэ сүүрбүтэ–көппүтэ, хараҥа да дьыалаҕа сылдьыбыта, Быһата охсор илиитэ, тэбэр туйаҕа этэ. Ол бэйэтэ аны кини тыыныгар санаммыт. Абатыгар хабырынан ылла…
Илиитин Чэлгиэҥҥэ биэрдэ, саҥата суох тахсан бардылар. Нарыйа хаалла, дьиэлээх киһи Чэлгиэни саҥа көрбүттүү, олох хаптаҥныы түстэ. Урут маннык киһи баар этэ диэн хантан истэн билэн көрүөҕэй. Киэҥ Тайҕа үрдүнэн дьыбардаахха тыыммыт, өй дуораана буолан дьиэрэйбит икки атахтаах бэртэрэ, бу киһини тумнан ааспыттарын көрөн, кута сүрэ тоһунна, өйдүүн санаалыын көттө. Бэрт үөһэ бэрт баарын илэ хараҕынан көрдө…
Таһырдьа тэскилээбит ыалдьыттар, хоноһолор биир биир мас үөнүн курдук былтаҥнаһан киирдилэр. Уруккуларын курдук күө дьаа айдаарбакка, Чэлгиэн диэкки уоран көрө көрө букунайа сырыттылар…
Сарсыарда дьыбарга дьиэлээх бэйэтинэн тахсан атаарда, кэннилэриттэн уһуннук көрөн турда. Бу орто дойдуга киһи үөйбэтэх ахтыбатах араас да дьонноро баар буолаллар эбит…
Ити киэҥ кэпсээн буолан, сэттэ төгүл үллэн баллан айан аартыгын устун, хас айанньыт уоһуттан түспэт, сарсыардааҥҥы сонуҥҥа, киэһээҥҥи кэпсээҥҥэ киирдэ…
Аны хаһан эрэ Күлүк хаартылаан ааспыт, Көкөт кырбанан ылбыт сиригэр тохтоон хонордуу тэриннилэр…
Истибэт бэйэлээхтэр буолуо дуо, кэтэһээччи да элбээбит, көрөөччү да мунньустубут…
Хаартылаары ханньаҥнпһыы бөҕөлөр. Хата ону күлүктэрэ ол кыһаллыбат. Чэлгиэн аһаан бүтэн дьиэлээх кулгааҕар тугу эрэ сибис гынна. Көмүлүөк иннигэр үс атахтаах кыра төгүрүк сандалыны кытта, талах олоппос уурдулар, кымыстаах чороону сардалы ортотугар хааллардылар…
Чэлгиэн туран
— Биһиги айан дьоно аартыкпытын алҕааммыт,саҥа туран эрэр уолбут аҕыйах тыллаах олоҥхотун этиэҕэ–
Дьон сэргэхсийэн суугунаһа түстүлэр. Таһыттан эбии оҕо, дьахтар бөҕө эбилиннэ…
Олоҥхону да истибэтэхтэрэ ырааттаҕа, хаһаан эмэ биир эмэ сыл баһыгар атаҕар кэриим олоҥхоһута ааһара…
,, Көкөт,, талах олоппоско оллонноон олордо, кымыһыттан кыра хамыйаҕынан аал уотугар кутта, бэйэтэ кыра кыратык ыймахтаан ылла…
Дьэ уонна киирии тылын, сирин, уотун ойуулаан этэн тыынан доллоһутан барда…
Икки атахтаах барахсан уус тыллаах булар да эбит. Бу этэн тыынан эрдэҕэстээн эрдэҕин. Хантан ити хааһахтан хостуур курдук хотоҕостуу субуйарый,ойуу гынан оһуордууруй…
Бары даҕаны бииртэн биир уратылаах, урааҥхай удьуордара аартыктаах айаҥҥа сылдьаллара өтө көстөр. Дьэ булсар да буоллаллар эбит, бэрт үөһэ бэрт…
Дьиэлээх тыҥ хатыыта хонолоһорун атаара туран санаата.

13

Саас кэлиитэ саха киһитигэр, саамай үөрүүлээх түгэнэ. Устар кыһыны быһа балаҕаҥҥа хаайтаран тыыннара быардара ыгыллыбыт дьоҥҥо, кыстыгы туоруур хаһаастарын кымыстаан аһыы олорбуттара, үрүҥ илгэ үүт, суорат атын да ас эгэлгэтэ буолан сандалыны киэргэтэллэрэ дьол буоллаҕа. Кымыс, быырпах өлбөт мэҥэ уулара, утаҕы ханнарар. Кыраларга ытык, күөрчэх салааһына бэйэтэ биир былдьаһык. Бастакы харалдьык быһыта сиэһэн хараарбыт сиригэр Ньургуһун тэтэрэ тыллара, кырпай хаар кыырпаҕыныы туллук халыҥ үөрэ тэлгэһэннэн,күрдьүллүбүт балаҕан үрдүнэн, сылгы хаһаатынан тэлээрэ көтөрө, илдьит курдук буоллаҕа. Туллук кэлиитэ, кыра дьон үөрүүтэ, күнү күннүктээн таһырдьа ону сырсыы…
Саха киһитигэр саас кэлиитэ барыта сонун кэпсээн, турааҕы көрбүт кэпсээҥҥэ сылдьар, маҥнайгы көҕөнү бултаабыт уос номоҕо, кэҕэ этэрэ биир кэрэ бэлиэ күн…
,, Сааскы киһи салбаммытынан,, дииллэрэ, аһылыкка тотон салбанара буолуо, уоһун тииһин ыраастанан. Аччык тугун салбаныай…
Куоракка кэлэн кыыстарын түһэр сиригэр илдьэн биэрбитэ. Эрдэттэн кэтэһэ сылдьаллара, кэлэрин кытта ытыс үрдүгэр түһэрэн ылбыттара.
Айан суолун тухары, утуйбуттуу ээл дээл сылдьыбыт кыыстара, куоракка киирээт атын сырай харах буолан, биир кэм сибилигин көтөн,, тырып,, гынан хаалыыах чыычаахтыы, мичилийэ көппүтэ…
Чэлгиэн эрэ буолуо дуо уолаттара да соһуйбуттара. Чэлгиэни ыҥыран кыыс таайа дуу, абаҕата дуу бэйэтигэр кэпсээбитэ, антах Тайҕаҕа үрэх баһын бүрүүкээн олорор, сахалар ааттыылларыныы, сиэмэх,, тоҥус,, ойууна, саҥа туран байан тайан эрэр уолун кыыска холбоору тыл көтөхпүтүн,кыыс кыккыраччы аккаастаабыт. Киэҥ оҕуруктаах өйдөөх ойуун ити дьону кытта уруурҕастаҕына, Тайҕа кыһыл көмүһүгэр илиитин угарын билэр буоллаҕа дии. Кыһыл көмүс тутулуга суох былаас, кыах, күүс…
Аккаас ылан уордайан кыыска абааһы уолун сөрөөбүт. Кыыс,, ээх,, диэн тыл көтөхтөҕүнэ эрэ төлөрүйүөхтээх эбит…
Ону Улуу Байҕал тардыылаах улахан өрүһү эрэ туораатаҕына, ол баҕайы Улуу өрүс тыынар чааныттан чаҕыйан сөрөммүтэ хаалар туораспат диэн көрүүлэнэн, оҕолорун күрэтэргэ санааламмыттар да ону толорор, сөптөөх киһи түбэспэтэх, көстүбэтэх. Муҥур уһукка тиийэн олордохторуна, Чэлгиэн кэлтин истэн абаҕалара ааттаах ойуун күлүгэр имнэммит. Айдарыылаах киһи көрүүтүнэн, илин кэлин түһэр илбис тыыннаах иччилэрэ этиилэринэн, бу Чэлгиэн куту–сүрэ былыргы өбүгэ саҕана ууга–уокка уһаарыллыбыт,

быстахха былдьаммат, хараҥа күүс хамсаппат кута сүрэ эбит…
Ону билэн оҕобутун кини эрэ балаҕайга былдьатыа суоҕа, өйөөн убаан, хаҕыс тыалтан хаххалаан, үргүөргэ үрдэрбэккэ, чысхааҥҥа хаарыйтарбакка тиэрдиэ диэн эрэммиттэр…
Киһи эҥин эҥини истэр ээ, тоҕо эрдэ сэрэппэтэх бэйэлэрэй, толлуо, куттаныа диэтэхтэрэ…
Чэлгиэн Ньургуһун туһунан тугу эрэ сибикилээн истиэн баҕараахтыыр да, кинээс уонна кини олоҕун икки ардыгар туох эрэ биллибэт, көстүбэт күүс быыс тарпытын курдук сонун кэлбэт барбат.
Былыр да, быйыл да аҕа уустаһыыта баарын тухары, биир санааҕа кыайан түмсүө суохтар. Нэһилиэк аайы,, судаарыскайдары,, ыытар буоллулар, сураҕын иһиттэххэ үөрэх тайма бөҕө дьон, Күн судаары кытта өй былдьаһан үүрүллэн эрдэхтэрэ. Чэлгиэн билиҥҥи кэмҥэ үөрэхтээх эрэ киһи, ынах курдук маҥыраһан, сылгы курдук кистээн, чууп–чаап кэпсэтэр кэмэ кэлтин, сахалыы мындыр өйүнэн быһаара сылдьар. Үөрэҕэ суох, икки хараҕа суохтуу барыттан бары иҥнэҕин. Кэлин кэлбит,, бэһиэччиги көрсөн кэпсэтэ сылдьыбыта, аҕыйах оҕону үөрэттэрээри. Аны онно кинээс көҥүлэ наада үһү, бүгүн ол иһин,, быраабаҕа,, баран иһэр кинээһи көрсөөрү. Ол тойон хайдах көрсөр, эһэ тириитин кэтэн олороро дуу…
Хата кини үөрүөн дуу, дьиктиргиэн дуу иннигэр кини киирбитигэр үөрэ көрүстэ. Нэһилиэк бас көс кырдьаҕастара бааллар. Бары хайдах эрэ санааҕа баттатан олорор курдуктар…
— Чэлгиэн хата эн уот харахха түбэһэ кэллиҥ, сибилигин ахта олорбуппут.—
— Ол оннук туох үлүгэр улахан ыйаах дуу, уураах дуу–
— Суох доҕор быйылга ыһыаҕы ханна ыытабыт, ол мөккүөрэ, ким да ылынан күнүн дьылын ыытыан баҕарбат, аны ороскуота. Эйигин хайыыра буолла диэн түмүккэ кэллибит.—
Чэлгиэн барыларын эргиччи көрдө, кырдьык үксүлэрэ сүөһүннэн, сылгыннан ,, һай–һат,, диэн сытыйа байан эрэр дьон, ол гынан баран ыһыах туһа диэн, мүһэлээҕи бүлгүрүппэт, сиэллээҕи сиэбэт дьон буоллахтара…
— Миэхэ маннык этии баар оччоҕуна, ити,, судаарыскайы,, көҥүллээ оҕо үөрэттэрэрбэр, дьиэтин уотун, атынын бэйэм дьаһайыам, көрүөм истиэм.
Уонна ыһыытыыр үрэх баһыгар сытар Улахан Эбэни көҥүллээ, хас сылын быһаарсыахпыт. Икки атахтаах үктэммэтэҕэ үйэ буолла. Баҕар туох эрэ туһаҕа таһаарыахпыт. Кэлин нэһилиэк да наадыйыа, чычырбас сылларга–
Олорор дьон, кинээс ол Эбэ аатын истээт,, Кирис,, гына түстүлэр, кырдьаҕастар тугу эрэ ботугураатылар.
Олорбохтуу түһэн баран кинээс…
— Чэ ол оҕолору бэйэҥ тэрийэр буоллаххына үөрэттин даҕаны, ортон ити Улахан Эбэ туһунан этэр, быһаарар кыаҕым суох, кистээбэккэ эттэххэ,, аньыыргыыбын,, онно манна сөрөнүөм диэн, арай бэйэҥ биллэҕиҥ дии, туох ханнык быһыы майгы

буоларын–
—Оннук ээ киһи, сүөһү үктэммэтэҕэ, тэйбиттэрэ ырааттаҕа дии ол өлүү айаҕа аһыллыбыт сириттэн–
Нэһилиэк биир аарыма кырдьаҕаһа бытыгын имэринэ олорон нүһэрдик сөҥөдүйдэ…
— Чэ сөп ол Эбэҕэ бара сылдьан, туох быһыылаах майгылаах дойдутун көрүөм.
Онтон,, ыһыаҕы,, үөрүүннэн ылынабын. Хата хас Күнүн болдьоһуҥ, биллэрэээриҥ–
Олорор дьон,, һуу,, диэн чэпчии түстүлэр.
Чэлгиэн иһигэр киҥинэйэн ыллыы истэ, хайдах эрэ барыта сатаныах курдук. Күннээх түүн санаа ымыыта оҥостубут Ньургуһунун көрөрүттэн, сып сылаас илиититтэн сиэтэн ойуохайга дьиэрэҥкэй тэбиэхтэрэ. Билигин дьонун кытта сүбэлэстэҕинэ сатанар буолла. Быйыл сайылыкка чөкө бэйэлэрэ эрэ ыһыахтыыр санаалаахтара. Бу ыһыах санаа да сатаммат, улахан түбүктээх , сыралаах. Үс хонуктан итэҕэс буолбат, манна бар дьону аһатарга, тэрийэргэ үлүскэн үлэ барар…
Соһуйуон иһин дьоно үөрүүннэн ылыннылар. Кимнээх, хайдах ыһыаҕы тэрийэн ыытарын сөбүлэстилэр…

Ыһыах саамай дьоллоох Күнүнэн буолла Чэлгиэҥҥэ, туус маҥан аты мииммит Ньургуһун кубалыы устан кэлбитин тэһиин тутан тоһуйда…
Ньургуһун икки илиитин ууммутугар, көтөҕөн ылла, бу таптыыр чыычааҕын көтөхпүтүнэн тура түстэ, кинээс дьонун кытта тугу да көрбөтөҕө буолан түҥнэри хайыста.
Ньургуһун ис иһиттэн мичилийэ сырдаан, киэҥ ууламмыт арылхай хараҕа, уһун кыламаннара сапсынан, синньигэс хааһа өрө тэрбэйэн мичээрдээн ылла…
Чэлгиэнтэн ордук дьоллоох киһи суох этэ, бу ыһыах күннэригэр. Бэйэтэ олох атын Эйгэҕэ киирэн, Ньургуһунун сылаас илиититтэн сиэтэ сылдьарын эрэ өйдүүр…
Кинээс да киһи буоллаҕа, бэйэтэ уу хараҕынан көрө сырытта, Ньургуһун Чэлгиэни хайдах хараҕынан көрөрүн, истиҥ сылаас тыллары сипсийэрин. Кини улаханнык оҕотун дьылҕатыгар орооһон кулуба уолугар,, ээх,, диэбитин кэмсинэ олордо…
Былыр былыргаттан өбүгэ саҕаттан, аҕа баһылык эппит тыла төлөрүйбэт үгэстээҕэ…
Ону кэһии улахан сааттаах сууттаах буолара ыал аатыттан ааһыахха да сөптөөҕө…
Бу ыһыахха кини үөрбэтэ көппөтө,кыыһын инники дьылҕатын санаата,суох соҕотох күҥҥэ көрбүт көмүс чыычааҕын, ытаппытынан соҥоппутунан сүрэҕэ сөбүлээбэт киһитигэр умса анньан биэрэр ыарахан этэ, салгыы туох туох иннигэр кэтэһэн турара биллибэт…

14

Кыыс оҕо–былыр былыргыттан, чысхаан дьыбар үйэ улаҕаларыттан, төрүт уус төрүөҕэ түөрт саханы төрөппүт, үс саҥаны үөскэппит кэмиттэн, кыыс оҕону ,, омук анала,, диэн ааттыыллара…
Оннугун да иһин баарын суоҕун, оһоҕос төрдүн, кэтэһиилээх кыыһын, ытаппытынан таптаабат киһитигэр биэриэн ис сүрэҕиттэн баҕарбат этэ. Кыыһын ис сүрэҕин кистэлэҥин билбэккэ эрэ, кулубаны кытта уруурҕаһан, онон күөн туттан байан тайан бараары,

оҕотун инники дьылҕатын быһа хаампытын, кулубаҕа,, ээх,,диэн баран биирдэ өйдөммүтэ. Ол кэнниттэн чыычааҕа өлөр тиллэр икки ардынан сытан турбута. Ол кыыс оҕо ыраас тапталын, истиҥ иэйиитин атын киһи анала буолан киргэ хахха буорга сыыска тэбистэриэн баҕарбакка, ыар санааҕа баттатан турдаҕа. Былыр былыргыттан төһөлөөх элбэх кыыс истиҥ иэйиилэрин илдьэ сор суолламмыттара буолла…
Быйылгы ыһыахха бэйэтэ илэ хараҕынан көрбүтэ кыыһа Чэлгиэҥҥэ хайдах ис санаалыын, дууһалыын таттарарын…
Билигин кэлэн төттөрү түстэххэ, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барар, киһилиин, сүөһүлүүн түҥнэри хайыһаллар. Бу олорор олоҕо төрдүттэн эһиллэн, ыт үрбэт, ынах маҥыраабат киһитэ буолар. Оҕолорун да олоҕо огдолуйар. Кинээс улахан санааҕа ылларан, бу күннэргэ түүл бит курдук сылдьар. Утуйар уута да ыһылынна. Оҕотун, чыычааҕын эмиэ аһынар, олоҕун ыһыан эмиэ баҕарбат. Сыарҕа хаара түстэҕинэ илии охсуһа кэлиэхтээхтэр. Хара накаас да буолар эбит. Кинээс абатыгар хабырынан ылла, кини ис санаатын билэрдии, Далбар Хотуна кэлэн, олорор киһини көхсүттэн кууста, үөһэ тыынна…
Хаһан да хайыахтарай, бу күннэргэ төннөр суолу сыта тура сааһылаан, тура олоро толкуйдаан көрдүлэр да, быыс хайаҕас булбатылар…
Сатахха үнүр уолаттар кэлэн аҕаларын, олох хоруо курдук саҥаран барбыттара. Ордук улахан уол ыарахан тыллары эппитэ…
Сөп ээ кыратыттан балтын кини курдук көрбүт суох, кыыс да убайыгар сүрдээх этэ. Убайа ханна эрэ бараары гыннаҕына, онньойбут этэрбэһин кэтэ сатаан киэҥ айдаан буолара. Ардыгар чугас тиргэ көрө балтын сүгэн киирэрэ. Күһүн кыстык хаар түспүтүн кэннэ көр онно буолара. Бойбоччу таҥыннаран баран, өтөхтөрүн тула кытыаннарга токутарга ииппит уонна куобах тоҥуутун эргийэн кэлэллэрэ, ол тухары балтын матаҕаҕа уган төбөтүн быктаран сүгэ сылдьара. Биирдэрэ төбөтө лэкээриҥнээн чаҕаарыы бөҕө буолара. Балтылара билигин да ачаалыыр,ыксыы да сылдьыбыттара оҕолоро сыппытыгар…
Кинээскэ уйатыгар уу киирэн, хайдах гынан бэйэтэ киирэн биэрбит хабалатыттан босхолонорун толкуйдуу сытта…
Урур аҕа киһи эппитэ, төлөрүйбэт буолара, үйэбит уларыйан истэҕэ, кырытыннардахтара…

Чэлгиэн ыһыытыыр үрэх баһыгар бараары хомуна сырытта, билигин атын Чэлгиэн, кыаллара буоллар халлааны да хастыа этэ билигин, ыһыахха Ньургуһуннуун бииргэ сылдьыахтарыттан атын киһи…
Хантан билээхтиэй Ньургуһуна атын киһиэхэ анаммытын.
Ол дойдуга уонча буолан бараары тэринэллэр. Абаҕаларын илдьэ. Арай биир күн Эдьиийдэрэ ыҥыыр атынан долгуйан кэллэ, барсаары…
Чэлгиэн да утарсыбата, Эдьиийи утары көрөн туран ким,, эн барсыма,, диэн тыла тахсыай…
Икки

күн суолга хоно хоно айаннаатылар, туох да садьыабата, моһоло суох, үһүс күнүгэр бөрө диэтэххэ бөрө буолбатах, лаппа улахаттар, модьу көрүҥнээх икки күөрт дьүһүннээх ыт баар буола түстүлэр, суол хайар курдук үөһэннэн, аллараннан сытырҕалыы сытырҕалыы илин кэлин сырыстылар. Аны өр өтөр буолбата күнү ыйы бүөлүү барыйан, тойон кыыл саҥаран чагдыргыы чагдыргыы иннилэрин хоту халыйда.
Айаннаһан иһэр дьон эттэрэ тарта, эргим ургум көрүнэллэр, тулаларын.улахан сэрэхэдийии буолла. Эдьийдэрэ айан тухары тугу да айах атан кэпсэппэтэ, арай айаҕын иһигэр ботугуруур эрэ. Былыргы оспут айан ыллыгар тохтотон, улахан кутаа отуннарда.аттарын тэйиччи баайталаан баран, туох салгыы буоларын көрөн турдулар. Манна Кыыс Хотун уокка ас кээһэ кээһэ эргиччи көттө, кутура кутура былаайаҕынан кыра кыратык дүҥүрүн охсо охсо тохтуу тохтуу илиитин үөһэ уунар, ол аайы түүтэх уот халлааҥҥа көтөн тахсар, Эбэни эргийэ көтөн иһэн буруо буолан унаараллар. Ол аайы халлаан кырсынан хатан часкыыр иһиллэн ааһар, ону кытта дьон ытаһар саҥалара иһиллэргэ дылы гынар…
Сотору улахан өтөххө тахсаллар, манна урут ураһалар манан турбуттара диэн Эдьиий ыйбыт сиригэр, уот отуннулар…
— Чэ тоойуом хайдах этигиний, бу муммут дьон куттарын, олохтоох сирдэрин булалларыгар алгыс тылынан арчылаан көмөлөс эрэ.—
Үгүс сылларга уу чуумпу иһийэн турбут үрэх баһа сир биирдэ араас эгэлгэннэн туола түстэ, удаҕан кутуран куллугуруура, халлаан диэкки хайыһан икки илиитин өрө уунан, алгыс тылынан анааран, тойук туолуута, ону кытта кылыһахтаах хомус тыаһа холбоһон бу улуу Эбэ үрдүнэн, үүт туман дуораана буолан тарҕана уһунна…
Сотору хойуу тумарык халлааҥҥа эриллэн таҕыста, онно тарҕанан сүттэр сүтэн барда, ньуу ньаа буола турбут салгын уу чуумпу буола түстэ, күөл үрдүнэн биир сиккиэр тыал сүүрэлээн ылбата, тугу эрэ иһиллээбит курдук им ньим хара чуумпу сатыылаата.
Айдарыылаахтар этэллэринэн, туох баар иҥмит, куһаҕан тыыны маҥан туман илдьэ көтөр үһү…
—Быстыбат быйаҥнаах, уостубат уйгулаах, улаҕата көстүбэт улуу Эбэ дуо дэтэн, кэнэҕэһин кэнэҕэс, кэлэн ааһар кэнчээриҥ кэпсээн гынан киэргэтэр, сонун гынан соргутар,кэлбити кэһиилээн көрсөр, барбыты быйаҥнаах атаарар. Быстан бараммат баайдаах, сомсон бараабат уулаах. Ураа муостаах ууһууругар, уунан төһүү буол, сыспай сиэллээҕиҥ сиэлэн сэгэйдин, сыһыыҥ, хонууҥ устунан…
Кэнчээри ыччаты кэскиллээ, төрүүр оҕону төлкөлөөн түөрэх кээһэн эрэбин ДОММ, ДОММ, ДОММ…—
Кыыс Хотуннара түөрэх кээстэ, сэтиилэнэн кэлбит баайтаһыннарын үөс тардан, хаанын халыттылар, иһин быардары, сүрэхтэри барытын Эбэлэригэр бэлэх,

туһах биэрдилэр.
Хомуһун быыһа үллэҥнэс собо сэмсиир, икки түргэн туттуулаах уолаттар иирэ талаҕынан өрөн, туу курдук сүрэхтээн хомус быыһыгар бырахпыттара, омуннаатахха олорор оҕо саҕачча соболор киирбиттэр…
Чэлгиэннээх түргэн тутуу муҥутааннар, өр гыныахтара дуо, биир туруору балаҕаны бүтэрэ охсон, симии оһохтоон,аал уоту алҕаан, торҕо буруо унаарда…
Биир атыыр үөрүн дойдуну иччилээтин диэн ыыппыттара, бу эмиэ туһугар сахалыы итэҕэл этэ. Сирин уотун собүлээбэтэҕинэ атыыр күнүнэн төттөрү дойдулуохтааҕа, сөбүлээн, бу дойдуга үөскээн төрөөн тэнийэр буоллаҕына эрэ тохтуохтаах…
Сэмээр кэтээн көрдүлэр, атыырдара үөрүн үүрэн түрүйэн, Эбэтин баһын атаҕын барытын кэрийэн көрдө, олохсуйар санааланна быһыылаах. Аны онно кыбыы, хаһаа туттулар. Эдьиийи эрдэ абаларын кытта киһилээн төттөрү ыытаары гыммытын кыккыраччы аккаастаан кэбистилэр. Хата Чэлгиэни кыратык сэмэлээн ыллылар. Чэлгиэн бу үлэҕэ, түбүккэ да баттата сырыттар Ньургуһунун санаабатах диэн күнэ суох буолуо. Бу сайыҥҥы ыһыахха өгүрүк төгүрүк көрөн, төбөтүн кыҥначчы соҕус туттан, сып сымнаҕас сылаас тарбахтарынан таарыйан, оһуохайдаан дьиэрэҥкэй тэбэрэ хараҕар бу баар, икки илиитин уунан атыттан көтөхтөрөн түспүтэ, бу этэ хаана сылааһын, чэпчэкитин, сибилигин ,, тырып,, гынан көтөн хаалыах курдук күөрэгэйи санатара…
Ол гынан баран кини үрдүгэр биир хара санаа түмүллэн эрэрин сэрэйбэт этэ…
Кулубаҕа хобу сиби тиэрдэр хос моонньохторо элбэх этэ, олор Чэлгиэн илиитин атаҕын кыраҕытык кэтииллэрэ. Кулуба Чэлгиэнниин утары харсыан ньуолбар өйдөөх буолан, оннукка тиийэ сатаабат этэ. Хапкаан тыҥкырайын төлө үктүүрүн кэтэһэ сылдьыбыта…
Ньургуһуну Чэлгиэнтэн тэйитэр суолу тобула сатыы сылдьыбыта, ол быыһыгар кинээһи ыкпыта түүрбүтэ,, Өбүгэ үгэһин кэһэн эрэҕин,, диэн…
Сыарҕа хаара түстэ да, кэпсэтии төлөрүйбэт, тыл барда да бас барар…
Өнү өйдүү сырыт диэн хаста да сэрэттэ, кэпсэтиини кэстэххинэ бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар, саанан да ылбыта…
Кинээс икки уот икки ардыгар кыбыллан, барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолбута. Хайдах да Ньургуһунугар, хайаан да кулуба уолугар таҕыс диэн тыла тахсыбатаҕа. Ньургуһун Чэлгиэн ыыппыт симэҕин нарын тарбахтарынан имэрийэн ылара. Үрдүгэр хара күлүк барыаран эрэрин түһээн да баттаппат этэ…

Хаһан да буоларыныы үгэс саҕаттан,,улуу добдурҕа,, дэнэр күһүҥҥү тоҥокко, саха барахсан санаата хара тыата этэ. Баай Байанайтан тугу эрэ,, дук,, гыннаран, кыһалҕалаах кыһыҥҥы күннэргэ таҥсык гынарга биир эмэ кырбас эт көстөөрөй диэн хара тыаны харахтаналлара. Чэлгиэн уолаттара тыалыы тахсыахтарын иннинэ

сылгыларын көрө таҕыстылар, өр өтөр буолбатылар, түөстэрин тылларыгар түһэрэн, эппэт кэлэҕэй дьон өрө мэҥитэн кэллилэр…
Кэлин быһаарсан улахан алааска киирбиттэрэ, дьулаан көстүү этэ. Хас да сиргэ өлбүт биэлэр сыталлара, тулаайах кулуннар кистии кистии төттөрү таары сырсаллара. Бу уоруйахтар да, түөкүттэр буолбакка анаан оҥостон өлөртөөбүттэрэ көстөрө, сорох биэлэри батыйаннан систэрин быһа охсубуттар, сорохтору истэрин тыыра тардан ааспыттар. Сорохтор тыыннаах кэлин өттүлэрин кыаммакка тура сатыыллар, хаһан да манныгы көрбөтөх билбэтэх киһи Чэлгиэн улаханнык дьулайда,салынна амырыын көстүү, икки атахтаах манныкка тиийиэ диэн санаабат даҕаны…
Хайыай буолар буолтун кэннэ, дьонун мунньан өлбүт сылгылары дьаһаттарда…
Бу аһаҕастык саныы, сэрэтии этэ.
Аны тыл уус тарҕанна, ким да тарҕаппыта биллибэт. Кинээс Чэлгиэн сылгыларын дьаһайтарбыт диэн. Тыл уҥуоҕа суох, араас сурах барыта тарҕанна…
Бу буолбут амырыын сурах Кинээскэ эмиэ тиийдэ.
Ньургуһун истэн ытыы сытта…
Саха былыр былыргыттан Дьөһөгөйгө үҥэрэ, сүктэрэ, Таҥара оҥостон. Ону итинник сэймэктээн ааһыы, киһи өйүгэр баппат улахан аньыы этэ.
Сүтүктээх сүүс аньыылаах, Чэлгиэн кими да күтүрүөн булбата…

15

Бу сурах садьык тыаллааҕар түргэнник тарҕаммыта, алаастарынан, сыһыыларынан сиккиэр тыал буолан сипсийбитэ. Хаһан даҕаны саха киһитэ өйүгэр санаатыгар, кыайар баппат быһыы майгы, хааннаах суолу хаалларан барбыта, бу улахан ирдэбиллээх, иэстэбиллээх буолара.
Өбүгэ саҕаттан өйөбүл буолан кэлбит сиэри туому итэҕэли сиргэ буорга тэпсэн кэһии, үрдүк Айыылартан айдарыылаахтарга алдьархай аанын аспыттарын, өлүү суолун өҥөйбүттэрин туоһута этэ…
Онно манна бүгэн олорор кыра кыаммат өттүлэрэ, кыһалҕаҕа киирбиттэрэ, ахсааннаах сүөһүлэрин, биир эмэ миинэр миҥэлэрин, эмиэ түүҥҥү сырыылаах, хаан олбохтоох, хара суордар хааны көрдөөн кинилэр олорор чоҥолох алаастарын өҥөйөн ааһыахтара диэн хааннара хамсыыра, ыар баттык буолара…
Чэлгиэҥҥэ биир күн муна тэнэ олордоҕуна, ааттаан суоллаан эдьиийдээтэр Эдьиийэ Кыыс Хотун хоно өрүү кэлбитэ.,, Кыыс Хотун киэһэ көрүү көрүүлэнэр,, үһү диэн им сүппүтүн кэннэ, чугас алааһынан олорооччулар тоҕо сууллан кэллилэр. Киһи барыта билиэн көрүөн баҕарар этэ, хайа хара санаалаахтар хааннаах суолу хаалларан, ыар ыалдьыт буолан ааспыттарын.
Чэлгиэни бу иннинэ Эдьиийэ сэрэппитэ,, —Эн туохха да орооһума, дьону буоларынан буолбатынан күтүрүү санаама, мэнээк ону маны тыллаһыма, тыл сэтэ сэлээнэ диэн баар, эппитиҥ эҕэрийиэҥ иннинэ эргийиэҕэ, саҥаҥ силлиэ буолан салаллыаҕа, уотунан оонньообуттарын, оҕобун сир буор сырайдаан

атаҕастаан ааспыттарын, ир суолларын ирдээн иэстэспэтэхпинэ мин буолуом…—-
Киэһэ олорор дьон соһуйуохтарын иннигэр, Кыыс Хотун кыырар таҥаһа суох, халадаай ырбаахылаах уот иннигэр, суһуоҕа субуллан, көбүс көнө бэйэтэ кынтайан, уотун иннигэр чэпчэки чэпчэкитик дугуйан кэллэ…
Уҥа илиитигэр былаайаҕын, хаҥас илиитигэр хара сылгы сиэлин чөмөхтүү тута сылдьар…
Уҥа илиитинэн көмүлүөк холумтаныгар үс алаадьыны тэлгэттэ, кытыйаттан хамыйаҕынан баһан үс сиргэ кымыс кутта…
Уот иннигэр соһүргэстээн туран, икки илиитин уунна, баттаҕа сырайыгар саба түстэ, бүтэҥи уларыйан хаалбыт куолаһа, чуумпурбут балаҕан иһигэр бүтэйдии лүҥкүнээтэ, өй дуорааныныы дуорайда…
—Истэр кулгаахтарым, көрөр харахтарым, хайа диэкки хайыстыгыт, баар буоллаххытына бэттэх кэлиҥ, ыллыктаах ыыры ыраастары, сор быалаах суолу сонордоору ыҥыртаатым…
Илбис иирээн төрдүн иччилэрин, ириэнэх суолларын ирдээри, тоҥ суолларын тордоору…
Ардай аһыылаахтарым, сүүрэр атахтарым…
Тоҕус халлаан улаҕатыттан, Аҕыс халлаан арҕаһыттан…
Атын сиртэн айдарыылаах, Үрүҥ Айыы үттэриилээх Аҕаскыт, хааннаах ырба кыбытыылаах, илбистээх илдьити ыытабын…—
Олорор дьон өйдөөн көрдөхтөрүнэ, уот иннигэр икки кынатын саратан, хараҕын уота санаадар сүрдээх киэптээх, кыыл дуу, көтөр дуу турар…
Хаҥас илиитигэр тутан турар кыс сүүмэҕин, кытарар чоххо уурбутугар хара буруо буолан үөлэһиннэн уһунна, ону кытта, хантан кэлтэрэ биллибэккэ үс хара суор хааҕырҕаһа түһээт, эмиэ буруону батыһа үөлэһинэн көттүлэр…
— Атаҕастаан ааспыккыт атырдьахха атылыннын, сэнээбиккит сата буоллун, оонньообуккут оҕус буолан сүргэйдин, саҥарбытым, холорук буолан үөлэскитин таҥнары дапсыйдын…
Аанай туонай абам да буолар эбит, Дьөһөгөй Айыытыттан арчыламмыт, өбүгэ саҕаттан өйөөн убаан, күн диэкки көрдөрөн, баччаҕа дылы баар суох, үҥэр таҥара оҥостубут, сылаас куттаан сыһыарбыт тыыммытын, кыыллыы сэймэктээн ааспыккыт иэстэбиллээх буоллун.—

Бу улуу алааска уордаах кулуба уораҕайа, барыара дагдайан, мин баарбын диэбиттии, күнү, ыйы бүөлүүрдүү багдайан турар…
Уордаах Кулубаттан куттанан, иэгэйэр икки атахтаах, алааһы арҕааннан ааһаллара, соҕурууннан суолланаллара, хараҕар таба көрбүтүн хайаан да хара хаанын уулаан, эппиккэ дылы сатыыттан тайаҕын, аттаахтан атын, умнаһыттан хараҕын уутун ылан хаалара. Арҕахтаах эһэ диэн буолуо дуо, кулубаҕа холоотоххо сытар ынаҕы туруорбат, сымыыттааҕар бүтэй барахсан буоллаҕа…
Кулубаны көрбөтөх, билбэтэх дьон сырҕан эһэ курдук суостаах суодаллаах буолуо дии саннаан эрдэхтэрэ…
Тот истээх, үөстээх баай дьону ойуулаан көрдөрөллөрүн курдук, хаһата халыйбыт, мардьайбыт

сырайдаах…
Суох бу кулуба ол дьоҥҥо ханан да майгыннаабат, кыра хачаайы, умса тутта сылдьар, өкчөйбүт киһи этэ. Үөннээх, сымнаҕас харахтаах, саҥата ньуолбара, имэрийэн эрэр курдук эйэҕэс бэйэлээх…
Ол гынан баран ити тас хаҕа, иэдээнэ иһирдьэ сыттаҕа дии, эппиккэ дылы ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр…
Бу куура хаппыт ас иҥмэтэх көрүҥнээх Кулуба киһи киэнэ кыыбаҕата этэ, чугас ыалларын чордообута, ыраахтыры ыраастаабыта. Бараммат иэһинэн бараабыта. Саас быстарыкка биир эмэ түүтэх отунан салҕаабыта, биэс сыллаах кур иэскэ киллэртиирэ. Сөбүлүү көрбүт кыыһын, дьахтары кур иэһинэн куттаан сыалдьыйаларын сулбурутара…
Кини билигин оҕуруктаах өйүнэн, Кинээһи төлөрүйбэт илимигэр сөрөөбүтэ. Кинээс күн сиригэр көстүбэтэх кэрэ кыыһын, акаары аҥардаах, бас баттах барбыт баламат уолугар холбоору. Нэһилиэк сирин уотун барытын апчарыйаары түүн күнүс утуйбат буола сылдьар…
Бэйэтэ уһун сайын бүппэт түбүктээх күүлэйэ, отчуттарыгар сутаан өлбүт собулҕаны харалыыра, биир эмэ биэ кулуннаатаҕына ону да кээстэрбэт буолара, отчуттарга сиэтэрэ. Дьэ кырдьык амырыын арбаҕастаах аллараа дойду абааһытыныы айдарыылааҕа…
Ньургуһун Чэлгиэҥҥэ үчүгэй сыһыаннааҕын истэн,Айыыны барыны умнан Дьөһөгөй оҕолорун дьаһаттарбыта, айылҕа ханнык да кыыла кини курдук ыар аньыыны ылынан итинник дьүһүлэммэтэ буолуо, онно эрэ кини наадыйбат, дьолоҕойугар оҕустарбат даҕаны, бу улахан сэттээх сэмэлээх быһыыны оҥоһуннум диэн…
Тоҕо эрэ бүгүн, туох эрэ тэһитэ кэйэн, ким эрэ таһырдьа ыҥырар саҥата баарыны истэн, хамначчыттарын иннигэр тарбачыһан таһырдьа таҕыста…
Эргим ургум көрө сатаата да саҥа сырдаан эрэр им сырдыгар туох да көстүбэт. Онтон эмискэ хараҕа Тойон Сэргэтигэр хатанна, туох эрэ батары сааллан хоройон турарын курдук. Уордайбыт уоҕар кыбдьырына кыбдьырына онно өкөҥнөөн тиийдэ, хааннаах ырба ытырыылаах батары сааллан турарын, сулбу тардан ылаары харбаабытыгар, Сэргэтэ ынчыктаан ылла, улахан хара күлүккэ кубулуйда…
Айаҕын атан турар Кулубаны кууһар курдук гынна…
Тоҕус Үйэ тухары, Кырыыс, Кырыыс, Кырыыс…
Кулуба ырбаны туппутунан сууллан түстэ…
Сарсыарда эрдэһиттэр туран былыр үйэҕэ көһүйэн хаалбыт Кулубаны Тойон Сэргэ таһыттан буллулар.
Сүрэх кыбытыылаах хааннаах ырбаны тута сытарын…
Бу сурах уоттааҕар түргэнник бүтүн улууһу тилийэ көтөн, кулгаах, харах тиийэринэн бардылар. Сорох дьулайда, сорох иһигэр үөрдэ, Кулуба хам тутар хабалатыттан төлөрүйэн. Улуустарыгар улахан сүпсүлгэн буолла, кулубалыан баҕалаах нэһилиэк кинээстэрэ баалларын биллэрдилэр. Өрө таҥнары туруу бөҕө, хата өй хаата муҥутаан Ньургуһун аҕата кыттыбата,

оҕонньорго дьиэ да иһинээҕилэр кыайтарбат буолан эрэллэр, сырыыта, айана да кыараата. Аҕа ууһунан арахсыылаах айдааҥҥа кыттыан баҕарбат…

Чэлгиэн бу күннэргэ үлэтэ хамнаһа элбээн, онно ыктаран күнүн дьылын былдьаһыытыгар сылдьар. Кыстыкка киирдилэр, убаһа араарыыта, тыаҕа барааччылары тэрийэн ыыталаата. Эрдэ тиийэн онно хаалбыт атыыр үөрүн кулуннарын араарыахтаахтар, өссө биир үөрү үүрэн бардылар…
Икки уол онно оттуу таарыйа сайылаабыттара, сылгылары көрөн, хата ол дойду куһугар, балыгар уойан молооруйан хаалбыттар этэ…
Кыстык хаар үллүктээн, сир дойду маҥан куобах суорҕанын бүрүннэ. Кинээс Кулуба уолугар кыыһын биэрэрин кыккыраччы аккаастаабыта, кырыыска барбыт дьону кытта уруурҕаһыан баҕарбатаҕа. Билигин уонна атын эдэр үөрэхтээх киһи Кулубалаан олорор. Бу эмиэ ытык киһи ыччата, төрүт киһи төрүөҕэ, аҕыйах сыллааҕыта кулуба ыһыаҕар Ньургуһуну сөбүлүү көрбүтэ, айылҕа анаан айбыт тыыннаах кубата, былдьаһыкка сылдьар бырта сыата буолбута…
Ол киһи нэһилиэктэрин кэрийэр сылтаҕыран Кинээскэ хаста да хоммута. Ньургуһуну кытта ирэ хоро кэпсэтэрэ. Кинээс бу киһи ис санаатын өтөрү батары таайбыта, сэрэйбитэ. Саҥа Кулуба үөрэхтээх киһи өй хаата муҥутаан, Ньургуһун өйүн санаатын бэйэтин диэкки иэҕэрдии санаммыта…
Чэлгиэн өлүү түбэлтэлээх дьонун түһээнин кэпсэтээри Кинээскэ кэлбитэ, мааны таҥастаах саптаах киһи сандалыга Ньургуһуну кытта кэккэлэһэн чэйдэһэ олороро, Чэлгиэн киирбитигэр туран саҥа Кулубабын диэн билсибитэ, Чэлгиэни истэн билэр эбит…
Ону маны наадатын быһаарсан баран Чэлгиэн тахсан барда, соһуйуон иһин Ньургуһун биир тылы быктаран кэпсэппэтэ…
Нэһилиэккэ да араас сурах садьык тарҕанара түргэн ээ, саҥа Кулуба Кинээскэ кэлэн хонуктуура, сири буору аннынан иһиллэ охсубута. Ньургуһуҥҥа иҥээннээн сылдьар диэн Ньургуһуну сиилээбиттэрэ, Чэлгиэннэрин аһымматтара. Чэлгиэн кулгааҕар ол хоп ыарылаахтык тиийбитэ…
Кинээс уолаттара ону истэн аҕаларын кэлэн дэлби саҥаран бардылар. Урут улахан убайа кэллэ да балтын чанчыгыттан, сүүһүттэн сыллаан ылара, бу сырыыга балтын сөбүлээбэтэх хараҕынан көрөн ылбыта, тугу да саҥарбатаҕа, Ньургуһун соһуйан эрэ хаалла, кэҥээн хаалбыт ууламмыт хараҕынан убайдарын көрөн олордо…

16

Кыыс оҕо кылгас санаатыгар, саҥа Кулубаттан ордук суох курдук санаата, урут Чэлгиэни санаан утуйар, уһуктар буоллаҕына билигин атын киһи күлүктээн Чэлгиэн ахтыллыбат буолбута, Ньургуһун сүрэҕиттэн сүппүтэ…
Бу быстах иэйии, кыыс оҕо айылҕата аһыллан, этэргэ дылы холун этэ хойдон, буутун этэ буһан, Айыыһыта анаабыт, Иэйиэхситэ иҥэрбит, Ийэ Кута ситэн, эр киһи имэҥнээх илиитэ имэрийэн,

айылҕаттан анаммыт ахтатын аһан көрдөтөр күүһүн сөҕүрүтэн, таптал истиҥ Иэйиитинэн имэрийэн ыларын түүн, күнүс күүтэр буолбута…
Бу саҥа анаммыт Кулуба таһыырдаах Кынаачай сиэнэ уордаах Уоһук уола Лэгэнтэй омос саха киһитэ көрдөҕүнэ, мааныта, көстөр дьүһүнэ кыыс дьахтар сирбэт киһитэ этэ. Кини кыра сааһыттан Дьоллоох Дьокуускайга улааппыта, ол дойду үөнүн күрдьэҕэтин, киириитин тахсыытын барытын сүлэн ылбыта. Тот оҕото дохсун, Баай оҕото бардам дииллэририи бу эмиэ кинини тумнубатаҕа, кистээн хаартыны, арыгыны батыспыта, сөбүлүү көрбүт куорат чэпчэки, сэлээр дьахталларыгар кыыбаҕатын таһаарар этэ…
Ньургуһуну көрөөт да бу ситэн ханан симэммит, иирэ талах курдук быһыылаах, таһаалаах кэрэ барахсаны анныгар баттаан ыынньаҕалата сыппыт киһи диэн санаатын ситиһээри, араастаан албаһыран хонон өрөөн ааһара, ол сылдьан хаста да уоран ким да суоҕар Ньургуһуну тутан хабан көрдө, хата биирэ өһүргэнэрин оннугар ыбылы сыстан ыт оҕотунуу ыйылаан ылара…
Бу киһи ис санаатын Далбардаах өтө сэрэйбитэ, киһитигэр хаста да этэн көртүн,биирдэрэ хата ыбылы күргүйдээн биэрбитэ. Кыыһа улахан саакка суукка киллэрэ илигинэ, олоҕун быыһаары улахан уолун ыҥыттара киһи ыыппыта…
Уол кэлбитигэр барытын ыраас мууска ууран биэрбитэ, кэпсээбитэ. Ньургуһуну саҥа Кулуба, хайдах кууһарын,тутарын хабарын көрбүтүн ахтыбыта…
Аҕаларыгар эппитин кыаллыбатын эмиэ. Уол хаана оргуйан хаһан да балтыгар күргүйдүөхтээҕэр буолуох, илиитин да көтөхпөтөх бэйэтэ, балтын холуттан ылан сахсыйан биэрдэ…
— Тыһы ыт баара ити киһи ньургунун сирэҥҥин, сиргидэх, ити ньыламан маҥан сырайдаах, туос албын дууһаҕа, кэлэ бара ииктиир иһитэ буоллуҥ дуо? Таҕылга таралыйар тэстэр иһитэҕин дуо?
Хомун сэлээрчэх, бу күнтэн миэхэ баран хотон көрөөччү буолан, саах күрдьэҕин тутуоҕуҥ. Алыс аттаахтаан, анныҥ аһыллыбыт быһыылаах…
Онтон бу оҕонньор бу күнтэн кинээстээн бүт, иттэ араас буолан, олох төрөппүт аҕам диэм суоҕа, икки атахтаах сырайын таба көрбөт гынныҥ, биир кыыһыҥ оннун туойун булбакка.—
Ньургуһун саамай ытыктыыр, таптыыр убайа ыарахан тылларыттан салынна этэ тарта, биир тылы эппэккэ хомунар аатыгар түстэ. Ийэтэ хараҕын уута таммалыы таммалыы оҕотун малын салын чөкөтө сатаата…
Аҕалара уолугар биир тылы утары саҥарбата, кыыһын уордаах уолун анныгар уган биэртин дьэ өйдөөн, саакка барбытын, аны кини кыыһын аата суола алдьаммыты ким ылыай, ыал аатыттан ааһар буоллахтара…
Кырдьык убайа Дохсун эппитин курдук балтын хара дьиэҕэ олохтообута, үрүҥ дьиэтигэр киллэрэ да сорумматаҕа. Сүөһүтүн аһын көрөр харайар дьахтарыгар кытаанахтык соруйбута, дьону

кытта тэҥҥэ хотоҥҥо сылдьарыгар…
Ньургуһун ырай олоҕо аһыллыбыта, урут хаска турарын олорорун бэйэтэ билэр буоллаҕына, билигин дьон үүрүүтүгэр киирбитэ…
Акаары санаатыгар Кулубаны кэтэһэрэ, кэлэн ылан барыаҕа диэн күүтэрэ, хайдах кини сымнаҕас сылаас илиитэ, самыытынан, ахтатынан, түөһүн туппахтыы оонньуурун саныыра, ахтара. Күннэр ааһан испиттэрэ да күүтэр киһитэ кэлбэтэҕэ. Кэлин дьэ өйдөөбүтэ, хайдахтаах ыраас иэйиитин, тапталын атын киһи кирдээх атаҕынан тэпсэн ааспытын…
Дьиэҕэ баар үлэһит дьахталлар, кинээс кыыһа диэн аһымматахтара, үлэ ыараханыгар ньаҕайыгар аспыттара, сааҕы состорон таһааран балбаахтаталлара, атыны да элбэҕи соруйаллара, бары дьахталлар, кыргыттар дьиҥинэн санаалара биир этэ, Чэлгиэн курдук сахаҕа өтөрүнэн төрөөбөтөх, киһи дьорҕоотун сирэн, сиргэ буорга тэпсибитигэр, ис истэриттэн абараллара, кыһыйаллара…
Бары көрө истэ сылдьаллара, Чэлгиэн дьоҥҥо үчүгэйи эрэ баҕарарын. Ускул тэскил сылдьыбыт эдэр уолаттары, кыргыттары бэйэтинэн ыҥыртаан, өлбүгэ сирдээн, сүөһүлээн астаан олохтоон, ыал гынаттаабыта, хаһан да дьон көлөһүнүн баттаабакка төлүүрэ. Бэйэтэ тугу да көрөн турбакка барытыгар кыттан иһэрэ, ол ньургун бэйэлээх бу сиргитэххэ кутун сүрүн туттаран, таптал ымыыта оҥостубутун, киэр анньыыта киһи өйүгэр баппат этэ…
Убайа балта урукку бэйэтэ уларыйан, таҥаһа саба илдьирийэн, бэйэтин кыайан көрүммэккэ,күлэ үөрэ туллуктанар бэйэтэ, ыран дьүдьэйэн күлүгэ эрэ хаалбытын көрө сылдьара да аһыммат этэ. Бэйэтэ итинник олоҕу талан ыллаҕа, сырыттын аны кини балта буолбатах…

Чэлгиэн ити бүтүн улууһу аймаабыт, сорох көр күлүү курдук сэтэрээн сиилиирин, сорох билэр өттө кинини аһынарын, сиртэн кэлэн баран истибитэ, соһуйуу бөҕөтүн соһуйбута. Кырдьыгын чахчытын истиэн, кимтэн ыйытыай, бары кинини сиирэ халты көрө сылдьар курдуктара.
Иһигэр улаханнык мунчаарбыта. Кыра сааһыттан иитиэхтээн кэлбит ыраас тапталын ыһан бурайан барар санаатыгар кыаллыбат этэ…
Саҥа Кулуба үрдүк аатыгар, ыарахан санааны ылыммыта. Сир буор сыйадаабытын иэстэһэр санааламмыта. Ситиспэтэҕинэ кини буолуо, сэнээбитин сэттэ төгүл ситиһиэ…
Бастакы уолҕамдьы санааьыгар субу барыах курдук өҥдөҥөлөөбүтэ…
Ону Эдьиий кэлэн быһыта, орута саҥартаан тохтоппута…
— Билигин быстах санааҕа оҕустаран онно манна тиийэ түгэнэ сатаама. Ыйааххыт, дьылҕаҕыт билиэҕэ, оҥоһуулаах түспүт буоллаххытына, куккутун, сүргүтүн биир уйаҕа ситимниэҕэ.—
Чэлгиэн сөп да диэбэтэ, сөтөҕөй да диэбэтэ. Бэйэтэ да буккулла сылдьар киһи…
Суол турарын кытта куораттаата, эт арыы тиэйэн, быстах сээкэй ылына. Урукку күлэ үөрэ сылдьара буолбатах,

хайдах эрэ кэлэрэ барара түргэтээбит, сыыдам сырыыламмыт, кэпсэтэрэ да хоччоххой,, ээх, суох,, бүттэ…
Куоракка киирэн эттэрин, арыыларын туттаран, батакыннан үөрэтэр оҕолоругар туох наадатын ылла. Кэлиини барыыны истээри Нарыйа дьонугар бара сырытта, ол дьон үөрүүннэн көрүстүлэр, аҕалбыт кэһиитин биэрдэ, арыы, эт. Ону маны ыйыталаста, билигин Тайҕаҕа сырыы эрдэ ситэ аһылла илик дэстилэр…
— Арба Чэлгиэн эһиги улууска, ити уордаах уола анаммыт эбит дии Кулубаннан,дьэ содур киһи, хаартыһыта,дьахтарымсаҕа, ити бэҕэһээ киирбитэ да хаартылыы ааспыта. Үс күлэр эмэгэтин аҕыннаҕа. Дьэ хайдах үлэлээх хамнастаах киһи буолаахтыыр…—
Биир аҕамсыйбыт киһи кэпсии тоһуйда.
— Ол оонньуур сирдэрэ биллэр дуо?—
— Чэлгиэн олоруохтааҕар ыйытта–
— Ээ барыта дьон чулуулара мустан оонньууллар, харчылааҕа, биһигинньиктэр ырааҕынан сылдьабыт,Ити Марха үрэҕин күргэтин туораабыт кэннэ, үрдүк олбуордаах дьиэ, уҥа өттүгэр киһи муммат сирэ, ала бэлиэ…—
Чэлгиэн ити сураҕы истэн Күлүгэр имнэннэ, Көкөккө эмиэ, атыттары аттаргытын, малгытын манааҥ диэн хааллартаата…
— Дьэ Күлүк хайдах этигиний, аҕыс күлэр эмэгэккин эргит эрэ, талааннаах тарбахтаргынан, чиэрбэҥ хотуна мичик аллайдын–
— Бээ биһиги ханна бардыбыт–
Үһүөн биир ат сыарҕатыгар одорон чигди суолга халытан истилэр…
— Мархаҕа улахаттар оонньууларыгар, эн бүгүн наар улууһуҥ Кулубатын туруорус, кыаллар буоллаҕына күүскэ ытырыахха, иэскэ күүскэ киллэриэххэ–
Күлүк сырайа хараҕа сырдыы түстэ, эмиэ туһугар биир идэмэрдээх, иччилээх дьарык буоллаҕа…
Олбуору тоҥсуйан астаран киирдилэр. Көрөөччү, истээччи киһи аттарын ханна баайалларын, отторун ыйан биэрдэ. Дьиэҕэ киирбиттэрэ хас да остуол оонньуу олороллор. Сорох аһыы олорор. Бары арыы сыа иҥмит көрүҥнээх дьоно, Чэдгиэннээҕи соччо дьон киирдилэр диэн сэҥээрэ көрбөтүлэр. Чэлгиэн Күлүккэ Кулуба оонньуу олорор остуолун ыйан көрдөрдө, бэйэтэ чугаһаабата. Күлүк ээр сэмээр кэтии маныы сырытта…
Дьэ чахчы харчыннан киэптээн оонньуур дьон эбиттэр. Соччо наһаа маастара тахсыбат, наар элбэх үбүнэн сабыта быраҕаттааһын. Кулуба биир куомуннаах эбит оонньууга, аттыгар эмиэ куустаһар дьоннордоох. Халыҥ харчы бааннара…
— Ким ойоҕоһуттан таайар, кытаатыҥ,бу куотар бааным,харчыттан матымаҥ.—
Кулуба хаарты көрөөччүлэри суустаата. Күлүккэ Чэлгиэн имнэннэ…
Хаартытын ырытан тиэрэ уурардыы бэлэм олорор Кулуба…
Күлүк дьон быыһынан кыбыллан киирдэ, биир хаартыны сыыйа тардан ылла…
— Быһа баан–
Дьон үөстэрин таттара түстүлэр, бу кииппэннэн сытар харчыга быһа барар акаары дуу, дии санаатылар…
— Туруорар харчыҥ?—
Кулуба дьиктиргээн көрөр, Күлүк сырайын хараҕын…
Чэлгиэн Көкөккө куду аспыт мөһөөччүгүн Күлүк илиитигэр туттарда…
— Бу баар–
Мөһөөччүктээх харчыны арыйа тарта…
Дьон оччону көрөн уһуутаһа түстүлэр.
Кулуба хаартытын тиэрэ тутта, оонньооччулар арыйдылар, суонньугун сэрэнэн сэрэнэн тарпыта Күлүк эбиэнин хотуна үүт маас ылан таҕыста…
Кулуба итэҕэйбэккэ чыпчыҥныы олордо. Били мааҥыын харчыннан киэптии олорбута ханна да суох буолла…
Таныктаах киһи хаалбата, биир эрэ остуол оонньоото, Күлүк уутугар хаарыгар киирэн үрүҥ харахтарын өрө көрдөрбөтө…
Бааныгар балачча харчыны уурда, үс киһи эһэрдии эрэнэн кургуомнаатылар…
Чэлгиэн иһигэр,, Оо Кулубаны бүтэһик көрүс,, хаартыттан көрдөһө олордо. Хаарты иһиттим дуу, истибэтим дуу диэбиттии икки киһини утуу субуу ыыталаата. Кулуба сырайа үллэ үллэ кытаран таҕыста, дьэ кыһалҕаҕа кыбылынна, манна бардаҕына, киһи аатыттан аһараллар, хаарты сокуона кытаанах, туох да төлөрүппэт.
— Сыана түһэрсэбит дуо?—
Уларыйан хаалбыт куолаһынан көрдөстө…
— Кулуба ааттаах киһи бу аайы,, ымыр,, да гыммат инигин.—
Күлүк күлүү гына гына хаартыны уурталаата. Кулуба баран таҕыста, харчытын аахпыттара аҥарыгар да тиийбэтэ…
Соторутааҕыта үөрэн көтөн эндэҥэлии олорбута ханна да суох, остуолга бүк түһэн олордо…
— Бу иэскэр үс күнү биэрэбит, бу харчыны үс төгүл эбэн төлүүгүн. Төлөөбөтөххүнэ тоҕус атыыр үөрүн, уоннуу биэлээх, сүүс сүүрбэ мөҥүрүөн ыанар ынаҕы биэрэҕин, атыыр оҕустаан. Кумааҕыта аҕалыҥ илии баттаатын.бары туоһу буолаарыҥ.—
Кулуба хайдах да буолуон булбакка олордо, үөһэ көтүөн кыната суох, сиргэ тимириэн, сүр күүдээх буолбатах…
Кураанах хараҕынан дьону эргиччи көрдө, дьэ Чэлгиэни өйдөөтө, бу турарын кумааҕыны тутан, силлибэт сирииттэн ылларбытын дьэ сэрэйдэ. Баламат быһыытыгар киһи үс кырыылааҕын, күлүгүн быһа хаамаары хаптарбытын…

Түүн ортото түһэр ыалыгар Кулубаны аҕалан бырахтылар, суккуруур тыына эрэ баар киһини, дьиэлээхтэр соһуйан тула көттүлэр. Утуйар кэлиэ дуо бары турдулар…
Үнүргэ дылы күлэ үөрэ сылдьыбыт киһи, хара күлүк буолан суккуруур дууһата эрэ хаалбыта, көрөргө ыарахан суол…
Син кэнники киһи курдук итии үүттээх чэй иһэн бэттэх кэлэргэ дылы гынна, хайдах буолтун ыйыттылар.
— Хаартыга күүскэ түһэрдилэр, үс күнүнэн үс төгүл элбэҕи төлүүр үһүбүн, Ону кыайбатахпына, тоҕус атыыр үөрүн уоннуу биэлээн,сүүс сүүрбэ мөҥүрүөн ыанар ынах биэриэхтээхпин,атыыр оҕустаан. Олох ыал устун ыыттылар. Кыһалҕа да буолар эбит–
— Бээ ол киммитий, оннук баламат быһыылаах, сиэр туом диэни умнубут–
— Чэлгиэн диэн–
— Холорук дуо?!!!—
Дьиэлээх күргүйдүүр курдук хаһыытыы түстэ…
— Ол Холорук ылбычча оннук киһи буолбатах, иннин кэннин хайына сылдьар

киһи,киэҥ өйдөөх санаалаах, быстахха киирэн биэрбэт киһи. Эн туох эрэ аньыылааҕыҥ харалааҕыҥ буолуо, ол иһин эйигин ир суолгун ирдээн киирбит эбит–
Кулуба быстах остох, одоҥ додоҥ Чэлгиэн иннин быһа хааман олоҕор орооспутун кэпсээтэ…
— Оо кэм буолуо ол иһин, кэм ахтаҥ айдааныгар сөрөнө сырыттаҕыҥ, күн сарсын Кулубаттан аккаастан уонна иэскин төлөс, төлөөбөккө онно манна куотуом, мундуйданыам диэн искэр да, таскар да санаама. Холоругуҥ илиитэ атаҕа уһун буолуо…
Оо кэм буолуо Холоругунан оонньуу сырыттаҕыҥ. Аатын суолун да өйдүөххүн, ыйдаҥардар бастаах буоллаххына,, Холорук,, саха киһитэ сатаан санаабат иччилээх тыала. Билэн бар дьоно сүрэхтээтэхтэрэ–

Чэлгиэн куораттан кэлээт, кинээс уолугар Дохсуҥҥа барда, кинини үөҕэр таныыр санаата суох, киниэхэ наадыйбат. Күҥҥэ көрбүт көмүс чыычааҕа, ыараханнык ыалдьан суорҕан тэллэх киһитэ буолтун истэн, сатанар буоллаҕына ылан кэлэрдии барда. Айанын тухары бэйэтиттэн бэйэтэ кэлэйдэ, үөҕүстэ. Тапталын, иэйиитин харыстаан киһилии сыһыаннаһан бара, кэлэ сылдьыбакка, наар айан, байар иһин дуу, туох эрэ туһугар дуу, түүннэри күннэри харбыалас да харбыалас. Түмүгэ ити баар…
Ньургуһун Чэгиэни көрөн хараҕын уута иэдэһинэн сүүрдэ, саҥата суох ытыы сытта. Чэлгиэн көтөҕөн таһааран эһэ тэллэххэ сытыарда, бөрө саҕынньахха суулаата,дэлби хайда,Дохсун балтын тахсан атаарда, сүүһүттэн сыллаата, оҕотун аһынан сүрэҕэ ытыы турда…
Чэлгиэн Ньургуһуну көтөҕөн киллэрэн сытыарда, Эдьиийэ кэлэ охсубут. Чэлгиэни таһааран бэйэтэ кыыһы эргитэ сылдьан көрдө иһиттэ…
Киэһэ көмүлүөгү тигинэччи отуннулар…
Абаҕалара эмиэ кэллэ, Саҥа тыллан тэтэрэн сибэккилии симэммит, киһи эрэ таптыах үрүмэччилии тэлээрэр бэйэтэ, хагдарыйбыт Ньургуһун киһи аатыттан ааһан, ыран дьүдьэйэн сытара көрүөхтэн сүөргү дьүһүннээҕэ…

17

Кыһыҥҥы күн саҥа суһуктуйан, быһах биитинии кылбайа сырдаан эрдэҕинэ, хараҥа халлаантан быстах былыттыы тэлээрэн, багдайбыт балаҕаттар иннилэригэр, биһиги баарбыт маанылар, кыахтаахтар диэбиттии халлааҥҥа харбаһар турар сэргэлэр, саамай бөдөҥнөрүн, суоннарын үрдүгэр сахсас гына олоро түстэ, улуу көтөр түспүт ыйааһыныттан, сэргэ барахсан ыараханнык ынчыктаан ылла. Икки уоттаах сытыы харах, утары турар дьиэни тобулу көрдө, сотору икки кынатын сараппытынан сиргэ ыстанна, даллах, даллах гынан өрө көтөн таҕыста, сотору хараҥа халлааҥҥа сүттэ…
Дьиэ иһигэр утуйа сытар дьону киһи баттатар ыһыыта-хаһыыта барыларын туруортаата. Хаҥас сыппыт хамначчыт, сөҕүрүйбүт чоххо, хаппыт хардаҕастары уурбута, сотору тачыгыы умайан, уот үөрбүт курдук өрүтэ эккирээн, балаҕан иһин сырдатта,

кыыма кытыастан, хараҥа хараҥа халлааҥҥа көттүлэр, урааннан хойуу туман буолан тымныы дьыбарга уһунна…
Бу балаҕан туллар тутааҕа,тойон өһүөтэ ,,Таһыырдаах,, туран анаан оҥоһуллубут өйөнөрдөөх,бастары баҕастары сылдьар, мойбордоох хара эһэ тириитэ тэллэхтээх устуулугар олорон, аал уота оонньуурун көрө олордо…
,, Уордаах,, кэлэн аҕатын аттыгар турда,
— Киирэр тахсар дьоҥҥор эт, халлаан сырдаатаҕына бэйэм тахсан суолу ииһи хайыам, Сэргэлэргэ чугаһаабатыннар–
Билигин да түүлүгэр киирбитэ көстөр, былыр үйэҕэ умнуллан туман буолан көппүт, кыргыс үйэтин иччилээх, илбиһэ тоҕо киниэхэ ала чуо кэлэн хараҕын уотун хатаата. Туох хараҥа аньыыны хараны оҥорбуттарыгар үөлэстэрин өҥөйдө…
,, Таһыырдаах,, икки киһиэхэ өйөтөн сэргэлэри сирийэн көрдө…
Кыыл дуу, көтөр дуу сэргэттэн ыстанарыгар хара сиригэр дылы батары үктэммит, үстэ ойуолаабыт суола көстөр, ону кытта хаарга кынат сурааһыннарын хаалларбытын, хааман көрдүлэр, тоҕус ыллар хаамыылаах эбит, кынат даллайыыта, сөрү диэн сөхтүлэр, бэри диэн бэркиһээтилэр…
Былыр эдэр сааһыгар күннээн күөнэхтээн сылдьан, саҥа ыал буоларыгар туруорбут, ааттарын ааттатар Сэргэлэригэр үс куорсун кыбыллан турарын көрдө, үрдүк буолан уола ,,Уордаах,,ылан биэрдэ. Үһүөн атын атын өҥнөөхтөр. Биир маҥан, иккис эриэн, үһүс хара…
— Оо бу туох аньыыбытыгар кыргыс кыыла , үгүс үйэлэргэ умнуллубут хара бэлиэни быраҕан барда–
Уолун, сиэнин диэкки билигин да уоттаах хараҕынан батарыта көрөттөөтө…
— Аанай туонай абам да буолар эбит, кырдьар кырыыһа киирэн, кылыым кыараан, кыайан эһиги хардыыгытын манаабакка, бу үлүгэр өскө киирдэхпитий. Ыал аатыттан ааһар буоллубут, үс күнү биэрбиттэр, онтон үс сүһүөх сарбыйар сааныыта–
Таһыырдаах мэктиэтигэр мэнэрийэн барда, улуйан да ылбахтаата, кэнэҕэс ынчыктыы ынчыктыы умса түстэ. Хараҕыттан уу таммалаата, үйэлээх сааһыгар киһи буолан төрүөҕүттэн ким да кини үс бараа күлүгүн быһа хаама илигэ, дэлэҕэ,, Таһыырдаах,, диэхтэрэ дуо, ону баара кырдьар сааһыгар, аҥар атаҕынан иинин буорун үктэнэн турдаҕына, тэҥсик быраҕан бардаҕын, икки атах буолбатах, кыргыс кыыла…
— Былыр этэр буолаллара, туохтан да кутталлаах,, илбис,, илдьитэ дииллэрэ. Удаҕан, ойуун кыайбат, атын айдарыылаах, үөһэттэн анаммыт куттаах, сүргэлээх, кыргыс кыыла иччилээх дьоҥҥо баар буолар дииллэрэ.
Хайаларын Боотур тыынар куттаах киһи күлүгүн быһа хаамтыгыт–
Өһөхтөөҕүнэн дьонун эргиччи көрдө, онтон хараҕа сиэнигэр Лэгэнтэйгэ хатанна…
— Туйах хатарар уолланныбыт дии санааббытым, аана суох алдьархайга, иэнэ суох иэдээҥҥэ тэппит эн эбиккин дии, сир быта, уу оломун билбэккэ эрэ, хайаларын

кытта хатыстыҥ, хара суор буолан көхсүбүт хаанын супту уулуохтара,собулҕа гынан соһуохтара…
Омолуйа оҕус эрэй эрдэтинэ, Өбүгэ саҕаттан баччаҕа дылы сурах садьык буолан кэллэҕэ, ханыытыгар хара аньыыны оҥорон иэстээх күүстээх буоллаххына, ити илбис кыыла үөһэттэн түһэр дииллэрэ. Ханнык Улуу киһи удьуоругар иэскэ киирэн, ир суолгун ирдээн кэллилэр?—
Уордаах сиэнэ умса көрөн турда, туох алдьархайга бэйэтэ билбэтинэн киирэн биэртин санаан иэнэ кэдэҥнээтэ, тымныы ууга түспүт киһилии титирээн ылла. Уот иннигэр туран…
— Саҥарыаххын тылгын туох тылбыйда, үөнү оҥороргор өйүҥ санааҥ тобуллар дии–
Лэгэнтэй быстах өстөх туох буолбутун быһыта орута кэпсээтэ. Хаартытын иэһигэр тиийэ…
— Уу үөн хаата тыллаахпын диэн тылыбырыыр ээ, ол туох оннук Улуу киһиний ол–
— Билбэппин Чэлгиэн аата, кыралаан ону маны гынан, көмүстээх Тайҕаҕа да сылдьар быһыылаах–
— Онон бүттэ дуо дьиикэй, киһи икки ааттаах буолар, биир кутун сүрүн бөҕөргөтөр бэриэтчиктээх аата–
— Дьонтон иһиттэхпинэ Холорук дииллэр–
— Туох даа,?!!!—
Ити ааты истээт олорор оҕонньор охто сыста, уҥуох уҥуоҕа тымныы ууну уулаабыт сылгылыы, халыр босхо барда…
Ити мэнээккэ бэриллибэт ааты бу кырдьар сааһыгар, кырдьаҕас эһэтиттэн элбэхтик истибитэ. Былыр кыргыс үйэтигэр ,,Холорук,, диэн өлбөт үөстээх, урааҥхай ууһун илин сылдьар, илбис эҥэрдээх Боотур үөскээн ааспыта диэн үһүйээн курдук кэпсээн хаалбыт,, Мин быстыбат быйаҥнаах буолабын, сир үрдүттэн сүтэн оһон хаалбат ситимнээх силистээхпин.кэнэҕэһин кэнэҕэс, номнуо хойут,, Холоругу,, умнуннарбаттыы мин сыдьааннарым кэлэн ааһыахтара. Онно илбис кыыла аргыс буолуо, атаҕастаабыты аллара үтэйтиэ, ордуҕурҕаабыты оннуларын буллартыа, сата баһа буолан сааллыаҕа, тыалынан киирэн Холоругунан таһаартыа,,
—Ол Улуу удьуору атаҕастаан, акаарыгар тэптэрэн,, Холоругунан,, оонньообуккун.—
— Өлүөхпүт дуо, ыар ыалдьыт үктэнэ илигинэ, иэһи күүһү төлүү охсуҥ…
Суутунан, сокуонунан кииримэ тахсыма, күлэ күлэ күлбүтүн көтүтүөхтэрэ, хабырына хабырына ииммит буорун дьаптайыахтара. Илбиһи иҥнэри үктээн киллэрбиккин, алдьархайы аанын аспыккын–

Чэлгиэн ону маны улаханнык баардыылаабакка сылдьар, кини санаата Ньургуһуҥҥа эрэ. Ис туруга тымныйыыта улахан буолан, абаҕата отунан, маһынан эмтии сатыыр. Эдьиий да кэлэн көрөр истэр. Манна ханнык да абааһы да, айыы да сөрөммөккө, кыыс оҕо ыраас тапталын, истиҥ иэйиитин, түөрэ үктээбититтэн хомойон кэлэйэн, быстах санааҕа киирэн бэйэтин көрүммэт этэ. Дьон истэригэр Чэлгиэни хайгыыллар,, маладьыас киһи эбит, бүдүрүйбүтү да өйүүр, өйдүүр,, кырдьык кистээбэккэ эттэххэ, Чэлгиэҥҥэ сананааччы

кыыс, дьахтар элбэх этэ. Кини сүрэҕэр биир эрэ киһи баар. Онтуката өйө суох, күн–түүн бэргээн суорҕан тэллэх киһитэ буолбута, улаханнык санаатын оонньото. Аны үнүр Таһыырдаахтан илдьит кэлэн барта, били иэһигэр. Чэлгиэн соһуйбута даҕаны, итиччэ улгумнук буолунуохтара дии санаабатаҕа. Арай сурах хоту киһи үөйбэтэҕин кэпсээн ааһаллар, кырдьык эрэ, сымыйа эрэ, ким билиэй.
Отун суоттанан көрдө, сылгыга баар курдук уонна элбэх хаһыылаах сиргэ антах аһарыахтара, ынахтары нэһилиэккэ ким баҕалаахха түҥэттэ, күһүҥҥү хаһаас арыыга. Көрбүт дьон уонна оҕотун ылан хаалаллар, арыыны аҥардаһаллар, ол гынан баран үгүс өттө бэйэтэ баран туттаран, тугу этэллэрин аҕаларга кэпсэттилэр, онон сүөһү былдьаһык буолла. Олох кыаммат аҕыйах сүөһүлээх дьоҥҥо биирдии ынаҕы босхо биэрдэ, отторо тиийбэт ыалга быстарыкка от ылалларын көҥүллээтэ. Киһи барахсан кыраттан да үөрэр ээ…
Чугас нэһилиэккэ,,сыылынай,, отоһут дуу, эмчит дуу баар үһү диэни истээт, өр гыныа дуо аллаах атынан, начаас өрө харбатан тиийдэ, эр киһи буолуо диэбитэ эдэрчи күп күөҕүнэн көрбүт дьахтар эбит, өссө мантыкаҥ үөрдээри сахалыы одоҥ додоҥ саҥаран доҕолоҥнотор, истэргэ көр баҕайы. Чэлгиэн наадатын додо курдук нууччалыы быһаарсар киһи, хата эмчитэ үөрдэ, чугас сирин истэн барыста, ыраах көҥүллээбэттэр үһү…
Суолга улаханнык тугу да кэпсэппэтилэр, Чэлгиэн тиийэ охсоору ыксыыр…
Ньургуһуну эргитэ сылдьан иһиллээтэ, иһин үөһүн баттыалаан көрдө…
Абаҕата хайдах тугунан эмтиирин көрдө, ыйыталаста. Чэлгиэн төттөрү таары тугу саҥаралларын тиэрдэр. Саха дьоно анал үөрэҕэ суох буолан баран, киһи туга ыалдьарын, хайдах тугунан эмтэниэхтээҕин билэллэрин сөхтө, бу айылҕаны кытта алтыһан уһун сылларга отунан маһынан эмтэнэн, бу чысхааннаах, хаар үллүктээх муус дойдуга үөскээн тэнийэн эрдэхтэрэ дии…
,, Ойоҕостоппут,, икки өттүн хам туттаран тыҥата улаханнык тымныйбыт диэтэ. Абаҕалара эмиэ инньэ диир…
Туох эрэ кумааҕыны толордо, Чэлгиэҥҥэ биэрдэ…
— Куоракка саҥа эмтиэкэ аһыллан үлэлээн эрэр, онтон бу эмтэри аҕаллахха көмө буолуоҕа–
Оччону истэн баран Чэлгиэн олоруо дуо, икки чэпчэки сыарҕалаах атынан айаҥҥа туруннулар, биирдии ат сулумах сэтиилэннилэр…
Сир ортотугар аттарын уларытан, сыарҕаҕа кэлбит аттарын ыалга сынньата хааллардылар…
,, Эмтиэкэлэрин,, син ыйдаран булла, манна үөйбэтэҕи, ахтыбатаҕы барытын биэрдилэр. Туох эрэ таас иһиттэри, эмиэ да иннэ курдуктары, олор бары тимир иһиттээхтэр. Барытын сэрэнэн суулаан сыарҕаҕа анал сундуугар угунна, төттөрү дойдуларын быстылар…
Ууну кытта алаадьы хабыалыы сырыттылар.
Урут таһаҕастаах атынан уонча күн

сыннарар сирдэрин, үс түүннээх күнүнэн эргийдилэр.
Ааллаах аттары солбуһуннара сылдьан кытаанах маахтатыы…
Эмчиттэрэ баар эбит, күөх хараҕа төгүрүйүөр дылы соһуйда. Кэлбиттэрэ түргэниттэн. Ыарыһахтан дьону таһаартаата, бэйэтэ эрэ хаалла Лэгэнтэйдиин…
Чэлгиэн олоруо дуо айаҥҥа бараары бэлэмнээтэ дьонун. Барыта саҥа сыарҕалар,модьу таҕа, сыҥаахтара аллараннан тимир илиистээх. Куоракка да атын да сиргэ, анныгар тимир туйахтаах аттары көрбүтэ,, боккуоп,, диэн ааттыыллара, ону үтүгүннэрэн аҕыйах акка туйахтарын түгэҕэр тимир ууһугар оҥотторбута, билээри, көрөөрү, үчүгэй диэтэхтэринэ кэлэр сылларга айан аттарыгар оҥотторуллуо…
Ити курдук биэс алта хонук ааһа оҕуста. Биир күн таһырдьа түрбүнэ сырыттаҕына Чэлгиэни дьиэҕэ ыҥырдылар.
Киирбитэ дьиэ иһинээҕилэр сырайдара харахтара сырдаабыт. Тас таҥаһын устан иһирдьэ киирдэ, Ньургуһун көрө сытар эбит, бу кубарыйбыт, наһаа ырбыт дьүдьэйбит сэгэрин көрөн Чэлгиэн сүрэҕэ хамсаата, аһынан хараҕа ууланна,саҥата суох тобуктуу түһэн доҕорун кууста…
Ньургуһун синньээн хаалбыт илиитинэн, сэниэтэ суох моонньуттан кууста, саҥата суох ытаан, икки хараҕын уута иэдэһинэн сүүрдэ…

18

Дохсун- быһымах санаатыгар, баар эрэ күн сиригэр көрбүт суос соҕотох күн чөмчүүк балтын, быстах санаатыгар оҕустаран, кыратык үөрэтэ түһээри гыммыта, үлэлээн хамсаан эрэйи кыһалҕаны биллин, бэлэмҥэ иһэ тотон, арааһынай буолар, эр көрдөөбүтүн кэһэтиэм диэбитэ, билигин баардара суохтара ити буолан, өлөр тиллэр икки ардынан тыын былдьаһа сытарын санаатаҕына сүрэҕэ ыалдьар, дьон көрбөт кэмигэр хараастан, ис иһиттэн уйадыйан ытаан да ылар. Балта онньоччу үктээбит этэрбэстээх сайыһаан ытыы ытыы арбайа сүүрэн иһэрэ хараҕар бу баар. Оҕолорун биирдэ эмэтэ ис дууһаларыттан аһыллан киһилии кэпсэттилэр дуо? Суох. Барыта бэйэлэрин эрэ иннилэрин көрүнэр иһин түүнү, күнү былдьаһыы. Балта сыппытын истибитэ да саатар киирэ сылдьыбатаҕа, өчөһө сытар, сыттын диэн буолбута. Алдьархай ааҥнаабытын кэннэ биирдэ өйдөөбүтэ, тугу оҥорбутун…
Ис сүрэҕиттэн Чэлгиэҥҥэ махтаммыта, киэҥ дириҥ өйдөөх санаалаах, күннээҕиннэн олорбокко, ырааҕы өтө көрөр, олох хаамыытын, хас хардыытын ыйдаҥардар эбит…
Кинилэр бүгүн ис тотто да бүттэ, ити бүдүгүрэ кырдьан эрэр оҕонньордоох, эмээхсиҥҥэ найылаан балтыларын олоҕор кыһаллыбатахтара ити баар. Өссө туохха туохха тиэрдэр…
Сурдьулара хам түм кэлэн бараллар, убайдарын утары биир тылы быктарбаттар, балтыларын аһыммытарын иһин, бэйэлэрин эмиэ буруйданаллар…

Чэлгиэн айаҥҥа бараары, Ньургуһуҥҥа киирэ сырытта, кыыс имин хаана кэлбит, иэдэһэ тэтэрбит, кубарыйа хаппыта ааспыт…
— Ньургуһун мин бардым, хас ый буолан кэлиэм биллибэт, арыый турар олорор буоллаххына дьонуҥ ылыахтара–
Ньургуһун утары көрө сыппыта, Чэлгиэн саҥатын истээт түҥнэри хайыста, тугу да саҥарбата, үөһэ тыынан ылла…
Олорбохтоон баран Чэлгиэн тахсан барда, кэтэһэн турбут сыарҕалаах аттар, аартык диэкки субустулар…
Чэлгиэн Дохсуҥҥа илдьит ыыппыта, күн уһаатаҕына, балтын ылан оҕолоотун диэн…
Дьиэтигэр тутан олоруон, дьон кирдээх хобо сибиэн буолан киириэ, араас тыллаах өстөөх дьон бааллар. Ийэлээх, аҕа истиҥ иэйиилээх алгыһын ылбакка кыыс оҕо атын ыал модьоҕотун атыллаан киирэрэ былыр былыргыттан, өбүгэ саҕаттан улахан аньыылаах, кыбыстыылаах да буолара. Ааттара суоллара барара…
Чэлгиэн бэйэтин үрдүгэр хара былыт халыйан эрэрин хантан билиэй…

,,Таһыырдаах,, уолугар кэп туонан, ыарахан тыллары ыһыктыбытын,,Уордаах,, улаханнык дьолоҕойугар оҕустарбатара, аҕыс үйэ тухары айаатаабыт, тоҕус үйэ тухары тоҕуоруйан үөскээбит, улуу,, Томторугар,, туга ханныга биллибэт, иннэ кэннэ көстүбэт, бэҕэһээҥҥи бэтэнээски, саах үөнүнүү үрдүлэригэр үҥкүүлээн ааспыта кыһыыта, абата сыттаҕа дии. Хайдах гынан хараҥа хаанын халытан иэстэбиллээх буолары, сыта– тура сыымайдаата, тура олоро толкуйдаата…
Ити хара санаатын уолугар Лэгэнтэйгэ,, чып,, кистэлэҥинэн тиэрпитэ…
— Нохоо дьэ ити Холорук ыт ыамата, үрдүбүтүгэр чохчойон ааспытын көр абатын кыһыытын. Ити эһэҥ оҕонньор ону маны буолары буолбаты аньыырҕаабыта буолан, хаарыан көмүс көлөһүммүтүн, күүс өттүнэн былдьаан үүрэн түрүйэн баттара атаҕастабылын. Биир бэйэм ытыс да хаары утары уунуом суох этэ. Дьэ өлбөт сүппэт сүбэни ыллахха сатанар, балай эмэ куоракка сыбыытыыгын, биир эмэ билсэр, охсор илии, тэбэр атах гынар атастааххын дуо?
Уонна ити сыа быыһыгар былчырхай буолан бу айыылаах оҥорбут тыһы бычаһары, илииҥ сылааһын биллэрэн сыһыппыт буоллаххына умна илигэ буолуо, ити Холорук иннин быһа түһэн ойох ылардыы оҥоһун,, ээх,, диэтэҕинэ ол кэннэ түҥнэри хайыһан кэбиһиэхпит, онно көрүөхпүт сырайдарын харахтарын.—
Лэгэнтэй куоракка киирэн, урут бииргэ иһэ аһыы сылдьыбыт урдустарын булан, ырааҕынан эргитэн, хаан уллуҥахтаах, хараҥа сырыылаах хабарҕа быһааччылары ыйытта. Босхо арыгыны иһэ олорор дьон айахтара аһыллан, кэпсээн үллэҥнэтэ олордулар. Биир хараҕа эргэлээх кыҥаан көрө сылдьар киһи…
— Хачыгырас харчы туһугар, тугу да оҥороллорун кэрэйбэт дьон бааллар. Мин аймаҕым үчүгэйдик билэттиир.—
— Киһи эрэнэр дьоно дуо?—
— Эркин курдук эрэниэххин сөп, кинилэр үҥэр таҥаралара, кыһыл көмүс манньыат,—
Ол дьону бэйэтэ сырай харах көрсө сатаабата, биллиэн көстүөн баҕарбата.

Эргэлээх харахтааҕы бэйэтин ыҥыран чөкө кэпсэттэ. Чэлгиэн ханна хаһан кэлэн ааһарын ыйан, хайан көрдөрүөх буолла…
Эрдэттэн өл хаптаран уонча манньыаты кутан биэрдэ. Анараа дууһа илиитэ сап салыбырас, уҥуоҕа халыр босхо барда. Аҕыйах хонон баран Чэлгини кэлбитин истэн, ыраахтан көрдөрөн биэрдэ, соруга туолбут киһилии үөрэн,, мүчүк,, гынна, икки илиитин мускунна, дьалты хаамта, аны Чэлгиэҥҥэ барар сирин маныыр, кэлэр сирин кэтиир, хас кылыытын ааҕар дьону анаатаҕа…

— Чэлгиэн түүл бит куһаҕан, кэнники кэмҥэ, биһигини ким эрэ кэтиир, маныыр курдук–
Биир күн Көкөт хонук сирдэригэр кыбыыга сылдьан Чэлгиэҥҥэ сибис гынна,
— Оччоҕо хонукка мантан ыла аттарбытын биир биир манаан көрүөҕүҥ. Кырдьык сир халлаан икки ардыгар көлөтө суох хааллахпытына иэдээн үөскүүр—
Алгыс түүн ортото сыарҕа үрдүгэр тулуубу тэлгээн, куобах суорҕаны бүрүнэ сытан иһиттэҕинэ, хайдах эрэ сылгылар тыастарыттан ураты, тыас баарын курдук иһиттэ. Хараҥаҕа ый сырдыгар көрдөҕүнэ, үс күлүк сыбдыйан уһаан кылгаан көстөллөр. Саалаах да дьон диэкки туһаайан ытыан илиитэ барбата,
— Кимнээхтэргитий?—
Ону кытта даҕаспытынан саа тыаһа түүҥҥү дьыбарга бүтүгүрүү түстэ. Алгыс санна,, ньир,, гына түстэ, кыбыыга сылгылар сырыстылар. Дьиэттэн дьон сырсан таҕыстылар, сотору ыраах аттар туйахтарын тыаһа, анньыыннан кэйэр курдук хоочугуруу турда. Алгыһы дьиэҕэ көтөҕөн киллэрдилэр. Буулдьа хаҥас былчыҥ этин дьөлө көтөн ааспыт. Далга икки аттара тыыллыы тэбэ сыталлар. Чэлгиэннээх улахан кыһалҕаҕа киирдилэр, саппаас ата суох хааллылар. Өлбүт сылгыларын дьаһайан баран сыарҕаларга үллэрэн тиэйдилэр, айаннара лаппа бытаарда. Санаалара биир эрэ этэ, мантан хас күн айаннаах сиргэ баар Тайҕа чугаһыгар баар баай олоҕор тиийдэрбит диэн…
Бу айан улаханнык эрэйдээбитэ, сыарҕаны үрдүк мынааннарга кыайбакка, бэйэлэрэ эмиэ сосуһан тахсар кыһалҕалара үөскээбитэ, мыраантан түһүү биир сор этэ, сыарҕа үтүрүйэн ат оһоллонуох курдуга, аты сыбыдахтаан, олгуобуйатын таҥнары эргитэн, соһуллан түһэллэрэ, солбуйар ата суох аттара лаппа мөлтөөбүттэрэ, ырбыттара дьүдьэйбиттэрэ, олох туран хаалаары куттаабыттарын иһин, биир сэниэлээх соҕус аты сыбыдахтыы мииннэрэн Күлүгү көмө көрдөтө ыыппыта, хата этэҥҥэ үс хонугунан, Күлүк үстүү эттээх аты сэтиилэнэн кэлэннэр өрүһүйбүттэрэ. Икки уол кэлсибит, сып сап эттээх аттары көлүйэн, ырбыттары сэтиилээн этэҥҥэ дьонноох сири булбуттара…
Бахсы баай үөрүүннэн көрүстэ, бу ырбыт дьүдьэйбит, бырдылара быстыбыт дьоҥҥо төһө кыайарынан көмөлөстө…
Абаҕалара арбаҕас бастаах Үрүҥ Айыы ойууна Өксөкүлээх кэлэн Чэлгиэни кытта кырыыга

бэйэлэрэ эрэ кэпсэттилэр…
Чэлгиэн биир тылы утары эппэккэ сиэннэрин сиэмэх кыыллыы ойуунтан күрэтиигэ көмөлөспүтүн иһин төлөммөт иэстээх курдук сананаллара уонна Чэлгиэн киһи быһыытынан көнөтүн, үлэһиттэрин кытта тэҥҥэ сылдьарын, үлэлиирин сөбүлүүллэрэ…
— Чэлгиэн эҥин араас идэлээх дьон элбээн эрэллэр, манна биир кыыс оҕо кэлэр барар, хантан кэлэрин барарын ким да билбэт оҕото быһыылаах, дьэ ол дьикти идэлээх, хаартыннан көрөн олорон, олох бу баар курдук дьон дьылҕатын кэпсээн биэрэр. Дьикти оҕо, эйигин хантан истибитэ буолла, ыйыталаспыт үһү, оннук киһини билэҕит дуо диэн–
Чэлгиэн соһуйа иһиттэ, хантан билэн көрөн туоһуласта.хонон өрөөн сынньаннылар, эбии ат атыылаһан аҕаллылар. Ыбыт сылгылары манна аһылыкка хаалларардыы кэпсэттилэр.
Иккис киэһэлэригэр аһаары ампаалыктаһа сырыттахтарына ыарахан кырыарбыт халҕаны нэһиилэ аһан кыра дьүдьэх таҥастаах кыыс иһирдьэ төкүнүс гынна түстэ, чугас олорор киһи Күлүк өрө тардан туруорда. Кыыс сытыы өйдөөх хараҕынан дьону эргиччи көрдө, Чэлгиэҥҥэ чуо кэлэн өрө мыҥаан туран,
— Өр да эйигин көрөөрү кэтэстим–
— Ол миигин хантан билэн көрөн кэтэһээхтээтиҥ–
— Бэйэм эрэ билэбин, эн абааһы көрбөт буоллаххына бу күнтэн эйигинниин барсабын–
— Тоойуом онтон дьонуҥ, төрөппүттэриҥ?—
Чэлгиэн олох соһуйан бөтө бэрдэрэн олордо.
— Кимим да суох, эбэм тонус эмээхсинэ оннук киһини бул, дьонноох сиргэ тиий, киһи төрдө буолуоҕуҥ, быстыбат ситиммитин салгыаҕыҥ диэбитэ–
Чэлгиэн сөрү диэн сөхтө, аны айан ортотуттан, суол тоҕойуттан кыыс оҕолонон тиийэн дьонун соһутууһу.
Кыыһы аһына да көрдө, сандалыга ыҥыран аһатта,
— Сөп барсаар, манна кэтэһэҕин дуу, айаҥҥа сылдьыһаҕын дуу?—
— Суох барсабын, баҕар көмө да буолуом–
Чэлгиэн иһигэр бу кыра оҕо туох көмөлөөх буолуой, иирбэ таарба эрэ буолуоҕа…
Чэлгиэн санаатын таайбыттыы кыыс,, мүчүк,, гынна…
— Баҕар кыраҕа көмөлөөх да буолуом–
Чэлгиэни сытыы баҕайытык көрдө…
Чэлгиэн хантан билээхтиэй, бу эмиэ биир киһи кэлбэт сириттэн кэлээр диэн Айыылар анаан ыыппыт оҕолоро, киниэхэ дурда, хахха буолуохтааҕын…
Чэлгиэн хара маҥнайгыттан кыыһы көрөн истэн, таҥаһын сабын бэрийбитэ, атын баҕайытык таҥнан кыыспыт, саарба тириитэ саҕынньаҕа, киис чомпой бэргэһэтэ, хара таба тыһа этэрбэстэнэн, бойбойон киһи эрэ таптыах оҕото уоһа боллойон турара, киһи күлүөх курдуга…
Этэргэ дылы,, бириискэ,, эмиэ биир туспа сокуоннаах, суруллубат ыйаахтаах дойду. Манна буоллаҕа дии хараҥа хаан халыйар сирэ, бары даҕаны байар туһугар баардарын суохтарын барытын быраҕан бу ыар тыыннаах, хаан ыллыктаан,халбас харата миҥэлээх сири буллахтара…
Кэпсэтиилээх дьоннор аҕалбыт

эттэрин, арыыларын, ол быыһыгар түүлээхтэрин барытын туттаран, эппиккэ дылы сүгэһэринэн харчы, буутунан көмүһү ааҕыстылар…
Маны харайарга Чэлгиэн сыарҕаҕа сыста анал тимир сундууктаах, күлүүһүн тылын моонньугар иилэ сылдьар. Саха ууһа оҥорбут сундуугун, икки атахтаах аһар да, алдьатар да кыаҕа суоҕа…
Чэлгиэн соһуйуон иһин бу кыра кыыс күнү дьылы сылыктаан билэрэ, инникитин туох улахан уларыйыы буоларын эндэппэккэ этэрэ…
Биир тохтобулга кыыстара, манна икки хонон барыаххайыҥ, хайа үрэҕиттэн тарыҥ уута киирдэ, ол ааһарын кэтэһиэххэйиҥ диэн соһутта…
Элбэх айанньыт ааһа турдулар. Үс хонон баран тиийбиттэрэ сүрдээх көстүү, тааҥҥа тоҥмут сыарҕалар, охтон алдьанан өлбүт сылгылар мууска хам тоҥон адаарыһа сыталлар…
Маны көрөн Чэлгиэн бу үөһээ Айыылар анаан бу оҕону миэхэ сыһыарбыттар эбит диэн ис сүрэҕиттэн махтанна…

19

Чэлгиэн булумньу кыыһын ис сүрэҕиттэн сөбүлээбитэ,,Бэйэтэ дьээбэлэнэн,, Булумньу кыыһым,, диэн күлэрэ, бойбойон баран иҥнэн толлон турбата, саҥата элбэҕэ, урут уһун айан чуҥкук буоллаҕына, билигин көр курдук буолбута, уолаттар хас тохтобул аайы араастаан оонньоон таптыыллара, бу дьикти кыыһы. Чэлгиэн,, Хаарчаана,, диэн аат иҥэрбитэ, бэйэтэ,, Тугутчаанабын,, диирэ. Сороҕор күлэн ыҥырара,, Бойбоончук,, оччоҕо бары күлэн тоҕо бараллара…
Ити курдук син күннэрин сарбыйан этэҥҥэ айаннаан испиттэрин биир кыра мэһэй үөскээн мэһэйдээн тохтоон ылбыттара…
Айаннарыгар таттаран урут хаһан тохтооботох тэлгэһэлэригэр киирдилэр. Мыраантан түһэн иһэн чигдигэ халыйан биир сыарҕалара чөҥөчөххө иҥнэн ылаҕын алдьаппытын оҥостоору тохтоотулар, айаннара лаппа бытаарда…
Ханна да буоларын курдук, табах буруота былыт курдук устар, үс түөрт киһи хаартылыы олороллор. Холуочук да дьон айдаарсаллар. Кэтит наараҕа сорох утуйардыы сыппыт…
Чэлгиэннээх илдьэ сылдьар үтэлэрин, көмүлүөк холумтаныгар сылыта уурдулар. Кытыы муннукка турар төгүрүк остуолга, уу оргутан, чэйдиирдии бэлэмнэнэ олордохторуна, биир оройунан көрбүт, хадаар хааннаах киһи дьон быыһынан кэлэн, тута сылдьар ньуучча кынчаалын остуолга батары саайда…
— Көрөҕүт ити биилээҕи, сэрэйэҕит дуо тугу эрэйэрин, киниэхэ хачыгырас харчы, лыҥкынас көмүс манньыат көрдүүр, ылыҥ эрэ хара хааҥҥытын халыта иликпинэ, илиибин иччилээҥ–
Кирдээх ытыһын нэлэтэн тоһуйда, дьоно хамсаабакка сырайын өрө мыҥаан олороллорун көрөн…
— Билэҕит дуо миигин, эриэн үөнү тыыннаахтыы сиэбит, өлбөт үөстээх, биилээҕинэн быстахха, уһуктааҕынан астахха, хаан оҕуолаабат баардаахха баппатах, киэҥ Тайҕаны хаардыы хаампыт, ааттаах суоллаах Быһахтаах Былатыан диэн буолабын–
Дьиҥинэн бу киһи

өтөҕүттэн өҥөйбөтөх, ыырыттан ырааппатах муҥнаах этэ. Содурунан баппакка, абааһы көрүүгэ сылдьара, охсуһуу, этиһии, хаарты арыгы дьаллыктааҕа. Итинник биир эмэ сэнии көрбүт билбэт дьонугар киэптээн, биир эмэ кыра ычалаахтар ырааһы ыһыгыннара.
Дьиэлээх тойон, олорор быыһыттан тахсан саҥата суох саҥа дьону сонурҕаан көрөн турда…
Быһахтаахпын дэммит киһи кини быһаҕар, бэйэтигэр,, ымыр,, да гымматахтарын көрөн, олорор дьону эргиччи дьэ өйдөөн үчүгэйдик көрдө, кини ыгар ыһыытыгар, ырдьыгынаан ыларыгар олох наадыйбат, өргөс хааннаах дьон чулуулара, тыҥырахтарын кистии тутан олороллорун сүрэҕинэн сэрэйдэ, ол да буоллар кимнээхтэрин ыйытта…
— Айбыттарым Чэлгиэн диэбиттэр, киэҥ эйгэҕэ биллэр аатым,, Холорук,,—
Сибилигин быһаҕынан оонньоон куттуу турбут сордоох, тэбиллибит ыттыы бөтөн,, ньах,, диэн икки атаҕа уйбакка ньахчас гынна. Бу айан аартыгар,, Холорук,, ааты истибэтэх, арааһата аҕыйах буолуо. Хаартыһыт ханыылаах, алгысчыт, олоҥхоһут аргыстаах, дьон дьорҕоотторо арыалдьыттаах,, Холорук,, сырыылаах, эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр эр бэрдэ дуо дэтэн, киэһээҥҥи кэпсээҥҥэ киирбит, сарсыардааҥҥы сонуҥҥа сэһэн буолбут киһиэхэ биилээҕинэн оонньоон биллибэт көстүбэт алдьархайы аспытыттан куттанан сатаан саҥата тахсыбакка бабыгырыы турда…
Дьиэлээх сырайа ырбайа түстэ, ымайбытынан Чэлгиэннээххэ кэллэ…
— Ити толоостук оонньообутун санааҕытыгар тутумаҥ, дьиҥинэн сытар ынаҕы туруорбат, мас көнө муҥнаах—
Иһирдьэ таһырдьа хаамыталаата, хамначчыттарын дьаһайда, анаан уотуллубут сылгы ойоҕоһун быһыта сыстылар, итии хааны буһара охсон буруолаппытынан сандалыга уурдулар. Киһи аайы кытыйалаах кымыс…
—Ытык мааны ыалдьыт буолуҥ, кыыһырбыккытын кыйдааҥ, уордайбыккытын уҕарытыҥ, Алы гыныҥ–
Хаптаҥныы хаптаҥныы хаппахчыга түстэ. Уйатыгар улаханнык уу киирбит көрүҥнэннэ, хаартылаан ампаалыктаһа олорбут бэдиктэр, күлүктүүн сүттүлэр, холуочуктуун.
Сарсыарда тыҥ хатыыта туран ылах оҥостоору сырыттахтарына, дьиэлээх саҥа сыарҕа биэрэбин диэн үөртэ. Хонугар, сылгы отугар Чэлгиэн харчы биэрээри гыммытын ылбата…
— Кэнэҕэһин да сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолаар—
Ити курдук иккиэн өйдөһөн, эн– мин диэн эйэ дэмнээх араҕыстылар…
Итини этэн эрдэхтэрэ, киһи киһиннэн олорор, ойуурдаах куобах охтубат диэн…
Дьоҥҥо куруук сылдьарын тухары үчүгэй, куһаҕан диэбэккэ көмөлөһө сылдьарын кулгаахтаах дьон истэллэр, харахтаах көрөр буоллаҕа…
Билигин күн уһаан, үрдүк сирдэр күн көрөр өттө быһыта сиэһэн эрэр. Куоракка уһуур санаалара суох, бидилгэх буолла да сыарҕа суола хаалар. Көмүс кырдьык манна күүстээх, биллилэр да былдьаһа былдьаһа

араас табаары сыанатын түһэрэ түһэрэ атастаһа сатыыллар. Манна кэллэҕинэ быһа ааспат ыалыгар киирэ сырытта, үөрэ көрүстүлэр гынан баран дьикти хомолтолоох сонуннаах буоллулар…
Лэгэнтэй кинилэр нэһилиэктэригэр хаста да тахса сылдьыбыт, ойох кэпсэтэбин диир үһү. Чэлгиэн сүрэҕин ыттарда…
Көрбүттээҕэр сүрэҕинэн да сэрэйдэ, кимиэхэ тахсарын. Түргэн үлүгэрдик хомунан айаҥҥа туруннулар.

Ньургуһун арыый буоларын кытта, убайа Дохсун кэлэн ылан барбыта. Ийэлээх, аҕатыгар хоннорон баран бэйэтигэр илдьэн олохтообута. Ньургуһун сыттаҕына Лэгэнтэй кэлэн барбытын истибитэ. Киллэрбэтэхтэр, биир дьахтар кистээн эппитэ. Ол эдэр дьахтар Ньургуһун уонна Лэгэнтэй икки ардыгар илдьит, сонун тиэрдээччи буолбута. Бииринэн эттэххэ Чэлгиэн Ньургуһуну оҕолуурун, кыһалларын абааһы көрөрө, күнүүлүүрэ…
Ньургуһуҥҥа кыыс оҕо кыһалҕата эмиэ киирбитэ. Хайдах да Лэгэнтэй сымнаҕас илиитэ этин сиинин имэрийэрин умнубатаҕа. Ону санаатаҕына ис иһиттэн итийэн кэлэрэ, ахтатыгар тиийэ илийэрэ. Бу эмиэ сиппит кыыс оҕоҕо биир улахан кыһалҕа этэ. Ол иһин былыр былыргыттан, өбүгэ саҕаттан,, таптаа да тайахтааҕы, сөбүлээ да сүгэһэрдээҕи ,, диэтэхтэрэ. Ньургуһун Чэлгиэни аҕыйах күн көрбөтөҕүнэ суохтуура, ахтара, ис сүрэҕиттэн таптыыра. Кини эрэллээх илиитигэр көтөхтөрө сылдьыан баҕарара. Ыһыахха курдук, аны оннук кэрэ күн көрсөрө дуу, Чэлгиэн тоҕо эр киһи быһыытынан, сылаас истиҥ тыллары эппэтий.атыны баҕар таптыыра дуу. Куруук киниэхэ хобу сиби таһар дьахтар Чэлгиэни куоракка дьахтардаах диэбитэ, өссө онтукатын Тайҕаттан бэйэтэ аҕалбыт үһү. Ону кытта айаҥҥа сылдьан көрсөн эрдэхтэрэ. Лэгэнтэй кинини кытта ыал буолуон баҕарар үһү. Ньургуһун күн аайы утуйан турдаҕын аайы, түҥ таҥ санаата уларыйан иһэр. Биир күн Чэлгиэни саныыр, иккис күн Лэгэнтэй илиитэ имэрийэ сытыан баҕарар…

Биир күн эргэлээх харахтаах Эрилиги, Чэлгиэни уодьуганныырга ыйан ыыппыт дьонноро кэлэн хабарҕатын туттулар.
— Ыт сырай, олчоччу көрөн бараҥҥын кимиэхэ ыйан ыыппыккын билэҕин дуо, эн тускуттан Тайҕа диэкки үктэммэт буоллубут, ханнык да Тайҕа улуу ороспуойдара, түүҥҥү түөкүттэрэ күлүгүн быһа хаампат киһилэригэр уган биэрбиккин—
— Мин буолбатах ити Лэгэнтэй үлэтэ, кини эппитэ–
Кутталыттан эппэт кэлэҕэй буолбут киһини тиэрэ анньан кэбистилэр. Лэгэнтэй барар кэлэр ыырын манаатылар. Эрилик икки уот икки ардыгар кыбыллан, утуйар да уута көттө. Хайдах бу хабалаттан төлөрүйэрин саныы сырытта….

Чэлгиэннээх этэҥҥэ кэлэн эмиэ сааскы түбүктэригэр түһэн утуйар да иллэҥэ суох сырыттылар. Кыыс оҕо батыһыннарыылаах кэлбитигэр дьоно соһуйуу бөҕөтүн соһуйдулар.

Сорох хоп сип хорохоотторо бэйэтин оҕото үһү диэн сурах тарҕаттылар. Хаарчаана ынахтары көрөн улаханнык куттанна, харахтарын күлтэччи көрөннөр, эчи муостара уһунун, эбиитин уһуктаах, киһини хабах курдук тэһэ анньыыһылар. Атыыр оҕустан олох да сүрэҕэ хайда сыста, мөҥүрүү мөҥүрүү буору сүргэйэн сүүрбүтүгэр, сарылыы сарылыы куотта. Чэлгиэн кэлэн көтөҕөн ылла…
Чэлгиэн барытын истэ билэ сылдьар, Лэгэнтэй Ньургуһуҥҥа кэлэрин барарын, ону хайыыр да кыаҕа суоҕуттан кыһыйа саныыр. Ньургуһун бэйэтин дьылҕатын бэйэтэ талан оҥостор буоллаҕа дии, ойоҕоһуттан орооһор санаата суох сырытта…
Аны Ньургуһуҥҥа Чэлгиэн көссүүтүн оҕотун көтөҕөн кэлбит үһү диэн киэргэтиилээх сонун тиийдэ…
Ону истэн Ньургуһун ытыы сытта,, атын дьахтардаах эбит, онтон миэхэ тоҕо чугаһаабатый, сиргэнэрэ, сирэрэ оччо дуу,,
Дохсун эмиэ буккулла сырытта, Чэлгиэни кини ытыктыыр, киэҥ холку уһун өйдөө киһиннэн ааҕар, Ньургуһун ыалдьыбытыгар, сүүрэн көтөн аҕай биэртэ, бэйэтин дьиэтигэр илдьэн, онно сытыаран эмтэппитэ. Айаҥҥа барарыгар, арыый буоллаҕына кэлэн ыллын диэн илдьиттээбит этэ. Айантан кэллэҕинэ, кэлэ сылдьара дуу диэн күүтэ саныыра, отукайа хата Лэгэнтэй сыбыытаата…
Биир күн Чэлгиэн кэлбит диэбиттэрэ, ол гынан баран оҕолоох үһү диэн буолта. Бастаан Лэгэнтэй кэлэрин абааһы көрөрө, үүрэн да ыытыах курдук буолара. Онтон Чэлгиэн оҕолоох кэлтин истэн туорайдаспат буолбута. Дьылҕалара эбит дии санаабыта.
Биир күн үрүҥ күүгэнинэн бүрүллүбүт, үс аттаах киһи ыал туруута, Дохсуннаахха өрө мэҥитэн кэлбиттэрэ. Саҥа туран сахсаҥнаһан эрэр ыалга көтөн түстүлэр. Киирбит дьону көрөөт да Лэгэнтэй сырайа ньолҕойон түстэ. Киирбит дьон ыар тыыннаахтара, ала чуо көстөр. Лэгэнтэйгэ ,, бардыбыт,, диэн кылгастык быһа бааччы эттилэр…
Ньургуһуну көрөн биирдэстэрэ,, Кыысчаан эн бу туос албын киһини ойох ылыа диэн кэтэһимэ, эйигин, Чэлгиэни саакка суукка эрэ ыытар хара санаалаах,,
Уонна Лэгэнтэйи иннилэригэр уктан ылан таҕыстылар…
Бу туох дьон кэлэн бартарын ким да билбэт, барыта хараҥа былыт курдук. Ньургуһун сырайа кубарыйан, быыһын иһигэр киирэн сытта. Дьэ өйдөөтө хайдахтаах сыыһаны оҥостубутун…

Саҥа кэлбит кыыс оҕолоро, көрө нара сытыыта, дьиэ иһээҕилэри дэлби сэргэхситтэ, чугас сиргэ Чолбон ханна барар да кутурук маһын курдук батыһа сылдьар..
От мас саҥа тыллан, сир дойду уһуктан, көтөр сүүрэр саҥата киһи эрэ үөрүөх көтүөх курдук. Биир күн тылланан, туох эрэ наадаҕа барар дьахталлары кытта, Дохсун олоҕор барыста, дьахталлар кэпсэтэр кэмнэригэр Ньургуһун Хаарчаананы көрөн олордо, кыыһа эмиэ утары көрөн олорон…
— Эн кутуҥ муна сылдьар эбит,

үс кутуҥ ыһыллыбыт, онон сэрэнэ сылдьыыһыган, абааһы аҥардаах киһилиин булсар эбиккин. Ол киһиҥ аньыыта харата ааҕылла сылдьар, сотору оннун туойун булларыахтара–
Истэн олорор дьон, Ньургуһун да улаханнык соһуйа иһиттилэр.

Биир күн иккиэйэҕин сылдьан, Чэлгиэҥҥэ өтөрү батары эттэ…
— Эн тоҕо бэйэҥ дьолуҥ тапталыҥ туһугар кыһаллыбаккын, олох иккистээн үһүстээн бэриллибэт, кылгас кэм–
Чэлгиэн итинник тыллары маннык кыра оҕоттон истиэм дии санаабатах буолан, мух мах барда. Кыыс сырайын өҥөйөн көрдө, онтон күлэ түһээт, кыыһы өрө көтөҕөн ылаат Чараҥ устун сүүрдэ…

20

—-Хааннаах ыт, туох хара сорбор төрөөҥҥүт, ити өйө суох уолгун кигэн кырдьар сааспар кырыыска киллэрэн эрэҕит, Оо хара сордоох маннык муҥу сору көрбөккө эрдэ ииннэммитим буоллар, кырдьар сааспар кыһалҕаны билбэккэ, ыччаттарым ыксаларыгар сылааска сытан, олохтоох сирбэр сырдыкка дууһабын ылыахтара дии санаабытым, хара аньыыга анньан эрэҕит–
Таһыырдаах биир күн уотун көрөн олорон уолун Уордааҕы ыҥыран ылан ыар тыллары ыһыгынна…
— Бөөлүүн кыргыс кыыла эмиэ үөлэспитин өҥөйөн ааста, ити эриэн кыыллары эһигини сэрэтэр, үһүс кэлиитигэр үөлэспитин өҥөйөн, холоруктуу ытыйан, холумтаннары, өһүөлэри ыһан ааһыаҕа. Били өйө суох уолгун сылгылата дьон ыыппытым.—
Уордаах айбытын утары биир тылы быктарбата, акаары киһи буолбатах, уотунан оонньоон алдьархайы аҕалан эрэрин дьэ өйдөөбүтэ.
Таһыырдаахха ылгын киһитэ туох быһыы майгы буоларын барытын тиэрдэн иһэрэ, кырыйдар да билигин көрөр харахтаах, истэр кулгаахтаах олордоҕо. Өбүгэлэрин үгэстэрин тутуһан бачча сааһыгар дылы кэллэҕэ, төһө да ,,Таһыырдаах,, аатырдай, ол иһин,, Холоругу,, кытта хатааннаһан харсыһыан баҕарбатаҕа, үөһэттэн үттэриилээх, айыылартан айдарыылаах киһини кыайбатын, бэйэтин төрдө, төбөтө кэлэр кэнчээритэ кэхтэрин билэрэ…
Кырдьык даҕаны ити аҕыйах от хаата сүөһүнү, сиик буолан симэлийэр сылгыны харыһыйан, кэлэн иһэр кэнчээрилэрэ кэхтииһи, тоҕус үйэ тухары толук буолууһулар, аҕыс үйэ түхары аана аһыллар алдьархайга бэрик буолан барыыһылар…
Өбүгэлэр барахсаттар сөпкө да эттээхтээбиттэр,, уу оломун билбэккэ эрэ кииримэ,, кинилэр Чэлгиэни сэнээн, иннилэрин кэннилэрин хайынан көрбөккө эрэ, сэнээбиттэриттэн сэттэлэрин ылан эрдэхтэрэ…
Бардам санаалара баһыйан, кинилэргэ да үйэлэрин тухары үмүрүйбүттэрэ, көлөһүннэрин аҕаан муспуттара, баар ахан ээ. Чэлгиэн былдьаан талаан барбатах, акаары уоллара иҥсэтин кыаммакка, бэйэтэ тыҥкырайы үктээн биэрдэҕэ . Чэлгиэҥҥэ бэйэтинэн баран быйылгы ыһыаҕар, үҥэн сүктэн көрдөһүөххэ, алдьархайы аҕалбаттыы, сор суолун хааннаах ыллыгын, кэлэр өттүгэр

күөх кэнчээри тэлгэтэн, кэскил тэринэрдии…

Быйыл хайа да дьыллааҕар сааһа эрдэ кэллэ, саха киһитигэр саас эрдэ кэлэрэ туохтан да күүтүүлээх, кэрэ түгэн буоллаҕа, ус кыһын хотоҥҥо хааллан турбут сүөһүлэр, таһырдьа тахсан өҥнүүн түүлүүн сырдыыллара, синньилэрин, өттүктэрин кирэ, хаҕа иҥмит сааҕа, иигэ түһэн, мааны бэйэлээхтик, алаастарыгар, сыһыыларыгар хааман, тот истэрэ тэйгэҥниирэ.
Сылгылар сыһыыга, аларга тахсаннар, күөххэ көччүйэллэрэ, кырачаан кулуннар, кутуруктара хоройо хоройо сырсаллара, атахтарын мэнигилээн өрүтэ тэбэллэрэ…
— Нохоо дьаххаһыйа сытыма, сир үрдүгэр силис тардан силигириир кэмиҥ кэллэ, күөххэ үүнэр үнүгэстэриҥ үгүс сыллар тухары ураа муостааҕы ууһатар, сыспай сиэллээҕи сиэллэрэр, кэмэ кэрдиитэ кэлбит курдук көрөбүн. Күн сирин көрсүһэр, Айыы сирэ анаабыта, хоонньоһо сытар холооннооҕу, кэккэлэһэ сытар кэскиллээҕи, алаһа модьоҕотун атыллатан, Аал уотуҥ алгыһынан, торҕо буруо унаардан, ааккын суолгун ааттатар кэмиҥ кэрдииһиҥ кэлбит курдук–
Чэлгиэн түһээтэҕинэ, Ааттаммат Эбэтин үрдүгэр турар курдук, онно ким эрэ сөҥ саҥатынан этэн тыынан сиккиэр тыал буолан ааста…
Уһуктан туох дьикти түүлэй дии санаан тойонуу сатаата, туох да тобулар өй киирбэтэ…
Манна бэҕэһээ эрэ кэлбиттэрэ, сири, уоту саҥалыы баһын, атаҕын сирийэн көрөөрү. Били күлэр,, Бойбооҕо,,харыс да хаалбакка, манна эмиэ кэлсибитэ. Сымнаҕас акка олордон сэтиилэнэ сылдьар. Оҕону оҕо курдук, оонньоо диэн дьонноох сиргэ хааллара сатаабытын олох буолумматаҕа, дьэ дьикти оҕо, тугу барытын иҥэн тоҥон билиэн көрүөн баҕарар.
— Бу дойдуга куһаҕан кыыл баар эбит, хара тыата кымньыылаабыт, көрбүтүн көмүллүүр, сиппитин сиэтэлиир. Сааҕытын сэпкитин хаалларымаҥ, чөкө тутта сылдьыҥ–
Чэлгиэҥҥэ аттанаары турдахтарын, кыыстара сибис гынна…
Уолаттарын соруйда, сэби сэбиргэли бэлэм тута сылдьалларыгар.
Күн арҕаалаан эрдэҕинэ биир чоҥолох алааска киирэн, көрбөтөхтөрүн көрөн үөстэрин таттара түстүлэр. Улахан маҥан атыыр, кыа хаан буолан, сиэлэ кутуруга субаллан,үөрүн биир сиргэ чөмөзтөөн баран тула көтө сылдьара…
Кылана кылана кыыла турбут адьырҕа, атыыр үрдүгэр түһэ сатыыра. Уолаттар сааларын бэлэм туппутунан аттарын кыпчыйан кэбистилэр. Хааҥҥа хараҕа бүөлэммит кыыл дьон да кэлбитин билбэтэ, кэтит тыҥырахтаах баппаҕайынан, атыыр сиһин батары тутан соһулла сылдьара, көрөргө дьулаан суол. Кэнэҕэс дьэ көрөн, часкыйбытынан икки атаҕар туран истэҕинэ саалар бүтэҥи тыастара битигирии түстэ да тас иэнинэн барда. Өссө да үнүөхтүү сытар кыылы тыынын салҕаатылар, үрдүгэр мас чөмөхтөөн уот астылар.
Өйдөөх сылгы барахсан дьоно кэлбиттэригэр

утары кэлэн,, бу айылаах оҥордо,, диэн үҥсэргээбиттии, эбэтэр тыыннаах хаалбыт үөрүүтүттэн дуу кистээн дьурулатта. Чэлгиэн икки уолу хаалларда, уоту маната, атыттар атыыр үөрүн таһааран далга хаайдылар. Ыпсылҕаҕа хаайан атыырдарын бааһын үүтүн көрдүлэр…
Манна да кыыстара сүбэ ама буолла, араас оту үргээн аҕалан,, бааһыгар маны тутуҥ, маны ууга оргутан бааһын ыраастааҥ,,
— Эн итини барытын хантан билэҕин?—
Чэлгиэн сөҕөн ыйытар
— Эбээлиин тыаҕа көһө сылдьарбыт, Табаһыттары батыһан, онно эбээ арааһы бары кэпсиирэ, көрдөрөрө, манна өссө,, бөрө,, ото үүммэт эбит. Хааны тохтотор, бааһы түргэнник оһорор.—
Чэлгиэн бу кыыс дьикти айылҕалааҕын, айаҥҥа сылдьан билбитэ. Дьылҕам араас айдарыылаах дьону сыһыаран, харысхал, көмүскэл буолан эрдэҕэ дуу диэн санаата…

Ньургуһуннаахха Чэлгиэн ылгын уола Көкөт кэлэн барда, быйылгы самаан сайын ыһыаҕар ытык ыалдьыт буолан тиийэллэригэр, нэһилиэгин дьонун ыҥыртыы сылдьар эбит. Дьэ этэн баран кэлээр диэбит эрэстииннэрэ быһыылаах, хас ыалга үктэннэҕин аайы көрдөөх нардаах араас эгэлгэни барытын туойар. Алгыс тылын анаталыыр…
Ньургуһун ыҥырыыны истээт, көтүөн кыната суох сылдьар. Хайдах эрэ ис иһиттэн чэпчээбиттии, утуйан уһуктубут киһилии көрө истэ чэмэлийэ сырытта…

,, Таһыырдаах,, бу ыһыахха хайаан да бараары баар дьонун ууга уокка түһэрдэ. Бэйэтэ баран,,Холорук,, хайдах дьүһүннээх, дьаһыҥнаах буоларын, бу өтөр наар саха дьонугар кэлэн ааспат, кыргыс үйэтин кылааныттан үөскээн ааһар киһини көрөн, тылын, өһүн истээри. Инникиттэн инники эйэ дэмнээх олорого илгэ төрдун олохтоору. Төрүт сиригэр түстэҕинэ, аньыытын харатын ааҕыахтара, онно дурда хахха буолуоҕа.
Хата бу киһилэрэ ыҥыыр акка кыайан олорор кыаҕа суох буолан, нууччалардыы көлөһөлөөх сыарҕа оҥоттордулар. Чугас эргин боруобаҕа диэн атын көлүйэн талыгыратан көрдүлэр. Бииргэ кырдьан эрэр миҥэтэ барахсан, иччитэ мөлтөөн иһэрин билэрдии, аадьуо айаннаахтыыр. Сылгы барахсан өйө диэн, саҥарбат эрэ…
Дьэ силиктэрэ ситэн айаҥҥа туруннулар, барар да сирдэрэ ыраах, айаннара да бытаан. Таһыырдаах чаҕара, кулута элбэх, уола Уордаах эмиэ барыста. Хас хонон тиийиэхтэрэ биллибэт. Иннигэр хонук сири бэлээмниир, илии атах үлэһиттэрэ иһэллэр.
Чэлгиэн кинини ааттаан суоллаан, атын улуус ааттаҕа, аарыма кырдьаҕас иһэрин истэн. Түһэр сирин түһүлгэтин, ойуу оһуор киэргэтэн, анал сэргэ туруортарда…
Бу эмиэ улахан суолталааҕа былыр былыргаттан, өбүгэ үйэтин саҕаттан.
Кэлэр кэскил тэриниигэ, уһун модьу таҕа далаһа буолан, ситим салҕанан барыахтааҕа.

21

Саха киһитин биир улуу сыдьаана, ааттаан суоллаан айаннаан

иһэрэ, аартык аайы айаатаата, ыллык аайы ыһыытаата. Улаҕата көстүбэт унаарар сыһыылар, аата ахсаана биллибэт алаастар. Сүүрүктээх үрэхтэр, бу барыта айылҕа барахсан, анаан айбыта, икки атахтаах үөрэн көтөн кэлэн ааһар олоҕор, күн кыһалҕатын көрбөккө билбэккэ, сүөһү ас ииттэн олордун диэн Аан Алахчын ойуу оһуор түһэрбитэ, отун маһын киэргэтэрэ киһи эрэ үөрүөх көтүөх курдуга…
Таһыырдаахха уһун айаҥҥа араас санаалар киирэ тахса, өйүгэр санаатыгар эриллэн ааһаллар. Бу муҥур үйэтигэр, ыырыттан ырааппакка, булбутун эрэ барытын муннун анныгар мунньан испитэ, байар туһугар, түүн күнүс олорор турар суох, оҕо туһа дии дии умса төннө түс да түс. Ханна баарый онтуката, баар эрэ туйахпытын хатарыа, ааппытын суолбутун аҕыс улууска аатырдыа, тоҕой аайы туругурдуо дии санаабыта…
Сылдьыбыт сирин аайы, өһүллүбэт өһү сааһы эрэ хаҥатарга сылдьар, уһун киэн өй санаа киирбэтэх дууһата, дьэ ити хантан билэн көрөн киһи кылааннааҕын кытта хатыста, өбүгэттэн эрэ хаалан бэриллэр,, кылах,, гынан ааһар кыымын билбэккэ…
Таһыырдаах бу үллэр үйэтигэр, иҥин араас дьону көрдө ини, көрбөтө ини, кини да киһи бэрдэ күнэ тахсар кэмигэр кылбайан күннээн күөнэхтээн аастаҕа,, кырдьар кырыыс,, кэллэҕэ. Тыыннааҕар, ити тыыннаах ыттар түөрэ үктээбит түөрэхтэрин төннөрөр туһугар, бу атыырданан аттанан айаннаан истэҕэ…
Чэлгиэн бу ыҥырыылаах ыһыаҕын эдьиийигэр Кыыс Хотуҥҥа уонна абаҕатыгар көлбөрүйбүтэ, кинилэри эрэнэн ыһыах тэрээһинигэр көрөр истэр дьоннору тэрийэргэ көрдөспүтэ. Бэйэтэ да илии атах буолан көмөлөһөрө элбэх этэ. Ыанар биэлэри, ыһыахха туутуллар сүөһүлэри Күлүк дьаһайара. Түһүлгэлэри киэргэтии, оҥоруу Көкөккө сүктэрбитэ, тарбахтаах мас уустарын мунньан арааһы бары симээбиттэрэ, сэргэтигэр тиийэ…
Чэлгиэни иһигэр биир санаа аалара, Ньургуһун кэлэрэ дуу, суоҕа дуу. Кини эрэ кэллэҕинэ күн сирэ күндүтэ, айыы сирэ аһыллара, ото маһа тупсара…
Ойуур иһэ хараҥа диэбиттии, хайдах да кини туора киһи сүрэҕин өҥөйөн көрөр кыаҕа суох этэ, саатар кыра ,, Бойбоох,,
— Эн таах муҥнанаҕын, атын киһиэхэ аныммыт дьылҕалаах киһиэхэ, кэтэс бэйэҕэр да кэлиэҕэ, кэтэспэтэх киһиҥ–
Уонна идэтинэн күлэн сырайа, күлэ турар күн күрдук мэлтэйбитэ…
Ити кыра кыыс оонньоон эппитэ дуу, кырдьыга дуу биллибэт, бэйэтэ да таабырын курдук оҕо, ылбычча киһи өйдөөбөт…

Таһыырдаах анаан оҥоһуллубут сыарҕатыгар тиэрэ түһэ сытан, арааһы барытын саныы истэ. Бу халлааҥҥа дьиримниир күөрэгэй, дьурулуура киһи эрэ истэ сылдьыан курдук, ханна эрэ кэҕэ,, куккуттуура,, айылҕа анаан да оҥортуур эбит. Бу киэҥ дуолан дойдуга баппакка, бэйэ бэйэни үтүрүйсүү хабырыйсыы,

киһи да бэркиһиир. Киһи барахсан биир киинэ түспүт өтөҕүттэн ыыра ыраапакка олоҕун моҕоохтуур . Дьэ бу кини кыһалҕа бөҕө кыһарыйан кырдьар сааһыгар, оҕолорум ыччаттарым туһа диэн, үҥэн сүктэн көрдөһө айаннаан иһээхтээтэҕэ…
Кырдьаҕас төһө да бүдүрэ кырыйдар, эһэтэ оҕонньор этэн хаалларбытын умнубат…
—,, Саха улуу уустарыгар, биир эмэ сырдык кыым курдук, ырааҕы тойу ыйдаҥардар, инникини өтө көрөн сырдатар биир эмэ киһи төрөөн үөскээн ааһар,Олортон биирдэстэрэ Дыгын Дархан төрөөн үөскээн аастаҕа, олоҕун усталаах туоратыгар, сахалары биир сомоҕо гынар сыаллааҕа, кини илин сылдьар боотурдара, бүтэй Бүлүүнү өҥөйбүттэрэ, Ааллаах үүнүнэн айаннаабыттара, Дьэһиэй сиригэр тиийтэлээбиттэрэ, онно манна аҕа уустарын олохсута атаартаабыта. Сор суолугар, быстар быатыгар баар суох өбүгэни өйүөхтээх, быстан хаалар күннэригэр быыһыахтаах баар суох киһилэрин Таас Уллуҥаҕы суох гыныылара, улахан охсууну оҥорбута, ким да билбэт ол хараҥа былыр үйэҕэ ааспыт кэмнэри, үһүйээн эрэ курдук хааллаҕа…
Оҕом эрэ буолларгын, ,,дьолоҕойгор,, хатыы сырыт,, Холорук,, суон сураҕын иһиттэххинэ, кини суолун- ииһин быһа хаама сылдьыбат буол. Ол быстыбат ситими быһа хааман балаҕайга былдьатыаҕыҥ, имниин күдэҥҥэ көтүөххүт,,—
Ону оччотооҕуга тыал тыаһын курдук истэн аһарбыта, кэлин кыргыс кыыла үөлэстэрин өҥөйбүтүгэр, биирдэ ,, бабат,, дии түстэҕэ…
Сиэнэ кыыс эһэтин көрөр истэр,оҕолуур. Эһээ, эбээ ииппит оҕото, сиэнэ ыал буолан бардаҕына, дьэ ким кинини сиэн курдук көрөр. Кыыс оҕо омук анала буоллаҕа, ханна дьылҕата тиэрдиэ биллибэт…

Ыһыытыыр ыраахтан, иһэр аарыма кырдьаҕаһы көрсөөрү, Чэлгиэн иһигэр ытырыктата саныыр, бачча ыраах мээнэҕэ, олоҕуттан уллуҥах уларыйбатах, сылдьар сирэ сыаналаах, хас хардыытын үйэлээх сааһыгар халы мааргы оҥорботох киһи. Урукку ыһыахтары бэйэлэрин истэригэр, аҕа уустарынан оҥороллорун, тыаһа сыма суох үөрэ, көтө атаараллара. Баар дьонун сэргэтин санааларын көтөҕөөрү, алгыстаан, арчылаан ыыттарара. Кыһалҕалаах кыһыны атааран, күөх сирэмҥэ үктэммит үөрүүлэрэ, аҕыйах күнүнэн сынньанаат кэлэр кыһыннарын бэлэмнэнии, оту, маһы үмүрүтүү, хаһаас бэлэмнэнии, эмиэ үргүлдьү күөрчэхтии ытыллыы…
Туох да диэбит иһин киһи барахсан үллэр үйэтин, саллар сааһын, тот сылдьарын, таҥас бүрүнэ сылдьарын туһугар олуктаах олоҕун барыыр быһыылаах…

Эрдэттэн этиллибит кэм инниттэн, ыһыах түһүлгэтигэр дьон мунньустан, бэйэлэрин истэригэр, оһуохай , кыралар кус, куобах оонньуутунан аралдьыйан, алаас иһигэр биир кэрэ бэлиэ түгэн үөскээтэ. Манна күөх оту тосту үктээбэтэх нарын кыыс оҕо уолан уолу кытта сиэтиһэн,

оһуохайга дьиэрэҥкэй тэбэрэ…
Чэлгиэҥҥэ кэлэр дьону көрсүһүү, аттарыы, түүн күнүс иллиҥэ суох сырытта. Араас ханна барыаҕай, сорох дьон түһэр сирдэрин сөбүлээбэккэ кыҥкыйдаан ылаллар. Төбөлөөхтөр, төрдө суохтар тус туһунан түөлбэлэнэн тэринэллэр. Хайдах да дьон санаатын табарга, хомоппот, хоргуппат,аат суол барбат гына тэринии, тэрээһин…
Манна дьэ Көкөт мааһа табыллар, кини обургу кыҥкыйдыы олорор дьону сэргэни уус тылынан ону маны уус тылынан уһааран, ыллаан, туойан күллэртээн тыл аҥардаһан үөрэ көтө арахсаллара…
Үгүс билбэтэх, көрбөтөх дьонноро Чэлгиэн бэйэтэ тэһиин тутан түһүлгэҕэ көрсөрүн күүтэллэрэ. Онно хайдах тыллаах өстөөх киһитин сылыктааһын буолара. Кырыллыбытынан кыргыттар кистии саба кийиит буолан, куустара сыппыт киһи диэн, туолбат баҕа санааларыттан үөһэ тыынан ылаллара.
Ыһыахха ааттаан араас киһи үөйбэтэх ахтыбатах дьоно бары кэллэлэр.,, Буордаах Булгунньах, Сыгынах, Кынат, Түүрэ харбыыр сыдьаана, Бобо Тутар уола,, атын да ааттаахтар, саха киһитин хараҕа туолар, киэн туттар күүстээхтэрэ, быһый дьоно күөнтүү хаамтылар…
Таһыырдааҕы көрсүһүү, сахалыы сиэринэн туомунан, силигин ситэрэн көрсүбүттэрэ. Сүдү киһини балаҕаҥҥа түһэрбиттэрэ. Чэлгиэни билигин да уоттаах,сытыы уота күөһэ өһө илик хараҕынан баһыттан атаҕар дылы батыһыннара көрбүтэ, бу киһи тас албын таһаатыгар, күүстээх көрүҥ, быһый быһыы, эрдээх санаа кистэнэ сылдьарын, мындыр өйүнэн быһаарбыта…

Дохсун эрдэ эмиэ кэлбитэ аймаҕынан, Ньургуһун тэһиинин Чэлгиэн тутан тоһуйбута да хом санаа кууспута, Ньургуһун илиитин уумматаҕа, мичилийэ кыыспатаҕа, атыттан чэпчикитин ыстанан, анал ураһатыгар дэгэйэ турбута, Чэлгиэн кэпсэтиэн баҕарбыта да дьон баарыттан туттунан саҥарбатаҕа…

Чэлгиэн күнү кытта тэҥҥэ туран, алааһын эргийэ, анал атын үөскэ өртөөбүтүн ыла баран иһэн, хатыҥ чараҥҥа кыыс оҕо курбачыйа сылдьарын көрбүтэ, хатыҥтан хатыҥҥа сүүрэрэ, кууһара, тугу эрэ ботугуруур курдуга. Эргичиҥнээтэҕин аайы уһун хойуу өрүүлээх баттаҕа тэҥҥэ тэлээрэн ылара. Бу дьикти кыыс хантан кэллэ, Чэлгиэн хаһан да көрбөтөх, куба мааны кэрэтэ көтө дайа сылдьарын, сонурҕаан көрөн турда. Кыыс киһи турарын көрөөт утары дэгэйэн кэллэ, сонурҕаабыттыы унаарыччы көрөн туран…
— Эн кимҥиний?—
Ис иһиттэн имэрийэн эрэр курдук минньигэс бэйэлээхтик ыйытта…
— Чэлгиэммин—
— Ээ эһэм үҥэр таҥара оҥостон, уоһуттан түһэрбэт, сэһэн–кэпсээн оҥостор киһитэ буоллаҕыҥ дии–
Чэлгиэн тугу саҥарыай, иэҥиэттэн эрэ кэбистэ, саҥарбата.
Кыыһа кини мух мах барбыт сырайын көрөн күлэн лыҥкынатта,
Сырайа эбии кытарда, киһи атаҕын тыаһын истэн хайыспыта, Ньургуһун дьиктиргээн кэҥээн хаалбыт хараҕын муҥунан көрөн турара…

Содержание

• 22
• 23
• 24
• 25
• 26
• 27
• 28
• 29
• 30

22

Чэлгиэн соһуйан эрэ хаалла, Ньургуһун ыйытардыы көрбүт хараҕар тугу да булан эппэтэ…
— Эһээ эйигин ыҥыттарар, туох эрэ этээри гынар быһыылаах–
Уонна түһүлгэ диэкки хаама турда, Чэлгиэн Ньургуһун диэкки өссө көрөн баран, саҥата суох батыста…
Ньургуһун өйдөөбөтөх, хомойбут курдук көрөн хаалла, олоҕунан оонньуу сылдьыбыта, этэргэ дылы оҕус буоларыгар тиийдэ быһыылаах. Бу манна Чэлгиэннээххэ наһаа дьикти кыыс оҕо баар эбит, кинилэргэ эмиэ тиийэ сылдьыбыта, дьон ити кыыстан дьаарханаллар эбит, дьикти айдарыылаах оҕо дииллэр.
Киһини утары көрдөҕүнэ, эн искин, таскын барытын ааҕардыы хараҕа, ис куккун дөлө көрөн киирэнэн, кутуҥ сүрүҥ ыһыллыах курдук.
Ким да билбэт дьиҥинэн Ньургуһун ис туругун, кини уһуннук да кэтэстэ Чэлгиэн тыл көтөҕөн, ыал буолан алаһа дьиэ модьоҕотун атыллаан киллэрэрин, баҕар маннык гыннахпына күнүүлээн ыксыаҕа диэбитэ, киһитэ олох да кыһаллыбат, төһө да киһи Лэгэнтэйгэ этинэн хаанынан сыһыннан, кини сылаас илиитэ этин сиинин имэрийдэр, бэйэтэ эрэ билэр, кыыс оҕо ыраас иэйиитин, сырдык ыратын, сиргэ буорга тэбистэрбэтэҕэ…

— Чэлгиэн мин эйигин бэйэҕин эрэ кытта, анаан кэпсэтээри ыҥыттардым, тугу элбэҕи ыаспыйалыахпыный, мин устар олоҕум дьиэм таһынан муҥурданнаҕа. Эн курдук, уһун киэҥ дохсун санаа кыайтарбат, айан, сырыы аһаҕас, бүтэй аартыктарын аһан, саҥа дьону, сири–дойдуну түҥэҕинэн эргийэн тиҥсирийэр кыах да тиийбэт, ычабыт кырата, өй санаа чычааһа сыттаҕа. Эн удьуор ситимэ буоллаҕыҥ дии, кыргыс үйэтин, илин сылдьар кылаанын өргөһүн, биир быстыбат ситимин кыыма,, Холорук,, хаан уруу сыдьаана. Ити биир сиэммин бэйэбин ааттатыа, хаан уруу аймахтарын хаҥатыа дии санаабытым. Тоҕо эрэ эн кэтит суолгар туора туран, кыргыс кыыла үөлэспитин өҥөйөн ааста, ити улахан сэрэтии, онон бу ыһыаҕынан сылтанан, эйигиттэн үҥэн сүктэн көрдөһө кэллим, ытык тылбын ылыныаҕа,сиргэ буорга тэпсибэккэ, саха буолар инники соргубут туһугар, өйдүө саныа диэммин, алы гын, санааҕар тутума, сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буолан, үйэттэн үйэҕэ эйэ дэмнээх олоруохха.—

Дьэ кырдьык бу ыһыах, аҕыс улууһу аймаабыта, тоҕус улууска тиийбитэ. Манна буолта, хампа күөҕүн хамсаппатах кыталыктары, хоппоруун хотойдор кийиит гына сиэтиилэрэ, үйэлээх сааһыгар өтөҕүттэн өҥөйбөтөх, үмүрүйбэт үлэҕэ эриллэн иҥиир ситии ыччаттар, илин кэлин былдьаһыылара.
Быыппастыбыт былчыҥнаахтар, эриллибит иҥиирдээхтэр, быһый быһыылаахтар, бииртэн биир эр бэрдэ күөрэйэн тахсыбыта, киһи үөһэ киһи…
Төгүрүк түөрт туйах түөрэҥ ойуута. Барыта сонун, кэрэ кэпсээн, сэргэх сэһэн буолбута…
Улуу олоҥхоһуттар, охтон бараммат мастаах,

Орто Дойдуларын ойуу бичик оһуордаабыттара, уолан бараммат уулаах Улуу Эбэлэрин уйгу быйаҥ олоҕун,уруйдаан–айхаллаан унаардыбыттара.Саха Саарынан дэлиэ тимир куйахтаан, кустук курдук көтүппүттэрэ. Олоҥхолоон ойуулаабыта тоҕус былас суһуохтаах Туналыйар ньуурдааҕы. Иннэ кэннэ биллибэт, хары уҥуоҕа хаһыахчыктаах, сото уҥуоҕа симэхтээх Кыыс Кыскыйдааны…
Үс түүннээх күн оһуохай бөҕө ойбуттара, эһиэхэй бөҕө эппиттэрэ…
Үрүҥ Күҥҥэ хоолдьуктуун хоҥкуйан, сүһүөхтүүн сүгүрүйэн үҥэн сүктэн көрдөспүттэрэ…
Алгыс аанын аспыттара, Аанньаллартан арчылаппыттара…
Улуу Алгысчыт уутуйан туран этиитигэр, үс Саха көрбөтөҕүн көрбүтэ, үс Күн иилии эргийбиттэрэ…

Ыһыах бүтэн, Чэлгиэн дьэ,, һуу,, гыммыта. Ньургуһуну хайдах да бэйэтин, ойдом таба тутан көрсүбэтэҕэ, бараары турдаҕына, көтөҕөн ыҥыырыгар олордубутугар, махтаммыттыы унаарыччы көрөөхтөөбүтэ…
,, Аны хаһан көрсөбүт,, диэн сипсийбитэ, Чэлгиэн үөрэн,, сэгэс,, гына түспүтэ, үрдүттэн,, сотору,,диэбитэ. Алаастан тахсан сүтүөхтэригэр дылы көрөн турбута.
Аны сорох атыыһыттар, сүөһүнү тыыннаахтыы хомуйан үүрэн илдьэллэрин истибитэ. Толкуйдаан көрдөххө бу быдан барыстаах, сыарҕалаах атынан айанныырдааҕар, сайыҥҥы кэмҥэ чэпчэкитэ, аара аһата аһата, сынньана сынньана син киһи барыах курдук. Урут сылдьыбыт дьону кытта билсэ сатаата, ыйыталаста. Биир куһаҕана ороспуойдар элбэхтэрэ салытыннарара…
Аны били кыра кыыһа…
— Ол диэкки сүөһү үүрэн барардыы сананыма даҕаны. Хайдах да сүүрүктээх үрэхтэри туоруур кыаҕыҥ суох, аҕыйах сүөһүнү бу куоракка киллэрэн,эт баһаарыгар атыылаа–
— Ону эн хантан билэҕин?—
— Билбэккэ ол дойду хайалаах үрэхтэрэ, хайыр таас дьапталҕа, сүүрүктэрэ күүстээх. Биһиги олохтоох дьон табаннан сылдьарбыт, сылгы сылдьыбат–.
Бу кыыс Чэлгиэн быһымаҥ санаатын хаҕыннаран кэбистэ, онон кырдьык аҕыйах сүөһүнү үүрэн бэттэх барар буоллулар. Кимнээҕи ылан барарын сыымайдыыр, сотору от үлэтэ, ол кинилэр хаһан эргийэн кэлиэхтэрэ биллибэт. Эдэр сулумах уолаттары ылардыы санана сырыттаҕына, Күлүк барсабын да сабаас диэтэ. Аны кыыһа бураллан турда,, барсабын,, диэн. Дьэ үөйбэтэх өттүттэн олуллуу буолла…
Бэйэтин кытта түөрт, турбут олорбут уолаттары ылла, Күлүк уонна Бойбоох…
Сорох дьон сүөһүлэр сүнньүлэрин булуохтарыгар дылы атаардылар…
Манна даҕаны үтүөнү санаан алҕаан атаарааччы баарын үрдүнэн, ордугурҕаан хараҥа санааннан салайтарбыттар да бааллара…
Хара тыаны дугуйдаммыт сиэмэх кыыл курдук ойууну булан Атыыһыт бэлэһигэр бэрик быраҕан биэрдэ, өл хаптарда. Чэлгиэҥҥэ буор булгунньах буолан айанын атахтыырыгар соруйда…
Чэлгиэннээх биир күн кыра от үрэҕи туораары, олом

көрдүү сырыттахтарына, сүрдээх улахан тыас халлааҥҥа сатараата, киһи хабырынар хаһыыта, ону кытта дүҥүр тыаһа лүҥсүйдэ…
Сибилигин чэмэлийэн турбут халлааҥҥа хара былыт халыйан таҕыста, хабырыта бара бара чаҕылҕан чаҕылыйда, сүрдээх күүстээх силлиэлээх тыаллаах ардах, сири халлааны силбээн ыаҕастаах ууннан кутта. Сүөһүлэр онно манна орулуу орулуу сырыстылар. Чэлгиэннээххэ улахан ыксал буолла. Силлиэ күүһүттэн, мас силистэри суулунна, үрэх уута халааннаан өрө үллэн таҕыста…
Ол мучумааҥҥа сылдьан Чэлгиэн биирдэ көрбүтэ, кыра кыыһа талах тутуурдаах үрэххэ киирэн турар эбит. Тугу эрэ саҥара саҥара кириэс- мараас талаҕынан салгыны саайталаата. Өр өтөр буолбата хараҥа былыт хайа ыстананан күн көрөн кэллэ, ону кытта халлааҥҥа үс төгүл сүрдээх ыараханнык киһи кыланна уонна иһиллээбит курдук уу чуумпу буолла…
Кыыстара ыйбыт сиринэн үрэхтэрин кэстэрэн туораттылар, уот оттунан таҥас сап куурдунан хонордуу тэриннилэр…
— Чэлгиэн айаммыт устатыгар үс улахан айаны тартылар, биир айа кылыыта кураанахха эһиннэ, аны иккитэ баар, туох дьүһүн дьаһын буолан кэлиэ биллибэт, олох сэргэхтик сылдьыҥ–
Чэлгиэн кэлин бу кыыстан саллар буолан барда, баччааҥҥа дылы туох оҕо буоларын өйдөөбөккө сылдьар. Кинини араҥаччылыыр аанньала дуу тугуй…
Ханна да бардын харыс да хаалбат. Аараттан сири уоту билэр, уруккута хара тыаны харахтаммыт, саастаах булчут киһини наймылаһан сирдэттилэр. Айан да араастаах, бырдахтан түүнүн түптэлээн хоноллор, иккилии киһи маныыр утуйбакка…
Биир түүн хоно сыттахтарына, кыыстара Чэлгиэни ойоҕоско аста, сэмээр…
— Дьоннор иһэллэр, табаларын хааллардылар, сатыы уоран барардыы, биэстэр.—
Чэлгиэннээх саһа сыттахтарына биэс киһи маһы оту тыаһаппакка утуйа сытар сүөһүлэргэ үөмэн кэллилэр, сааларын бэлэм тута сылдьаллар…
Чэлгиэннээх бэлэм сытар дьон сааннан тирээн, өтүүннэн хамса курдук кэлгийтэлээн кэбистилэр…
Кэпсэтэн билсибиттэрэ, манна чугас ыстаадалаах табаһыттар эбит. Хас да хонуктааҕыта биир киһи кэлэн, сүөһүлэрин үүртэлээн идэһэ гыныҥ, эбэтэр саһа сытан ытыалааҥ диэн арыгы бөҕө иһэрдибит, өссө аҕалыах буолбут. Сүөһүнү ытыалыырга илиилэрэ барбатах, аньыырҕаабыттар. Мэнээк үргүтэн кээһэр санааламмыттар. Хайыахтарай, сүөрэн үүртэлээн кэбистилэр…
Салгыы айаннарыгар туруннулар.

23

Кэҥкэмэ кэрэ мааны айылҕата, муҥутуу ситэн, киһи эрэ кэрэхсии көрүөх курдук. Акыырай аартыгынан айаннаабакка, Чэлгиэннээх былыргы омоон суол ыллыгынан киирдилэр. Манна сүөһүлэрин маната уолаттарын хаалларда, бэйэтэ Күлүгү илдьэ куораттаата, быһыы майгы хайдаҕын билсэ. Табылыннаҕына тыыннааҕынан туттараары, отучча

сүөһүнү эттээн астаан ньаҕайдастахтарына күннэрэ, дьыллара ыраатар. Өссө бу куйааска туран атыылыахха диэтэххэ…
Сүөһүлэрин туттарар сири дөбөҥнүк булан, тылларын аҥардаһан сөптөөх сыана бысыһан ааҕыстылар. Чэлгиэҥҥэ бэйэтигэр кистэлэҥ санаалааҕа, ,,Таһыырдаахха,, тахса сылдьар санаалаах, кырдьаҕас бу диэкки үктэннэххинэ, миэхэ сылдьаар диэн үлэспитэ, хайаан да сылдьыам диэн тылын ылбыта. Онтукатын кырдьаҕас киһи иҥин араас буола илигинэ көрсөн барар санаалаах, ол иһин бэйэтэ бииргэ үөскээбит, ини бии курдук икки уолун илдьэ кэлбитэ. Кини кистэлэҥэ уолаттарыгар ханыы булан, торҕо буруону унаардалларын баҕарара. Өбүгэ саҕаттан,, кыыс оҕо омук анала,, дииллэринии, атын аймахтан кийиит кыыс кэпсэтэн кэлээри, аймах билэ дьонун хаҥатар санаалааҕа. Ол иһин Сүтүгү уонна Байанайы илдьэ аҕалбыта…
Сүтүк–төрөппүттэрэ эмиэ төрүт уус дьон төрүөхтэрэ, соҕотох уол, кыргыттар ыал буолан көппүттэрэ ыраатта. Сүтүк– төрөппүттэрэ биэрбит таптал аата. Кыратыттан, борбуйун көтөҕөөт, саҥата суох барбыта, кэлбитэ эрэ баар буолар. Ол аайы дьоно көрдүүр аакка түһэллэрэ. Бу эмиэ саха киһитэ сыныйан көрдөҕүнэ, сыыдам сырыылаах, кытыгырас кылыылаах, уҥуохтаах үрдүгэ, быһый быһыылаах этэ. Чэлгиэн көрдөһөн илдьэ кэлбитэ, сири дойдуну, дьону сэргэни көр иһит диэн…
Байанай–бар дьоно иҥэрбит ааттара, олох оҕо эрдэҕиттэн. Ким да үөрэппэтэҕин үрдүнэн, айылҕатын кытта тыыннаах киһилии кэпсэтэрэ, отун маһын, сирин уотун эндэппэккэ билэрэ, көтөр сүүрэр майгытын, суолун ииһин, кыра сааһыттан кыраҕатык кэтиирэ, хара тыатыгар таҕыстаҕына, өттүк харалаах, илии тутуурдаах киирэрэ, дьон бэркиһииллэр эрэ этэ. Суолу ииһи хайара, ойуурга таҕыстаҕына , айылҕатын арыллыбыт сырдык суолун эндэппэккэ ааҕара, ытыс таһынар да хараҥаҕа тиийиэхтээх сиригэр муммакка тиийэрэ. Бэйэтэ биир дьикти айылҕалаах, ийэлээх, аҕата ыал гына сатаан, элэ была тыллара баранна, Чэлгиэнтэн көрдөспүттэрэ, кыыс оҕото булан сыһыар, баҕар сүрэҕэ сөбүлүү көрбүтүн көрдөҕүнэ, тарбаҕынан талан, сүрэҕинэн сөбүлээн, өйө санаата уһуктуоҕа диэн…
Кырдьаҕаска соһуччу тиийимээри биир уолун эрдэ ыытта, бу дойду өрүс тардыыта буолан,кинилэр алаастарыттан атын көстүүлээх, оттуун мастыын да уратылаах, лүҥкүрбүт хойуу мастаах, улаҕата көстүбэт улуу эбэлэргэ олох майгына суох. Ол да гыннар,, Мин оҕом саары чаккылаах,, диэбиттии, бэйэҕэ бэйэ да бадараана үчүгэй, сирэ дойдута…
Чэлгиэннээх соһуйуохтарын иннигэр көрсүһүү, сахалыы сиэри туому тутуһан алгыстанан, арчыланан дьикти кэрэтик ааста. Дьоһун ыалдьыттар кэлбиттэрин көрсөөрү, ыраахтан, чугастан аттанан атыырданан

бука бары кэлбиттэр. Аакка суолга киирбит, кыргыс кыыла көтөллөөх,, Холоругу,, көрөөрү. Бэйэтэ самаан сайын ыһыаҕыттан, уратыта суох, түһүлгэлээх, чэчирдээх. Сонун дьоҥҥо анааннар , аал луук мастарыгар салама ыйаатылар. Таһыырдаах тыыннаахпар тылбын тыалга ыспаккаҕын, кэлэн күндү ыалдьыт, хоноһо буолбуккар диэн улаханнык махтанна…
Чэлгиэн сүрүн соругун, бу сылдьар сырыытыгар, аймахтыы буолан, эн мин дэһэн олорорго, икки бэйэтин кытта бииргэ эмдэй сэмдэй үөскээбит уолаттара, табыллар буоллаҕына, сүрэхтэринэн сөбүлэһэн, тапталынан таҕайсан, илиилэринэн сиэтиһэн, бур бур буруо унаардыахтарын баҕаралларын эппитигэр, Таһыырдаах олоро түһэн баран…
— Сөрү сөпкө этэҕин, итинник уруурҕаһыы, икки өттүттэн улахан өйөбүл буолуохтаах, ол гынан баран, мин эмиэ этиилээхпин,оннук санаан кэлбит буоллаххына, былыргылыы илии охсуһуу оннугар, миэхэ иннигэр түөрт туйахтааҕы түһэрбэтэх, өтөр наар саха сылгытыгар үөскээбэтэх, атыырдаахпын. Ону кытта икки атаххынан сырсан көрүөҥ этэ дуо? Бэйэм төһө да сурах хоту иһиттэрбин, уу харахпынан утары көрөн,, Холорук,, хайдах сыдьааннааҕын көрүөхпүн баҕарабын–
— Дьэ кырдьык этиэххин эттиҥ да, Дьөһөгөй Айыыта анаан минээн айан түһэрбит оҕотун кытта икки атахтаан илин былдьаһара улахан аньыылаах, сэттээх–сэлээннээх буолара дуу–
—-Ол аньыылаах харалаах да буоллаҕына, ол өттүн ыйытыктаах буоллаҕына бэйэбэр барытын ылынабын. Онон ыллыктаах тылбын ылыныа дии санаан бүк эрэнэн олоробун–
Чэлгиэн улахан толкуйга түстэ, уолаттарыгар кыыс кэпсэтэ кэлбитэ, бэйэтигэр олуурдаах өттүнэн эргийэргэ тиийдэ,, эй,, диэтэҕинэ хонук да хоннорбокко үүрүллэригэр тиийэр, оччоҕо эмиэ саха киһитин өйүгэр санаатыгар өтөрүнэн баппат кыбыстыыга, саакка суукка бараллар,, Күтүөттээри ыт атаҕын тутан, үүрүллүбүттэр үһү,, диэн. Бу онно манна сылдьарыгар, дьону сэргэни кытта кэпсэтэригэр улахан харгыс буолан мэһэйдииһик…
Олорбохтуу түһэн баран,, сөп,, диэбитигэр,, кырдьаҕаһа,, мэктиэтигэр хараҕа ууланна.
— Оо оҕом кырдьар сааспар, дьэ көрбөтөхпүн көрөр үөрүүлээх буоллум–

Чэлгиэн нөҥүө күнүгэр ааттаах аты кытта, биэс биэрэстэ сиргэ сырсарын истэн, Таһыырдаах олорор алааһа, тууга киирбит собо–мунду курдук аалыҥнас дьонунан туолла, бу ыраас киэҥ нэлэмэн сыһыыга сырсыыны көрөөрү. Манна дьэ добуйуомнуу добуйуомнуу уксуу бөҕө буоллулар, үгүс өрүт акка оҕутта, бу уһун тыыннаах, иннигэр кыл кутуруктааҕы,сыспай сиэллээҕи түһэрбэтэх сылгыга эркин курдук эрэнэллэрэ. Киһи аата киһи, икки атахтаах тыына кылгас диэн куолулааччы элбээтэ. Ыгым өттө уолуктаһан да ыллылар. Киэһэ сөрүүҥҥэ ат сүүрүөр дылы,

эдэр өттө ойуохайдаан, ыччат үөрүү көтүү өрөгөйө буолла. Ханыы көрдүү кэлбит уолаттары, кыталык курдук кыргыттар уора көстө көрүү истии бөҕө буоллулар…

Сытыы харахтаахтаахтар көрдөхтөрүнэ ат эрдэ түстэ, ыһыы хаһыы бөҕө түһэрдилэр. Ат аҕыйахта маахтаан син балачча сири ылла, арай биирдэ өйдөөн көрдөхтөрүнэ ат кэнниттэн үрүҥ кустук араас өҥүнэн оонньоон ойоҕолуу түстэ, Тааһыырдаах атын кытта, Чэлгиэни ыйыталаһа олордо, бастаан ат аппытын истэн эгди соҕус олорбутун, үрүҥ кустук ситэн ойоҕолоото диэбиттэригэр, уҥуоҕа халыр босхо барда,, Оо бу хара сордоох, өйүм санаам буккуллан, түөһэйдэҕим дуу тугуй? Оонньообутум оҕус буолан эрдэҕэ, ити үрүҥ кустук ат иннин быһа түстэ да, түөрэхпитин түҥнэрэр, олохпутун огдолутар. Ииним буоругар үктэнэн туран, кэнчээри ыччатым, кэскилин сарбыйар турукка киллэрдэҕим, туох хара аньыыбар өйүм санаам бааллыбытай, кыргыс кылаанын кытта илин былдьаһан иэдээни иин курдук иҥнэри үктээн киирэн биэрдим,, Таһыырдаах дьэ өйдөөтө туохха киирэн биэрбитин, ыар дьылҕаланан эрэр ыччаттарын санаан хараҕа ууланна…
Чэлгиэн ат иннигэр түспэккэ, ат иҥэһэтин туппутунан биэтэккэ кэллилэр. Көрбүт дьон сөрү диэн сөхтүлэр, бэри диэн бэркиһээтилэр. Ат барахсантан үрүҥ күүгэн үллүбүт, хара уута халыйбыт, Чэлгиэнэ туох да буолбатах, аты моонньуттан кууспутугар хоҥоруутунан Чэлгиэн түөһүгэр сигэннэ, ону кытта үс төгүс ис иһиттэн иэйэн кистээн дьурулатта…
Иҥэрсийэ иҥэрсийэ түһүлгэтин кыйа хаамта…
— Оҕом дьэ чахчы да кыргыс кылаанын кыыма эбиккин, мин түөрэхпин түөрэ үктээбэтиҥ, дьөһөгөй оҕото кытары уруйдаата, айхаллаата, иннин быһа түһэн, түөрэҥ үктүүр түөрт туйахтаах төлкөтүн түһэрбэтэххэр–
Таһыырдаах, уола Уордаах да чахчы астына харахтара толору туолла,, Холорук,, диэн кимиттэн.
Уолаттара Сүтүк, Байанай харахтарынан хайҕаан, сүрэхтэринэн сөбүлээн биирдии кыыһы талан, аны күһүн сыарҕа хаарыгар кэлэн ылыах буолан, Таһыырдаах үөрэн эрдэттэн илии охсуһуу малааһынан ыытта…
Ити курдук Чэлгиэннээх биир сырыылара этэҥҥэ түмүктэнэн, дойдуларыгар аттаннылар…

24

— Эһээ тоҕо Чэлгиэн ыал буолбакка, туора дьон туһугар сүүрэрэ, көтөр–
Биир күн Таһыырдаахтан сиэнэ кыыс токоолосто.
Эһэтэ бу көрөр сиэнэ тугу да туойдун хаһан да хаахайдаһан мөҕөн, этэн барбат. Бэйэтэ да сиртэн буортан тэйбит, куруук чэпчэки баҕайытык сэгэйэ сылдьар оҕо. Эбэтэ эмиэ эдэригэр итинник этэ, сатаабата диэн суоҕа, бүгүрүтэ ырааһа, ииһэ. Сиэнэ көрөн да төрөөбүт Эбээтин. Ол иһин Эһээтин тыына…
— Ээ тоойуом туох билиэй, көрүөй. Ити атын сиртэн анатыылаах, туора сиртэн тордуйалаах төрөөбүт дьону. Былыр Өбүгэ саҕана

кыргыс үөрэҕэр анаммыт, ол илибис күүһүн иҥэриммит,, илин,, сылдьар бөрө тыыннаах куттаах боотурдар ыал буолан өнүйбэттэрэ эбитэ үһү, олохторо наар кыа хаан үктэллээх, иирээн төрдө буолара. Бэйэлэрэ ойуччу ордууланан, тэйиччиннэн дугуйданаллара. Чэлгиэн ол хаантан сыдьааннаах. Онон туга ханныга биллибэт—
— Наһаа да хомолтолоох буолар эбит дии оччоҕуна, былыр Боотурдарга, эһээ–
— Биһиги ол дьыллар түгэхтэрин хантан билиэхпитий, ол былыыр былыр илбис иирээннээх кыргыс үйэтин, кылааннаах сырыыларын, биир эмэ аҕа ууһугар уһулуччулаах уол оҕо төрөөбүтүн биллэхтэринэ, ийэлээх, аҕатыттан арааран, улуу ойуунунан илбис иҥэрэллэрэ үһү, анал,, боотур,, үөрэҕин бараллара дииллэрэ. Туох ханнык дьонун ким билиэй.—
— Ити үнүр ат сүүрүүтүгэр мин наһаа сөхтүм, икки атахтаах, итинник сүүрэрэ буолуо дуо? Көрбөтөх киһи итэҕэйбэт, Чэлгиэн аты баһыйар кыахтаах аата иннигэр түспэккэ, ат иҥэһэтин тутан кэлбитэ, тоҕо эһээ?—
— Тоойуом ити эмиэ киэҥ өйтөн санааттан тахсар, ити Дьөһөгөй оҕотун иннин быһа түспүтэ буоллар, киниэхэ да, биһиэхэ да улахан аньыы буолан, хара суор собулҕа гынан, көхсүбүтүн тоҥсуйан, кэтэхпитин кэрбээн, кэскилбитин кэбирэтиэ этэ. Ону ити Чэлгиэн,, эн биһикки биир тыыннаахпыт,, диэн иҥэһэни тутан кэлбитэ. Дьөһөгөй Айыыта онно махтанан түһүлгэҕэ үс төгүл иҥэрсийбитэ. Ити Чэлгиэн өбүгэттэн хаан тардыылаах буолан барытын дириҥник өйдүүр анааран.—
Таһыырдаах бу сиэнэ кыыстыын арааһы бары кэпсэтэллэр, оҕото түҥ былыргыны түөрэ ыйыта сатаан, эһээтин уукка уокка түһэрээччи. Билигин аны Холоругу ыйыталаһар , кини хантан билээхтиэй ол киэҥ ыырдаах, иннэ кэннэ биллибэт сырыылаах киһини, дьэ кырдьык даҕаны киһи бэрдэ кылааннааҕа, бииргэ сылдьар аргыстарыттан да көстөр, кыраҕа кыһаллыбыт, улахаҥҥа уолуйбат көрүҥнээхтэр, эппиккэ дылы чбиилээҕинэн быстахха, уһуктааҕынан кэйдэххэ хаан оҕуолаабат дьоно…

Чэлгиэннээх сэтии аттарыгар төргүүлэнэн, кыра буолары буолбаты ындыыланан, судургутук айаннаан истилэр. Сүтүк, Байанайдыын санаалара көнньүөрэн иһэр, санаалара кэннилэригэр хаалбыт кыргыттарага. Бойбоох тоҕо эрэ кэлин кэмҥэ саҥата иҥэтэ аччаабыт,түүн аны түлэкэдийэр,сороҕор баттатан ыһыытаан туруортуур. Билигин сайын, ханна таптаабыт сирдэригэр хоноллор. Биирдэ лиҥкир ойуур быыстаах, сэнэх соҕус балаҕаҥҥа хонордуу тэриннилэр, кыра көрдүгэн оҕото баарыттан уу баһан, балаҕан иннигэр, көлөҕө уу оргута уурдулар. Бойбоох бу сэтиэнэҕинэн, сөкүннэн бүөлүү үүммүт өтөҕү, хайдах эрэ сөбүлээбэккэ тэһииркээбиттии көрө истэ сырытта.
Уулара оргуйбутугар көлөттөн солуурчаҕы ылан туора уурдулар, кыыстара

тугу эрэ ботугуруу ботугуруу уот чоҕун биир сиргэ муста, арыылаах лэппиэскэни уурда.
— Аал уотум иччитэ
Айан дьонун атарахсыта
Санаама,
Айаныҥ аартыгын арыйталаа
Куһаҕан куодуруспатын
Ыарахан ыалласпатын.
Туох сирин билбэккэ
Тохтоору гынныбыт,
Хараҥа дьай буолан
Хаан өлүү халыйбыт
Илэ сүүрэр иччилээх
Сибиэннээх буолар дуу?
Тоҕо эрэ, этим сииним
Аһылынна,
Арах, арах антах хайыс.
Көрдөһөбүн көмүскэл
Буолаар…
Ааттаһыыбын алы гынаар…
Чэлгиэннээх улаханнык дьиктиргии санаатылар, хаһан да Бойбоох итинник гыммат этэ, туох өлүүтэ алдьархайа үтүрүйээри гыннаҕай, хайдах эрэ киһи кутун сүрүн баттыыр чуумпута сатыылаата, күн киирбитигэр, өссө сииктээх тумарык өрүкүйэн таҕыста…
— Олох балаҕаҥҥа киирэ сорунумаҥ, туора тахсан хонуоххайыҥ–
Бойбоох муос таас курдук этэн туора тахсан хонордуу тэриннилэр.
Түүн ортото түүл бит курдук утуйа сыттахтарына, хатан саҥалаах киһи часкыйталаан, утуйар кэлиэ дуо бары олоро түстүлэр, көрдөхтөрүнэ балаҕан иһиттэн хара күлүк барыгылдьыйан таҕыста, көрдүгэн диэкки көтөн ааста…
— Олох хамсаамаҥ,айдаарымаҥ–
Бойбоох сибис гынна, сотору буолбата, тумарыкка көрдөхтөрүнэ көрдүгэнтэн уонча күлүк көтөн ааста, өссө эмиэ таҕыстылар, тугу эрэ көрдүүр курдук өтөҕү эргийэ көтөллөр. Субу субу балаҕантан тахсыбыт күлүк часкыйар, халлаан быһах биитинии суһуктуйан эрдэҕинэ бары көрдүгэҥҥэ төттөрү симилиннилэр, арай биир күлүк тумарыгы кытта көтөн сүттэ…
Бары дьэ,, һуу,, диэтилэр,, ити туохтарый,,? Холорук ыйытта…
— Ити үһүс айа эһиннэ, урут бу өтөх дьонун куһаҕан ыары булан мэлиппитин, ити биир киһи хаалан көрдүгэҥҥэ симпит, бэйэтэ балаҕан иһигэр дууһата быстыбыт. Ити үөр буола сылдьаллар, олору таһаартаата, балаҕаҥҥа хоммуппут, эбэтэр куота сатаабыппыт буоллар, ити илэ барбыт ыары иччилэрэ ситэн сиэ этилэр…
Маны истэн бары иэннэрэ тарта, бу сиртэн куотар аакка бардылар…
Бойбоохтон чахчы салыннылар, Чэлгиэн миэхэ анаан үөһээ Айыылартан анаммыт дурдам хаххам эбит дии санаата…
Сирдьиттэрэ олох атын курдары сиринэн, ким да улаханнык сылдьыбат ыырынан сирдээн биир киэһэ кыракый алааска түстүлэр, манна кыра балаҕантан буруо унаарарын көрөн дьон баар эбит диэн эгди буола түстүлэр, тоҥхойо кырдьыбыт оҕонньордоох, эмээхсин көрүстүлэр, титииккэ торбостоох ынах турар уонна киһи баара көстүбэт. Чэлгиэннээх аттарыттан түһэн, онно манна бүтэй тоһоҕотугар баайталаатылар, дьиэлээхтэр билбэтэх көрбөтөх дьонноруттан дьаархана тутуннулар. Кырдьаҕастары кытта кэпсэтэн билсибиттэрэ, бу былыргыта күөгэйэр күнүгэр, ааттаах суоллаах хотуурдаах бастыҥа эбит. Үйэлээх саастарыгар үрүҥ хара көлөһүннэрин Бахсырыйар

баайга бараабыттар. Уоллаах, кыыс оҕолоохторо эмиэ Бахсырыйар баай бас билиилэрэ буолан, кыыһа хотонтон, уола оттон, мастан ордубат үһү, аны Бахсырыйар кырдьар сааһыгар кыыстарын одьулуун ойох оҥостоору гыммытын ити уоллара утарсан,баай илии атах ыттарыттан ибили таһыллан, киһи аатыттан ааһан суорҕан, тэллэх киһитэ буола сытарын киирэн Чэлгиэн көрүстэ. Ол баай сөбүлүү көрбүт эдэр кыргыттарын таптыырынан дьаабылаан, ойох көссүү оҥостор эбит. Бу уол балта Дьэдьэн буолумматаҕын, ампаарга хаайтарбыт уонна эмиэ чугас олорор ньүдьү балай, түөһэйэн эрэр, таас дьүлэй Кириҥэ баайга биир атыыр үөрүгэр, уон толуу сүөһүгэ атыылаан эрэр үһү…
— Киммит кэлэн көмүскүөй, дьылҕабыт,ыйаахпыт оннук буоллаҕа, саатар чыычаахпыт сыыһа атаҕастабылга, сүөһү курдук атыыга баран эрдэҕэ–
Чэлгиэн хаһан да истибэтэҕин истэн улаханнык соһуйда, кырдьаҕас дьон ытыырын соҥуурун көрөн сүрэҕин ыттарда…
Суолун ииһин ыйдаран Бахсырыйаҕа бардылар, алаастарыгар аартыгынан уонча аттаах киһи киирбитин истэн, сөрүүҥҥэ сынньанан дэдэйэ сыппыт баай ойон туран дьонун ууга уокка түһэртэтэ. Харахтаах киһи син ыйдаҥардан көрдө, бу кинилэр ыырдарыгар хаһан да үктэммэтэх, саха саарыннара, дьон дьорҕоотторо кэлбиттэрин, өтө сэрэйдэ. Атыттар таһырдьа хааллылар, икки киһи балаҕаҥҥа киирдилэр. Дьэ кырдьык даҕаны саха киһитэ хараҕа таптыы көрөр ыччаттара эбит. Дьиэлээх тойоннуун эҕэрдэлэстилэр, сонуннарын, хардары таары ыйыталаһан туоһуластылар…
Таһыырдаахха кийиит кэпсэтэн иһэллэрин истэн улаханнык дьулайда, Таһыырдаах курдук киһи тэҥнээхтэрим диэн ытыс үрдүгэр түһэрэр буоллаҕына мэнээк дьон
буолбатахтара чахчы…
— Ким диэн ааттаах суоллаах, хантан хааннаах, кимтэн кииннээх дьоҥҥутун?—
— Миигин Айыы сиригэр айбыт аҕам, киһи гынан күн сирин көрдөрбүт Ийэм Чэлгиэн диэн сүрэхтээбиттэр, онтон бар дьоҥҥо биллэр аатым,, Холорук,,—
Сибилигин атын баҕайы даххаһыйан тиэрэ нарайан олорбут Бахсырыйа,, Холорук,, ааты истээт, ырбайа олорбут сырайа мэктиэтигэр хаанньаста түһэргэ дылы гынна…
Ама даҕаны кини бүтэй бүк сиргэ олорбутун иһин, истэр кулгаахтаах, көрөр харахтаах, өйдүүр өйдөөх удьуор хаан буоллаҕа дии, аҕыйах хонуктааҕыта Холорук, Таһыырдаах аакка суолга киирбит, иннигэр күлүктээҕи көрбөтөх, айыы сиригэр өтөр наар төрөөбөтөх дьөһөгөй атахтааҕын кытта сырыста диэн кэпсээн бөҕө кэлбитэ, көрбүт дьон сүрдээн киэптээн кэпсээбиттэрэ, өссө сири буору аннынан, түҥ былыргы өбүгэбит, илин сылдьыбыт, кыргыс хааннаах, илбис эҥэрдээх,, Холорук,, быстыбат быһаҕаһа, силлибэт ситимэ дииллэрэ…
Ол бэйэлээх туох буолан кинилэр ыырдарынан ыллыктанна,

Бахсырыйар мунаара олордо…
— Кырдьаҕас ааһан иһэр айан дьоно ыксыыбыт, бу күөх сайын былдьаһыктаах кэмигэр, ханыы тардыһар, хаан эбинэр баҕаттан Таһыырдаахха илии охсуһан иһэбит. Эйигин кыыс оҕону сыҥалаан, ынах, сылгы атастаһаргын истэн кэллибит–
Чэлгиэн онон манан эргиппэккэ көнөтүнэн ыйыппытыгар, Бахсырыйа мух мах барда, кыыһы дьүлэй куҥнаахха биэрэн улахан ааты суолу ылбатын билэр, онтон бу айан аартыктаах, киэҥ сырыылаах Холоруктуун ханыы тардыстаҕына, аата ааттаныаҕа, тэҥнээхтэриттэн тутум үрдүү түһүөҕэ…
— Кырдьаҕас ол от хаата сүөһүлэр, сиик буолар сылгылар, бэйэҥ муҥутуур үйэҕэ, үрүҥ хара сүүрүктээҕиҥ, эриэн бастаах маҥырыырыҥ, бэйэҕэр да баардыҥы ини, билиҥҥи үйэҕэ көмүстэн ордук күн сиригэр күүстээх суох, онон кыыс халыымыгар ыраас көмүһүнэн төлүүбүт–
Чэлгиэн Бахсырыйа иннигэр кыһыл көмүс манньыаттары сандалыга кэккэлэччи уурда…
Илиитигэр ылан ыараҥнатан көрдө, кини бачча кумалаан кыыс туһугар ууруохтара дии санаабатаҕа…
— Хотуой били кыыһы аҕалыҥ эрэ–
Чэлгиэн саҥа хороччу улаатан эрэр кыыһы аһына санаата, тырыттыбыт байбарытын, дьонтон кыбыстан сөрүү тута сатаахтыыр, атах сыгынньах, хатыран чэр буолбут илиитэ, атаҕа. Үчүгэй көрүүгэ истиигэ сылдьыбыта буоллар, иирэ талах курдук имигэс таһаалаах, такымынан охсуллар суһуоҕа, дьэдьэн курдук тэтэркэй имнэрэ, кыаммат ыалга төрөөбүт кыһалҕатыгар, бу кэрэ айылҕа симэҕэ чэчирии үүммэт буоллаҕа…
— Хотуок дьэ олоххор бааттаах кыыс оҕо эбиккин, улуу дьоҥҥо аймах билэ тэнитэ бардыҥ–
Бахсырыйа атаара туран баахтыйда…
— Ылгын ити кыыһа аккар мэҥэһин–
Чэлгиэн этэрин кытта биир эдэр уол кыыһы көтөҕөн ылан атын самыытыгар олорто, бэйэтэ чэпчикитик ыҥыырыгар ыстанна…
Аттаахтар субуруһан аартыгынан тахсан бардылар…
— Хайа туох эмэ суолу ииһи хайан көрдүҥ дуо?—
— Эчикийэ суох, ити Холорук биһиги санаабыт тиийбэт үрдүк чыпчаалыгар баар эбит, суол хайаары гыннахпына, икки уоттаах харах көхсүбүн тобулу үүттээн, куппун сүрбүн көтүтэр. Ити ойуун да, удаҕан да буолбатах, ити өбүгэлэртэн хаалбыт аата ааттаммат кыыллара быһыылаах уонна итиннэ биир кыыс оҕо сылдьыһар эбит, атын харах көрбөтүн диэн тула өттүн көстүбэт гына тумарык түһэрэр. Онон биһиги өйбүт санаабыт тиийбэт киһитэ эбит Холорук—
Аҕа уустарын айдарыылаах кырдьаҕаһа Бахсырыйа баайга куттаммыттыы тула өттүн көрө көрө сибис гынна…
Оо оҕонньордоох, эмээхсин барахсаттар үөрүүлэрин, оҕолоро Дьэдьэннэрэ этэҥҥэ эргиллэн кэлбитигэр, Чэлгиэҥҥэ сиртэн, халлааҥҥа дылы махтаннылар. Чэлгиэн барсаҕыт дуо диэбитигэр, үөрүүнэн ылыннылар,, оҕобут ханна барар да батыһабыт, оҕобут дьоло, соргута билиэҕэ,, онон

торбостоох, ынах сэтиилэнэн, ыраах айаҥҥа туруннулар. Бойбоох ырда сылдьар таҥаһыттан уонна этэрбэс Дьэдьэҥҥэ биэрдэ, кыргыттар дьүөгэлии буолан айан сэргэхсийэ түстэ, Дьэдьэн наһаа истиҥник, иэйиилээхтик, киһи эрэ истэн олоруох курдук хомустуур эбит. Былыр эһэтэ ааттаах хомусчут Дуораан ууска куттарбыт, чочуттарбыт. Этигэн тыллаах Хомус иччилээхтик иэйэрэ, арааһы барытын туойара…
Айаннара лаппа бытаарда, улахан айан суолугар тахсан, хаста да дьонноох сиргэ хоннулар, бачча ыраахха ынах сэтиилээх, торбос батыһыннарыылаах айанньыттары дьиктиргии көрөллөр. Ылгын олох Дьэдьэн таһыттан арахсыбат, кыыс кыра сааһыттан хаһан да дьон истиҥ сыһыанын билбэтэх буолан, ис санаатыгар таҥараҕа махтанар…
Дьэдьэн Бойбоохтон туох олохтоох, дьаһахтаах дьонун ыйыталаһар, биирдэстэрэ күлэ түһэн баран,, көрөөр бэйэҥ,, диэн куотунар. Дьэдьэн сонун киһи хараҕынан көрдөҕүнэ, билэрдиин,билбэттиин, кыанардыын,кыамматтыын бары Чэлгиэни үөрэ көтө көрсөллөр, аны бииргэ сылдьар уолаттарын хаһан атын баайдар курдук, куолаһын сонотон соруйбат, барытын саҥата суох бэйэтэ тута хаба, бэрийэ сылдьар, уолаттара күлэ үөрэ көмөлөһөллөр. Баай диэҕин, баай көрүҥэ ханан да суох, дьадьаҥы диэҕин, аара көрсөр сытыйа байбыт муҥ баайдар тоҥхоҥноһо көрсөллөр. Дьэдьэн кини мааны кэрэ чөмчөкүгэр кыайан киирбэтэ…
Ийэлээх, аҕата бу уһун айаҥҥа сылаарҕаан эстиэхтэрин оннугар, хата сэргэхсийэн чуопчаарыы бөҕөлөр. Чэлгиэн наһаа истиҥник сыһыаннаһар, айаннарын тухары, кырдьаҕастар хайдах туруктаахтаахтарын көрөн хонуктууллар…
Сирдэригэр уоттарыгар үктэммиттэригэр, дьон соһуйуу өмүрүү бөҕө буоллулар. Ылгын кыыс мэҥэстиилээх, ынах сэтиилээх, аны оҕонньор, эмээхсин дьэллиргэлээхтэр. Ылгын уһун айан суолун тухары бодоруһан, Дьэдьэннээҕи бэйэбэр түһэрэбин диэбитигэр, Чэлгиэн үөрүүннэн сөбүлэстэ. Ылгын дьоно икки илиилэринэн көрүстүлэр, уоллара үчүгэйкээн кыыһы сэргэлэригэр аҕалан түһэрбитигэр. Бу эмиэ бэйэлэрин тустарыгар кыанар ыаллар, анал алаастаахтар, өлбүгэ сирдээхтэр, халыҥ аймах…
Ылгын дьоно маннык кэрэ кыыһы уоллара сиэтэн киирбитигэр, ис сүрэхтэриттэн үөрдүлэр, Чэлгиэҥҥэ махтаннылар…
Олоруохтара дуо эр дьон от түбүгэ, Дьэдьэн үлэҕэ эриллэн улааппыт буолан көрөн турбат…
Биир күн Чэлгиэн улахан күүлэй тэрийэрин истэн, улахан алааска киһи бөҕө муһунна, Дьэдьэн убайа Кылыһах хотуур сүгэн эмиэ тиийдэ…
Манна эбит дьиҥнээх түһүлгэ, баайтаһын биэни кытта, баайтаһын ынах астаан, буотарах миинэ хас да чаан алгыйга оргуйа турар, үтэһэлээх эт бөҕө үөлүллүбүт. Кымыс, быырпах хас тымтай аайы хаппахтанан турар, уһун сиитэс тардыллыбыт,

онно ас эгэлгэтэ, мундута, собото, бүтэйдии буһарыллыбыт, сыата ыдьырыйа сылдьар эмис сылгы, ынах этэ, кытыйа аайы өрөһөлүү ууруллубут. Бу күөх күүлэй күнүн аан тылын устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах Көкөт аста. Күрэхтэһии икки түһүмэх, ол аата икки омурҕан, охсооччулар истэрин баанан улаханнык аһаабатылар, ким хайдах турарын абырҕалы тоһутан таайтардылар. Кылыһах ортоку түбэстэ,, Чээй,, диэн бэлиэ биэрэллэрин кытта хотуурдаахтар түһүнэн кэбистилэр. Бастакы түспүт уохтарыгар суорҕан, тэллэх курдук баһа баһа бырахтылар, хаалбыт оҕо, дьахтар, кырдьаҕас өттө салгыы ону маны сылыктыы сылыктыы аһыы олордулар…
Манна ким төһө сири охсорунан буолбакка, сырсыы курдук биэтэк тахсыытынан күрэхтэһэллэр эбит, алаас куртаҕар дылы ыраах сир, бастыҥнара тиийэ охсон төттөрү эргийэн эрэллэр, ити курдук утуу субуу кэлитэлээн истилэр, ол кэлэ кэлэ кыратык өл хаба түһээт салгыы баран иһэллэр, киэһэлик бүтэһик эргийиигэ дьэ онно биллэр ким уһун тыыннааҕа, сэниэтэ эстибэтэ, манна эмиэ биир дьикти түгэн үөскээтэ, ким да улаханнык ахсарбатах киһилэрэ, саҥа кэлбит уол Кылыһах бастаан таҕыста, сарсыарда хайдах барбытай да күн чээрэтигэр өссө мөлтүөхтээҕэр, өссө түргэтээн иһэргэ дылы. Кыттыбыт дьоҥҥо, ордубут эти барытын тэбис тэҥҥэ түҥэтэн биэрдилэр. Ону кытта додо курдук чэй, табах, бурдук, олох бастаабыкка ньирэйдээх ынах, Дьэдьэн убайа бастаан ытыһын таһына таһына эккирээн ылла. Ылгын тэҥҥэ үөрүстэ.ордубут аһы кырдьаҕастарга түҥэттилэр,эдэрдэр оһуохайдаан ойдулар…
— Бу дойду дьонун сэргэтин олоҕо дьаһаҕа атын буолар эбит–
Дьэдьэн дьоно улаханнык сөхтүлэр махтайдылар…
— Ээ суох ити эмиэ киһититтэн, манна Чэлгиэн эрэ итинник–
— Ити бэйэлээх киһи кылааннааҕа хайдах соҕотох сылдьар–
— Дьэ этимэ киһи эрэ барыта дьиктиргиир–
Ылгын ийэтэ бэйэтэ да бэркиһиир, Дьэдьэн туох да үлэни көрөн турбатыттан, ырааһа, чэнчиһэ, үөрүнньэҥэ киһи эрэ кийиит гынар оҕото, хата ити Ылгыннара хаһан ыпсыыта кыттан ыал буолар, итиччэ үччүгэй кыыһы өр олордуохтара суоҕа, сотору суорумньулуу кэлиэхтэрэ…

Ньургуһун хаста да күүлэй буолар сураҕын истэн бараары гына гына тохтообута, убайа Дохсун барбатаҕа, атын дьоннор бара сылдьан хайҕаан аҕай кэлбиттэрэ, Чэлгиэн саҥа ыалы көһөрөн аҕалбыт, олор уоллара, чахчы хотуур угун туппутунан төрөөбүт киһи быһыылаах, олох дьону бэйэтигэр сыһыарбата, аны эдэр уолаттар өрө тыынан аҕай кэлбиттэрэ, дьикти да кэрэ бэйэлээх кыыһы аҕалбыт Чэлгиэн, чугас эргин ити курдук кэрэчээнэ суох, хайдах тутта хапта сылдьарын, аны алыптаах хомусчут эбит, уолаттар да кыргыттар санаан кэлэ кэлэ мөккүһүү бөҕөлөр,

Чэлгиэн биир баайтан бэйэтигэр атыылаһан ылбыт үһү диэн кэпсээн эмиэ баар курдук, барыта хааһы курдук, Чэлгиэн ол кыыһы кытта сылдьарын санаатаҕына, сүгүн утуйбат да буолла. Кини кыыс оҕо сиппит симэҕэ буолан, оҕо төрөтөн, инники кэскили баҕараартыыр да Чэлгиэнэ онно эрэ кыһаллыбат быһыылаах, тоҕо биир истиҥ тылы этэн, ыал буолар туһунан санаабатый? Ньургуһун күүлэйгэ бара сылдьыбатаҕыттан улаханнык хомойо санаата, кэнэн да эбит, бэйэтин дьолун, бэйэтэ түөрэ үктүү сылдьар, күүлэйгэ кэлиҥ диэн төһө эмэ илдьит кэлэн бартын үрдүнэн. Тохтообута…

Атыыһыт куутуйалана сылдьыбыт хара санаата эмиэ көөнньөн, хайаан да Чэлгиэни уодьуганныырга сананна, ити ис кистэлэҥ санаатын кимиэхэ да эппэккэ эрэ куоракка киирдэ, биир өйдөөх санаалаах кыттыгаһыгар Дуорааҥҥа сылдьан ити ис санаатын быктарда…
— Доҕор биһигини кэнники кэмҥэ ити Чэлгиэн иннибитин быһа хааман, элбэх ороскуокка баран эрэбит, бардыбыт даҕаны, бары эттэрин, арыыларын киниэхэ туттарар буоллулар, хайда гынан киһи тохтотуон сөбүй? Өлбөт сүппэт сүбэбитин буллахпытына сатанар, саатар киниэнэ барыта сатанан иһэр–
Атыыһыт биир хараҥа тыыннаах атаһыгар кэп туона олордо.
Дуораан– бу эмиэ биир кэлэр сиртэн кэлэн бараар диэбит киһилэрэ. Түктэри өттүн тобулан таһаарарга төбөтүн олоруута үчүгэйдик сайдыбыт киһи, ньуолбар өй хаата, көрдөххө сытар ынаҕы туруорбат, куруук күлэн ымайа сылдьар. Оо ол гынан баран иһигэр дьиҥнээх адьырҕа ардай аһыылааҕа саһа сытар, иннинэн сырайдааҕы, инчэҕэй эттээҕи аһынар сүрэх, өй санаа иҥмэтэх дууһата, күлэ күлэ күлгүн таптайыаҕа, алларастыы алларастыы атаххын тэҥниэҕэ, билэр киһи бииргэ ыалласпат ыарахан тыыннаах ыччата…
— Кырдьык сөпкө сөллөҥнөөтүҥ быһыылаах, наһаа үүнэ тэһиинэ суох баран эрэр. Манна кистээн эттэххэ, туох эрэ дьахтара баар, хайа омуга, туга ханныга биллибэт, куттанан ким да улаханнык сылдьыбат. Олох ыксаабыттар эрэ сылдьан, кыһалҕаларын этинэллэр быһыылаах. Хайыах баҕайыный мин улаханнык толлобун ээ. Туга эрэ сатамматаҕына бэйэбитин толук гыныаҕа.биир эмэ туора киһини манньалаан, ол дьахтарга ыытыахха, аны Чэлгиэн туттар сэбэ дуу, таҥаһа дуу баар буолуохтаах, оччоҕо онон кини кутун сүрүн чупчуруйан ылан, үтүмэн түгэҕэр үтэйиэхтээх, бэйэтэ тас эрэ хаҕа хаалан, күлүк курдук сүөдэҥнии сылдьыахтаах, мин үчүгэйдик билэр киһим кэпсээбитэ, ол туһунан. Чэ хайдах быһаарынабыт ?—
Хараҥа санаа түмүллэн, Атыыһыт төттөрү таары сыбыытаан, үпкэ үтүрүттэрбит, хаарты иэһигэр хабалалаҕа киирбит, муҥнааҕы буланнар ол абааһы аҥардаах дьахтарга ыыттылар…
Чэлгиэн үрдүнэн хараҥа былыт халыйан эрэрин

хантан билиэй…

25

— Хайа нохоо бу тугу аҕаллыҥ?—
Утары олорор кыырыктыйан эрэр баттахтаах дьахтар уоттаах кип киэҥ хараҕынан субу сиэх аһыах курдук өтөрүтэ батарыта көрдө…
— Ээ суох, туох диэххэ сөбө эбитэ буолла–
Бүк түһэн олорор хара бэкир киһи көнө түстэ, хараҕа олоҕо суох сүүрэлии…
— Онон манан эрийбэккэ мускуйбакка, көнөтүнэн кэпсиэххин, ким бу сэбэ сэбиргэлэй, таҥаһай сабай?—
— Ити Чэлгиэн диэн, мастаах сиргэ баппатах, окко ууга умньамматах, баһа атаҕа суох барбыт тойооску, ону илиитин атаҕын кыаһылаан, барар сирин баҕана үүтэ, кэлэр сирин кэлии үүтэ гына буөлэтээри, сылдьар ыырын ыраастатан, иннин кэннин билбэт гына, кутун сүрүн үргүтэн, көҥдөй көхсүн хаалларан, илини арҕааны араарбат гына иирэр мэнэгэй кыыһын сөрөөн биэрэргэ көрдөһөөрү—
Бу куорат түгэҕэр, кыра кыстык угун саҕа балаҕаҥҥа бүгэн олорор, эмиэ киһи кэлбэтэх сириттэн кэлбит, киэһэ аһыырдаах куодарыспат, убаҕас өйдөөх уруурҕаспат, туора харах турууласпат, хантан да кэлбитэ биллибэт, уруутун аймаҕын толук туттан бараабыт, сырдык санаа иҥмэтэх, хараҥа дьай ханыыласпыт, сиир аһыыр сиэмэх кыыллардаах, иһэ илэ абааһы быһыылаах, тас хаҕа киһилии мөссүөннээх, кыыбаҕалаах сэттэ сырай мэтириэттээх, көтөр күлүк адьынаттаах илэ абааһы аҥардаах аһыҥастаах удьуора этэ…
Иннигэр сытар сылгы кутуруга дэйбиири, эргэ кыл сэлээппэни эргим ургум тутан көрө көрө, эмиэ да сытырҕалаан ылаттаата…
— Бу хара сордоох, үөнэ күрдьэҕэтэ суох сылдьыбаккаҕын, атын дьон иннигэр, хаһан да харахтаан көрбөтөх киһигин кутун сүрүн үргүттэрэ, кэлэн олорор сырайыҥ дуо?—
—-Буоллун ким да ыыттын, эйиэхэ төлөбүрэ баар, бүттэҕэ дии–
— Тохтоо, эн ыллыҥ да барыта оннук буолбатах, бу эн аҕалбыт малларыҥ кэпсииллэринэн, Чэлгиэн мэнээк бэйдиэ сылдьар куттаах киһи буолбатах, эн миигиттэн тугу эрэ кистиигин, эбэтэр ситэ эппэккэ көтүтэҕин-
— Туох онно кистэл хааламмытай, Холорук малын кытта төлөбүрү тиэрт диэн дьаһайбыттара–
Дэйбиири тутан олорон хараҕын сапта, өйүн санаатын өһүлэн атын эйгэҕэ, бу тутан олорор малын иччитин ириэнэх суолун ииһин ирдээри ис кута салгыҥҥа көтөн таҕыста…
Биирдэ өйдөөтөҕүнэ халлаана этиҥнии эттэ, быста быста уот садаҕа кымньыыннан курбуулаата, икки уоттаах хараҕа сирдьиҥинии кытыастан, кытарар бэлэһин аппытынан хараҥа былыт буолан кынаттаах көтөр халлааны сабардаан түһэн иһэр эбит…
Дьахтар дьэйбиири ыһыктаат, буор муостаҕа сууллан түстэ, күлгэри курдук кыймаҥныы кыймаҥныы часкыйталаата…
— Оо сорбуун,бу хара сордоох сырайым хараҕым бүөлэнэн, улуу кыыл үллүктээх Боотурга санана олорор эбиппин дии, ити буоллаҕына, бэйэҕэтиттэн , бэдэргитигэр

тиийэ эккирэтэрим буолуо. Иннин, кэннин билбэт көрүммэт ырааҕы ыйдаҥардыбат, төһө да хараҥа ыырдаммытым иннигэр Холорук иннин быһа хаамар кыах да суох, өбүгэттэн өйөнүүлээх, быстах дьылҕалаахтар санаммат үрдүк чыппаал очуоһугар уйа куттаах–
Хара бэкир дьахтара кэп туонарыттан, хата бэйэтин кута сүрэ көтөөрү эппэҥнэтэн таһырдьа куотта, кэнниттэн часкыйар саҥаттан ойо ойо ыстанна.

Хара бэкир хаана оонньоото, өһөҕө буста, төһө да акаарытыгар тэптэрэн иэскэ күүскэ киирдэр, хаһан эрэ кини эмиэ киһи буолан килбэйэ сылдьыбыттааҕа. Аар тайҕаны атыйахтаах уу курдук аймаабыта,, Хара Бэкир,, дуо дэнэр күннэрдээх буола сылдьыбыта, ол бэйэтэ очурга охсуллан, тэхтиргэ тэбиллэн, ыт үрбэт, ынах маҥыраабат киһитэ буола сырыттаҕа, бу сэнээбиттэрин, кини кыһалҕатынан кыһарыйан, өлөр өлүү айаҕын үктэннэрдэхтэрин,, Дьэ ити буоллаҕына миэхэ синим биир, итии хааҥҥытын испэттиэм, хараҥа хааҥҥытын халыта оонньуурум буолуо,, өттүгэр иилинэ сылдьар икки харыс уһуннаах быһаҕын харбаан көрдө…
Сөрүүн хоспоҕор тиэрэ нарайан утуйа сытар киһини уолугуттан өрө ыйаан таһаарда, хабырҕатын биилээҕинэн ыга баттаан хардьыгынатта…
— Дуораан дьиикэй, киһи ньаҕайа, куһаҕана, миигин ыт курдук санаан, уот бэлэһигэр уган биэрбиккин, бэйэм тыыным быстыам иннинэ, эйигин бэйэм иннибэр укта кэллим.—
— Бээ бээ тохтоо туох буоллуҥ–
Дуораан ыксаан хараҕын үүтэ бүөлэннэ, бу Хара бэкир хааны да сүүрдэрин кэрэйбэтин, ыар тыыннаах киһи буоларын билэ сылдьара.
— Ханна ыыппыккын билэҕин дуо? Хара сордоох, кимиэхэ кэнтик кээһээри хара кырыыска киирэн, өһүллүбэт өскө барбыккытын–
— Тохтоо, мин төлүөм–
Биилээх хабырҕатын ыга баттаабытыгар, ыксаан хардьыгынаата.
—Төһөнү төлүүгүн, үрүҥ тыыҥҥын өллөйөргөр, хара тыыҥҥын харыстыыргар…
Дуораан төҥкөйөн сытар нааратын анныттан кыра сундуугу таһаарда, Хара бэкир аһан көрбүтэ, араас саха ууһа куппут, үриҥ, кыһыл көмүс симэхтэрэ, араас манньыаттар, Хара бэкир кыра сундуугу кыбынан, тахсаары туран Атыыһыты хантан буларын ыйыталаста…
Аллар атаһым дии санаан мэҥийэр киһитэ, түгэхтээх өйүнэн мончууктаан, кинини күрүлүүр күнүс халаппытыгар, сүрэҕэ хаанынан ытаата, хаһан билбит көрбүт киһитин, хараҥа дьайдарга сиэтээри ылына да турбута баар, дьэ бэйи Атыыһыт эн да бүдүрүйэр күннээх инигин, аны манна аҥар да атаххынан үктэниэҥ суоҕа…
Икки өр сыл алтыспыт атастыылар икки ардыларыгар хара сүүрээн сүүрэн, өскө сааска барбыттара…

Хара Бэкир улаханнык дьиктиргии санаабыта, ити абааһы аҥардаах дьахтар, урут айыы дьонун аһыммакка туора хабан ааһар адьырҕалара, Холоруктан куотаннар кумуччу туттан куоппуттарыттан

саллыбыта, ким туох киһитин билээри, урукку түүн сырыылаах түөкүттэри, халлааны хабарҕатынан, муораны тобугунан кэһэр аллаах атастарын көрсөн ыйыталаста…
— Нокоо туох санааттан Холоругу туоһуластыҥ? Эн биһикки эрэҥкэдийбэт киһибит. Олох умнан кэбис, ити ааты–
Хаһан да илиитин иҥиирэ тардыбатах, киэҥ Тайҕа килбиэҥнээх ньуурун, ии курдук эргийбит, аатырар атахтаах бастыҥа, чиэппэр күүстээх Көөчөөн сэрэммитти, ким эрэ истэн алдьархайы аҕалыа диэбиттии тула көрөн олорон сипсийдэ. Хара бэкир үйэтигэр бу киһи итинник ытырыктатан, кута сүрэ куттанарын көрбөтөх буолан дьиксинэн ылла…
Хара бэкир элбэх киһиттэн Холорук туһунан токоолосто, сорох кыыһырар, сорох сэрэтэр,, акаарытык ону маны эрдэ сылдьыма, хайа Холорук суолун быһа хаамаары хараҥаны харахтаайаххыный. Саха сырайдаах санаммат киһитэ, үөһээ үрдүк айыылартан ананан, бу аньыылаах харалаах сиргэ анаан түһэрбит киһилэрэ, онон искэр таскар саныы сылдьыма,,
Аны сыарҕа хаара түстэ да көмүстээх Тайҕаҕа баран кэлэрин, онно сылын аайы дьон наймылаһарын истэн, хата онно барыыһыбын диэн, Чэлгиэн олоҕор айаннаата. Төрөөбүт сириттэн уотуттан тэйбитэ син балачча буолла…
Киэҥ Тайҕа Эбэ Хотун биһигин ыйаабыт сирэ буолаахтаатаҕа, хаһан эрэ көс омук оҕото этэ. Ол бэйэтэ, бэртэри кытта билсиэҕиттэн, амырыын ыччаттары атас, доҕор оҥостон, хараҥаны харахтаммыта, айыы дьонуттан арахсыбыта, бэртэри кытта билсибитэ, арыгы, хаарты аргыстаммыта. Хаста да тыынын иһиллии сыспыттара, кыл мүччү, бачча тиийиэх быатыгар сиритэ хайыта астаран тыыннаах тиийэн кэллэҕэ. Маннык сырыттаҕын суор, тураах аһылыга буолан, сир үрдүттэн сүтүүһү, кинини ким сылгылыай, кэбис киһи курдук киэптэнэ эрэ сырыттаҕына сатаныыһы, Чэлгиэн сыһыардаҕына онно да оннун тойун булунан, сатаннаҕына ыал буолан, саҥа ыллык үктэниэ этэ…
Чэлгиэн эмиэ, сыл аайы буоларын курдук, ыраах Тайҕаҕа бараары, ол тэрииригэр күнтэн күн ордубакка ыксал буола сырытта, билигин от мас суйданан, кынаттаах бииһин ууһа соҕуруу ичигэс, кыстыыр сирдэригэр баран бүттүлэр. Төһө да санаатыгар ыксаабытын иһин, ороһооспо кэнниттэн барар санаалаах. Эрдэ баран эрэйи көрбүтүн умнубат. Айан сырыы элбээбитин кэннэ барар ордугун билбитэ. Хата быйыл барсар дьоно тиийиэ суох, элбэх көлөҕө. Сылгыһыт уолаттар, ат бөҕө айааһаатылар,аны хаар түстэҕинэ сыарҕаҕа үөрэтиэ этилэр….
Биир былыттаах күн добдурҕа саҕана, ыҥыыр аттаах киһи түөртүүр ыам саҕана ахсым атынан дьигиһитэн кэлэн сэргэҕэ тохтоон, чэпчэкитин атыттан ыстанна, көнтөһүн сэргэҕэ эрийэ тарда турдаҕына, Бойбоохторо,, Харачаас,, диэн хаһыытаат сүүрэн тиийэн ыйана

түстэ. Кэлбит киһи бастаан соһуйан,, ходьох,, гына түһэн баран,, Тугутчаана,, диэбитинэн кыыһы көтөҕөн ылла…
Бу кэлбит киһи Хара бэкир этэ. Антах дьоно сэргэтэ Харачаас диэн ааттыыллара, кэлин Хара бэкир буолан Харачааһа умнулла да быһыытыйда.
Кэлин кэмҥэ ускул тэскил олоххо бу кыра балтын манна баара буолуо диэн түүлүгэр да түһээн баттаппат этэ. Кыыһа улаатан, саха мааны куотунуу, таҥаһа саба, симэҕэ, баай ыал оҕотун курдук. Чэлгиэни кытта убайын билсиһиннэрдэ…
Харачаас үөрүөхтэрин иһин маһынан киһини эрэ хаамтарбат уус эбит. Ат сэбин сэбиргэлин, хайдах таптыырынан оҥорор, Чэлгиэн куоракка баран кэлээри тэриннэ, бу чараас хаарга, сыарҕа сылдьар суолун таһаараары. Бойбоох барсаары тиириннэ, Харачааһы барыс диэбитин, биирдэрэ кистээн, хаартыһыттарга элбэх иэстээҕин кэпсээтэ. Ону истэн Күлүгү ыҥыран ыллылар. Харачаас иэһигэр оонньуугун дуо диэн ыйыппытын үөрүүнэн ылыннна. Бу хаарты эмиэ туһугар, туһунан ылар, биэрэр эмэгэттээх, сөбүлүүр сөбүлээбэт киһилээх, тахсар тахсыбат талымастаах, бэйэтэ эмиэ хаарты иччилээх хотуттарын түөрт күлэр эмэгэттэрэ, аҕыс аһар албастара этэ.
Куоракка уонча атынан этэҥҥэ киирэн эт, арыы туттардылар, икки сыарҕалаах атынан хаартыһыттар түһэр сирдэригэр тиийдилэр. Киирэллэрин кытта Харачааһы көрөн ыһыытаһа түстүлэр, сорохтор субу сиэх аһыах курдук дьүһүлэннилэр. Харачаас иэһин мин аахсабын, кини оннугар оонньуубун диэн Күлүк уоскуталаата. Хаартыһыттар күлүктэригэр имнэннилэр, эмиэ биир акаарыны оҥоһуулаах, хараҕа уларыйар эмэгэккэ үктэннэрэн сүүйбүт саҕачча сананнылар. Бойбоох бу дьиэҕэ киһи хараҕын баайан оонньуур киһи баарын өтө көрөн ылла. Сып сап, һуу һаа буолан оонньоон бардылар, атын кыра остуоллар тохтоон көрөөччү эрэ буоллулар, сорох бааҥҥа бырахсар, сорох таайарга куустаһар. Илиилэрин билсээри кыра кыратык, ыла биэрэ олордулар, син балачча кэм ааста, улаханнык аһыллан ким да элбэҕи бааҥҥа укпат. Күлүк кыралаан сэрэнэн оонньоото, хайдах дьонун билээри. Уһун оонньууттан тулуйбата быһыылаах, харах баайан оонньооччу, бааҥҥа балачча харчыны бырахта, Бойбоох анараа киһи тутан олорор хаартытын курдары көрөн ылла. Дьэ манна улахан куустаһыы буолла. Харчыттан матан эрэр курдук салбаннылар. Күлүк тыыртаабыта чиэрбэ хотуна таҕыста,, кургуом,, сыана буолла. Бары да улаханнык сыаналаатылар…
Бааннаах хаартытын таһааран сыыбырҕатан барда, Күлүк эрэ хаалла, атыттар бардылар, бааннаах эрэллээх баҕайытык ымаҥныы ымаҥныы тарда олордо, чиэрбэ хотуна илии иһигэр түспүтүгэр соһуйан үөһүн таттара түстэ, итэҕэйбэккэ тугуй бу диэбиттии Күлүк сырайын

көрдө…
Дьэ кырдьык бары да соһуйдулар, үйэлээх сааһыгар хаарты маатыскаҕа, утары илиитин уунан биэбэтэх киһи, онтукатын эрэнэн элбэх харчытын уган ыраастык уу маас сотон ылбытыгар кыһыйа санаата. Күлүгү бааннан диэн көрдөстүлэр, хомунаары гыммытын. Күлүк ылбыт харчытын анньан кэбистэ, сүтэрэрэ суох…
Манна дьиэ иһигэр баар дьон бары куустаатылар, харчыбыт атын сиргэ куотан эрэр диэн саҥарса саҥарса. Манна да Күлүк хаартытын таһаарбытыгар биир таныктаах киһи хаалбата.
Харачаас төһө харчыны сүүйтэрбитин бэйэтигэр туттардылар, киһилэрэ уҥуоҕа хамсыар дылы үөрдэ. Күлүктэн бары да улаханнык салыннылар…
Харах баайан оонньуур киһи, Бойбооҕу дьэ өйдөөн көрдө, ким киниэхэ кэнтик бырахпытын дьэ сэрэйдэ. Атын сырай харах олоруулаах киһи турарын көрөн…

26

Харачаас хайдах да Чэлгиэн ис санаатын өйдөөбөтө, сүрдээҕин соһуйа, сэргии да көрдө. Бииргэ сылдьар дьонноро, хамначчыттар диэҕи, оннук майгылара суох, кулуттар да буолбатахтар, бэйэтин кытта тэҥҥэ сылдьаллар, аһыыллар сииллэр. Өйө санаата, ону маны тобулара түргэнэ, киһи эрэ тэҥнэспэт түргэн тутуулаах хабыылаах. Тугутчаананы ылан көр, бэйэ хотун курдук сылдьар, ким да хаахайдаспат кэлэрин барарын…
— Тугутчаана эн хайдах бу Чэлгиэни булбуккунуй?—
Биирдэ сэмээр иккиэйэҕин сылдьан ыйытта.
— Эбээ быстаары сытан, оннук ааттаах киһини бул, киин сиргэ тардыс, оччоҕо силлибэт ситиммитин салгыаҕыҥ, ити Харачаас курдук атах балай сылдьыма, кии буолар дуу, киһи буолар дуу, оҥоһуута ыйааҕа билиэҕэ, ол иһин айан дьонун кэлэ бара маныыр буолтум, мин дьолбор таба тайанан буллаҕым, олох кэмсиммэппин.—
Кырдьык Харачаас өйүгэр санаатыгар олох баппатаҕа, Чэлгиэн туох ыллыктаах санаалааҕа. Кини бу усталаах олоҕун тухары, үчүгэйи куһаҕаны син көрөн, истэн кэллэ. Киһи киһини аһыммата, сүрдээх буоларын эт хараҕынан көрөн дьулайа да санаабыта, сорох баайдар, сааппыйаан өрүүлээх , үс салаалаах кымньыыннан хамначчыттарын көхсүн тириитэ соролоон, кыһыл этинэн көрүөр дылы таһыйаллара, төһөлөөх кэрэ бэйэлээх кыргыттар, кыаммат дьадьаҥы ыалга төрөөбүт кыһалҕаларыгар, ынах, сылгы курдук атыыга үүрүллэн, инники киһи буолар кэскиллэрэ быстарай. Эгэлгэ бэйэлээх кэрэ дьүһүн таҥараттан дуу, айыыттан дуу, ананан түспүттэр, истиҥ таптал иэйиитин, сылаас сыһыаны көрбөккө, күн сириттэн күрэнэн, бэйэлэригэр тиийинэллэрэ. Сүрдээх суол буолааччы, араас киһи үөйбэтэх, ахтыбатах түгэннэрэ, саныахха ыарахан, ийэ буор ол аньыыларын уйбакка, үйэттэн үйэҕэ үөр буолан, үһүйээҥҥэ киирэллэрэ. Онтон Чэлгиэн туһа туһунан, атын суоллаах иистээх, кырдьык да атын сиртэн айдарыылаах, үрдүк

сиртэн үттэриилээх быһыылаах…
Харачаас Кыыс Хотуну бастаан көрө түһээт, хаһан да хамсаабатах сүрэҕэ толугуруу мөхсүбүтэ. Туохха эрэ Чэлгиэннээххэ кэлэн барара, бу барахсан туттан хаптан хаамара, көстөр дьүһүнэ, күлэн лыҥкынатара, айылҕа анаан оҥорбут тырымныыр чыычааҕа, кэрэ мааны сибэккитэ. Тоҕо Эдьиий дииллэрин дьиктиргии саныыра, бу бэйэлээх тоҕо соҕотоҕуй,ама ким аккаастаныай ыал буолан буруо унаардарын…
Ити санаатын таайбыттыы балта, манна дьээбэлээн ааттыылларынан Бойбоох,, ити Эдьиийгэ санааҕын уурдуҥ дуо? Сэрэнээр эрэ, сыыһа халты тыллаһан, силлибэт сиргиттэн ыллараайаххыный,, сэрэтэр курдук этэн аһарбыта…
Атыыһыты көрсүөн баҕарар да, Чэлгиэнтэн толлон барбата. Оннук маннык иирсээни, үөнү күрдьэҕэни сөбүлээбэтин истибитэ уонна харахтаах киһи көрө сырыттаҕа дии. Хата кини бэрт дьиктини истэн соһуйа сылдьар, үнүр титииккэ көмөлөһө сылдьан кулгааҕын уһугунан истэн аһарбыта, Чэлгиэн Ньургуһун диэн мэтэкэ куо баарын сөбүлээбитин, онтуката иннин кэннин биллэрбэккэ кутуругунан оонньоон сиргидэхтэнэр үһү. Дьахталлар бэрт үчүгэйдик ахтыбаттар этэ, Чэлгиэннэрин аһыналлара…
Чэлгиэн курдук киһини сирэр, туох алдьархайдаах, оннук айыллан төрөөбүт барахсаный, дьэ дьикти, олоххо араас да баар буолар эбит…
Кыһын сүгүн кэлэн биэрбэккэ, халлаан маныы бөҕөтүн оҥордо. Үгүс сылгылара улахан Эбэҕэ турар буолан Чэлгиэннээх онно сылдьаллар. Сирин ситэ тоҥорбокко хаар үллүктээбитэ, күөл куталара тоҥмокко куттал буолла. Биир түүн үтээҥҥэ утуйа сыттаҕына, илэтэ дуу, түүлүгэр дуу дьон киирэн айдаарсан бардылар. Тугу эрэ мөккүһүү бөҕөлөр,, Биһиги күлүк буолан көппүт, сибиэн буолан, сир иэнин хастыы көтөн иһэрбит быһыытынан, кими эрэ толук туттан туора хабан барыаххайыҥ. Мэнээк төрдө төбөтө суох үссээҥҥилэри буолбакка, бас көс киһилэрин, иннин иирдэн, таһын дьалкытан ааһыаххайыҥ,,
,, Кэбис инньэ эрэ диэмэҥ, кыргыс кыыла, ир суолбутун ирдээн, бэйэбитин, орто дойдуга күлүк буолан сүөдэҥниирбитин, күлүкпүтүн көтүтүөҕэ, кэбис чыычый кыылы тыытымаҥ,,
Аны ол сыттаҕына биир кырдьаҕас маҥан бытыга сэпсэйэн, мас тайахтаах, онно өйөнөн туран, мөҕөн добдугураата,, Утуйан тыылла сыт, күн кыһалҕата суох, илэ барбыт илэһиэйдэр, иннинэн сырайдааҕы иинниир баҕаттан илэ тахсан сырыстылар. Кытаат хайдах этигиний, тиэрэ түстэххинэ ытыска түһэрэр, умса бардаххына сүүскүттэн ойүүр, араҥаччылыыр Айыы Куттаах аҕастаргын аҕалаҥҥын алгыс тылын астараҥҥын, иирэр мэнэгэй иччилэрин, үүрэн түрүйэн, бу Эбэҕэ тохтотума, олохсутума, сүөдэҥниири сүгүөннүөхтэрэ суоҕа, барыҥныыры эрэ барытын барыахтара–
Чэлгиэн баттатан уһугунна,

туох эрэ куһаҕан быһыы майгы буолан эрэрин сүрэҕинэн, быарынан сэрэйдэ. Ити илэ барбыт, үөр буолбут дэриэтинньиктэр бу сири буллахтарына, иэдээннээх иирээни тардыыһылар…
Абаҕатыгар уонна Эдьиийигэр илдьит ыытта. Аҕыйах хонукка бэйэ тыынын мананыыга Бойбоохторо баар буолан абыраата…
Аҕыйах хонон баран Эдьиийдээх кэллилэр, Дьэдьэн эмиэ кэлсибит, киэһэ күн киириитэ Эдьиий улахан кулуһун отуннарда Эбэ үрдүгэр, халлаантан сыа хаар тэллэҥнии түһэр наҕыллык, ыксаабаттыы. Сотору Эбэ эниэтин өҥөйө сытар халыҥ кырыы мастаах өтөх дьиэкиттэн, хараҥа тумарык оргуйан тахсан, дьон олорор сирин диэкки уһунна, ону эрэ кэтэһэн турбуттуу Кыыс Хотун кутуран куллугуратта, былаайаҕынан дүҥүрүн охсо охсо уотун тула кыаһаана кылыгыраан баттаҕа арбайан, өрүтэ эккирээн этэн тыынан барда…
Абаҕалара Эһэкээнин айах тутан арыылаах алаадьыннан алҕаата, чороонноох кымыстан, кыра мас хамыйаҕынан сирин уотун аһатан ыһыахтыы олордо, Дьэдьэн хомуһа дьурулаан, хараҥаҕа күөх халлааҥҥа дьүрүһүйдэ.сибилигин хаардыы турбут былыта аһыллан, уоттаах сулустар мичиҥнэһэ түстүлэр. Хараҥа халыйан кэлбит тумарык, кутаа уоттан толлубуттуу, ол иннигэр кэлэн ытылла турда, өр өтөр буолбата, үөһэттэн туох эрэ куугунуур тыаһы кытта сирдьигинээн, уот быыстаах үрүҥ холорук, ытылла турбут хара тумарыгы бэйэтигэр үлтү сөрөөн, халыҥ тыа диэкки илдьэ бара турда…
— Эдьиий Дьэдьэни тоҕо аҕаллыгыт? Былыр Өбүгэлэрбит ыксаллаах кэм ыктаҕына, кыргыс үйэтин саҕана Хомус күөн туттар көмүскэллэрэ этэ, иччилээх Хомусчут Дьөһөгөй Айыытыгар чугас, ону өйдүүр сыаналыыр киһи аҕыйаан иһэр, Хомус киһини эмтиир да, энчирэтэр да күүстээх. Ону хата өйдүү саныы сырыт, ити былыыр былыр, туос төхтүйэҕэ хааллыбыт илэ барбыт дьэриэтинньик сиэмэх кута, кистэммит тиитэ эмэҕирэн, онтон төлө ыстанан, бэйэтин оннугар толук көрдөөн, илэ бараары гыммытын, Дьөһөгөй Айыытыттан көрдөһөн төттөрү кистэттибит.—
— Мин түһээтэхпинэ хас да киһи мөккүһэрин курдуга дии–
Чэлгиэн саарбахтаан ыйытта…
— Кини соҕотох, урут сиэбит дьонун куттара сылдьыһар–
Оо бу айыллыбыт айылҕабытыгар иҥин араас да баар буолар эбит, киһи барахсан мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр, араас да эрэйи эҥэринэн тыраахтыр. Маны этэн эрдэхтэрэ,, Ойуурдаах куобах охтубат, дьонноох киһи тутайбат,, диэн. Быстах өлүү быата, киһини күҥҥэ түөртуон түөртэ кэтэһэр, ону мүччү хаччы көтөн, сыыһа халты харбатан сылдьарга, икки атаҕы харыстыыр,,Бэриэтчиктээх,, буолар дииллэр, ананан төрүүргэр, аар айылҕаҥ аныыра дуу,? айбыт таҥаран биэрэрэ дуу?…
Чэлгиэн сыарҕалаах атынан сыннаран иһэн арааһынайы бары ырыта саныыр,

Ньургуһунун олох өйө санаата умнубат, үнүр Дохсунтан кэпсэтиилээх этин, арыытын ыла бара сылдьыбыта, балаҕаныттан Ньургуһун сэгэйэн тахсан, үгүрүк–төгүрүк көрө көрө кэпсэппитэ, наһаа да кэрэ буолан көстүбүтэ, Чэлгиэн туох эрэ тэһэ кэйбитинии,, Кэһиибин тугу аҕалабын,, диэбитин, ис киирбэхтик мичээрдээн баран,, Эйигин бэйэҕин көрөрүм, саҥаҕын истэрим, миэхэ улахан үөрүү,, уонна тэтэр гына түһээт балаҕаҥҥа дьиэрэҥкэйдии турбута, субу тырып гына көтөр хаалыах туллуктуу, Чэлгиэн Ньургуһун эппитигэр, ис иһиттэн этэ сиинэ итийэн тиритэн кэлбитэ, таптыыр киһиҥ истиҥ тыллара, айылҕаттан сатаан этиллибэт, кэрэ дорҕоон курдук иһиллэр, Дохсун балта тахсан Чэлгиэнниин кэпсэтэр кэмигэр, тугу эрэ умнубут курдук туттан хоспоҕор даадаҥнаабыта…
Чэлгиэн уһун сылаалаах айаҥҥа сыарҕалаах атынан сыннаран иһэн арааһы барытын саныыр, быйыл күһүн улаханнык тоҥорбокко халыҥ хаар үллүктээбитэ, аны онтукатын иэстэһэн дуу, хаһан да буолбатах бытарҕан тымныылар түстүлэр, мутук булгу барар, көтөн иһэр суор тоҥон сууллар иэдээнэ, сылыктааччылар өтөр наар маннык тымныы түһэ илик дэһэллэр…
Быйыл Харачааһы айаҥҥа ылан кэлбитин, үөрэ да, махтана да санаата, Аллан хаһан буолбатах улахан тааҥынан, буруо тараа, кырыа буолан бидилийэ сүүрүктэнэ сытара, халыҥ хаардаах тымныы дьыл улахан тоҥмот тарыҥнара, уулара ыгыллан улахан харгыс, мэһэй буолбуттара, Чэлгиэннээх төннөн иһэр айанньыт бөҕөтүн көрсүбүттэрэ…
Аара баар дьон тохтоон ааһар сирдэригэр биир улахан кыһалҕа үөскээбитэ, сылгы хонор дала, отторо, сиринэн киһи ханна да үктэнэрэ суоҕун курдук симиллибиттэрэ, көрөргө сүөргү этэ. Манна Харачаас абырал буолбута, бу оҕо сааһыттан биһигин ыйаабыт сирин биэс тарбах курдук билэрэ, манныкка улахан тарыҥнары тумнар айа суола баарын билэрэ, айана уһун буолан баран эрэллээх этэ. Харачаас этиитин истэн, хаайтара сытар айанньыттар, суолга көрсөн төннөөччүлэр элбээбиттэрэ, сулумах чэпчэки сыарҕалаахтары инникилэтэн, Харачаас ыҥыыр атынан суол тэлэн тахсыбыттара, онно айанньыттар улаханнык да махтаммыттара, мэктиэтигэр тыллара булдьуйан, харахтара ууланан ылбыта,бу тоҥтон толлубатах, ириэнэхтэн иҥнибэтэх, олохторун утуйар ууга холуур, эр бэртэрин ис сүрэхтэриттэн тахсар, истиҥ махталлар этэ… төннөн иһээччилэр эмиэ ол суолу батан, аҕыйах кэминэн айан аартыга буолбута. Бойбоох син биир баар, дурда хахха курдук батыһа сылдьар. Харачаас наһаа сөхпүтэ, Чэлгиэн олох төрөппүт оҕотунуу бостууктуурун көрөн, араас да баар буолар, туора киһиэхэ итинник убанар диэн…
— Харачаас хара түөкүн, ханна биһигиттэн саһан, куота

сылдьыам дии санаабыккыный–
Тайҕаҕа биир тохтуур сиргэ киирбиттэригэр, ойуччу олорор дьонтон биир искэл киһи туран уолугуттан өрө ыйаан таһаарда. Бу урут Харачаас хараҥа сырыыларга бииргэ сылдьыспыт, ыар тыыннаах, хаан үктэллээх, түүҥҥү түлүрбэхтэр этэ. Бу хааны көрдөҕүнэ хараҕа хараҥарар, биилээҕинэн дугуммут, уһуктааҕынан оонньообут, Тайҕаҕа суон сурахтаммыт, истибит эрэ илибиири түһэр илэчиискэтэ Хааннаах Ытыс илэ бэйэтинэн этэ. Билэр киһи бэһирбэт, ырааҕынан ыырданар ыччата…
— Эйиэхэ мин туох иэстээхпиний?—
— Ындыыһыт буолан ырдьаҥнаан, таһаҕасчыт буолан тысхаҥнаан, биһигиттэн бэрт киһи туора тутта сылдьаҕын–
Хабырына хабырына уолуктаһыы буоллулар, кыыннарыттан быһахтарын кылапачытан таһааран, субу кэйгэллэһэн барыах курдук дьүһүлэннилэр…
Куттас өттө, куотар аакка барда, мөлтөҕө миигин эрэ көрбөтүннэр диэбиттии муччухаҕа түстэ. Аны үс киһи мөрөйдөөрү ойон турдулар, харачааска ыксал буолла, бу мучумааннаһа сырыттахтарына Чэлгиэннээх, Бойбоох киирэн кэллилэр. Бойбоох убайын сырайа хааннаммытын көрөөт часкыйа түстэ. Чэлгиэн үскэл киһи Харачааска быһаҕынан түһэн истэҕинэ хапсаҕай баҕайытык илиититтэн тутан ылла, туора хаһыйбата киһитэ баҕаны бырахпыттыы тас иэнинэн барда…
— Кимҥиний, тыыҥҥын иһиллии иликпинэ ааккын суолгун этэ оҕус–
Чэпчэки баҕайытык сиргэ күөһэлис гынаат ойон турда, быһаҕын туппутунан, куска үөмэр киһилии Чэлгиэҥҥэ чугаһаан истэ, быһыы майгы ыараата…
— Холорукпун–
Чэлгиэн биир тылы эппитигэр, үөмэн испит мэктиэтигэр, оройго охсуллубут киһилии ньахчас гына түстэ…
Бу киэҥ Тайҕа усталаах, туоратыгар, ити амырыын ааты истибэтэх суох буолуо. Хааннаах Ытыс кумуччу туттубутунан таһырдьа түстэ, кэнниттэн дьоно батыстылар, баар дьоннор бары,, һуу,, гынан үөһэ тыыннылар,,Холорук,, маннык сырайдаах харахтаах киһи эбит, үөрэтэн, чинчийэн эргитэ көрдүлэр, сорох аатыгар суолугар тиийбэт эбит диэн мыыннылар. Хантан билиэхтэрэй, Холорук иһигэр туох кыыла саһа сытарын. Харачаас бэйэтэ да соһуйда, хаһан да, кимтэн да толлубатах, идэмэрдээх сырыылаах, Хааннаах Ытыс тыас хомунан куоппутугар, Итини этэн эрдэхтэрэ,, Киһи үөһэ киһи баар,, диэн…
Хаһан да буоларын курдук киэҥ Тайҕа киһитэ , кэлии барыы элбээбит, аалыҥнас киһиннэн туолбут. Араас омук элбэх да буолар эбит, кыыһын Бойбооҕун үөрэттэрбитэ, биир кэм чуп чубугурас, ыларын биэрэрин ыйдаҥардар буолууһу, салгыы куоракка үөрэттэриэн баҕарар да, хата киһитэ ылынара дуу, суоҕа дуу. Үөрэҕэ суох билиҥҥи үйэҕэ икки хараҕа суоҕуҥ кэриэтэ…
Чэлгиэннээҕэр Бойбооҕо быдан аахсар, тылын аҥардаһар, биирэ батыһа сылдьан тыл кыбыта кыбыта, сөбүлэһэр

эрэ. Төннөллөрүгэр хаһан да быһа ааспат ыалларыгар түстүлэр, били кып кыра кыыстара, маннык мааны Хотун буола улааппытын көрөн сөхтүлэр, сөпкө да киһи буолар кэскилэ тардан Холоругу батыстаҕа. Харачааһы көрөн эмиэ дьиктиргээтилэр, билэр күөллэрин балыга буоллаҕа дии, окко маска умньамматах, ускул, тэскил сырыылаах киһи, аны Холоругу булан атын эйгэҕэ көстөҕө, олоххо баарта тарпыт буоллаҕа…
Күнү дьылы билгэлиир Бойбоохторо, кини буркун, силлиэ түһэрин эрдэттэн сылыктаан билэн эттэҕинэ, тохтоон буркуну аһаран баран айанныыллар…
Кэлин билэр айанньыттара, Бойбоохтон күннэрин дьылларын ыйытан ааһаллара, ардыгар дьээбэлээн да ылаллара, айанньыт саамай наадыйара, күнэ дьыла этэ, суолга быстарыы курдук куһаҕан, ыарахан суох этэ айанньыкка, тымныы, чысхаан быыһыгар, аны онно силлиэ, буркун эбиллэн араас куһаҕан саахаллар, сурах, садьык да иһиллэрэ, Чэлгиэҥҥэ ымсыыра саныыллара, күннээҕи кыһалҕатын быһаарар киһилээҕэр.
Суол суол арааһынай, киһи үөйбэтэх, ахтыбатах түгэннэригэр түбэһэрэ элбэҕэ, Чэлгиэннээх Тайҕаттан кэлэн иһэн суолга сытар киһини булан соһуйуу бөҕөтүн соһуйбуттара, мас тайаҕын кууһан, утуйар таба тэллэҕин сыттанан, утуйбуттуу токуллан суол ойоҕоһугар аарыма кырдьаҕас сытаахтыыра, тыыннааҕын билээт, дэлби суулаан чугастааҕы ыалга типтэрэн тиийбиттэрэ. Манна оҕонньору оҕолоон хас да хоммуттара, быраҕа барыан Чэлгиэн санаата буолбатаҕа, бырда быстан аччыктаан охтоохтообут эбит. Соһуйуохтарын иһин биир дойдулаахтара эбит.Ньургуһун таайа, былыр эдэр сааһыгар төрөөбүт түөлбэтин быраҕан, атах балай быралгы барбыт, оҕо эрдэҕиттэн оонньууну көрү нары батыспыт, киниэхэ байар баҕа санаа киирбэтэх,икки хараҥаттан хараҥаны ыпсаран, көмүс көлөһүннэрин тоҕон, оҕо саастарыттан, уллуҥах да сири, тэлгэһэттэн тэйбэккэ, тоҥхойо кырдьан тобуктуу түһүөхтэригэр дылы дьүһүлэнэллэрин көрөн сүөргүлүү санаабыт, кинини олоҥхотугар ойууланар улуу куйаардар, баһа атаҕа биллибэт байҕаллар, үтүмэн үгүс дохсун сүүрүктээх үрэхтэр, эҥсиллэр тойуктаах үс үөстээх Эбэлэр. Сипсийэр сиккиэр тыал ырыалаах хатыҥ чараҥнар, баай Байанай үллүктээх үгүс хамсаабат хара тыалар, түүн түһээтэҕинэ, күнүс өйүгэр санаатыгар оонньоһон, оннук дойдулары көрө кэл диэн курдары ис кутун угуйаннар,утуйар да уутун аймаабыттар…
Ийэлээх, аҕата, бииргэ төрөөбүт инилэрэ сордоно сатаан бараннар,,Тыыннаахтарыгар бу сиргэ үктэнээйэххиний,, диэн муустаах ураҕаһынан үүрбүттэр. Үүрүлүннүм диэн үөрбэтэх, кыйданным диэн кыыһырбатах, биир сарсыарда, тыҥ хатыыта туран, илиҥҥи аартыгынан, ойор күнүн утары көрсөрдүү, дьиэрэҥкэйдии

турбут. Ол бэйэтэ сылдьарын тухары, ырыа тойук аргыстаммыт, олоҥхолоох– оһуохай олохтоммут. Биир балаҕаны бас билэн, буруо тараа таһаарбатах,хоонньоһор хотун ойох сылааһын билбэтэх, инчэҕэй эттээх иринньэх оҕону кууспатах. Кырдьар сааһа кыһарыйбытыгар, дойдулаах дьонум, иитиллибит ийэ буорбун булларыахтара диэн иһээхтиир эбит…
Син аһаан сиэн, хоп курдук бэттэх кэлэн Чэлгиэннээҕи кытта бастакы харалдьык быһыта сиэһэн тахсыыта, дойдутун буоругар үктэннэ…
— Тоойуом миигин манна хааллар, дойдум салгынынан тыыныам,кэпсэтэ түһүөм, ахтылҕаммын таһаарыам, сотору кэлэн ылаарыҥ–
Алааһын аартыгар түһэн хаалла, халдьаайыга быкпыт ньургуһуну көрөн, тобуктуу түстэ, төрөөбүт төрүт буорун сыллаан ылла, ып ыраас харах уута ырбыт, дьүдьэйбит иэдэһин устун сүүрдэ…
Айыы Тойон Таҥара биэрбит дьикти дьылҕатыттан, үөрүөн да, хомойуон да билбэт, бу орто дойдуга, чороҥ соҕотох хаппыт куруҥах буолан хаахынаан хааллаҕа, Дьылҕа Хаан айбыта оннук буоллаҕа…
Чэлгиэн, Дохсуннаахха биир уолу ыҥыыр аттаан илдьиккэ ыытта.
Дохсун дьонуттан истэн билэр эбит, оннук киһи баара диэн, Ньургуһун наһаа соһуйда, таайдарын этэҥҥэ аҕалбытын иһин Чэлгиэҥҥэ сиртэн, халлааҥҥа дылы махтаннылар. Ньургуһун сып сылаас нарын тарбахтаах илиитин, Чэлгиэн ытыһыгар ууран туран…
—Аны сайын ыһыахха күүтээр–
Кулгааҕар сылаас салгынан сипсийдэ,икки ахтыспыт сүрэхтэр тарбахтарынан таҕайсан, итии сүүрээн бииргэ тэбэн, биир тымыр буолан сүүрдүлэр…

27

Олоҥхоһут Охоноон уотун иннигэр аргынньахтаан олорон, кэлэн ааспыт олоҕун эргитэ санаата. Бу кэлэн ааспыт кэмнэрин, сототунан оонньоон, хоолдьуктаах бэйэтэ ходьойон, ыллыктаах санаатын ырыа гына ыпсаран, ырыа чыычаах курдук, ыллаан туойан аастаҕа. Ханна да халыйдын, тэхтиргэ да тэбиллэн, тэмтэрийэр хонуктарыгар, төрөөбүт түөлбэтин күөрэгэйэ, ымыы чыычаах буолан, дьурулаан киирэрэ, өйө санаата аһыллара. Сөпкө да этээхтииллэр эбит,,киһи олоҕо кылгаһа, түннүгүнэн тураах көтөн ааспытынан түмүктэнэр,, диэн. Кини Олоҥхоһут Охоноон тыҥ хатыыта туран, сассыардааҥҥы саһарҕаны көрсө, иллиҥҥи айан аартыгынан, саҥа сиппит уола хаан, сүһүөҕүн үрдүгэр дьиэрэҥкэйдээн, ырыа–тойук аргыстанан, алыптаах куйаарын дорҕооннорун куустуһан көппүт бэйэтэ, киэһэрэн күнэ киирэн, түүтэ өҥө соролоон, дабыдала тононон, собулҕа буолан суолга охтубутун, суор тураах аһылыга гыммакка, айыы санаалаах айан дьоно аҕаланнар, төрөөбүт төрүт буорун буллардылар…
Бу күн сиригэр түһэн, элэс гыммыт олоҕор, киниэхэ туох санаа киирэн тууйуллара буолла. Ааспыт олоҕор уол оҕо төрөөн кэрэ кыыс иэйиилээх тапталын кини да билэн аастаҕа, ол

сир симэҕэ буола тыллыбыт кэрэ бэйэлээҕин кытта, ыра санаа оҥостоллоро, киһи буолар кэскиллэрин. Наһаа да кэрэ кэмнэр этилэр, сиэтиһэн кырдал устун көтөллөрө, кынаттаах таптал алыбар уйдаран…
Ол кэрэ ыра санаа туолбатаҕа, ырыа буолан ылланарын курдук, кэрэ сибэккитин силиһиттэн түөрбүттэрэ, атын киһиэхэ анааннар, ытаппытынан ылан барбыттара, ол курдук Олоҥхоһут олоҕо огдолуйбута, хаарга хаампыта, сииккэ сиэлбитэ.ол Кэрэчээнэтэ наһаа иэйэн истэр буолара, кини ыллаан эйээртэҕинэ, кэккэлэһэ олорон, төбөтүн санныгар уураахтыыр. Сүөһү курдук үүрүллэн барбыт, кэп дьэбэр олоҕор уһаабатаҕын истибитэ, тыына быстан көтүөр дылы кинини ыҥыра сытаахтаабыт үһү…
Ону айан дьонуттан истэн, хаһан да ытаабатаҕын ытаабыта, арай онно чугас буолан, сэгэригэр тиийбит буоллун, ыллаан туойан сэргэхситэн, бэттэх аҕалан атаҕар туруоруо этэ.,, Эн ырыаҥ баарын тухары мин тыыным уһуоҕа,, диэхтиирэ…
Доҕорун уҥуоҕар тахса сылдьан, ыллаан- туойан, ол быыһыгар, харах уулаах ытааһын, өр сылга муспут аһыытын, абатын, тыынын таһааран кэлбитэ. Өбүгэлэр былыр былыргыттан аньыыргыыллар, өр буолан баран сылдьары, Охоноон доҕорун кытта, көрсөн кэпсэппит саҕа санаммыта…
Дьонугар эрдэттэн, иҥин дьүһүн буоллахпына,, доҕорбор,, таһаараарыҥ диэн бакааттаабыта, Күн сиригэр көрсөн, олорботох дьолбутун, ол дойдуга салгыахпыт дии саныыра. Уҥуоҕар кэлэн барбыт түүнүгэр доҕорун түһээбитэ. Наһаа үөрэн көтөн туллуктанан, моонньуттан сып сылаастык, намчы да намчы илиитинэн кууспута,, Күүтүөҕүм, куруутун,, инньэ диэт салгыҥҥа уйдаран, сырдык аартыгы батыһа көппүтэ. Охоноон наһаа чэпчээн, ис иһиттэн үөрэн уһуктубута,, сэгэрим сүрэҕэ чугас эбит, хоргуппатах, тэйбэтэх,,киһи барахсан дьикти быһыылаах, өйдөммөт эйгэлээх, ити күнтэн, хаһан айыы дуу, аанньал дуу ыларын күүппүтэ, доҕоругар тиийэ охсоору…
Ону баара бөөлүүн кэлэн, дууһатын, кутун–сүрүн эмиэ аймаан барда…
— Эн миэхэ кэлэргэ наһаа ыксаама, кэмиҥ кэрдииҥ кэлиэҕэ, кэнэҕэһин кэнэҕэс бииргэ буолан салгын куппут көтүөҕэ.
Эн Ньургуһуҥҥа көх буол, муна тэнэ сылдьыбатын, олоҕунан оонньооботун, кини Айыыһыттан анаммыта, Дьылҕа Хаантан ыйааҕа Чэлгиэн, эн биһикки сиппэтэх ситиммитин, көрбөтөх дьолбутун ситэриэхтэрэ,Ийэ буолар ыйааҕым, аҕа буолар аналыҥ кинилэртэн кэлиэҕэ,—
Охоноон санааҕа түһэн уһуктубута, кини хантан билиэй, бу оҕолор ис тас олохторун. Тыл аҥарын да быктарар кыаҕа суох этэ. Чэлгиэни син биллэ көрдө, улахан улаҕалаах өйдөөх, ырааҕы ыйдаҥардар киһи курдук сылыктаабыта. Омос көрүүгэ, күлэн–салан, кэпсэтинньэҥэ, киһи киэнэ кэрэмэһэ этэ, ол гынан баран иккис аатын истэн

баран, дьэ өйдөөн дьүүллээн көрбүтэ. Бачча сааһыгар дылы, сири сибиири , эт тилэҕэ элэйиэр, бырда быстан угунньата тахсыар дылы кэрийдэ ини, кэрийбэтэ ини, иҥин араас илэчиискэлэри, илин күүстээх,саҥа хастаммыт модьу холлоҕос туруутун курдуктары, сыгынаҕы таҥнары туппут бэйэлээхтэри көрдө ини, көрбөтө ини. Ол гынан баран Холорук иһигэр, булгуруйбат бодолоох, сынтарыйбат сыралаах, уота күөһэ умуллан, тыҥыраҕын кистэнэн, атын кыыл олорорун бигэтик билбитэ…
Бу кыыл уһуктан, уотунан тыыннааҕына. Холоруга ытыллан, таҥыраҕын саратан, иэгэйэр икки атахтаах, иннинэн сырайдаах, утары ууммат илбиһэ түһэрин сэрэйбитэ,, Сөпкө да этэн эрдэхтэрэ, чуумпу уу абааһылаах,, диэн…
Онтон Ньургуһун сааскы тыал, сайа охсор салгына, силис тардан, үүнэр нарын намчы үнүгэһэ, уостан түспэт саха нарын иэйиитэ…
Ньургуһун таайдааҕар наһаа үөрбүтэ, дьонугар баччааҥҥа дылы эппэккэ сылдьыбыттарыгар кыыһыра саныыра…
Хайдаҕын да иһин саха барахсан, самаан сайын кэлиитигэр үөрэр көтөр түгэнэ үүнэрэ. Ньургуһун эмиэ оҕо эрдэҕиттэн сайылыкка тахсарын ис сүрэҕиттэн сөбүлүүрэ. Чэлгиэни кини бастаан онно көрбүтэ, сүүрбүт көппүт, кыра кытыгырас уолу, сымсата, сытыыта туохха да таба ылларбат этэ, Ньургуһуҥҥа атын оҕолордооҕор сыһыана ураты этэ, онтун мантын өлөрөн ытаатаҕына ааттыыра, оннук эмдэй, сэмдэй улаатан испиттэрэ. Кэлин бэйэ бэйэлэрин кыайан өйдөспөт буолан барбыттара, Чэлгиэн аһаҕас дууһалааҕа, киэҥ сирдэринэн тэлэһийэн, эргинэн урбанан, дьон сиэринэн, быһыы майгы быһыытынан сылдьыан баҕарара. Ньургуһун бэйэмсэх буола улааппыта, наар кинини эрэ өрө тутан көрө истэ таптыы сылдьыахтарын баҕарара. Инньэ гынан икки ардылара аттар атан барбыта…
Олоҥхоһут Охоноон хайдах да маны силимнии тутан биир гынар кыаллыбатын сэрэйбитэ. Уһун күҥҥэ тугу гыныай, Чэлгиэҥҥэ эмиэ тиийэ сылдьара, баарыгар үөрэ, көтө көрсөрө, хата үксүн суоҕар түбэһэрэ. Кэлэрэ барара, биир сиргэ түптээн олорбот курдуга…
Олоҥхоһут Охоноон сорох сорох кэмнэргэ, муунтуйан ыллаҕына, ааспыт олоҕун, тугу көрбүтүн истибитин, Эһэкээнин иннигэр олорон тойук туойан, тыынын таһааран ылара…
Иринньэх сааспыттан
Итиллибит Ийэ буортан,
Тирэхпэр тирэнэн
Тэлэһийэ көппүтүм.
,, Ымыйахтан,, ыймахтаан
Ыраас,, Ымдаан,, сүүрээнин,
Сүһүөхтэрбэр аҕааммын
Сүүрэр, хаамар буолбутум.
Көмүс дорҕоон кутуллан
Аптаах тыллар аһыллан,
Уу сааспыттан улдьааран
Умсугуйар буолбутум.
Күдэриктиин көтүһэн
Күүстээх санаа ылынан,
Уус тылларга уйдаран
Уунан тиийбэт үрдүккэ
Таласпыта ис Кутум.
Ырыа, хоһоон ыллыктаан
Туойар тойук сырдыгар,
Оһуохайы ордорон
Олоҥхону баппытым.
Хаамтым хара тыаларга
Лиҥкир мастаах

ойуурга,
Хатыҥ чараҥ аларга
Бэстээх Чагда устунан.
Кыынньа турар кытыллаах,
Очуос хайа күлүктүүр
Киһи тиийбэт үрдүгэр.
Көрдүм Байҕал оонньуутун
Араас долгун үҥкүүлээх,
Харах тиийбэт иэннэрдээх
Түмүк Сирэ биллибэт.
Сайын ирбэт муустара
Ырбыы буолан нэлэйэр,
Үөр табата мэччийэр
Кустаах,хаастаах дойдуга.
Илин диэкки иэҕиллэн
Эргийтэлээн тиийбитим,
Эрчим атах тэбиилээх
Соҕурууннан суолланан.
Ол тухары биир санаа
Араас дойду күөнүгэр,
Алаас нарын ырыата
Сиккиэр буолан тиийэрэ.
Тиийэр эбит түөрэҕиҥ
Түһэн кэлбит төлкөҕөр,
Төрөөн ааспыт тэлгэһэҥ
Үктээн ааспыт омооҥҥор…
Ити курдук санаатыгар ону маны туойа олордоҕуна Ньургуһун кэлэн…
— Таай туох санаа үүйэ хаайа тутарый?—
— Ээ тоойуом туох санаа кэлээхтиэй, өйүм кылгаан, кэнним уһаан, түөс маас буолбут киһиэхэ. Хата бу эн хаһан холооннооххор холбоһон, ытыы сытар иринньэҕи аҕалан, аҕа баһын салгыыгын?—
Ньургуһун кыбыстыбыттыы тэрэ түстэ,
— Кимиэхэ–
— Ии тоойуом, онтон ити Чэлгиэн баар дии, ама хайа кыыс, дьахтар сириэй–
Ньургуһун тугу да саҥарбакка атын сир диэкки көрөөт, үөһэ тыынан ылла…

Чэлгиэннээҕи аны туох эрэ биллибэт кыыл буулаан сор хааннарын сордоото. Сылгы бөҕөтүн аймаата, аны эбиитин дьиэ таһыгар сылдьар, алаас сүөһүлэрин бултаһан барда. Киэһэ күн киирдэ да, хантан да кэлбитэ биллибэккэ биирдэ баар буола түһээт, сүөһүнү орулаппытынан сүнньүн хадьырыйаат сүгэн барар. Манаатахха киирбэт, атын сиргэ тиийэн аймыыр, дьон да куттанар, сэрэхэдьийэр буоллулар, Бу сурах нэһилиэги барытын тилэри сүүрдэ, сорох сэтэриир, сорох куттанан, дьонноох сиргэ көстө, Тыатааҕы диэхтэрин көрбүт дьон, атын сороҕор түөрт атах буолан, ардыгар икки атаҕар туран сүүрэр дииллэр…
Хайдах да таба тутан Чэлгиэн дьонноро кыайбатылар. Эдьиий кэлэ сылдьан бу кыыл буолбатах, Чэлгиэн үрдүк аатыгар хантан да кэлбитэ биллибэт, ким да үтэйбитэ көстүбэт, кыыл дуу, киһи дуу, ким билиэй…
Чэлгиэн уолаттарыгар ааттаммат Эбэҕэ тиийдэ, уолаттара барахсаттар куттара сүрдэрэ тостон, олох күлүктэрэ эрэ хаалбыт. Куттанан олох кэтэнэ манана сылдьаллар…
Киэһэни кэтэһии буолла, түүн оройо, өтөхтөрүн саҕатыгар туох сүрдээх куһаҕан хаһыы бөҕө буолла, Чэлгиэн ааны сэгэтэн көрбүтэ, үөскэ икки атаҕар туох эрэ арбайбыт түүлээх барыйан турара, Чэлгиэни көрөөт хараҕа күп күөх уотунан сирдьигинии түстэ. Эмиэ бэрт куһаҕаннык кылынан ылаттаата. Чэлгиэн үүтээнтэн тахсан утары барда, уолаттара сааларын бэлэмнэнэ хааллылар. Өтөх саҕатыгар түһэн утары барарын кытта, кыыла кыламмытынан, бэлэһин аппытынан Чэлгиэҥҥэ утары ыстанна…
Кэтэһэн сап салыбырас буолбут уолаттар тугу да өйдөөн дьүүллэн көрбөккө хааллылар, биирдэ

кыыл сүүрэн иһэрэ, онтон хантан да биллибэт хара холорук, уот кымньыы чаҕылҕаннаах, сири халлааны үлтү ытыйан таһаарбыта, кыыл дуу, абааһы дуу бэрт куһаҕаннык сарылыыр саҥата иһиллибитэ, уолаттар куттанан бары наара анныгар симиллибиттэрэ. Сотору холорук ыраатар тыаһын кытта уу чуумпу буолбута. Сыппахтыы түһэн баран уоттарын оттубуттара. Чуумпуга киһи атаҕын тыаһа сурдурҕаан иһиллибитэ, аан таһыгар кэлэн тохтообута…

28

— Ити тугуй?—
Чэлгиэни киирбитигэр уолаттара тула көттүлэр, сырайдара, харахтара сырдаабыта көстөр, ол да буоллар, сэрэхэдийэн аан диэкки кыҥастаһан ылаллар. Чэлгиэн куруук буоларын курдук холку, хаһан да кини ыган түүрэн, ыһыытыы,хаһыытыы сылдьарын уолаттара өйдөөбөттөр, арай бүгүн куруук күлэ сылдьар харахтара, сып сытыы уотунан чаҕылыспыттар…
— Уолаттар бэйэм да билбэппин–
Кырдьык уолаттар туох буоларын көрбөтөхтөрө, кутталларыттан куттара көтөн, наара аннынан, сыҥаһаннан, муннуларын буор муостаҕа анньа сыппыттара…
Ити амырыын айдаан ити курдук ааспыта, сылгыһыт уолаттар тугу кэпсиэхтэрэй көрбөтөхтөрүн, аҕай улахан холорук кэлэн ааста диэбиттэрэ…
,, Холорук,, былыр былыргаттан, саха киһитэ улаханнык айдаарбат, аньыыргыыр тыла, дэлэҕэ этиэхтэрэ дуо,, Тыалынан киирбит Холоругунан тахсар,, диэн. Холорук курдук күүстээх, иччилээх , алдьатыылаах бу Орто Дойдуга, Сир үрдүгэр суоҕа буола. Иччилээх Холоруктар сири, халлааны биир гына ситимнээн, ууну, хаары ытыйан алдьатыылаах ааһыылара, былыр былыргаттан дьон сүрэҕин хайытара, ол иһин улаханнык ахтыбат буола сатыыллара…
Биир күн олоҥхоһут Охоноон анаан, ыалдьыт, хоноһо буола Чэлгиэннээххэ кэллэ, олоҥхоһут хонуктуу кэлтин истэн, чугас алаас ыаллара, олоҥхо истээри бары муһуннулар, билигин ичигэс дьиэҕэ киһи симиллибэт, күөх кырыска олорон, дьиэ таһынааҕыны, кыстык хайдах ааспытын, сааскы төрүөх туһунан, санаа атастаһан, хардары таары сэлэһэ олордулар…
— Ити туох киһи үөйбэтэх, билбэтэх алдьархайа кэлэн ааста, үөһэ көттө дуу, аллара түстэ дуу?—
Биир кырдьаҕас оҕонньор тайаҕар тэптэрэн олорон ыйытта.
— Эн сир иэнин, эт атаҕыҥ элэйиэр, эдэр бэйэҥ эмэҕирэн, эргийэн кэлиэххэр дылы, элбэҕи иһиттэҕиҥ, биллэҕиҥ дии, киэҥ сиринэн тэлбит киһи көрүүҥ да элбэх буолуо, ити туох амырыын кыыла кэлэн ааста,—
Олорор дьон харда күүппүттүү бары Охоноон сырайын, өрө мыҥаан, туох саҥа тахсар диэбиттии кэтэһэн олордулар…
Таайыттан харыс да хаалбат Ньургуһун, эмиэ туох эрэ сонуну истээри күөх кырыска, таайын таһыгар олордо…
Охоноон туохтан саҕалыах бэйэбиний диэбиттии, син уһуннук мунааран ылла, айаҕа аһылынна да аһыллан кэпсээн барбытыгар,

уу чуумпу буола түстэ, оннооҕор сибилигин, күөх халлааҥҥа дьирибинии турбут күөрэгэй, дьурулуурун тохтотон, иһиллиир курдук чуумпурда…
— Былыр эдэрбэр таас хайалары уҥуордаан, кыһыннары томмот үрэхтээх,, өймө,, балыгар бултаһа сылдьан, биир кырдьаҕастан дьикти үһүйээнин истэн турардаахпын.
Ханнык да күнэ дьыла кэпсэммэт, кыргыс үйэтин муҥутуур кэмигэр, илин сылдьар боотурдар, илбис хаанын иҥэринэн, улуу добдурҕа саҕана, аат ааттаан алдьыытыылаах айаны аһаллара үһү. Көрбүттэрин эрэ көҥүтэ сынньан, сиппиттэрин эрэ сэймэктээн, үҥүү, батас аһылыга гыналлара үһү. Эр дьооннорун имири сотон, оҕону, дьахтары үүрэн бараллара дииллэр. Онно эбит араас илбистээх ойуун, удаҕан, хараҥа хаан олбохтоох, үрүҥ Айыыттан анаммыттар даҕаны. ,, Холорук,, хайа аҕа ууһуттан буолара кимэ туга ахтыллыбат, ол кыргыстаах үйэ саҕахтарын, хас үйэ бүрүйэн ааспыта биллибэт. Оннук аатынан илбис иҥэриллибит Боотур, кырдьык да дьиҥ чахчы Холорук быһыыламмыт. Онно холоотоххо олоҥхо оонньуу курдук ойууламмыт. Тоҕус улуу ойууттар, үс түүннээх күн кыыраннар,Холорук хомуһунун иҥэрбиттэр.Ол Боотур туох эмэ буолан сир үрдүттэн сүттэр да, өлбөт сүппэт силистэнэн, ситим курдук, үйэттэн үйэҕэ бара турар гына, тоҕус халлаан улаҕатыттан, үөһээ Айыылар оҥорон, тутан кутун, сүрүн сүппэт гына бөҕөргөтөн, орто дойдуга үтэйбиттэрэ үһү…
Аны биир эмиэ хайа да аҕа ууһа буолара биллибэт, хараҥа хаан олбохтоох, сиэмэх ойууна аҥара абааһы боһуомнаах, сиир аһыыр таныктаах, сиэмэх кыыллыы Боотуру аад айаҕыттан айан таһаарбыт. Бу кыыл төһөнөн кыыллыйан сиир, аһыыр да, онон тирэҕирэн бу сиэмэх ойуун хомуһуннаах илбиһэ, өссө иччилэнэн иһэр эбит. Холорук уонна Кыыл аҥардаах дэриэтинньик уһун сылларга хатыспыттар, ирдэһэ сылдьан илбистээх иирсээни тэрийбиттэр. Дьэ итинник үһүйээни мин истэн аһарбытым.—
Олоҥхоһут Охоноон дьон куйахата күүрүөх кэпсээнин түмүктээн, сыыҥтаан,, таарк,, гыннараат, күөх окко элиттэ…
— Онно биһиги Холорукпут туох сыһыаннааҕый? Бу дойдуну булан ол киһи дуу, абааһы дуу айбардаан ааста–
Биир кырдьа баран эрэр дьахтар симиктик ыйытта…
— Ии тоойуом ону ким билиэй,, ынах эриэнэ таһыгар, киһи эриэнэ иһигэр,, дииллэр буолбат дуо, Чэлгиэн иһин таһын ким көрүөй билиэй–
Охоноон бачча мустубут дьоҥҥо кылгастык этэ түһээри, күөмэйин оҥоһунна, олоҥхоһут барахсан уһуннук этэн тыынан, тыынын таһаарбатаҕына, эмиэ улуу ойуун курдук, Иэйиэхситэ ирдээн, кута сүрэ тулуйбакка, толугуруу мөхсөн ыалдьар да туруктанар…
Олоҥхоһут Охоноон
Орто Дойду олоҕун,
Отун–маһын оһуордаан
Кэрэ кэпсээн киэргэтэн
Кэпсээн киирэн барбыта.
Айар да буоллаллар эбит
Уус тыыллааҕы уһааран,
Этэн кэлээр диэбиттэр
Айыы Кутун анааннар.
Кулгаах, харах буоллулар
Оҕо , дьахтар тулалаан,
Оҕонньоттор кыттыһан
Ордоотоһо ылаллар
,, Ноо онтон, хайдах этэй,,
Этэр тыл эриэкэһиттэн
Кэпсиир тыл кэрэтиттэн,
Харах уута халыйда
Мурун кытта тыаһаата.
Маннык кэрэ кэпсээннээх
Кэхтэн сүтүө турдаҕа,
Ийэ буора иҥэрэн
Ииҥҥэ киирэн эрдэҕэ.
Аһыйбыппыт да иһин
Айыы Тойон Таҥара,
Айан тутан кээспитин
Кэлин ылыа турдаҕа.
Киһи бэрдэ киниэхэ
Киирэр тыла күлүүлээх,
Кэпсиир тыла кэҕэлээх
Ааҕар тыла алыптаах.
Ити курдук Охоноон ону маны кэпсээн бүтүүтэ Көкөт тиийэн кэллэ уонна аҕыйах тылын суккуйан барыларын күллэртээтэ. Көкөт эмиэ бэйэтэ туһунан дьикти айылҕалаах киһи, наар ону маны хоһуйа, дьону күллэртии сылдьар. Олоҥхоһут Охоноон Көкөтү көрө көрө үөрэр, эмиэ айылҕаттан биир дьикти айдарыылаах киһи баарыттан…
Быйылгы ыһыаҕар биир үөрүүлээх да, соһутуулаах да сурах кэлэн улаханнык дьаархана сылдьар. Атын улуус ааттааҕа, аҥардастыы айаатыыр, соҕотохтуу сураҕырар, Бэриискэп баай, Чэлгиэни ,,бэйэ бодотун тардынан олордун, быйылгы ыһыаҕар, атахтаах атыттан саҕалаан, күүстээхтэрин, быһыйдарын, уус тыллаах олоҥхоһутугар тиийэ күрэххэ барабыт,,
Бу сурах, садьык, түгэхтээх илдьит, Чэлгиэн санаатын аймаата, аҥардастыы айбардаан бардахтарына, өбүгэлэр этэллэринии, кэлэр кэскиллэрин, үүнэр дьылҕаларын, төрүүр төлкөлөрүн, түҥнэри үктээн бараллар. Урут хаһан да маннык илин бэрт былдьаһыылаах, ыҥырык ыла илик буолан улаханнык соһуйдулар, дьон араастаан айманнылар. Бу Чэлгиэн аатын суолун алдьатан, сир буор сырайдаары, былыргылыы эттэххэ, хааннаах,, илгэ,, илдьитэ этэ…
Аны атын улуус ааттаахтарын, туора улуус бастаахтарын хайдах көрсөргүттэн, түһүлгэҕин тэринэриҥ барыта бары тутулуктаах, төрдүн, төбөтүн сэдиптээн билэр киһи, ыйыы кэрдии ыытыахтааҕа. Манна киэҥ сирдэри кэрийэн, үгүс ыһыахтар үгэстэрин, ол өбүгэттэн туох сыаллаах, соруктаах буоларын, билбит көрбүт киһиттэн Олоҥхоһут Охоноонтон Чэлгиэн баран көрдөстө, Охоноон ыараабакка чэпчээбиккэ ылынна, ыһыахха дылы Чэлгиэннээххэ олоро барыста, Ньургуһун эмиэ. Таайын көрөр истэр киһитэ кини, онон Охоноон кинитэ суох табыллыбат…
Чэлгиэн иллэҥэ суох да буоллар, Ньургуһун күн аайы көрсөн, тыл быһаҕаһа да буоллар кэпсэтэн ааһаллар. Харачаас Ньургуһуну көрөн, сөпкө да ааттаабыттар айбыт дьоно дии санаата, саас тыллан эрэр Нььургуһун,тэтэрэ кыыһан, күн уотугар арыллан, киһи эрэ таҕтыах күлэ үөрэ дайа сылдьара,сөпкө да Чэлгиэн сүрэҕин сүүйбүт дии санаата…
Чэлгиэн бэйэтэ кыра күрэх тэрийдэ, атахтаах аттары булан,, чып,, кистэлэҥинэн, икки атахтаах мээнэ

үктэммэт сиригэр, анал көрөр, баайар дьону анаталаата. Олоҥхоҕо улаханнык дураһыйа санаабата, Охоноонноох, Көкөтү бүк эрэнэ сырытта. Саамай сылаалааҕа, мындыра, саҥа түһүлгэ тэрээһинэ, ол ымпыга чымпыга элбэҕэ салытыннарда…
Чэлгиэннээх эттээх атынан сылдьан, илии, атах оонньуутугар сөптөөх дьону көрдөннүлэр. Ханна эрэ үрэх баһыгар олорор, оҕонньор, эмээхсин уоллара, кыра сааһыттан, эт атаҕынан эккирэтэ сылдьан бултуурун иһиттилэр. Сороҕо баҕар үлэннэриилээх да буолуо, борбуйун көтөҕөөт, тайаҕы, табаны атаҕынан ситэн тайыылыыр, тыатааҕыны эмиэ тайыыннан бултуур диэни истэн, үрэх баһыгар аттаннылар. Хас да күн көрдөөн син буллулар. Хата бары балаҕаннарыгар баалларыгар түбэстилэр. Ол икки атахтаах улаханнык итээн үктэммэт бүк сирэ сирэ эбит. Биэс алта аттаах дьон тиийэн кэлбиттэригэр, соһуйуу, өмүрүү буоллулар. Чэлгиэн туох наадаҕа кэлбитин быһаччы кэпсэттэ…
— Ол биһиги кып кыра Чыычаахпыт сыыһа, ол үөс сир бэртэрин кытта, илин былдьаһар кыахтаах үһү дуо–
Оҕонньор хайдах эрэ саарбартыыр курдук саҥарда. Ону уоллара, дьонноох, сэргэлээх сири уоту көрөөрү,, Барсарым дуу,, дьонун диэкки сымнаҕас хараҕынан ааттаһардыы көрдө. Хайыахтарай оҕонньору, эмээхсини мэҥэстэн, уол атаҕынан айаннаатылар.
Аны бу дьоннору дьонноох сиргэ киллэрбэккэ, улахан Эбэҕэ сылгыһыттарга аҕаллылар, манна эмиэ кистээн аттарын баайа сылдьаллара. Үһүөннэрин биир үүтээҥҥэ түһэрдилэр. Манна барытын Күлүк дьаһайар, көрөр, истэр. Кырдьык да бу оҕо, омос көрдөххө суптугур буолан баран, сэттэ иҥииринэн хатарыллан төрөөбүт быһыылаах таһаалаах. Киһиттэн эрэ уратытык туттан хаптан хаамардыын, атын.
Ити курдук сэмээр, тыаһа сыма суох, чуумпу саха быһыытынан тэринэ сырыттылар. Үрэх баһыттан дьону аҕалбыттарын, икки атахтаахха биллэрбэтилэр. Арай Эдьиий эрэ сэрэйдэ, Бойбоох быстыбат кутурук, харыс да хаалбат…

29

Чэлгиэн ыһыаҕын тэрииригэр, Олоҥхоһут Охоноон, абаҕата Лэгэнтэй, эдьиийэ Кыыс Хотун, Көкөт сүүрдүлэр, көттүлэр. Санаан кэлэ кэлэ итэҕэһэ быһаҕа элбэҕэ, киһи үөйбэтэҕэ ахтыбатаҕа көбөн иһэр. Бэриискэп мээнэ киһи буолбатах, отунан, маһынан оонньоон оҥоһуллубатах киһи, дириҥ, эппиккэ дылы көлүөнэттэн көлүөнэҕэ көһөн кэлбит, ытык дьон ыччаттара, сахалыы мындыр, өй санаа хаата иҥмит киһитэ. Чэлгиэни туох ханнык киһитин, олоҕун дьаһаҕын көрөн, аакка суолга киирбит, үйэттэн үйэҕэ сүппэккэ, уос номоҕо буолбут, үгүс үһүйээҥҥэ, сүппэт сэһэннэргэ, кэрэхсэбиллээх кэпсээн буола сүүрдэр–көтүтэр Холоруктан хааннаах, өбүгэттэн өйөбүллээх, Айыылартан ананан, түөрэҕэ түспүт, боотур ууһун сыдьаанын көрүөн, истиэн баҕарбыта…
Чэлгиэн да ону өйүнэн санаатын сэрэйбитэ, ох курдук оҥостуммуттара, кустук курдук куоһаммыттара…
Урут ааспыт ыһыахтарга, бу курдук күүскэ мөхсүбэтэхтэрэ, бу сиэрэ–туома элбэҕэ, сэргэлэр тус туһунан анал ааттара. Моҕол ураһатыттан, кыыс түһүлгэтигэр тиийэ. Манна аны хас биирдии бэйэтин арчылаан, алгыстаан тэрийии, мунаах киһи төбөтө эргийэр дьаабыта…
Чэлгиэҥҥэ хата билэр көрөр дьонноро, үгүс буолан, онтон мантан хаайтарбата. Олоҥхоһут Охоноон улаханнык көмөлөстө,, Олоҥхо,, эмиэ Өбүгэ биир сыыска буорга хаалларбатах, ааспыт олох,сиэрэ-туома, кэлэр кэскил кэрэ кэпсээн буола, онно саха төрүт итэҕэлэ, умнуллубат уйгулаах олоҕо, барыта тыл күүһүгэр, ойуу, оһуор буолан хааллаҕа…
Аны кыыстаммыты кыһайбыт курдук, икки кийиит дьоно билсэ, көрсө, түҥүр, ходоҕой бөҕө Таһыырдаахтан кэлэр үһү. Барыта болдьоспут курдук биир түгэҥҥэ буолууһу…
Кийииттэр барахсаттар, киһи сирбэт кыргыттара, кыталыктыы дайаннар. Аны Ылгыннара, Дьдьэнниин ыал буолабыт диэн турдулар. Дьэ манна буолла,, атыйахтаах,, уу курдук, үөһэ, аллара дьалкыйыы, ытык курдук ытыллыы…
Аймахтар эрдэ кэлэннэр, көмө, күүс бөҕө буоллулар. Кыргыттара үчүгэй ыллыкка үктэнэн ыал буолбуттарын көрөн үөрдүлэр.
Бэриискэп баай кэлиитин, тоҕус туруйа уолаттар, кынталдьыйар кыталык кыргыттар көрүстүлэр…
Олоҥхоһут Охоноон алгыс тылы анаата, Айыыһыттан арчылаан…
Бэриискэп эмиэ бэйэтэ алгысчыттаах эбит, саҥа сиргэ үктэммитин, сонун сиргэ кэлбитин, дойду иччититтэн Аан Алахчын Хотунтан, алы гынан көрдөстө,, туора урдустар диэн туоратыма, атын айдарыылаахтар диэн атааннаама, бары биир төрүт төрүөхпүт, саха буолар соргулаахпыт,, ити курдук икки улахан алгысчыт, хардары таары арчылаан ыһыахтарын астылар. Итир былыт тахсан, сылаас салгыннаах ардах, ибирдээн ааста. Маны кырдьаҕастар,, Уйгу–Быйаҥ,, диэн уруйдаатылар.
Бастакы күҥҥэ наар,, оһуохай,, күрэҕэ, дьэ эппэҥнэтэн этэр эристииннэр бааллар эбит, манна наҕыллык, наскыйан дьиэрэҥ тэбэр буоллахтарына, анараа дьон,, оһуохайа,, өрө эккирээн олорор, сэниэлээх киһи ситиэх курдук, Барыыскап баай, саас ортолоох, модьу таҕа көрүҥнээх, онтукатыгар тэҥэ суох сылбырҕа киһи эбит, олохтоох тыллаах өстөөх. Биир тылынан саха саарына. Хотуна эмиэ кэлсибит, Чэлгиэн көрдөҕүнэ үгүс быһаарылаах тыллары кини ылыннарар курдук. Манна да Чэлгиэни үөрэтэрдии субу субу баһыттан атаҕар дылы көрөн ылар, сороҕор эригэр тугу эрэ сибис гыннар, биирдэрэ тоҥхоҥнуур эрэ…
,, Оһуохайга,, тылларын аҥардастылар, хаһан да оһуохайга оонньооботох, эккирээн да көрбөтөх Кыыс Хотун эппитин ордук биһирээтилэр, барахсан көтөн иһэр кыталык курдук,

кылыһахтаах куолаһынан лыҥкынатан, киһи эрэ таптыы көрөн уйадыйыах курдук. Харачаас сиэтиһэн тэҥҥэ көтүстэ. Үрүҥ түүнү оһуохайдаан атаардылар, ойор күнү көрсөн, алгысчыттар аан тылы аһыахтарыгар дылы…
Чэлгиэн киэһэ киһи ыыппыта сылгыһыттарга, сүүрэр аттары кытта били уол кэллин диэн. Кырдьаҕастары сымнаҕас акка мэҥэһиннэрэн, сүүрэр аттары сэтиилэнэн айаннаабыттара, уол сүһүөхпүн тэнитэбин диэн ат мииммэтэҕэ, сиэлэн бэдьэйэрин сиппэккэ иһэллэрэ. ,,Чыычааҕы,,анал ураһаҕа түһэрбиттэрэ, дьонун түһүлгэҕэ киллэрбиттэрэ, Чэлгиэн көрсөн көр, иһит диэн Дьэдьэҥҥэ туттарбыта, бэйэтин дьонун кытта биир түһүлгэҕэ олордубута. Атыҥырыы көрбөтөхтөрө, ытыс үрдүгэр түһэрэн ылбыттара…
Күлүк, Чэлгиэни ыҥыттаран ылбыта, сылгылар ойуччу дьон көрбөт сиригэр тураллара. Биир түүкэрийбит түүлээх, онньоҕунан үктүү сылдьар атыыр соноҕоһу көрдөрбүтэ…
— Чэлгиэн хайыыбытый? Бу соноҕоһу киллэрэбит дуо?—
Чэлгиэн наһаа дьиктиргээн көрдө, ама да кини, айаҥҥа сылгы арааһын көрөн кэллэҕэ да, маннык бүрэ, мөкү дьүҥүннээҕи көрө илик, түөһэ кэтитин, сиһэ уһунун, кэлин өттө үрдүк, буутун былчыҥнара, дьиктитик үөһэ, аллара сүүрэлииллэр. Кылгас моонньо модьутун, туох диэн булбакка турдаҕына, сылгы барахсан өйдөөх баҕайы хараҕынан ааттаһардыы көрдө, хоҥоруутунан Чэлгиэн түөһүгэр сигэнэн ылла…
— Биһиги маны анаан талбатахпыт, аттары боруобалаан сүүртэххэ, үөрүттэн быстан тахсан, икки атаҕын өрө тэбэ тэбэ сүүрэн кутуруга хоройор, ол иһин тутан айааһаатыбыт, сүүрдэн көрдөххө, атын аттары олох ырааҕынан быраҕар, бу дьүһүммүт баар, күлүү гыммыт курдук, элэккэ барарбыт дуу–
Күлүк соноҕос туругун толору быһааран биэрдэ…
— Чэ сиэлин, кутуругун сарбыйан киһилии көрүҥнээҥ. Дьөһөгөй оҕотун дьоло, соргута билиэҕэ–
Итинэн кэпсэтии бүттэ, атын аттар көрөн, истэн сүрдээхтэр, атахтарын үрдүгэр үҥкүүлүү тураллар…
Киэһэ сөрүүҥҥэ аттары сүүрдүү, билигин атах оонньуутун, сүүрүүттэн саҕалыыбыт диэн буолла. Манна хаһан да буолбатах быһыы майгы буолла, аҕыс улуус ааттаахтарын, уу уллуҥахтааҕы утары көтүппэтэх, көтүөхтэрин кыната эрэ суох быһыйдары,хара тыаны харахтаммыт, аата суола биллибэт, кимэ туга көстө илик сүүрүк, тыал курдук, турбут мастыы кэлэн ааһан, соһуйуу бөҕөтүн соһуйдулар,кэлэйии бөҕөтүн кэлэйдилэр, дьиҥ чахчы,, Чыычаах,, эбит дэстилэр. Чыычаах кырдьык атах оонньуутугар аҥардастыы айбардаата…
— Чэлгиэн бачча көргө- нарга, өссө мэлдьи дьон–сэргэ өйдүү, саныы сылдьарын курдук, ат сүүрүүтүн сүүйсүүлээх гына уксуохха, хас да сүүрдүн, бастаан кэлбит атынан аахсардыы, саҥата суох олорбохтуу түстэ…
— Ол туохха уксаары гынаҕын?—
—

Хайа оонньоо да, оонньообуттуу оонньуур буоллахпыт дии, алта сылгы үөрүгэр, үөрэ уоннуу биэлээх гына уонна отут ынах сүөһүгэ–
Чэлгиэн улахан олуурга түбэстэ, урукку сылларга улаханнык сүүрэр атынан дьарыгырбатах буолан билбэт, Бэриискэп бүк кыайарын билэр буолан, итинник тыл көтөхтөҕө, аккаастаан ыыттаҕына, көрсүбүт эрэ күөрт ыт күлүүтүгэр ыытыа, аанньа ахтыллара да биллибэт. Хоттордоҕуна хайыай, дьылҕа оннук буоллаҕа, ат дьолуота билиэҕэ…
— Чэ сөп, эн этэриҥ да курдук буоллун–
Бэриискэп үөрэн дагдас гына түстэ, кыайбыт саҕачча сананна, атын атаҕын олох бүк эрэнэрэ, баччаҕа дылы, күлүктээҕи иннигэр түһэрэ илик, уксууга элбэҕи тэбэн биэрбит ат. Илии атах оонньуутугар хотторбутун, манна ааты суолу ылан, харах уутун суунуохха, эбиитин сүүйэн, үрүҥ, хара кутуруктааҕы үүрэр санаалаах…
Ат сүүрүүтэ сүүйсүүлээх буолбутун истэн, турар, турбат үөһэ аллара түстэ. Хотууруттан, хамсалаах табаҕар тиийэ. Ат, ынах диэн ааҕа да барыллыбат. Оннооҕор бара сатаан ойохторун симэҕэр тиийдилэр. Эрдэттэн кыайбыт саҕа сананан бэйэ бэйэни суустаһыы, ордук кэлии өттө өргөйдө. Аны аттары аҕалан баайбыттарыгар, биир көр манна таҕыста, ордук онньоҕунан үктээбит сылгыны сиилээн сордоотулар…
Бэриискэби биир сынньалаҥҥа ойоҕо сэмэлээтэ…
— Оломун билбэккэ эрэ ууга киирэн биэрэ сылдьаҕын, мин Чэлгиэни бу күннэргэ ис тас иэйиитин сылыктыы сатаатым да, кута сүрэ тугу да көрдөрбөт. Чахчы да атын сиртэн Айылҕалаах быһыылаах–
— Кырдьык оннуга дуу, аны кэлэн төттөрү түспэт буоллаҕым дии,тыл барда да бүттэҕэ, саата да бэрт, баҕар Дьылҕа Хаан биһиги диэкки хайыһан,, мичик,, аллайыа.—
— Дьиҥинэн киһи олох билбэт, Айдарыыта дуу,Айыылара дуу аһан биэрбэттэр, мин да кыраны билэр, көрөр этим да, олох икки хараҕым үүтэ бүрүллэн хаалар. Мэнээк быһаҕас дьылҕалаах киһи санаммат, үрдүк өһүөлээх быһыылаах–

Ньургуһун хайдах эрэ бастаан кэлэригэр, Чэлгиэниин хайдах сиэтиһэн, оһуохайга дьиэрэҥкэй тэбэллэрин ыралыы саныыра, пахай онтуката, көрөрө да ахсааннаах. Ыал буоллаҕына эмиэ итинник буолуох муҥа эбитэ дуу, хата кинини Бойбоох бииргэ сылдьан аралдьытта, дьикти кыыс, киһи ис санаатын курдары көрөр курдук, наар Чэлгиэн ичүгэйин кэпсээн тахсар…
— Тоойуом тоҕо наһаа санааҕа баттатаҕын, оҕолору кытта үөр–көт, Чэлгиэн дьон бардаҕына эрэ арыый иллэҥсийэр дуу, суох дуу,—
,, Кыыс түһүлгэтэ,, диэн ааттаммыт кырдалга, эдэрдэр мунньустан, араас көрү, оһуохайы тэрийэн туһунан,, түөлбэ,, курдук буоллулар…
Охоноон олоҥхотун истээри кырдьаҕастар бэйэлэрин түөлбэлэригэр тоҕуоруйдулар…
Сөрүүҥҥэ ат сүүрүүтүн көрөөрү чугастааҕы эргин бары муһуннулар,

уксуу тохтоло суох салгыы бара турар. Бэриискэп ойоҕуттан сэмээр сибис гынан ыйытта…
— Ити бэйэлээх, киһи аҥар кырыытыттан көрөр киһитэ, тоҕо ыал буолбакка сылдьара буолла, ама хайа кыыс, дьахтар сириэй, киһи өйүгэр баппат–
— Ол куо мэтэкэни көрөҕүн дуо? Ити сылдьар Чэлгиэн анала дуу, эрэйэ дуу, арааһата өбүгэлэрин кыргыс хааннаах илбиһэ мэһэйдиир дуу, дии санаатым–
Хотуна Ньургуһуну ыйан көрдөрдө.
Аттары бу турар, улахан түһүлгэттэн түһэрэн баран, арҕаа баар кыра куутуйаны эргийэн кэллиннэр диэн быһаарыстылар. Ыраах сир, уһун тыын быһаарар биэтэгэ буолла…
Барыта холбоон уонча ат сүүрэр буолла, били түкээрийбит дуу, күкээрийбит дуу, сүүрээри өрө мөхсө сылдьар аттартан толлубуттуу туора турда.,, Чээй,, диэн ыһыыны кытта, аттар түһүнэн кэбистилэр, көрөөччүлэр ыһыы хаһыы бөҕө буоллулар, манна дьэ көрбүттэрин сорох дьон итэҕэйбэккэ харахтарын сотуннулар. Били үөҕэ турбут аттара, олоро олоро ойуолаан, эрдэ түспүт аттар иннилэригэр чорбос гына түстэ. Аттар атан куутуйатын эргийэн тэппит атаҕын кубулаппакка , биэтэги кэлэн ааста, сотору уоскуйан сиэтэн кэлбиттэригэр, хоҥоруутун Чэлгиэн түөһүгэр аалынна…
Маны көрөн олорон Бэриискэп баай, бардам санаатыгар, атын айылҕалаах киһини кытта, аат ааттаан кэлэн, илин былдьаһа сатаабытын аньыыргыы санаата, үчүгэйдик үҥэн сүктэн көрдөстөҕүнэ эрэ, кэлин кэлэр өттүгэр кэнчээритэ кэлииһи, кэхтиигэ барбакка…
Чэлгиэн кини санаатын таайбыттыы…
— Санааҕар тутума, бу кэлэн күндү ыалдьыт буолан, күөх сайыҥҥа үктэммит үөрүүбүтүн үллэстибиккэр, сиртэн, халлааҥҥа дылы улахан Махтал–

30

Бэриискэп бараары туран…
— Кэпсэтии кэһиллибэт, быйыл күһүн от үлэтэ үмүрүйдэ да сүөһүлэри, сылгылары ылаҕын–
Уонна ис сүрэхтэриттэн махтанан, чахчы да дьиҥнээх ,,Холорук,,биир умнуллубат уот кыыма буолан бу Орто Дойдуга көстөн ааһар хаан сыдьаанын көрөн, кэпсэтэн баҕалара ханан, эппиккэ дылы, харахтара туолан, аны да кэлэр өттүгэр билсэ, көрсө туруох буолан алгыс тыллаах арчыланан айаннаатылар…
Аны Чэлгиэн Ылгыннаах, Дьэдьэн олохторун толкуйа буолла, үнүр Ылгын ,,ыал буолаары гынабын,, диэбитин, ыһыах ыктарыытыгар буолан саҥарбатаҕа, дьүһүнүттэн көрөн сэрэйбитэ, хомойо санаабытын. Ийэлээх, аҕалара билэрэ дуу, Ылгын ыал кыра оҕото, атыттара бары ыал буолан, онно– манна тарҕаммыт дьон, дьонугар кини баар билигин, оһоҕос төрдүн оҕото, дьонноро,, Ылгын Чыҥыйбыт,, дииллэрин иһин, Ылгын буола сылдьар…
Ылгын дьоно, инилэрэ даҕаны хара маҥнайгыттан Дьэдьэни атыҥырыы көрбөтөхтөрө, сиртэн, буортан тэйбит, бүгүрү кыыһы, ис киирбэҕин, сэмэйин иһин сөбүлээбиттэрэ, уоллаах, кыыһы уонна дьонун

кытта сөбүлэһэн аны күһүн малааһынныырга диэн буолла. Киһи дьылҕата кыраттан да тутулуктаах, арай онно Чэлгиэннээх тиийбэтэх буоллуннар, Дьэдьэн барахсан, сүөһү курдук ханна эрэ атыыга барыа этэ, билигин бэйэтэ хотун, урукку Дьэдьэн буолбатах, өлбүгэ сирдэнэн, сылгыланан, сүөһүлэнэн, ньир бааччы ыаллар, үлэһит буолан, харыларын күүһүнэн, оттоон, мастаан үчүгэйдик олороллор. Дьэдьэн киһи эрэ таптыы көрөр киһитэ, таҥаһа, саба ырааһа, хааман– сиимэн дайдаҕына ,уол оҕо хараҕа хатар. ,, Кыыс Түһүлгэтигэр,, киэһэ аайы, чугас алаас эдэр оҕолоро мунньустан оонньоон көрүлээн күннэрин көрсөр сирдэрэ буола сылдьар…
— Тоҕо,, Кыыс Түһүлгэтэ,, дэнэрий, атын ааттамматый?—
Охоноонтон ыйыппытын…
— Ити эмиэ бэйэтэ туһунан остуоруйалаах, умнууга хаалбыт үһүйээн, биир сис баай, ити түһүлгэни тэрийбитин көрөн биһирии санаабытым, кырдьык даҕаны киһи буолан кэлэриҥ, саха дэнэн салҕанарыҥ, Айыыһыт аҕаспыт,Иэйиэхсит ийэбит, Аан Алахчын хотуммут буоллаҕа дии, итинник түһүлгэҕэ, түһэн оонньоон ааһаллар үһү–
Кырдьык өбүгэлэрбит барахсаттар, үгүс үчүгэй өрүттэрэ умнуллан, иҥэн сүтэн эрдэҕэ…
Маннык түһүлгэни ким да чугас эргин тэрийиэхтээҕэр, иһиллибэт да этэ, хата ити түһүлгэҕэ оҕо, ыччат мунньустан оонньоон саҥа иҥэ буолара, истэргэ алаас иһэ кэрэ дорҕоон буолан иһиллэрэ…
Быйыл эмиэ улахан күүлэйи, икки өрүттээн ыытабыт диэн Чэлгиэн биллэрдэ, охсооччулар киэннэрэ хайдах барара уруккуттан биллэр, мунньааччылар киэннэрэ мунаах соҕус буолла, охсуллубут сири быалаан, хас кыттар киһи баарынан үллэрэн, ким урут бүтэрбиккэ бастакы, иккис, үһүс ол кэнниттэн. Бириис барыларыгар тиксэр, арай үс бастаабыкка кииппэлээх таҥас, араас иистэнэр мал…
Дьахталлар таҥас туһунан истэн утуйбат да буоллулар, сөп ээ таҥас курдук кыһалҕалаах көстүбэт суох ээ, иннэ, сүүтүк биир оннук…
Буоларын курдук охсууга, бар дьонноро, Кунай Хотуурдаах диэн ааттаабыт Дьэдьэн убайа бэйэтигэр охсооччулары сыһыарбата, мунньууга уонча дьахтар кэллэ, мунньан лэкээ туруоран иһиэхтээхтэр, манна Дьэдьэн курбалдьыйан ким да иннинэ бүттэ. Харбыыра ырааһа, лэкээтэ олохтооҕо барыта хайҕанна, Чэлгиэн бу үлэлээбит уонча дьахтарга барытыгар тэҥ бирииһи үллэрдэ, хаалбыт дьахталлар куһаахарык буолтарын көрөн аһынна, дьэ манна буолла үгүс үөрүү дьахталларга, буоларын курдук икки күүлэйгэ кэлбит дьон, ордубут эти, уос тиис үллэстэн бардылар…
Охоноон ыһыах кэнниттэн дьиэтигэр бара илик буолан, Ньургуһун эмиэ ити тэрээһиннэри барытын тилийэ көрдө, иһигэр Чэлгиэни сөҕө, махтайа да көрдө…
Аны Сүтүк, Байанай кэлэ сылдьар аймахтарын атаарыы буолла, кыргыттара наһаа

үчүгэй кэрэ айылҕалаах сиргэ, бэйэлэрэ кийиит, хотун буолан олороллорун көрөн астынан айаннаатылар, эбиллии да элбээтэ, кийиит, күтүөт кэлитэлээн истилэр…
Аны таҥара дьиэтин тутуутугар сиэртибэ диэн хомуйан бардылар, турары, хамсыыры сүрэхтээһин саҕаланна. Уу сахалыы саҥарар кэриим аҕабыыта, сирдьиттээх кэрийэ сылдьан аат биэртэлээн сүрэхтэлиир.
,, Абааһы суох, ойуун, удаҕан сымыйа, таҥара эрэ баар,, хас сылдьыбыт ыалын аайы айдаара сылдьан, мунан илини арҕааны быһаарбат буолбут киһини буланнар төттөрү куоракка утаарбыттар.
От үлэтин түмүктээн, үгэс курдук үгүс ыаллар,, кыдама сууйуута,, диэн, көтөн эрэр кус оҕолоон, бутукаска булкуйан, сэлиэйдээх миин истилэр…
Аны Бэриискэпкэ уонча аттаах киһи бардылар. Буоларын курдук бастакыннан Бойбоох, ол киһи барарын, кэлэрин ыйыппат даҕаны, Көкөт, Күлүк, Чыычаах уонна наар эдэр уолаттары ылла. Хас да хонук этэҥҥэ айаннаатылар, билигин Ыспааһаптар буолан түүнүн ытыс таһынар хараҥа, таһырдьа аһаҕас халлаан анныгар хонорго тымныы, үксүн кэлтэгэй отуу туттан, кутаа оттон хоноллор…
Арай биир түүн кутааҕа хоно сыттахтарына, Чэлгиэн көрдөҕүнэ биир үчүгэйкээн кыыс кэлэн иттэ туран саҥарарын иһиттэ, көрө сытар курдук,, Ыччуу ыччака даа, хата бу айан дьоно кэлэн, аал уотум сылааһын, билэр күннээх эбиппин дии. Хас сыл, хас үйэ хараллыбакка, үөр буолан эрэйи көрөрүм буолла, оо туох аньыым харам иннигэр, күн сиригэр төрөөн, эрэйи кыһалҕаны көрөн, киһилии хараллыбат кыһалҕам буоллаҕа,, уонна Чэлгиэн көрө сыттаҕына суон тиит таһыгар тиийээт сүтэн хаалла. Тыҥ хатыыта тураат дьонугар кэпсээтэ, халлаан суһуктуйуута суон тиит анныттан, былыр үйэҕэ кубарыйа хаппыт киһи кырамтатын булан, таҥаска суулаан, тиитин анныгар иин хаһан көмтүлэр, кириэс туруордулар. Ол сырыттахтарына чыычаах кэлэн үс төгүл эргийэ көтөөт, саҥара саҥара халлаан диэкки көтө турда.
Күнүс биир ыалга тохтоон ыйыталастылар, ким да билбэт эбит, арай тоҥхойо кырдьыбыт, дьүлэйдиҥи эһээлэрэ кэпсээтэ…
— Оо барахсаны ньии, дьэ ийэ буорун булаахтаатаҕа, кини даҕаны үгүс сыл эрэйи көрөөхтөөтө, айыы тойон таҥара баар буоллаххына, аньыылаах дууһаҕын аһын, бу орто дойдуга оҕо төрөөн дьол сырдык иэйиитин көрбөккө бараахтаата. Саатар сырдык дойдуга, ырай олоҕор этэҥҥэ сырыттын–
Аны кырдьаҕастара, уот иннигэр олорон, Эһэкээнин аһата аһата көрдөһөн барда…
— Эһиги хонон ааспыт сиргит кэтэҕэр, улахан алаас баар, онно былыр биир сытыйа байбыт баай олорбута, суох соҕотох күн сирин көрбүт кыыс оҕолооҕо, барахсан быстах дьылҕалаах буолаахтаан, наһаа уйан, сэмэй ис киирбэх этэ. Барахсан сыһыыттан сылгылаһан,

хонууттан холбоһон, тулаайах хамначчыт уолу таптаабытын, айбыт аҕата абааһы көрөн, уолу титиитэ соролонуор, киһи аатыттан ааһыар дылы таһыйтарбыт, үөл тоһоҕоннон түөрт лабаатын тоһута сыстаран баран халдьаайыга таһааран бырахтарбыта, кыыс илиитигэр тыына быстаахтаабыт, кыыс ытыы ытыы иин хаһан бэйэтэ дьаһайбыт уонна сүтэн хаалбыт, бэйэтин дьаһанаахтааҕа. Ол кэнниттэн Иэйиэхситтэрэ эргийэн, Айыыһыттара атарахсытан, сүөһүлэри, астары күдэҥҥэ көппүттэрэ, ол курдук эстибиттэрэ, ким да икки атахтаах аньыырҕаан тыл өс гыммат, ол дойдуга үктэммэт даҕаны. Хата эһиги хонооччу буолан, онно көстөн, көмүс уҥуоҕун көтөхтөххүт–
Оҕонньор икки иэдэһинэн хараҕын уута сүүрдэ. Былыр бииргэ оонньоон көрүлээн улааппыт оҕолорун ыар дьылҕаларын санаахтыы олордоҕо…
Кырдьаҕас уоскуйа түһэн баран, Чэлгиэнтэн бачча элбэх киһи хайа диэкки баран иһэллэрин туоһуласта. Онон манан эргиппэккэ, баай Бэриискэпкэ баран иһэллэрин кэпсээтэ…
— Ээ истэн истэн Бэриискэп бардамыгар оҕустаран, илин аат суол былдьаһа ааста диэбиттэрэ, кэлэ, бара манан сылдьыбыттара да таарыйбатахтара, улуу киһи биһиги курдук кыра хара дьонно үктэммэт, арай барсан кэлбит уолаттар сылдьан кэпсээн ааспыттара, дьэ үллэҥнэтэн кэпсээн ипсээн сүрдээх этэ. Мэнээх да киһиэхэ буолбатах, ааттаах Холорукка тиийэн сир буор сырайданна диэн сэтэрииллэрэ.
Арааһата ол Холоруктара эн быһыылааххын, тыыннаахпар көрөр дьол баар эбит, өбүгэбит баар суох биир боотур хааннаах сыдьаанын.
Чэ тоойуом этэҥҥэ сырыт, айаныҥ аартыга аһаҕас буоллун, ыра санааҥ ымыылаах буоллун, кэнчээриҥ кэхтибитин, үнүгэһиҥ үүнэ турдун–
Кырдьаҕас ити курдук алҕаан атаарда.
Бэриискэп иһэллэрин истэн кэтэһэн олорбут эбит. Кини киһи кыра түһүлгэ тэрийэн, маанылары, бастаахтыры ыҥыртаан малааһын тэрийдэ, манна бэйэлэрэ даҕаны Холоругу көрөр баҕаттан чугас эргин кэлэ сатаабыттар. Мааны хотуттар кыргыттара эмиэ бааллар. Холоругу күтүөт гыныан баҕалаах ис санаатыгар элбэх быһыылаах, тоҕо маннык бэйэлээх соҕотох туруйа буолан сылдьарый?, кэрэ кыргыттар уһун кыламаннарын быыһынан уора көстө көрөн ылалаллар, кылап–халап кыҥастаһаллар…
— Кэпсэтии кэһиллибэт, барыта бэлэм, үүрэрдии хааллан тураллар, сүнньүлэрин булан мантан барыахтарыгар дылы мин дьонум үүрсүөхтэрэ. Маннык баар сылгылар кулуннарын, ынахтар ньирэйдэрин ылан барыахтара, онто суох араардахха барбаттар, бастаан сылгылары, сүөһүлэр бытаан буолуохтара. Чэ бэйэҕит көрөн айаннаарыҥ.—
Чэлгиэн илдьэ сылдьар эдэр уолаттарыгар кийиит кэпсэтэ кэлиэхпит диэн оонньуу күлүү курдук кэпсэтэн араҕыстылар…
— Ити Чэлгиэн бэрдиҥ бэрт курдук,

илдьэ сылдьар уолаттара, биир биир үтүө эрэт, киһи күтүөт гынарын кэрэйбэт ыччаттара эбит–
Биир кырдьаҕастара сылыктыы хаалла, арай бары Бойбооҕу дьиктиргии көрөллөр, ыйаастыгас харахтаах, курбуу курдук уҥуохтаах, уол оҕолуу таҥнар, турбут олорбут сытыы кыыһы, тоҕо сылдьыһар баҕайытай диэн дьиктиргээн ылаллар…
— Ити мэнээк кыыс буолбатах, айылҕа оҕото, Чэлгиэн суолун хайааччыта–
Бэриискэп хотуна эригэр сибис гынна. Бу хотун эмиэ туһугар бэйэтэ атын хайысхалаах, иһэ иччилээх.
Чэлгиэннээх этэҥҥэ дойдуларын буллулар, кэлбит сылгыны, сүөһүнү төбө аҥардаан, ыһыаҕы тэрийсибит, күрэхтэспит дьоҥҥо түҥэтэн кэбистэ. Чыычаах атыыр үөрүн кытта, биэс ньирэйдээх ынаҕы үрэн илпитигэр, дьоно үөрэн хайдах да буолуохтарын булбатылар. Ньирэйдэри баайталаан, ынахтарын ыан, үрүҥ ас үрдүгэр түстүлэр.
Охоноон өлүүтүн Чэлгиэн уолаттарын кытта бэйэтэ илдьэн биэрдэ.
Сүөһү үүрэн иһэн Ньургуһун атын кэккэлэһиннэрээт, Чэлгиэни илиититтэн ылла, оннук сиэтиһэн саҥата суох аттарын хаамтаран истилэр. Биирдэ өйдөөбүттэрэ дьонноро ырааппыттар. Арай кинилэр икки таптаһар сүрэхтэр саҥата суох, ис кут ымыылаах иэйиитигэр уйдаран испиттэрэ…

Содержание

• 31
• 32

31

Атыыһыт–аҕыйах хонуктан бэттэх, утуйар уута да айманан, сүгүн сыдьыҥ утуйбат ыарыыга ыллара сылдьар, кини Чэлгиэни сана туран иһэр киһи диэн иһигэр сэнии санаабыта, борбуйун көтөҕөн, курсуна үүнэн, аһыылара ситтэҕинэ, ааһар суолбар адаҕа буолуо, кэлэр суолбар кэлии буолуо дии санаан, икки атахтаах үөйбэтэх, ахтыбатах хара санаатынан, харгы буола сатаата да, хата барыта бэйэтигэр төттөрү охсуулаах буолан иһэр, урут бу эҥээргэ аҥардастыы кини эрэ,, бөө,, диэн олорбута, бары киниэхэ илиилэрин уунан, тоҥхолдьуйан кэлэн, иэс–күүс көрдөһөр этилэр, инньэ гынан нэһилиэгин кыаммат араҥатын , улахан төлөрүйбэт хабалаҕа киллэрэрэ. Ханна баарый , оннооҕор,, күүлэй,, ыҥырдаҕына биир хотуур тутуурдаах көстүбэт. Урукку дьылларга оттуур ходуһаларын босхо оттотон ылар буоллаҕына, билигин ыарахан кэпсэтиигэ наймылаһар буолла, туох ойуун да, удаҕан да кыайбат кылылаах киһитэй, хата өссө тупсан байан–тайан, киһи-сүөһү тоҕуоруйар сирэ–уота буолла. Бу сайыҥҥы ыһыахха Бэриискэп баай ааттаан суоллаан иһэрин истэн, иһигэр үөрэ, сэтэрии санаабыта. Илин былдьаһыгар Бэриискэп, Чэлгиэн кутун–сүрүн үргүтэн, тоһутан барыахтааҕа, ол баҕата тыалынан сайҕанна, сиик курдук симэлийдэ. Абатыгар өйөнөн турар сэргэтин сутурҕаан ылла. Онтон эмискэ биир кэтэх санаа уота,, кылам,, гына түстэ. Арба үҥүр Дохсуҥҥа сүөһү, сылгы үүрэн ааспыттара, онно дьон кэнниттэн аттарын бииргэ хаамтаран сиэтиһэн иһэллэрэ, кинини да өйдөөн дьүүллээн көрбөтөхтөрө. Бэйэтин, бэйэтэ сүүскэ охсунна, бу эбит Чэлгиэн мөлтөх, кэбирэх өттө. Ньургуһуна иҥин, дьүһүн буоллаҕына, кини да күөх ото чэчирээн барбата чахчы, били хараҥа санаалаах, сиэмэх Хахсык ойууҥҥа бара охсорго, төһө да ол улуу киһиттэн дьулайдар, бара сырыттахха табыллар, киһи кутун көтүтэр сиэмэҕинэн аатырар.
Дугдуруй да оҕус, арба онно туох Ньургуһунтан симэх дуу, таҥас дуу ылан ол сүдү киһиэхэ сүгүрүйүөххэ баар эбит, онон суолун ииһин хайара буолуо. Биир хамначчыт дьахтарын ыытан эргэ кэтэ сылдьыбыт, байбарытын урдаран ылла…
— Хайа нохоо таҥараҕа мастаммыкка дылы, Чэлгиэни хатыһаргын тохтоппот эбиккин дии,—
Эргэлээх хараҕын быһа симэн, аҥар хараҕынан, чүүччү курдук тобулу үүттүүрдүү батары көрөн олорон Хахсык ойуун хаппыт мас хаахыынаан эрэринии хардьыгынаан ыйытта…
— Эс бу Ньургуһун таҥаһын аҕаллым, кини кутун-сүрүн көтүт диэн көрдөһөөрү, эрэйгэр ньирэйдээх ынаҕы биэриэм–
Атыыһыт төһө да дьулайдар, туохха, кими хайдах гыннарарын эттэ.
—Холорук билэн, хонук да хоннорбокко, күн да өрөппөккө күдэҥҥэ көтүтээрэй–
Хахсык хайдах эрэ саарбахтаабыттыы саҥарда.
— Кырдьаҕас эрэйдэнэн

көр диэн көрдөһөбүн, төлүөм ботуччу соҕус, миинэргэр сымнаҕас олбох ат эбии биэриэм,
Чэлгиэн эн бэйэлээххэ, хайдах харсыык оҕус буолан, үрүҥ күҥҥүн үмүрүтүөй.—
— Хоҥ мэйии, хамыйах да саҕа чөмчөкөҥ иччитэ суох быһыылаах,бу үгүс сылларга хатыһан, оройгун алларбыт киһиҥ, тугун ханныгын билбэт тойооскугун–
Атыыһыт соһуйан, куттанан хараҕын муҥунан көрдө, уҥуоҕа халыр босхо барда.
— Эриэн кыыл хаста айа таттардыҥ, кэйээриннээн кэбилэнниҥ, ойуунунан, удаҕанынан сиэтэ сатаатыҥ, хара тыа хаанымсахтарынан тоһуттаран, тыыныгар тура сатаатыҥ, ол тухары улар мэйиигэ өй киирбэтэх–
Атыыһыт тугу саҥарыай, мэнээк кураанаҕынан килэччи көрөн турда.
— Ылынарын ылыныам да аньыыта харата бэйэҕэр—
Таах да кэлэммин, аны төттөрү түстэхпинэ, бу улуу киһи,аны бэйэбин туора хабан ааһыаҕа, күлүү гынар киһигин буллуҥ дуо диэн быһар быһаҕаһа көҥү ыстанар, эмиэ туһугар биир муҥ эбит.
—Хайа нокоо төттөрү түһээри гынныҥ дуо?—
Суоһурҕаммыттыы чолбоодуччу көрдө…
— Суох, суох–
Атыыһыт ыксаан, тыла булдьуйан ылла.
Хахсык ойуун, Атыыһыт аҕалбыт таҥаһын сыттаан көрө көрө оһоҕун тула ойуолаата. Хаста да суордуу хаһыытаата, ыттыы улуйан барбытыгар, иэнэ кэдэҥнээтэ, иэччэҕиҥ иҥиирэ тарта.
Хараҥа хаппахчы ордуулаах
Хааннаах дьабадьы,
Инчэҕэйи ииннээбит
Сүөдэҥниири сөрөөбүт,
Хараҥаны харахтаммыт
Икки күлүк эмэгэттээх,
Аллараа дойду ааттааҕа
Амырыын аймахтаах,
Сотуун өлүү сотолоох
Иирэр мэнэрик ийэлээх,
Араҥ ыарыы аҕастаах
Илбис кыыһа инилээх,
Аллараа дойду ааттааҕа
Ардай аһыылаах аймаҕа,
Дэгиэ тыҥырах Дьэгэрэй
Баар буоллаххына бэттэх кэл…
Эйиэхэ кырыллыбытынан
Кыыс оҕо кутун–сүрүн,
Куду анньан биэрэбин
Кууһа сытар хотун ойох гын,
Бу баар сыта сымара
Манан сылдьан суоллаа,
Толугуруу мөхсөр сылаас кутун
Искэр ыйыһын, ылан бар…
Хахсык ойуун хараҥаҕа кутуран илгистэрэ, ыйдаҥаҕа сэттэ күлүк буолан көстөрө, дьулаан көстүү этэ, Атыыһыт ситэ истибэккэ, атын үрдүгэр түһэн атахха биллэрдэ…
Чэлгиэҥҥэ суоһар илдьит кэллэ, бэһээҥҥэ дылы күлэ үөрэ сылдьыбыт Ньургуһун эмискэ киһини, сүөһүнү билбэт буолбут, биир кэм мэнэрийэр эрэ үһү. Кыыс Хотун, абаҕата Лэгэнтэй, Бойбоох, Чэлгиэн онно тиийдилэр.
Чэлгиэн доҕорун көрөн баран,, сык,, гына түстэ, аҕыйах хонуктааҕыта, сиэтиһэн кэлбит сэгэрэ,бу тыын былдьаһа сытара, кууһан аатын ааттаабытыгар мээнэннэн көрдө. Күнүс утуйбут курдук сытар, түүнүн тыын былдьаһан өрө мөхсөн хонор.
Кыыс Хотун түүнүн кыыран иһэн, тугу эрэ иһиллии курдук эмискэ тохтуу түстэ…
— Ньургуһун кутугар абааһы уолун сөрөөбүттэр, ол ылан бараары сорун сордообут, Ньургуһун буолуммакка сытаахтыыр да, кута сүрэ олоҕуттан хамсаан эрэр эбит.—
Дьиэлээхтэр бары

соһуйа иһиттилэр, куттаннылар даҕаны,
— Итинниги мин урут истэн турабын, итиннэ биир эрэ быыһанар төрүөт баар, өскөтүн Чэлгиэн Ньургуһуну күн сиригэр хааллын дии саныыр буоллаххына, кинини кытта бу түүн хаппахчыга бииргэ хон, киһи тапталын туһугар оччо аньыыга хараҕа киирэр,—
Олоҥхоһут Охоноон оһох иннигэр аргынньахтаан олорон, сэпсэйбит бытыгын имэринэ имэринэ кэпсии олордо…
Хайыахтарай кыһалҕаҕа олуттарбыт дьон, Чэлгиэн хаппахчыга киирэн Ньургуһунун кууһан сытта, сып-сап бары, тыаһа сыма суох хомунан сыттылар. Түүн оройо буолуута туох эрэ хара күлүк киирэн, Чэлгиэни атаҕыттан, кытаҕас курдук кытаанах илиитинэн соһо сатаан, икки өттүттэн тардыалаһыы буоллулар…
Эмискэ хатан саҥа хаһыырда да аһаҕас турар көмүлүөк үөлэһинэн уоттаах хара холорук киирэн хаппахчыга ааста, тардыалаһа турар хара күлүгү бэйэтигэр сөрүү тардан ылаат сарылаппытынан төттөрү үөлэһинэн көтөн таҕыста. Онтон сытар дьон иһиттэхтэринэ, сүрдээх улахан холорук тыаһа, кими эрэ сарылаппытынан үөһэ көтө турда…
Утуйар кэлиэ дуо, оһохторун тигинэччи отуннулар, Кыыс Хотун кыыран илгистэн барда. Күн ойуор дылы илгиһиннэ…
— Холорук өбүгэҥ кыыла кэлэн кыл тыыҥҥын, өрүһүйэн барбыт. Тоҕо эрэ Атыыһыт олоҕунан ааста. Хахсык ойуун диэкки суолланна.—
Аҕыйах хонон баран истибиттэрэ, Атыыһыт окко маска умньаммат гына буккуллубут, наар,, Холорук кэллэ, Холорук барда,, дии дии үгэххэ, онно манна саһа сатыыр үһү. Хахсык ойуун иимэрдиин сүппүт, үөһэ көппүтэ, аллара түспүтэ биллибэтэх.
Ньургуһун аматыйан аҕыйах хонугунан бэттэх кэллэ, Чэлгиэнин кытта уоллаах, кыыс буолан сиэтиһэ сылдьалларын, дьон сэргэ сэргии көрөн, сэмээр малааһын кэтэһиитэ , тугу кэпсэтэллэрин, ыра санаа оҥостоллорун ким билиэй, арай сиэтиһэн хаамар хатыҥ чараҥнара истэн билэн эрдэҕэ да, кини эмиэ типталлаахтар истиҥ иэйиилэрин кистиир аакка сырыттаҕа…
Охоноон түһээтэҕинэ, тапталлааҕа наһаа үөрбүт көрүҥнээх сырдык ыллыкка уйдаран көтө турда…
Быйыл айаныгар барсабыт диэн тылланааччы элбээтэ. Чэлгиэни кытта табалаһан, бэйэлэрин эттэрин, арыыларын батаран, санаабыттарын ылан кэлээрилэр. Чэлгиэҥҥэ эгэ эрэ бэрт элбэх киһи сылдьыһара, аны Бойбооҕу салгыы үөрэнэҕин дуо диэбитин кыккыраччы аккаастаан кэбистэ, Чэлгиэн да хаайа сатаабата, кэпсэтээччитэ, ылсааччыта, бэрсээччитэ кини, кыыс оҕо этэ сиинэ киирэн, киһи эрэ таптыах курдук, уоһа боллойон. Аны талымастыыра, таҥаһын сабын көрүнэрэ дьикти, арай биир муокаһа, уол оҕолуу таҥна сылдьара, биир бэйэтэ дэгиттэр идэлээҕэ. Хайдахтаах да сылгыга сыстан эрэрэ баар буолар да, мииммитэ эрэ баар буолар, ыҥыыра суох айааһыыр

да ат үрдүттэн суулла илик бырахтаран, модьугу курдук хатанна да биир…
Айылҕаттан дьикти идэлээх кыыс, сылгыһыттар олох таҥара оҥостоллор, бэркиһииллэр даҕаны акка сыстаҕаһыттан. Чыычаах тыаҕа бултуу тахсаары тэринэр да,дьонуттан иҥнэ сылдьар, хата ону Чэлгиэн бэрт судургутук быһаарда, кыстыкка хас да ыал дьукаахтаһаллар, отторугар, мастарыгар ордук кыайыылаах. Чыычаахха өссө эбии икки уолу илдьэ сырыт уонна эрдэ баран ходуу ходуйан эҥин, ат дала, кыбыыта бэлэмнэниҥ диэн эрдэ тэрийэн ыытта. Урукку уолаттар бултуур сирдэрэ чөкө, онон кыһаллыбаттар.
Ааттаммат улахан Эбэҕэ сылгыларын көрө таарыйа, тыалыы таҕыстылар. Аны ыттарынан үрдэрэн бултаары, үс ыты илдьэ сылдьаллар. Бойбооххо хара тыа, төрөөбүт ыыра буоллаҕа, барыта арылыччы арыллан көстөр, кыыл сырыытын билэрэ, суолун хайара, киниэхэ ыт улахан туһата да суох. Суоллаабыт кыылын, курдары түһэн бултаабыта эрэ баар буолар. Ким да билбэт, кыыл ханан ааһыахтааҕын, хантан билэрин. Икки үүтээн кэккэлэһэ тураллар, биир сылгыһыттар, биир кэлбит дьон түһэр, күһүн саас. Хата уолаттар туу өрөннөр, балык хаһааныыта буолла. Кыһын сыма, лыыба үрүҥ аска булкуйан сииргэ бэрт аһылык. Биир күн уолаттар харахтарын тиэрэ көрөн таҕыстылар, хас да ардьаахтарын тыатааҕыы кытылга таһааран киһи туһаммат гына үлтү тэпсибит. Тугун соро буолла.бултаһарга сананнылар, мантан күһүн сылгыга да кутталлаах, суола улахана сүрдээх, тымтайы тыҥырахтаан уурталаабыт курдук. Биир күн хомус быыһынан кииртин көрөн, ыттарын ыыталаан кэбистилэр бэйэлэрэ батыһа киирдилэр, ыттар хомус быыһынан сырса турдулар. Икки уол ыттарын батыһа ыстаннылар, Чэлгиэн тоҕо эрэ туран хаалла, арай кэннигэр туох эрэ кыра тыас иһиллибитигэр хайыспыта, уот кыһыл бэлэһин аппытынан сүрдээх улахан кыыл ойуолаан иһэр эбит…

32

Инникилээн испит уолаттар да, тахсан хаһыытыы турбут Бойбоох да, хааһаҕы быраҕаттыыр курдук кыыл кэлэн Чэлгиэн үрдүгэр бэлэһин аппытынан саба түһэн иһэр курдуга, биирдэ өйдөөн көрдөхтөрүнэ, кыыл төбөтүнэн сиргэ хоруйа түстэ, сүүрэн кэлбит омунугар, күөх кэнчээригэ хаста да кулаачыктанан ылла. Иҥиир ситиитин таттаран дьигиҥнээн иһэн тохтоото, ыттар дьэ кыыл өлөр хаһыытын истэн, сүүрэн кэлэн онтун мантын ырдьыгыныы, ырдьыгыныы тардыалаан бардылар, тула көтө сылдьан. Бойбоох сүүрүү бөҕөннөн кэллэ, турар Чэлгиэни эргитэ сылдьан илиитин, атаҕын туппахтаан көрдө…
— Үчүгэйбин ээ Бойбоох–
Уонна идэтинэн мичээрдээн кэбистэ, хааннаах быһаҕын, отунан сотон кыыныгар угунна, Бойбоох дьэ өйдөөн көрдө, сүүрэн кэлбит кыыл түөһүн тылыттан, ахтатыгар дьылы, ойбут омунугар иһин

тэлэ көтөн ааспыт, уолаттара кэлэн тула көтө сылдьан,, Алакыы,, бөҕө түһэрдилэр. Хаһан да көрбөтөх улахан кыыллара, эмиэ бэйэтин туһугар, бу хара тыаҕа тэҥнээҕин көрсүбэккэ сылдьан, икки атахтаах бэрдигэр түбэһэн, уһуктубат уһун уутун утуйдаҕа, аарыматын ааһан, эмиһэ иһин сыата, киһи илиитигэр ууллан хаалар эбит. Баһын уоҕун ытыгылаан, үөһэ маска ыйаатылар, Эбэтин диэкки хайыһыннаран…
Арай Чэлгиэн түһээтэҕинэ, Эбэтин үрдүгэр турар эбит.
,, Оҕобор дьэ махтал, ытык киһи ытыгылаан уҥуохпун көтөхпүккэр, сааһырыы сарбыйан, кырдьыы кыайан, үөн көйүүр курдук көннөрү барыахпын баҕарбакка, бэйэм тэҥнээхпин көрдөммүтүм, күтүр өр буолла да, мэнээх ычыах–бычыах илиигэ, кыл тыыммын биэриэхпин баҕарбатаҕым, эн кэлбиккин көрөн, көмүс уҥуохпун көтөҕөр, тэгил сиртэн тэҥнээҕим дьэ кэллэ диэн үөрбүтим. Ардьаларгытын, тууларгытын көҥүтэ үктээн, баарбын биллэрбитим, сөпкө гынныҥ,көмүс уҥуохпун сулуйан кутаа уокка уматан, буруо буолан төрүт дойдубар көттүм, буорга сыыска булкуйан ыспатыҥ, ааттаах Холорук сыдьаанын көрсөн ааспытым диэн кэнэҕэс кэпсээн оҥосто сылдьыам,,
Биир аарыма, хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас кэлэн, тоҥхох гынаат, буруо буолан күн диэкки көтө турда…
Аны ол кэннэ аны кыыстаах уол сиэтиһэн кэллилилэр, эмиэ икки эһэ куустуһан турарга дылылар, аны кыыстаах уол буолан, сырдык суолунан хааман бара турдулар…
Чэлгиэн уһуктан түүлүн тойоннуу сытта, эһэни киһи куттаах дииллэрэ, кырдьаҕастар. Оннук эбит буоллаҕа.
— Быйыл кыстык хаар хойутаан түстэ, отун маһын ииктэппэтэ, кэнчээри күөҕүнэн турар, сылгыга үчүгэй буолара дуу, орооһооспо кэннэ, хаар бөҕө кэлэрэ буолуо–
Убаһа арааран өрө мөхсө сылдьан, ол быыһыгар Күлүк куолулуур…
— Ньургуһун хайа хайдаххыный?—
Аһыммыт, таптаабыт хараҕынан көрөн олорон Чэлгиэн ыйытта. Ньургуһун ыран, дьүдьэйэн, хараҕа кэҥээн хаалбыт, имэ кубарыйан, киһи нэһиилэ билэр киһитэ буолбут, Чэлгиэн кэллэҕинэ сырайа, хараҕа сырдыыр. Дьиэ таһыгар, син өйөкөлөһөн сылдьар. Эһэ үөһүн уонна сыатын аҕалбытын Олоҥхоһукка биэрдэ. Охоноон ис сыатын уулларан кыралаан иһэрдэр, этин–сиинин ыраастаан сотор, уһугуннара сатыыр. Уйулҕата хамсаабыт, биир икки күнүнэн көммөт, сыл–хонук этэҥҥэ аһаран, күтүн–сүрүн оннун туойун булан, төрөөт түспүт уйатыгар үс кута олохсуйар.
Сыарҕа хаара түһэрин кытта куоракка киирдилэр, Чэлгиэн уолаттара эмиэ бэйэлэрин эттэрин, арыыларын киллэрдилэр, туора дьон көрдөҕүнэ, олох бу айанньыттары өйдөөбөттөр, атын дьон курдук дьаххаһыйан, ыһыытаан, хаһыытаан дьаһайар киһи суох, бары сып сап тэбис тэҥҥэ сылдьаллар, арай олох кыраҕытык эрэ өйдөөн көрөр киһи

быһаарар, бу уонча киһи иһигэр биир киһи уһулуччу чорбойорун, кини атын дьон курдук куолаһын соноппот, сылдьар уолаттара бэйэлэрэ, улаханнык бас көс киһиннэн ылыналлара көстөр уонна ити куруук бииргэ сылдьыһар кыыс баара,бу кимнээх буолалларын толору көрдөрө сылдьар…
Чэлгиэн маннык буоллаҕына бэйэтин этин, арыытын, түүлээҕин туттарыа суох, уолаттарын мала, сала баппакка хаалыыһы. Урут Тайҕаттан күрэтэн аҕалбыт кыыһын дьонугар барда. Дьоно үөрэ көтө көрүстүлэр да, хайдах эрэ санааҕа баттата сылдьар курдуктар, Чэлгиэн сээкэй уурдара кэлбитин эттэ…
— Эйиэхэ аккаастыахпыт дуо, уур, уур.—
Таһаҕастарын киллэрэн, ампаарга уура сылдьан , үлэһит уолтан туох буолтун ыйытта…
— Дьонум кыыстарыттан сылтаан, улахан кыһалҕаҕа киирэн олороллор, кыыс ыал буолуохтаах киһитэ, сүтэн хаалла,—
Чэлгиэн улаханнык соһуйа иһиттэ, кыыстан бэйэтиттэн, туох буолтарын ыйытардыы сананна.
Хата ону киирбитигэр дьонноро бэйэлэрэ кэпсии тоһуйдулар..
— Чэлгиэн биһиги улахан моһуокка ылларан олоробут, ыал аатыттан ааһар буоллубут быһыылаах, кыыспытын ыал гынан үөрүөх көтүөх буолбуппут, күһүөппүт сүтэн хаалла.кыбыстыылаах да суол, сураҕа Тайҕаттан били илэчиискэ кэлбит үһү, ол түөкүн соҕотоҕун кэлбэтэҕэ чахчы, күтүөттэрэ тыыннааҕын көрүөхтэрин баҕардахтарын, кыыстарын илдьэ Мархаҕа Доҕолоҥ диэтигэр кэллиннэр диэн бэҕэһээ илдьит ыыппыта. Ким да ол сиэхсиккэ барыан баҕарбат, ким өлө барыай, тыыныгар өстөөх киһи суох–
— Эйигин билэрдии абыраарай, дурда харахха буол диэн көрдөһөөрү олоробут, хата бэркэ түбэһэ кэллиҥ–
Чэлгиэн саҥата суох олордо, хаһан да билбэтэх көрбөтөх дьонун кытта иирсиэн эмиэ баҕарбат, бачча ыраах сиргэ үчүгэйи баҕаран кэлбэтэҕэ чуолкай уонна иирсээн буолар да буоллаҕына, хаан тохтуулаах буолара эрэбил.
— Чэлгиэн оччону баччаны көрсөн.иннигин солонон, бачча киэҥ сирдэринэн тилэх тэбэн тэлэһийэ сырыттаҕыҥ дии, биһиги олох муҥур уһукка тиийэн олоробут–
Эмискэ дьиэ аана тэлэллэ түстэ да, холорук курдук ытыллан биир аҕамсыйа барбыт, мааны Хотун көтөн түстэ, кэнниттэн биир киһи батыһыннарыылаах эрэ быһыылаах…
— Хайа мин оҕобун быыһыы барар биир эмэ баар дуо?, бары куттанан кутуйах хороонун кэҥэтэ олороҕут дуу, оо абам да баар эбит, ким мин көмүһүм туһугар сүүрүөй, көтүөй, кус сүрэхтэр, маннык да дьону кытта уруурҕаһа сатаабыт да диэн.—
Олоппос үөһэ олоро түстэ да марылаччы ытаан барда. Чэлгиэн бу сааһырбыт дьахтар ытыырын көрөн улаханнык, уйадыйан ылла. Ийэ киһи ытыырын көрөртөн ыарахан суох быһыылаах…
— Эһиги хайа диэкки баран иһэр дьоҥҥутун?
Эр киһи бэрт холкутук ыйытта, кини да иһигэр кутуйах хаамтар,бу

билбэтэх көрбөтөх дьонун иннигэр ытаан соҥоон барыан баҕарбатаҕа
— Бу Чэлгиэн, киниттэн көмөлөс диэн көрдөһө турабын–
Ытыы олорбут дьахтар, дьэ Чэлгиэни саҥа көрбүттүү, өрө көрөн таһаарда…
— Ол хааҥҥа хараҥарбыт хара түөкүттэри кытта, бу оҕо кыайан аахсар дуо?—
— Бу эмиэ бараммат ыырдаах киһи дьорҕоото, киэҥ тайҕаны да билбэхтиир, Холорук аатынан күүскэ биллэр–
— Кытаатыый тоойуом, кыахтаах буоллаххына, үйэм тухары, эн үрдүк ааккар үҥүөм сүктүөм–
Дьахтар Чэлгиэни икки илиититтэн ылла, ууламмыт хараҕынан ааттаһардыы утары көрдө, Чэлгиэҥҥэ дьэ олуурдаах буолла,, ээх,, диэтэҕинэ, Тайҕа адьырҕаларын кытта, хатыһарга тиийэр,, эй,, диэтэҕинэ, үйэ саас тухары үөҕүүгэ барар, ол оҕо иҥин дьүһүн буоллаҕына, кини үрдүк аатыгар ытыыллар…
Уолаттарын баҕас эркин курдук эрэнэр, тахсан сүбэлэстилэр уолаттарын кытта,,хаалааччы баар буоллаҕына баалаабаппын хааларыгар,, уолаттар бары барабыт диэн турдулар, Бойбоох эмиэ.
Бу дьиэни Чэлгиэн билэр, Күлүк хаартылаабыт сирэ. Киирэн кэлбиттэригэр, бары соһуйбуттуу көрө түстүлэр. Сорох дьон хомунан таһырдьа куоттулар…
— Хардааччы диэн кимий?—
Чэлгиэн баар дьонтон быһаччы ыйытта.
— Мин– диэбитинэн хара дьүһүннээх үрдүк уҥуохтаах киһи туран кэллэ,
— Сөп, мин Холорук диэммин, эйиэхэ быһаарса кэллим, уол ханна баарый?—
— Ол уол миэхэ төлөммөт иэстээх, мин суолбун быһа хаампыты, аһыммат үгэстээхпин, кини эбэтэр кыыс–
Кэпсэтии бүттэ диэбиттии, чыпчырынан баран төттөрү эргилиннэ, Чэлгиэн бу тоҥус туйгуна хаана бааһа суох иннин биэрбэтин сэрэйдэ, хайдах эрэ ис иһиттэн туох эрэ уһуктан көөнньөн кэллэ, хадаар хаана киирдэ. Ону өйдөөбүттүү Чэлгиэн санныгар Бойбоох уоскутардыы чэпчэки илиитин уурда, бэйэтин төрөөбүт тылынан тугу эрэ кутан симэн күлүбүрэттэ, сибилигин кэпсэтии манан бүттэ диэн эргиллэн испит Хардааччы, Бойбооҕу соһуйбуттуу хараҕын муҥунан көрдө, үчүгэйи күүппэт хатыылаах хараҕа, хайдах эрэ сымнаан мичээрдээн ылла, Чэлгиэн тугу да өйдөөбөккө мээнэннэн көрөн турдаҕына, сылбырҕа баҕайытык хамсанан Бойбооҕу кууһан ылла. Харачаас эмиэ чугаһаан бэйэтин тылынан саҕарбытыгар, куустуһан күлэ күлэ мадьыктаһыы буоллулар. Чэлгиэн тугу да өйдөөбөккө турарын көрөн, Бойбоох…
— Биһиги эбээбит бу көс омуктар, улуу удаҕаннара этэ, бары бииргэ улааппыппыт–
— Мин Тугутчаананы эбээтэ дьабыныгар көппүтүн кэннэ көрдүү сатаабытым, айан дьонун кытта барыста диэбиттэрэ, ким да билбэт этэ, ханна бартын, онтон Харачааһы истэр этим, түүҥҥү түөкүттэри аргыс гынан, амырыын ыалдьыт буола сылдьарын–
Ити курдук өр сылларга сүтэрсэ сылдьыбыт, биир уус аймахтара, кыраман ыраах сиргэ көрсүһэн,

туох дьылҕалаах дьон буолбуттарын, уһун түүн кэпсэтэ олордулар, уолу босхолоон ылан дьонугар ыыттылар, тыл өс тарҕата сылдьыбатын курдук сэрэттилэр. Ити курдук икки атахтаахха иннин биэрбэтэх тоҥус ааттааҕа, бэйэтин курдук бэрди көрсөн, биир тылга киирсэн эйэ дэмнээхтик араҕыстылар…
Чэлгиэн кэнники дьэ бигэтик өйдөөн иһэр, бу Бойбооҕу Дьылҕа Хаан киниэхэ анаан ыыппытын, ханна мунаардаҕына, кыайан тобулан толкуйдаабатаҕына, саҥата суох Бойбоох диэкки көрөр, ону биирдэрэ, чэпчэки баҕайытык ырытан биэрэр, хайдах ити икки ардыгар толкуйдуу охсоро түргэнэ. Бу да сырыыга Чэлгиэҥҥэ эмиэ өй уган биэрдэ…
— Чэлгиэн кыстык кэллэ, көрөҕүн дии таҥас баһаарыгар, кыһыҥҥы таҥас эгэлгэтэ атыыланар, үлэһиттэргэ төһөлөөх абырал буолуой–
Кырдьык да диэбиттии таҥас арааһын ылла, таба араас таҥаһыттан, сутуруо, түүлээх сыалдьыйа, аны мөһөөччүгүнэн мохуорка.Кырдьаҕастар барахсаттар манныга суох сатамматтар. Уот иннигэр аргынньахтаан , хамсалаах табахтарын соппойо соппойо, киирбиттэн, тахсыбыттан сонун ыйыта, ыйыта олороохтууллар.
Чэлгиэн күтүөт буолуохтаах уолу соччо иһигэр киллэрбэтэ, кириҥнээн киһи сырайын таба көрбөт, уоран кыҥастаһар. Малын ыла бара сырыттаҕына саҥа иҥэ бөҕөтө буолбут этэ, этэн көрө көрө алларастааһын бөҕөтө, оннооҕор махтаммата даҕаны, Чэлгиэн туох диэҕэй, атын дьон туһун, кыыһы эрэ аһына саныыр, бэйэтин да олоҕун оҥомтуммакка сылдьан, субу субу сытыы баҕайытык сүрэҕэ кэйиэлээн Ньургуһунун санаан кэлэр, бэйэтин муҥкук, түгэх санаатыгар тэптэрэн, эрдэ ыал буолар турукка тиийбэтэҕин кэмсинэ саныыр, уолаттарыгар ымсыырар, оҕо бөҕө буоллулар. Киһи ымсыырыах, кыра киһи даллаҥныы олороро көрүөххэ үчүгэйэ сүрдээх, ол быыһыгар тугу эрэ саҥара сатаан тылын имитэн булльугуруура, кэрэтик да иһиллэр…
Дойдутугар кэлээт, Охонооҥҥо бара сырытта, Ньургуһуну кытта кэпсэттэ, киирдэ да үөрэн сэгэйэ түһэр, Чэлгиэн айылҕаттан аҕыйах саҥалаах буолан, сатаан тугу да ыпсаран кэпсээбэт, хата тыл иҥмит киһитэ Бойбоох ону маны кэпсиир, кини кэпсиирин киһи эрэ истэн олоруох курдук, төһө да бииргэ сырыттар Чэлгиэн эмиэ сонурҕаан истэр, ити ама биһиги дуо, диэх курдук санаан ылар. Оннук кэрэтик ойуулаан, ис киирбэхтик оһуордаан сэһэргиир. Дьэ кыыс оҕото диэтэҕиҥ…
Чэлгиэннээххэ биир тымныы дьыбардаах күн, аан тумарыгы быыһынан, сытыы анньыы тыаһын курдук чабырҕатан, сыарҕалаах ат сэргэлэригэр тохтоото. Чочумча буолан баран, дьыбары кытта биир аҕамсыйан эрэ, төрөл киһи киирэн кэллэ. Тас сонун устан, курумутун аан таһыгар тыырыллыбыт чыыпаантан ылан тэбэннэ, уот иннигэр бэттэх сырдыкка кэлэн,

кырыарбыт бытыгын мууһун ыраастаата…
— Туох сонуннаах дьоҥҥутун? Сүөһүгүт, аскыт хайдах турар?—
Хаһан да харахтаан көрбөтөх киһилэрэ, киирбит киһи быһыытынан, сонуну тойу ыйыталаһан баран, дьэ дьиҥ туох сорукка кэлбитин кэпсээтэ…
— Быйыл төһө да этэн мэнэрийэ сатаабытым үрдүнэн, суос соҕотох саҥа туран эрэр оҕом, эт арыы тиэйэн ыраах ханна эрэ иһиллэр сиргэ Тайҕалаабыта, уонча сыарҕа атынан, үс киһилээх. Онтукам ууга тааһы бырахпыттыы сүттэ. Мин Балыыҥка барсарын олох инникиттэн сөбүлээбэтэҕим. Кини уһун кутуругар сөрөөн, иэдээҥҥэ тэптэ. Кэлэр барар дьонунан сураһан иһиттэхпинэ, тайҕа чугаһыгар баар Буор ылбыт дьаамыгар тиийбиттэр үһү, онтон ыла ким да билбэт–
Ыар санааҕа баттаппыт барахсан, уот иннигэр бүк түһэн олорбохтоот, Чэлгиэни сытыы хараҕынан, туох киһи эбитий диэбиттии, симириктии көрдө…
— Чэлгиэн эн Тайҕаҕа бараары олороргун истэн , баҕар көмөлөһөөрөй диэн кэллим, ыйыталаһар дьонум бары эйигин ыйаллар, ый буол, күн буол, оҕолору эрэ була сатаа, ол эт, арыы күннээҕи кыһалҕа. Мин ыаллыы түгэх нэһилиэккэ олохтооҕо Сабырыйа диэммин, оҕом Кэнчээри,—-
Чэлгиэн ол ,,Буор ылбыт,, сирин бэркэ билэр, истэр да, дьалхааннаах сир. Айан дьоно улаханнык тохтоон аарыгырбат сирдэрэ. Элбэх киһини ол дойду, хаарты хараҕынан халтайга хаамтарбыта, хараҥа тыыннаабыта. Чэлгиэн саҥата суох олорорун көрөн…
— Тоойуом кырдьаҕас киһи, баар суох көрдөһүүбүн киэр анньыма, киһи буолар кэскилим, суос соҕотох Кэнчээрим эрэ этэ. Оҕом иҥин дьүһүн буоллаҕына, күн сиригэр кэлбэтэхпит тэҥэ, ийэтэ олох сытта, айаҕар ас да киирбэт.—

Чэлгиэннээх ороһооспо кэнниттэн судургутук айаннаан иһэллэр, отучча сыарҕа ат, уонча киһи, Бойбооҕу аахпатахха. Урут хаһан да тохтооботох сирдэригэр, Буор ылбыкка тохтуурга тиийдилэр. Икки улахан балаҕан кэккэлэһэ багдаһан тураллар. Дьиэлээх хабарҕа балаҕана тэйиччи, онно аттыгар тутуу элбэх.Чэлгиэннээх сыарҕалаах малларын дьаһайан, аттары далга ыытан баран, бастакы дьиэҕэ көтөн түстүлэр. Ханна да буоларын курдук хаарты. Итирии, айдаан. Үс эдэр уолаттар муннукка чөкөллөн олороллор, кэлбит барбыт охсон-тэбэн ааһар, үтэлэрин сылытан аһаары олордохторуна, биир мара дьүдьэх кур холуочук киһи кэлэн киэптээһин бөҕө буолла…
— Билэҕит дуо миигин, мин эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр Эрбэх Боотур диэн буолабын, арыгыта туруоруҥ, эбэтэр ити уолаттар курдук буолуоххут, ыал иигин, сааҕын кирэр, кулут чаҕар гыныахпыт. Ээ Балыыҥка кэл эрэ, киһи бэрдэ бу баар, ити уолаттар тиэйэн иһэр малларын олоччу кураанахтаан, үс күлэр эмэгэккэ кутта, дьэ өрүөл буолар.—
Күлүк уолаттары ыҥырда, үлэлэриттэн

аһаттылар…
— Кэнчээри диэн кимий уонна бу хайдах таҥнар таҥаһа да суох хааллыгыт?—
— Мин–ып ырыган, эдэр баҕайы оҕо, киһи итэҕэйэн сааны да биэрбэт киһитэ, маннык барахсаттар киһи угаайытыгар киирэн сор суолланан эрдэхтэрэ…
— Манна хоно сыттахпытына дьиэлээх киһи киирэн, Балыыҥка аттары, таһаҕастары барытын хаартыга сүүйтэрдэ, диэн былдьаан ылбыта, халыҥ таҥаспытын эмиэ. Билигин хамначчыт курдук сылдьабыт.тас үлэҕэ сүүрдэр, көлүйэр, кырбаабатах күннэрэ диэн суох. Таһырдьа тахсарга таҥыннарар. Сотору аан дьыбары кытта, үскэл киһи ыһыытаабытынан киирдэ,, Хара ыттар эмиэ кэлээччини барааччыны манаабыттар,, чугас олорор уолу сискэ тэптэ…
Чэлгиэн акымалыттан хам тутан өрө ыйаан таһаарда да илии таһынан садьыйбыта, баҕаны бырахпыттыы таралыйда, аны атаҕыттан таҥнары ыйаан таһаарда…
— Мин Холорук диэн буолабын, эйигиннээҕэр буолуохтар мин иннибин быһа хаампатахтара, мин оҕолорбун халыы талыы олорор эбиккин, билигин аал уоккар балык курдук буһарыам, уот үөһэ туппутугар,, сыр,, гынан уһун баттаҕын салаан ылла. Сарылыыр орулуур саҥа бөҕө буолла, Балыыҥка таһырдьа түһэн истэҕинэ, тарахаччытан аҕалан Харачаас буор муостаҕа бырахта, баһыттан хам үктээн хардьыгынатта, хаартылаабакка дьиэлээх киһилиин киксэн, уолаттар таһаҕастарын аҥардаспыттар…
,, Холорук,, аатын истээт биир да киһи хаалбатах, атахха биллэрбиттэр. Кэнчээригэ аҕата кэлэ сылдьыбытын кэпсээбиттэригэр, хараҕа ууланан, мунна сурдурҕаан ылла, оо бу дьүһүннээх дьон айаннаабыттара да баар, Чэлгиэн аһына санаата, Балыыҥка бу оҕолор дьылҕаларын быһа сыспытын, анаан эрдэттэн түөкэйдээн аҕалбытын…
Дьиэлээхтэр тобуктуу сылдьан көрдөстүлэр. Уон сыарҕаҕа төһө киирэринэн, эт арыы тиэйдилэр. Балыыҥка харам санаатыгар, дьону халаан ылыам дии санаабыта, бэйэтэ сир, халлаан икки ардыгар торбос ыстааннаах туран хаалла. Аны кини эрэйэ кыһалҕата саҕаланна. Ааһан иһэн охсор, кэлэн иһэн тэбэр киһилэрэ буолла.

Арыылаах, С.

Содержание

• 33

33

Чэлгиэн бу уолаттар олох туохха да сыһыаннара суоҕун көрбүтэ, сэрэйбитэ. Киһи албын түөкэй тылыгар охсуллан, кэлбиттэрэ өтө көстөрө, оннооҕор илдьэ сылдьар аттарын да кыайан бостууктаабат этилэр. Айан аттарын кырыатаан, иһэҕин ыраастаан, сойоругар сиһин бүрүйэн, барытыгар хайдах эрэ халы мааргытык тутталлара…
Уолаттар төттөрү Бойбоохтон соһуйбуттар, хотуннара дуу дии санаабыттара, көрдөхтөрүнэ бары айаҥҥа кыыс илиитин, атаҕын кэтэһэр курдуктара, кэпсэтиигэ, эргиэҥҥэ эмиэ түмүк тылы кини быһаарара, хайа да уол оҕотооҕор түргэн– тарҕан тутуулааҕа, сылгыга сыһыаннааҕа тута көстөрө.
Чэлгиэннээх төннөн иһэн, Балыыҥканы ылан аастылар, киһилэрэ муоһа, туйаҕа тостон олох уутааҕар чуумпу буолбут, киһини сир–халлаан икки ардыгар мэнээк хаалларар аньыыта да бэрт саха киһитигэр…
Сорох сиргэ икки–үс хоноллоро, улахан буркуннар айан суолун хаайан, суол тахсарын күүтэллэрэ, сорох айаҥҥа үөрүйэҕэ суох айанньыттар, халлаан чуумпутугар эрэнэн суолга быстараллара, ыксаан тыыннаах хаалар кыһалҕаттан, сыарҕалаах таһаҕастарын хаалларан, сыбыдах атынан дьонноох сири булар кыһалҕаҕа түһэллэрэ, үлүйэн суорума суолламмыттар да бааллара,өссө кутталлаааҕа, үрэхтэр тааҥнааһыннара этэ. Манна Чэлгиэннээх айан эрэйигэр үөрэнэн, уу өппөт уһун курумутун илдьэ сылдьаллара, онно анал тимир иҥэһэни кэтэн тааҥ сүүрүктээх уутун кэһэллэрэ, ол эрэбил этэ, айан аттара анал туйахтарыгар боккуоптаах этилэр, манна эмиэ Чэлгиэннээх көмө буолбуттара, бу оҕолор туох да бэлэмнэрэ суоҕа…
Уолаттар улаханнык кыбыстыбыттара, бу турбут, олорбут кыыс оҕоҕо тиийбэттэтэриттэн, хантан билиэхтэрэй бу Бойбоох, аһаҕас халлаан анныгар төрөөн бэбээрэ сыппыт айылҕа оҕото буоларын…
Бэйэлэрин нэһилиэктэригэр суоллара икки аҥыы арахсар,Чэлгиэн, Бойбоохтуун уолаттары дьиэлэригэр тиэрдэ бардылар, бэйэлэрин уолаттарын дьиэлэригэр ыыттылар…
Сабырыйа хаһан да үөрбэтэҕин үөрдэ, иккистээн төрөөбүт курдук сананна. Ханна да олордуон туруоруон билбэт буола кута, сүрэ айманна. Бу улахан үөрүүттэн этэ. Ийэлэрэ барахсан, оҕото сүтүөҕүттэн аһыыр аһаабат ытыы соҥуу аймана сытаахтаабыта, оҕото кэлтин истэн атаҕар туран көрсө тахсыбыта, оҕотун кууһан туран ис иһиттэн иэйэн ытаабыта. Бу сүтэрбит сүтүгэ көстөн, туохха да тэҥнэммэт үөрүү этэ…
Атын да икки уол төрөппүттэрэ, сүрдээҕин үөрбүттэрэ, Чэлгиэни көрсө кэлбиттэрэ, биир тылынан кыайан этиллибэт көрсүһүү этэ, оҕолорун кытта…
Чэлгиэн эрдэ суол арахсыытыгар Балыыҥканы дьиэтигэр сатыы ыыппыта, чугас сир. Аймана сылдьар дьон иҥин дьүһүн гыныахтара, ону бэйэтигэр аньыыга ылыанан баҕарбатаҕа, кэлин уоскуйан

баран бэйэлэрэ быһаарсыахтара. Аны сайын ыһыахтыы тиийиэх буолан хааллылар, Чэлгиэннээх баралларын кытта…
— Аҕаа тоҕо ити Чэлгиэни ,,Холорук,, диэн ааттыылларый!—
Оҕонньор оройго оҕустарбыт курдук, олоппоско олоро түстэ…
— Тыый тоойуом кэбис ити ааты ааттаама–
— Тоҕо аҕаа–
Уола улаханнык соһуйда, туох кистэлэҥэ баарый, киһи хос аатыгар.
— Тоойуом ити Холорук дьылҕатын, биһиги ааҕар да быһаарар да кыахпыт суох, атын сиртэн айдарыылаах уола хаан буоллаҕа–
Оҕолоро этэҥҥэ эргиллэн кэлбиттэригэр, үс төрөппүт малааһын тэрийбиттэрэ. Оҕолоруттан хайдах, ханна сылдьыбыттарын, тугу көрбүттэрин, истибиттэрин, саҥа сир хайдаҕын, барытын иҥэн тоҥон ыйыталастылар…
— Аҕаа ити Холоругу кытта сылдьар кыыс, барытын ыйан кэрдэн биэрэр, сүрдээх эбит эргиэҥҥэ.—
,,Хата кийиит гыныахпыт,, диэн дьоно күлүстүлэр. Бу үс уолтан арыычча аҕалара, саҥата суох олордо, оттомноох сырайдаах, харахтаах…
— Ити Чэлгиэн мэнээк киһи буолбатах быһыылаах, тоҕо эрэ билэр да билбэт да дьоннор куттарын сүрдэрин баттаталлар. Бииргэ да сылдьар уолаттара, бары талбыт курдук, саха ньургуннура.
Өйдүүгүт антах,, Буор ылбыкка,, хайдах сордообуттарын, ону ити Чэлгиэннээх тиийэн оннуларын булларбыттара,, чыып,, да диэбэтэхтэрэ. Дьэ сүрдээх этэ–
— Кырдьык айаҥҥа сылдьан, онно манна барытыгар эриллибит буолан, билэллэрэ көрөллөрө да бэрт, бары биир киһи курдуктар, ыарахантан иҥнибэттэр ол иһин–
Кэнчээри сөбүлэһэн, сөҕө-махтайа олордо.
Чэлгиэн ахтылҕаннаах алааһыгар ааста, Ньургуһунугар, кэм аһаан сиэн, сырайа хараҕа сырдаабыт, күлэр–оонньуур буолбут. Күн уһаан харалдьыкка маҥнайгы ньургуһун үүммүт. Чэлгиэн Ньургуһуну сиэтэн халдьаайы устун хаамыстылар. Ама мантан ордук дьол баар үһү дуо, икки таптаһар сүрэхтэр, биир истиҥ иэйии ыратыгар уйдаран, көтөн иһэр курдук сиэтиһэн, саҥата суох хаамыстылар…
Охоноон дьиэ таһыгар туран, ыраахтан чарапчыланан көрө сатыы турара, харах мөлтөөн хантан билээхтиэй, кимнээх иһэллэрин, саҥарбыттарыгар соһуйан,,ходьох,, гынна…
— Ии бу оҕонньор оҕолорбун билбэккэ тураахтыыр эбиппин дии, оҕолорум барахсаттар, үөрэн көтөн эрдэхтэрин көр–
Охоноон уйадыйан хараҕа сиигирэн ылла, ону көрдөрүмээри күн диэкки көрбүтэ буолан ылла.
Бөлүүн эдэр саас ыратын, ыраас тапталын түһээбитэ, былыр бастаан оһуохайга көрсөн сиэтиһэн киирбиттэрэ кэрэ да, хаһан да хатыламмат түгэн этэ, ол бөөлүүн эмиэ хатыланан, доҕоро сып сылаас нарын тарбахтарынан сиэтиһэн, ханна эрэ оһуохай дьиэрэйэр түһүлгэтигэр киллэрэн, чэпчэки баҕайытык, эдэр саастарыныы эккирэһэ көппүттэрэ…
Төһө эмэ сэгэрбин бу уһун сылларга сүрэх–быар ыарыта оҥостон, түүн–күнүм

умнуллубат иэйии кутун ырата гынан кэллим.,, Доҕорум кыратык күүтэ түс ыксатыма, Ньургуһуммутун таптыыр уйатын булларан, иитэр оҕотун иччилээн, төрөтөр оҕотун төлкөлөөн, орто дойдум сырдыгыттан олох олордум диэн арахсыам этэ, онтон эн биһикки бу сиргэ анамматах дьолбутун, олохтоох сирбитигэр толору, томточчу олоруо этибит,,
Охоноон көрдө ини, көрбөтө ини, эҥин бэйэлээх кыыс оҕо кылааннаахтарын, эгэлгэ бэйэлээх эриэккэс эҥэрдээх Далбар Хотуттары, ол сылдьарын тухары, хайа да кэрэ бэйэлээх күлүктүү түспэтэҕэ, кини сүрэҕэр уйа туттан киирбэтэҕэ, киниэхэ суос соҕотох кини эрэ этэ. Эдэр сааһын эмтэрийбит таптала, оҕо сааһын ойо ыстаммыт оҥоһуута. Оо арай онно хомойон, хоргутан атаах оҕо курдук атах балай барбатах буоллун ньии, баҕар…
Ити санаа бу сылдьар сырыытын тухары, аалар ыары буолан, кутун–сүрүн аймаата. Ол ыра буолан ылламматах иэйиитин, хоһоонугар холбоммута, үгүс тыллаах олоҥхотугар ойуу гынан оһуордаабыта. Оннук сылдьан сылын, хонугун аһарбыта, биирдэ өйдөөн эргиллибитэ, мутугунан быраҕар муҥур үйэтэ бу ситэн кэлбит эбит, ол иһин төлкө түспүт буорун былдьаспыта, аара суолга суор, тураах аһылыга буола сыспытын, кини дьоло дуу, дьылҕата дуу оонньоотоҕо, Чэлгиэн курдук киһи дьорҕоото булан, ийэ буоругар үктэннэрбитэ, төрүт түөлбэтигэр төннүнэрбитэ. Аймах, билэ дьонноро атыҥырыы көрсүбэтэхтэрэ. Ньургуһунун төрөппүт оҕотунуу таптаабыта, кини дьолун соргутун туһугар, аламай Күнүн сырдыгыттан, үҥэн сүктэн көрдөһөрө, аал уотун иччититтэн алгыс, арчы анатара…
Чэлгиэн быйылгы ыһыаҕын, Аата ааттаммат улахан Эбэтигэр ыытар санаалааҕа,, Дьөһөгөй Айыытыгар,, анаан. Онно эмиэ Олоҥхоһут Охоноону сүбэ ама гыммыта, онтон–мантан туоһулаһа сатаабыта да, былыр оннук баар этэ дииллэр, сиэрин-туомун ситэри билбэттэр. Охоноон араас ыһыахтар элбэх эгэлгэлэрин, эриирдэрин мускулларын көрбүт билбит буолан тута сөбүлэспитэ. Күнүн дьылын болдьоспуттара, Харачаас манна дьикти идэлээҕэ эмиэ туһалаабыта, кини маһынан тугу санаабытын барытын сатыыр дьоҕурдааҕа.
Кыыс Хотун, абаҕалара Лэгэнтэй, Охоноон Эбэлэригэр кэлэннэр түөрэх кээспиттэрэ, аал уоттарын аһаппыттара, Эбэлэриттэн анаан минээн алгыс этэн көрдөспүттэрэ…
Чэлгиэҥҥэ түүн туус маҥан аты мииммит кэнниттэн эмиэ да арыалдьыт кыргыттары батыһыннарбыт, Далбар Хотун маанылаах үтүөтэ, алааһы кыйа күөх оту тэбистэрэн эргийэ сылдьалларын көрдө. Тоҕо эрэ киниэхэ чугаһаабаттар, бэйэлэрэ аттарыттан түһэн дьиэрэҥкэйдиир курдуктар да саҥаларын дорҕооно иһиллибэт, онтон аттарын миинэн, үөһээ халлаан диэкки көтөн симэлийдэр симэлийэн сүттүлэр…
Уһуктаат

Олоҥхоһукка кэпсээтэ, Охоноон олорбохтоон баран…
—Ол олохтоох Хотун чуумпу олоҕун аймыылларын сөбүлээбэт буоллаҕа, үйэлэр тухары кини кыргыттарын кытта, күөлэһийэн үөскээбит кырдалларыгар, атын Айыылары түһэрэри сөбүлээбэт эбит. Онон үгүс айдаана куйдаана суох, Дьөһөгөй Айыытыгар анаммыт сэргэлэри туруоран баран , антах төрүт алааспытыгар ыһыах ыһыахха–
Быйыл да дойдуларын ыһыаҕын үгэс быһыытынан, урут буоларын курдук, орто баайыылаах, улахан дарбааннаах аймалҕана суох тэрийдилэр…
Биир улахан соһуччу үөрүүлэрэ, Эдьиийдэрэ, Харачаастыын ыал буолбуттарын бар дьонноругар биллэрдилэр. Кыыс Хотун ийэ, аҕа сүрэхтээбит ааттарынан Нуоралдьыма Куо, ол аатын билээччи бэрт аҕыйах быһыылаах, урут Эдьиий тас көрүҥүн көрөн, умсугуйа санааччы элбэх этэ да, киһиттэн эрэ атын дьарыктааҕын истээт, ырааҕынан дьаадьыйаллара. Арай сахатыйбыт тоҥус бэрдэ Харачаас, хайдах баарынан ылыммыта, ис сүрэҕиттэн таптаабыта. Олох олорорго тыл көтөхпүтүн Кыыс Хотун ылынан, аан модьоҕотун атыллаан киирбитэ…
Ыһыаҕы киэргэтэн, эппиттэрин курдук Сабырыйа кэлиитэ, улахан сабыдыаллаах буолбута. Сонун дьону көрсөөрү, бэйэлэрин да көрдөрөөрү, түбүктээх тэринии үөһүгэр түспүттэрэ. Кэлин кэмҥэ ыһыахха да, күүлэй күрэҕэр да ыраах, чугас дьон кэлиитэ элбээн иһэр, истиһэ истиһэ ыһыах дьикти кэрэ түгэннэрин, араас үһүйээн курдук өбүгэттэн умнууга хаалбыт кэмнэрин төннөрөн, маннык эбит диэн дьон санаатыгар, умнуллубат кэрэ бэлиэ буолан хаалара.
Чэлгиэн дьоно ыһыахтарга аны үөрүйэх буолан, ким тугу гыныахтааҕа, эрдэттэн үлэспит курдук үллэстэн кээһэллэрэ, кыайтарыа суох өттүгэр бары саба түһэллэрэ.
Эдэр өттө билиҥҥэттэн, болдьоспут курдук, киэһэ иллэҥ буоллулар да,, Кыыс түһүлгэтигэр,, көрү нары көҕүлүттэн тутаннар, күннэрин көрсөр буоллулар. Оҕолорго да оһуохай этэн дьиэрэтэр кыыс, уол баар буолар эбит. Манна элбэх истиҥ иэйии этиллибитэ, ыраас таптал уйаламмыта, маннык көҥүл көрсүһүү, ыал буоларга улахан төһүү этэ. Өбүгэлэр барахсаттар сыыһыахтара баара дуо, ахтар айыы куттуур Айыыһыттара, иитэн ийэ гынар Иэйихситтэрэ, Аан Алахчын аҕастара, мүөттээх салгын сытынан, сүрэх кылын сөргүтэн, иэйии аанын астаҕа, кэлэр кэскил буолары, кэнчээрини түстүүрү…
Сабырыйа биир аҕа ууһун улуу сыдьаана буоларын бэлиэтээн, киниэхэ анаан,, Тойон,, сэргэни арыылаан–сыалаан алгыс тыллаан туруордулар…
Сабырыйаны айах Чороон тутуурдаах Олоҥхоһут Охоноон ,, Күн киһитэ,, олоҥхоннон көрүстэ, кэнниттэн күөх үнүгэс лабаата тутуурдаах, кыталык мааны кыргыттар дьиэрэҥкэйдээн киирдилэр, Лэгэнтэй аал уотун аһатан алгыс этэн унаарытта, Көкөт салгыы

этэн тыынан эҕэрийдэ, куйаар, халлаан ситимиттэн, үөһээ Айыылар олохторуттан, күөх сайыҥҥа үктэммит үөрүүлэрин үллэстэ Үрдүк Айыылартан көрдөһөн, көхсүттэн тэһииннээх, күн санаа оҕотун, көмүскэл буолан көрө истэ сылдьарыгар, харысхал буолан дурда, хахха буоларыгар көрдөһөн кымыстаах Чороону көтөхтө…
Ити курдук ыһыах бастакы күнүгэр кэлбит ыалдьыттары түһүлгэҕэ маанылаан көрүстүлэр. Ыраах айантан кэлбит дьону күөх кырыс түһүлгэтигэр, араас ас эгэлгэтин тэлгэтэн айах тутан аһаттылар, Сабырыйа улаҕалаах өйдөөх, ырааҕы ыйдаҥардан, ыллыктаах санаатын ымыы оҥостон, эдэр эккириир саастарыгар сылдьар, туҥуй кэрэ кыргыттары, халлааны хастыыр харса суох санаалаах, күөгэйэр күннэригэр сылдьар күүстээх көкөттөрү арыалдьыт гынан аҕалбыт. Эдэр оҕолор аһаат даҕаны, ыраах айантан сылайбыттара, сыыһы ылбыт курдук сүтэн,,, Кыыс түһүлгэтигэр,, олохтоох уолу, кыыһы кытта оһуохайдаан ойдулар, эһиэхэйдээн эйээрдилэр. Кырдьаҕастар хаалан, уохтаах кымыһы, харта сыатын, үтэһэлээх эттэн, атын да ас эгэлгэтин хабыалыы олорон, ааспыт кыстыктарын, от үүнүүтүн, сайыҥҥы күн–дьыл билгэтин сэлэһэ олордулар…
Кэнчээри эмиэ бииргэ кэлбит доҕотторун кытта,, Кыыс түһүлгэтигэр,, ыстанна. Чэлгиэн кэлбит кырдьаҕастары көрсөн, кэпсэтэн, ытык санааларын үллэстэ олордо. Сабырыйа улаханнык салынна, ас арааһа кэлэ турарыттан. Кэлин киһи эрэ буоллар, муҥур ис тотон, оҕолор оонньууларын көрө,, кыыс түһүлгэтигэр,, бардылар, Чэлгиэн, Ньургуһунун сиэтэн киэһээҥҥи сөрүүҥҥэ, хатыҥ чараҥ диэкки хаамыстылар.

Содержание

• 34
• 35
• 36
• 37
• 38
• 39
• 40
• 41

34

Сабырыйа,, Кыыс Түһүлгэтэ,, диэн аатанар ыраас кырдалга турбут үс сэргэни дьиктиргии көрдө.
Хаһан да, ханна да маннык дьикти оҥоһуулаах сэргэлэр бааллара буолуо дии санаан, түүлүгэр да баттатан көрбөиөҕө.
Дьэ уус тарбахтаах дьон баар буолаллар да эбит, бу суон баай маһы хаһан, дьиктитик да бу баар курдук киһи эрэ умсугуйа көрөн туруох курдук ойуулаан таһаарбыттар.
Ардах, өксүөн, күн уота хараара хайыта хатарбатын диэн, сылгы сыатын уулларан соппуттара, араҕастыйан оҥоһуллубут өҥүн сүтэрбэккэ турар эбит, үчүгэйдик сирийэн имэрийэ имэрийэ көрдө…
Ортоку кыһыл оҕо көтөҕүүлээх Иэйиэхсит Хотун, уҥа чэчири кууспут Аан Алахчын, хаҥас Айыыһыт, тула көтө сылдьар чыычаахтар…
— Бу туох сыаллаах соруктаах Сэргэлэрий?—
Сабырыйа тугун да өйдөөбөккө ыйытта.
— Былыр күөгэйэр күммэр, айыы сирэ аһаҕас, күн сирэ көҥдөй дии санаан, төлкөм түспүт тэлгэһиттэн тэйэн, сотобунан оонньоон, тилэхпинэн тэлэн, сири сибиири кэрийэ сылдьан, биир улахан Эбэ кырдалыгар көрөн аһарбытым,
Онно эмиэ эн курдук дьиктиргээн, ыйталаспытым. Ол Сэргэлэр ис кистэлэҥнэрин биир сүүс сааһын томточчу туолбут аарыма кырдьаҕас сырдаппыта.
Былыр кылааннаах кыргыс илбиһэ, икки атахтааҕы иин курдук иҥнэрбитигэр, тоҕус ойуун кыырыылаах,, Кыыс Түһэлгэтин,, түһэрбиттэр үһү. Үөһээ Айыылартан сырдык ыллык аанын аһан, Орто Дойду олоҕор Айыы дьонун араҥаччылата, кыргыс-өлүү суолун бүөлэтэ.
Бу үгүс сылларга умнуллан хаалбыт үгэһи хаттаан сөргүтээри, ити үс Айыы Куттаах Аҕастарбытыттан киһи буолар кэскилбитин, саха дэнэр соргубутун, тэнитэн үҥэн–сүктэн көрдөһөн түһүлгэ Сэргэлэрин туруорбуппут–
,, Мин дойдубар эмиэ маннык Сэргэлэри туруорар эбиппит, хата ону маннык ойуулаан оҥорор уус тарбахтаах баара дуу,,
Кини кырдьык сэргии көрдө, оҕо–аймах наар манна мунньустан, араас көрдөөх оонньууларын кытта, оһуохайдаан тэбэллэрин көрө көрө, уола Кэнчээри саҥа билсибит доҕотторун кытта сиэтиһэн оһуохайдаан ойо сылдьарын астынан мичээрдээн ылла…
Киэһэ ат сүүрүүттүн кэнниттэн…
— Чэлгиэн аатырар сүүрүктээх диэбиттэрэ дии, онтукаҥ?—
— Үөр атыыра буола сылдьар, ыксаабат буоллаххына, ааттаммат Эбэҕэ бара сылдьыахпыт–
Саҥа киһи хараҕын далынан көрүүтэ, атын буолан көһүннэ, бу көхтөрүн, бөҕөстөрө, кытыгырастара…
Ыһыах бүтэрин кытта, Ааттаммат Эбэҕэ бардылар, сылгыһыт уолаттар Сындыыс ханна сылдьарын ыйдылар, үөнтэн көйүүртэн күрэнэн үрдүк өтөххө турар эбит, үөрүн кытта. Дьон кэлбитигэр ханыытын тарылата тарылата, сиэлэ кутуруга субуллан, үөрүттэн көҥөнөн күөйэ сиэллэ, урут онньоҕунан үктүүр сылгыларын көрдүлэр, олох атын көстүүлээх, бөдөҥө, уҥуоҕа кэтитэ,

онньоҕунан үктүүр атаҕа көнөн, иҥиирэ, былчыҥа оонньоон, модьу моонньун токурутан, үөрүн диэкки төттөрү сиэлэн субуруйда, биэлэрэ бары кулуннаахтар.
— Чэлгиэн аны күһүн бу атыырыҥ кулуннарыттан биэриэҥ дуо?—
— Хаһы ылаары гынаҕын?—
— Биэрэр буоллаххына бу атыыр быйылгы оҕолорун барытын ылаары–
— Сөп оччоҕуна маннык кэпсэтиэххэ, мин тыыннааҕыннан ылбаппын, астаан баран, истэри–үөстэри аҕалаҕыт, уонна бу убаһалары үүрэн бараҕыт, биһиги арааран дьиэ таһыгар чугаһатыахпыт–
Ити курдук тыл тылларыгар киирсэн үөрэн төнүннүлэр. Кырдьык да киһи хараҕа халтарыйар атыыра эбит. Сабырыйа санаата табыллан иһигэр үөрэ истэ. Ити илдьэ кэлбит оҕолоро бу сиртэн олох арахсыахтарын баҕарбат буолбуттар, уолугар хаһан барабыт диэбитин,, Бээ кыратык тохтуу түс, күн аайы манна кэлэр киһиэхэ дылы ыксаан түһэҥҥин,, этээччи эттэҕинэ эмиэ да сөп курдук…
Чэлгиэнтэн харыс да хаалбат бу кыыһы дьиктиргии көрдө, уола кэпсээбитэ да, улаханнык дьолоҕойугар оҕустаран толкуйдуу санаабатаҕа, дьэ кырдьык акка сыстаҕаһын сөхтө, үөнүргээн өрө мөхсө турар акка сыстан эрэр буолар да, ыҥыырга олорбута эрэ баар, ойуолаан иһэр аты үүнүттэн тардан тохтотор, хайдахтаах да эр киһи тэҥнэһэр кыаҕа суох эбит. Сабырыйа бу сылдьан көрдөҕүнэ, Чэлгиэн тугу эрэ ыйытаары көрдөҕүнэ, тоҥхох гынар, эбэтэр баһын быһа илгистэр. Дьикти кыыс оҕо диэтэххэ, оҕолору кытта оонньоон ыһыытыы, хаһыытыы, эккирии сылдьыбат. Аймаҕа да, биир хаана да буолбатах диэбиттэрэ. Хайа дьоллоох уолга түбэһэрэ буолла…
Ньургуһуну көрөн, дьэ кырдьык даҕаны айылҕа барахсан нарылаан, икки атахтаах, уус тыллаах биир тылынан этэн кээспэт кэрэтэ эбит, сөпкө да Чэлгиэн курдук киһиэҕэ, ханыы буолар дьылҕаланан, үөһээ Айыылартан ананнаҕа…
Ити курдук хас да хонон, Сабырыйа санаабыт санаата барыта туолан, улахан махталы кытта олохтоох айаннарын аартыгын быстылар. Биир эмиэ улахан үөрүүтэ, аны кыһын оҕотун Кэнчээрини, табалаһан барарга сөбүлэстэ, эрэллээх киһи көрөн истэн илдьэ сылдьыа. Барыта санаабытын курдук табыллан, иһигэр киҥинэйэн ыллыы истэ, кини эрэ буолуо дуо, эдэр кыыс, уол атын санаа сырдык иэйиитэ, сүрэхтэрин сыыһын толугуруу мөхсөн, күөх кырыс таптала оонньоото, эмискэ көрсүбүт, истиҥ таптал ыра санаа ымыыта буолан ыллаһа истэ…
Үгэс буоларын курдук, сайыҥҥы олох араас түбүгэ салҕанан истэ, хаһан да саха киһитэ санаабатах алдьархайа аллараттан аһыллынна дуу, үөһэттэн үтүрүллэн түстүлэр дуу. Быйыл үрэх баһыгар оттото ыыппыт отчуттара аҕыйах хонон баран куотан кэллилэр. Үүтээн тутуохтаах, кыһын ол дойдуга чыыбаайыга сылгы аһата таһааран, аны саас төрүөххэ эрэ

киллэриэхтээхтэр этэ. Алаастарыгар сылгы хастараллара, от сиэмэтин үлүтэн, халтаҥнаан от үүммэккэ хаалара. Үрэх баһыгар тахсыбыт уолаттар эппэт кэлэҕэй буолуохтарыгар дылы куттаммыттар этэ. Бастакы хонуктарыттан туох эрэ ыарахан сыттаах, хара күлүк моһуоктаабытынан барбыт, икки ыттаахтара олох куттанан кутуруктара купчуйан, үүтээн иһиттэн тахсыбат буолбуттар. Түүн күнүс моһуок буолан күрээбиттэр. Аал уоттарыттан көрдөһөн көрбүттэр да туһалаабатах, хата көрдөһө олорор киһини, баһын хардаҕаһынан хайа бырахпыт уонна бэлэһинэн күлээн иҥиир ситиитин таттарар үһү. Кэлин олох да атахтарыттан кытаҕас курдук илиитинэн тута тута таһырдьа быраҕаттаабыт.биир ыттара үрээри гыммытын, кутуругуттан ылан, баһын үүтээн истиэнэтигэр сыбаан, мэйиитэ ыһыллыбыт.
Бу үрэх ыһыытыыр баһыгар, урут кэлэ бара быһа охсоллоро да маннык дьулаан быһыыга киирэ иликтэр этэ. Ити үүтээн улахан Эбэҕэ түһэр үрэх хонноҕор турар. Хайыахтарай Чэлгиэннээх бэйэлэрэ барарга тиийдилэр, отчут уолаттарын бэттэх хааллардылар, бэйэлэрэ үүтээҥҥэ тиийдилэр. Абаҕата, Бойбоох кэлсибиттэрэ, үүтээни хомуйдулар, ыты харайдылар, киэһэ үүтээҥҥэ тымтык уматан аһаары олордохторуна, үүтээннэрин аана аһылла түстэ, Бэрт улахан барыйбыт күлүк ааҥҥа барыйан турда, куһаҕан сыт муннуларыгар саба биэрдэ.
Ха–ха–ха Холорук илэ бэйэтинэн кэлэн олорор дуу, хас үйэ буолла көрсөн ааспыппыт. Былыр Өбүгэбит кыргыс хааннаах боотурдара буоламмыт, бөрө тыынын тыыннанан, төһөлөөх хааны халыппыппыт, көрбүппүтүн көҕүрэтэн, туора турбуту тоноон ааһар этибит. Эн улуу киһи быстыбат ситимнээх буолан, үйэттэн үйэҕэ сүппэккэ, салҕанан истэҕиҥ, Кыргыс кыыла тыыннанаҥҥан. Мин ыар тыыммын уйан көмүс уҥуохпун көтөҕөр киһи көстө илик. Эн кэлэргин кыылгыттан билбитим, кэлэн миэхэ уоттаах хараҕын хатаан ааспыта. Холорук сыдьаана иһэрин тута сэрэйбитим. Мин үөр буолбут куппун, сүрбүн көтөҕөр кыахтаах эн бааргын. Ити үтээни утары турар муҥурах анныгар, кырамтам уонна илбис иҥмит кыргыһыы сэбэ сэбиргэлэ баара буолуо. Биир хааннаах боотурдар этибит, уҥуохпун көтөҕөн, ийэ сирбэр булларан бар. Кэлин кэнэҕэс Кустук боотур уҥуоҕун көтөхпүтүм диэн кэнэҕэс кэлэр кэнчээригэр кэпсээн оҥосто сылдьаар–
Бу ыар тыыннаах, элбэх аньыылаах харалаах киһи уҥуоҕун көтөҕөргө, абаҕата кэлсибитигэр үөрдэ. Куруҥах анныттан тугу булбуттарын, тирии мөһөөччүккэ симэн, сытар сиригэр иин хаһан көмтүлэр, тэтиҥинэн күрүөлээн кэбистилэр…
Үүтээҥҥэ киирэн түүн хоно сытан Чэлгиэн түүл түһээтэ, саатын саадаҕын барытын сүкпүт, эриллибит иҥиир ситии таһаалаах, сүһүөхтээх муруннаах, уоттаах сытыы

харахтаах, хара сулардыы бытыктаах, кэннигэр уһун өрүү баттахтаах, буулаҕа бухатыыр дьүһүннээх киирэн,, Үөлээннээҕим Холорук көмүс уҥуохпун көтөхпүтүн саҕа сананным, кутум–сүрүм ийэ сиртэн арахсан, чэпчэкитик көтөн эрэбин. Холоругу көрсөр күннээх буоллахпына, сиргэ тиийэ сүгүрүйүөм–
Уолаттарын баран аҕалбыттар, куттанан,, дик–дьах,, тутта сылдьаахтыыллар, Чэлгиэн, Бойбоох, Лэгэнтэй хас да күн күн атынан үрэхтэрин үөһэ, аллара сыыйыллар.
Киһи кэлэн баран тэпсибэтэх буолан, араас кыыл тоҕуоруйар сирэ эбит. Үрэх кыйа кыыл ыллыга, хойуута сөхтөрдө, Лэгэнтэй туу өрөн биэрбитин, үрэх элгээнигэр талаҕынан быһыт оҥорон уктулар, чаас курдугунан, тууну толору балык киирбитин тымтайга сүгэн аҕалан, араастаан астаатылар, үүтээн анна буолан чугаһа да бэрт. Үрэҕи батыһа улахан Эбэҕэ киирэ сырыттылар.
Манна абаҕалара Лэгэнтэй уот оттон дойду иччититтэн көрдөһөн алгыс эттэ…
Ирбинньиктии үүммүт
Күөх Нуолур кытыллаах,
Сүүрүктээх үрэҕим
Атын дьон кэллэ диэн
Атыҥырыы көрсүмэ
Туора урдустар диэн
Тоҥуйдук туттума,
Иннинэн сырайдаах
Сайаҕас санаалаах,
Саха диэн буолабыт.
Урааҥхай ууһуттан
Ууһатан үөскэппит,
Көхсүттэн тэһииннээх
Күн Айыы оҕото,
Көрдөһөн эрэбин
Сүһүөхтээн тураммын
Хоҥкуйан ыламмын.
Үүт тураан буолума
Үргүөрү киллэрэн,
Хахсаах тыал дьыбара
Хаарыйан ааһыма.
Үтүмэн сылларга
Үс Саха үөскэтэн,
Түөрт Саха төрөтөн
Хоннохтоох, быттыккар
Хоннорон кэллэҕиҥ.
Сылаас тыал сиккиэрэ
Сипсийэн ылаар дуу,
Кыллааҕы көрөммүт
Сиэллээҕи иитэргэ.
Халыҥ хаар үллүктээх
Тоҥоруу кэлбэтин,
Сымнаҕас сыа хаара
Суорҕанныы бүрүйэн
Тымныыттан хаххалаан
Тыын, илгэ буолаар дуу.
Ааттаһар тылларбар
Кыыһырар буолумаар
Алы гын, алҕаспар
Ааттаһар да ахсааннаах
Көрдөһөр да күттүөннээх.
Абаҕалара Лэгэнтэй аал уотун иннигэр сөһүргэстээн туран, бэрт уһуннук ааттаһан көрдөһөн, эһэкээнин айах тутан арыылаах, сыа бэристэ. Кытыйалаах кымыстан уотугар, ону кытта күөх кырыска кутта, сылгы кыллаах, сиэлин уокка ууран кэҥэрдии сыта таһаарда…
Уолаттарыгар аҕыйах хонон, уоскуйбуттарын кэннэ дойдулаатылар, кэнники син куттанан дьигиҥнии сылдьыбат буоллулар. Билигин баччаҕа куоракка эт, арыы сыаната үрдүүр кэмэ, аҕыйах сүөһүнү киллэрэн туттарбыт киһи дуу, сайын уонча сүөһүнү ханна баҕарар түүн, күнүс хонуктаан киллэриэххэ сөп. Ити санаатын Бойбооххо быктарбытын, биирдэрэ тугу да саҥарбата, ким бу от үлэтэ үмүрүйэ илигинэ буолунуой, ыспааһаптар диэкки сөп даҕаны.
Чэлгиэн дьиэтигэр тиийбитэ, Ньургуһун ата сэргэҕэ бааллан турарын көрөн сүрдээҕин үөрдэ, тоҕо кэллэҕэй диэн дьиктиргии да санаата…

35

Чэлгиэн аан тутааҕын тутаат, бөрүкүтэ суох сонун кэтэһэн олорорун сүрэҕинэн сэрэйбитэ

да модьоҕотун атыллаан иһирдьэ киирбитэ, дьоно бары уку суку саҥата суох, сири– буору кыымаахтыы олороллоро, Охоноон, Ньургуһун эмиэ…
Чэлгиэни көрөөтөөх хайдах эрэ кирик–хорук туттубуттара. Охоноон көхсүн этитэн баран…
—- Чэлгиэн биһиги ,,хара суор,, буолан хомолтолоох сураҕы, садьыгы аҕалан олоробут, онон биһигини баалаама–
Охоноон хаһан да маннык кута–сүрэ тостубутун Чэлгиэн көрө илик буолан, сүрдээҕин ытырыктата санаата.
Ньургуһун тугу да саҥарар кыаҕа суох, хараҕын уута сүүрэ олорор. Чэлгиэн киирээтин түөһүгэр төбөтүн анньаат оҕолуу, ис иһиттэн иэйэн марылаччы ытаан барда, доҕорун кууһан баттаҕыттан имэрийэ туран, туох өлүүтэ алдьархайа буоллаҕай диэн, иһигэр сэрэйэ саныы турда…
Дьоно кэлин уоскуйан дьэ киһилии кэпсээтилэр, кэпсээн диэн Охоноон саҥарар…
Кырдьаҕас кинээс, кинилэр суох кэмнэригэр таҥаралаабыт, төрүт олохтоох сиригэр айаннаабыт. Кырдьаҕас киһи сыппыта да ыраатта, арай бу Охоноон баар, киил киһи, кырдьыы умнан ааспыт быһыылаах, үйэтин тухары, биир сылаас, сымнаҕас муннугу булан сыппатах киһи диэтэххэ, ол кырдьаҕас кинээскэ бачча айманаллар дуо?
Чэлгиэн ыар сонун ис дьиҥин кыайан өйдөөбөккө турарын көрөн, Охоноон салгыы саҥарда…
Кинээһи кистээн бүтэллэрин кытта, нөҥүө күнүгэр Атыыһыт Арамаан, уолунуун уонна куруук кур холуочук баачыскалыын кэлэн барбыттар, суулана сылдьар туоһу көрдөрбүт Атыыһыт, былыр өбүгэлэр мэҥэ тааска хаалларбыт бичиктэринэн суруллубуту. Онно аймахтыы буолан уоллаах, кыыстарын холбоон биир аҕа ууһа буолалларын туоһулаан, тойон эрбэхтэринэн хааннаах туоһу туруорбуттар. Чэлгиэн ону истээт дьэ өйдөөтө, дьоно тоҕо маннык сүрдэрэ, куттара ыар баттык буолбутун…
Бу былыргы өбүгэ саҕаттан, хааннаах эрбэх андаҕара, өһүллүбэт өһүөлээҕэ, тулхадьыйбат туоналааҕа. Аҕабыыт сибилигин да холбооттоору гыммытын, Дохсун үүртэлээн ыыппыт, аҕабыыт Дохсуну таҥара дьүүлүгэр ыытыам диэн саанан барбыт…
Ньургуһун ытыы сытта,, оо аҕаа туох алдьархайын оҥорон , ама эн мин дьоллоох, соргулаах олохтонон, тапталы бэйэм талар иэйиибин тоҕо быһан бардыҥ, тугу санаан туран эрбэххин хааннаатыҥ,,
Ити ким да билбэт кистэлэҥэ этэ, иэгэйэр икки атахтаахтан, ис дьиҥин Атыыһыт бэйэтэ эрэ билэрэ, ол иһин кинээс тыыннааҕар, былыттаахха быктарбатаҕа, күннээххэ көрдөрбөтөҕө. Үөн өйдөөх Атыыһыт, кинээһи итирдэн баран бэйэтэ эрбэҕин хааннаан туруорбута, ол барахсан оннуктааҕын билбэккэ да бараахтаатаҕа…
Охоноон доҕорун буоругар тахсан, буоларын курдук кэпсэтэ олордо,, Сэгэрим сыыһа кырдьар сааспар баҕарбыт баҕам, ыллыктаах санаам иэйиитэ туолбат буоларыгар тиийдэ, туох хара,, дьайа,,

кыраабыт кыһалҕата, эдэр сааспыттан буулаатаҕай, бастаан оҕо сааһым эмньик тапталын былдьаабыта, аны онно маҥалайа туолбакка Ньургуһуммутугар илиитин уунан эрэр,,
Хараҕын уута былыр үйэҕэ кырыстанан, сири кытта тэҥнэспит, буорун үрдүгэр таммалаата.түһээтэ дуу, тугуй дуу, буору кууһа сытан нухарыйан ылбыт курдук буолла, эмиэ былыр үйэҕэ барбыт ымыылаах таптала кэлэн, эдэркээн сааһын курдук, кэрэ бэйэтэ мичээрдии турар,, Чэлгиэҥҥэ тиэрт, үһүс сылын эттэтэн сытар кыыс оҕо баар, босхоҥ буолан. Быйыл Ийэ кыыла ситэн, уйатыттан түһүөхтээх, ол кыыс кута–сүрэ улуу хомуһуннаах,, удаҕан,, буолан, тоҕус халлаан улаҕатыгар тиийэ көтүөхтээх. Итинник хааннаах андаҕар төрдүн, кини эрэ төлөрүтэр кыахтаах…
Күҥҥэ көрбүт көмүстэрэ, соҕотоҕун ордон хаалбыт көҥүл чыычаах оҕолоро, киһи буолан туһалыыр сааһыгар тиийэн суорҕан, тэллэх киһитэ буолан, үс төгүрүк сыл сыппыта, төрөппүттэрэ муҥнаахтарга ыарахан этэ. Урут этэҥҥэ эрдэҕинэ Күннэйдэрэ күлэн, үөрэн чаҕааран, туллуктана көтөрө учугэй да буолара, уотун иннигэр аргынньахтаан олорон Сэргэх, хараҕын уутун сотунна, холоонноох доҕоро Хобороос күн, түүн хараҕын уутун соттортон ордубат…
Араас айдарыылаахтары, иичээннэри, отоһуттара аҕала сырыттылар да, түөн да саҕа туһаны көрбөтүлэр, арай биир кырдьаҕас,, оҕоҕут ириэнэх суолун ирдэппэт, ыллык суолун ыйдаҥардыбат, үрүҥ тумарык буркуна, бүрүйэ көтөн кэбиһэр, онон бэйэтэ билэ сытаахтыыр, буолунан бэттэх кэлэрин, аккаастаан антах барарын. Ойууну, удаҕаны кыырдаран туһаҕыт суох.
Оннук олордохторуна биир сарсыарда, нукаай курдук сытар Күннэйдэрэ, үөгүлээбитинэн оронугар олоро түстэ,, Ийээ, Аҕаа бөөлүүн өргөстөөх өлүү айаҕа үөлэстээх, кылаан кыргыс илбис кыыла киирэн, үөлэспитин өҥөйөн ааста,,
Оҕонньордоох, эмээхсин оҕолоро итинник саҥалаах ойон турбутугар , уолуйуохтарыгар дылы куттаннылар.,, Миэхэ анаан ол кыыл сэргэ төрдүгэр, хааһах хаалларан ааста, аҕаа киллэр эрэ,,
Аҕалара,, тос,, курдук хааһаҕы киллэрэн оҕотун таһыгар уурда,, Бу тугуй тоойуом,,
— Аҕаа ити мин миинэр миҥэм, аттанар атаҕым, көтөр кынаттарым, көрөр харахтарым, истэр кулгаахтарым–
Кыыһа таабырын курдук эппитин кыайан өйдөөбөтө. Хантан билиэхтэрэй, кыыстарын Ийэ кыыла кынатын куорсуна ситэн, кыргыс кыыла үөлэстэрин өҥөйөн ааспытыгар, онно өрүсүһэн миинэр миҥэтин хаалларан ааспытын…
Кыыстара үстүү түөртүү күн сүтэ, сүтэ көстөр буолбута, ханна сылдьарын, тугу гынарын хантан билиэхтэрэй. Арай кутурар саҥа үөһээ халлаанынан түүн ортото ааһарын истэн куйахалара күүрбүтэ…
— Аҕаа, ийээ миигин үөһээ дойду иччилэрэ, өбүгэбит ааттара ааттаммат,

хара, үрүҥ күлүктээхтэрэ ,,Холоругу,,күүт диэтилэр. Ити өбүгэбит илин сылдьыбыт өргөс уһуктааҕа, кылаан чыпчаала, сытыы кылыһа, ол силлибэт сыдьаана, быстыбат ситимэ, аат ааттаан кэлиэхтээх үһү–
Чэлгиэн ол кыыһы хантан буларын кыайан быһаарбакка сырыттаҕына, эмиэ түүлүгэр көтөн иһэн көрдө, олох даҕаны киһи үөйбэтэх, ахтыбатах сиригэр илдьэн түһэрдэ. Манна эбит хара тыа быстыбат быйаҥа, чыыстай тиитэ, кыыс дьахтары бэрбээкэйинэн диэбиттии, бээгэй мастар. Улаҕата көстүбэт улуу өрүһү кыйан тиийдэххэ, аата ахсаана биллибэт илиитэ, атаҕа.
Кыһынын күнэ суох, сайынын эргиччи күн оонньуур, мэнээк барбыт булда аһа…
Чэлгиэн уһуктан олох буккулунна, туох сири түһээбитин абаҕатыгар кэпсээбитин..
— Ол аата суолун–ииһин муннарар эбит буоллаҕа дуу–
Абаҕата мунааран ылла.
Кыыс Хотун көрүүлэнэн көрдө да эмиэ хоту– соҕуруу суолун муннаран ылла. Кэлин Бойбоох ыйан биэрдэ, пахай онтукалара ыаллыы олорор нэһилиэктэрин биир түгэх алааһыгар, куула тыа саҕатыгар олохтоох, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй, эбэлэрин иччитэ күөх боллох тугу бэрсэринэн, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан олороохтуур ыаллар эбит. Биир хомуолай ынахтаахтарын нэһилиэктэрин кинээһэ, ,,ыраахтааҕы түһээнэ,, диэн былдьаан ылбыт, онон хара тыаларын кытта, кыһыл көмүс хатырыктаахтара хаалбыт…
— Оксиэ ол иһин Холорук быстыбат быһаҕаһа, илин, кэлин суолун хайааччыта, сылдьар ыырын сырдатааччыта, барар сирин бэриэтчитэ, мин ыыс–быдан гынан ытыйар ытыкпыттан, күн күдээринэ гына түһэрэр күөрчэхпиттэн иҥниэ дуо–
Бойбооҕу үөннээх хараҕынан көрө көрө эдэркээн кыыс оҕо үгэргии тоһуйда…
— Эдьиийим дьэ иирбэ таарба сырыылаах кыыскын, бэйэҥ айылҕаттан айыллыбыт идэҕин бүк баттаан, тиискин, тыҥыраххын кистэнэн,, Холорук,, охсор илиитэ, тэбэр туйаҕа буола сырыттаҕыҥ, аһылыннаххына амырыын киһигин, үс күлүктээҕи өрө көтүппэт, иннинэн сырайдааҕы иннигин быһа хаамтарбат, киэһэ аһыырдаах киириммэт киһитэҕин–
Чэлгиэннээх соһуйбуттуу Бойбоохторун диэкки,, эн дуо,, диэбиттии көрөн турдулар.
— Эдьиий, мин биир уйаҕа Ийэ кыылбыт иитиллэн көттөҕө, кини урут, мин саҥа дабыдалым ситэн, онно манна холонон эрэбин—
Бойбооххо холоотоххо саҥалаах–иҥэлээх баҕайы эбит, кыра кыһалҕаттан иҥнэн–толлон турбат көрүҥнээх, турбут–олорбут кыыс оҕотун кылааннааҕа быһыылаах.
Кырдьаҕастар күҥҥэ көрбүт суос соҕотохторун билбэт–көрбөт дьонноругар биэрэн ыытыахтарын баҕарбаттара өтө көстөрүн иһин, кыра мал оҕолоохторун суулуу тутан барыларын көһөрөн бардылар. Күн сирин көрбүт алаастарыттан арахсаллара, харах уулаах буолаахтаатаҕа, дьонноро, сэргэлэрэ, көмүс сымыыттара манна көмүллэн

хааллахтара. Оҕо төрөөн, киһи буолан, күн сирин көрүөхтэриттэн, ыал хотонун сааҕын хомуйартан, эдэр саастарыттан окко, маска эриллэртэн атыны билбэккэ, икки хараҥаны ыпсаран кырдьар саастара кэллэҕэ. Баҕар атын сиргэ оҕолорун сылаас хонноҕор, сылаастык сытыахтара, аччык туор олохторун умнуохтара…
Ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо холбонон, сэһэни сэргэхситэн,,көмүс күһүн күлбүтүнэн,, кэлбитэ, айылҕа барахсан, араас ойуу түһэрбитэ, отун маһын өҥнөөбүтэ, киһи эрэ ис иһиттэн күлүөх, үөрүөх курдуга. Арай маннык кэрэ кэмҥэ Сэргэх, Алааппыйаатынаан хайдах сиргэ тиийэбит, атыҥырыы көрсүөхтэрэ дуо, дьоно сэргэтэ. Айаннарын тухары ыар санаа баттыга оҥостон кэллилэр…
Чэлгиэн уолаттара, хотонноох балаҕаны өр гыныахтара дуо, алаас илин өттүгэр тута охсон, күөх торҕо буруону унаартылар. Икки ынах ньирэйдэри, ону кытта көлүнэллэригэр, сыарҕалаах кунан биэрдилэр. Иккистээн төрөөбүт саҕа сананан, кырдьаҕастар бэдьэйэ сэлииннэн сырыттылар. Күннэйдэрэ көмүстэрин сыыһа, кыра сааһыттан үлэһит үтүөтэ, дьонугар көмө буолан балаҕан иһинэн, таһынан элэгэлдьийэр, күннүктээн биир сиргэ таба олорбот…
Аҕыйах хонон баран истибиттэрэ, Атыыһыт дьиэтигэр атыыр айдаан буолбут. Ким эрэ эрбэх хааннаах туос суруктарын уокка бырахпыта, буруо буолан урааннан көппүт, бүттэҕэ ол.
Ньургуһуну туҥуй кытыт курдук, үүйэ–хаайа тутар, ыпсылҕалаах туос сөмүйэ, хааннаах андаҕара хараҥа халлааҥҥа кыым курдук көппүтэ…
Атыыһыт өр сылга иитиэхтии сылдьыбыт үөн өйө өһүллүбүтэ, арҕахтаах эһэ курдук киһиэхэ барытыгар ырдьыгыныы сылдьар адьынаттаммыта. Арыгыһыт аҕабыыттара, арыгылаах бытыылкатын кууспутунан, уһуктубат уһун уутугар көппүтэ. Дохсуну таҥара кырыыһыгар ыытабын диэбитэ, хата бэйэтэ урут тиийэн арыгытын кууспутунан таҥара дьүүлүгэр турдаҕа…
Охоноон, Ньургуһунун илдьэ биир күн Күннэйдээххэ кэлэн бардылар. Сиртэн, халлааҥҥа дылы махтанна…

36

Олохтоохтор хара бастакыттан хайдах эрэ дьаархана тутталлара Күннэйтэн, туга ханныга биллибэт сырдык дуу, хараҥа дуу айдарыылаах, атын сиртэн ананан түспүт кыыстан толлор да этилэр. Чэлгиэн туох сыалтан–соруктан көһөрөн аҕалбытын өйдөөбөт да этилэр. Ким да улаханнык эҥэрдэһэн эн–мин диэн дэһэ иликтэринэ, биир улахан моһол үөскээн, оннук кыыстаах этибит диэн, ыксал ыган кэлбитигэр дьэ аймаммыттара…
Биир сылгыһыт уол, сылгы туруора сырыттаҕына, ата бүдүрүйэн охтуутугар, тоҥ буорга доргуйан улаханнык оһолломмутун аҕалбыттара, Кыыс Хотун, Лэгэнтэй хайдах да көмөлөһөр кыахпыт суох диэн, улахан санааҕа түспүттэрэ. Арай Бойбоох Күннэйи аҕаларга тылламмыта, атыттар хайдах эрэ саарбахтыы санаабыттара

да саҥарбатахтара, ууга түһэн иһэр киһи, уу күүгэниттэн тутуһарын курдук, кыра да сырдык туһалыа диэн күүтэллэрэ. Күннэй уолу көрөөт, уот таһыгар сытыарбыта, бэйэтэ анаммыт таҥаһын таҥнаат, эккирээн илгистэн киирэн барбыта, били кыра кыыс оҕо эбит дии санаабыттара,, Сэнээбиккиттэн сэрэн,, диэбиттии, кыыстара кыырдаҕын аайы кылыһахтанан, кутурдаҕын аайы куоластанан, ойдоҕун аайы атын күтүр буолан истэ. Биирдэ көрдөхтөрүнэ, сүрдээх улахан хара суор, хараҕа уоттанан, уоту тула эккиирии сылдьара, дьулайбыттар дөйөн олордулар, куттаммыттар куотар аакка бардылар. Дьэ кырдьык даҕаны бу маннык сүдү көстүүгэ, кыра кыһалҕалаах киһи, кута–сүрэ оройунан көтүүһү, биирдэ өйдөөн ылбыттара балаҕаннарын үрүтэ арыллан, хараҥа халлааҥҥа, сулустар уоттара чаҕылыҥнаһа түстүлэр. Туох да көтөрө биллибэт, уоттаах хараҕа кытарбытынан, таҥалайын тыаһата тыаһата, тугу эрэ кытаахтаан аҕалан, сытар уол атаҕар уурда, төттөрү көтөн таҕыста, балаҕан үрдэ сабыллан, чаҕылыһар сулустар сүттүлэр. Кыыран бүтэн Күннэй бэйэтэ, бэйэтинэн буола түстэ, быһах төбөтүнэн, уол атаҕар сытар көтөртөн сүрэҕин хостоон ылла, сытар уол айаҕын атытан хаанын онно сүүртэ.дэлби ыган ыган баран, көтөрү, сүрэхтэри бэйэлэри уокка бырахта, сылгыы кутуран эккирээбитинэн барда…
— Бу уол кутун ити көтөр мэкчиргэ буолан, атын атаҕын эриллэн, охторон көтүппүт. Ону төттөрү өҕүтэн уолга иҥэрдим, арыый буолуоҕа. Охоноон бу уҥа илиитин биир утаҕа хабыры барбыт, чыыппаан тыыран, сылгы сыатынан дэлби имэрийэн баран чаартаан биэр…
Ити күнтэн дьон бэйэлэрин кыһалҕаларыгар, Күннэйгэ сылдьар буоллулар, чаастатык сылдьааччы Бойбоох, биир уйа биһиктээн түһэрбит айдарыылаахтара буоллахтара. Ол гынан баран Күннэй өйдөөбөтө элбэх, Бойбоох эдьиий киһи атын айдарыылаах буоллаҕа дуу, хаһан да кыыран кутура, ыһыытаан ыһыахтана сылдьарын көрбөт да, истэ да илик, хайдах эбитэ буолла, Холоругу олох хараҕын харатын курдук харыстыыр, харыс да хаалбат, олох тутум курдук тутуспутунан сылдьар, баҕардар итинник этэн дуу, этитэн дуу түспүтэ буолуо…
Улуу добдурҕа бу былыр былыргаттан,өбүгэ саҕаттан, өргөс өйдөөхтөрө, хадаар хааннаахтара, сыыдам сырыылаахтара, хааннаах ыһыах ыһаллара, бу аньыылаах, харалаах ийэ сирбит үрдүгэр төһөлөөх харах уута халыйбыта буолуой. Саҥа уруу , аймах тэринэн, иитэр оҕону биһиктээн, төрөтөр оҕону төлкөлөөн, бур–бур буруо таһааран, күлэн оонньоон эҕэрдэхтэринэ, кыргыс хааннаахтар кыргаллара, илбис иччилээхтэрэ иҥнэрэллэрэ. Күлэ–күлэ күллэрин таптайан ааһаллара, оҕо, дьахтар диэбэккэ күдэҥҥэ көтүтэллэрэ…
Ол сыллар үргүөрдээх

кэмнэрэ ааһан, хааннаах дьыбар дьааһыйбакка, алаас алаас быттыктарыгар, сыһыы,хонуу хоннохторугар, саадьаҕай ынах маҕыраабыта, атыыр сылгы иҥэрсийбитэ. Хаһан да буоларын курдук хара баттал хаалбатах, кулут, кумалаан элбээбит. Баай батталын тулуйбакка, хараҥа харчыны эккирэтэн, дьол көрдөһө атах балай барааччы хара баһаам, быстах санаа кулуттара буолан ,дьон дьорҕоотторо көмүстээх ,,Тайҕаҕа,, күүстээх күөннээхтэр, хардааччы хааннаахтара, хабарҕа быһааччылар элбээбиттэр. Араас үһүйээн курдук амырыын сурахтар, тыа да сиригэр тиийэ кэлэллэр.
Халбас харатын курдук сырыылар, хаһан да түптээн, чуумпу олоҕу аҕалбат этилэр. Бэйэлэрин курдук бэдиктэр элбэхтэр этэ, олору кытта күөн көрсүһүүгэ, үгүстэрэ уҥуохтара урусхал буолан хара тыаҕа хаалара, суор, тураах аһылыга буолан, чөмчөкөлөрүн уҥуоҕун, эһэ, бөрө кирэрэ, бүлтэстэрин, сотолорун, ытыра ытара тыаны биир гына ыһаллара…
Ону ол диэбэккэ, аһыыр–таҥнар кыһалҕаттан, сорох байар баҕатыттан, харса суох айан аартыгын аспыттара, силлиэ, тибии диэбэккэ, тааҥтан да толлубакка.
Сабырыйа эппитин курдук сыарҕа хаара түһэрин кытта, уонча убаһаны, истэри–үөстэри чөллөй ыыппыта, ,,Сындыыс,, үөрүттэн араарбыт кулуннарын үүрэн барбыттара, уола Кэнчээри хаһан кэлэрин Чэлгиэнниин болдьоспута. Туох, ханнык наадатын иҥэн-тоҥон ыйыталаспыта, Чэлгиэннээх атахха кэтэр иҥэһэлэрин ылан барбыта, ууска оҥоттороору, ол сылдьан Күннэйи көрөн наһаа соһуйбута. Хас да сыллааҕыта ыһыахха көрсөн ааспыттарын санаабыта. Күннэй да кинини билбитэ,, мичик,, гынаат ааһа көппүтэ. Оҕо уу туҥуй сүрэҕинэн сөбүлүү көрбүтэ да, аҕата эстибит кумалаан аймаҕы кытта куодарыспата биллэр. Атын халыҥ аймахтан кыыс ылан биэрээри гынар да уола, Кэнчээри иннинэн буолбат, мас–тас курдук аккаастаабыта, хата онтуката манна бэйэтэ Хотун курдук. Бойбоох диэн күлэн ааттыыр Тугутчаананы кытта бииргэ сылдьар, ити Бойбооҕу айаҥҥа көрбүтэ, билбитэ, хайдах киһитин. Чэлгиэн сүрүн сүбэһитэ, тыынар салгына быһыылааҕа, оннук дьон Күннэйи тэхнээхпит диэн чугаһатпыттара дьикти…
Хайдах кини манна кэлэн хаалла, Чэлгиэнтэн ыйытаары гынан баран толлон туоһуласпата. Арай кулгааҕын уһугунан иһиттэҕинэ, удаҕан дуу, отоһут дуу буолбут курдук кэпсээбиттэрэ.
Чэлгиэн Ньургуһуну субу субу көрсөн кэлэр,уһаатаҕына Ньургуһуна кэлэн, барар. Этэҥҥэ күн–дьыл аастаҕына аны саас холбоһуох буолан болдьоспуттара. Дохсун балта олоҕун булан, бэйэтэ ыал Хотуна аатыран олоруон ис сүрэҕиттэн баҕарара. Охоноон күлэ–үөрэ Ньургуһуммун олохтоон баран, өбүгэлэрбэр ,,аттаныам,, этэ диэн мүчүҥнээн ылар.
Эмиэ айан хаар– тибии, хараҥа

халлаан сулуһа сурулуу сырсарын, дьүкээбил дьиримниир өҥүнэн сырдатан, ый суолунан ыллыктанан, хара күлүк буола барыйан турар лиҥкир тыалаах, баранан биэрбэт бытаан айан сыннарыыта. Тоҥноххуна сыарҕа кэнниттэн сүүрэн, хааман сэргэхсийэ түһэҕин, уһун сылаалаах бараммат суол.
Быйыл хайа да дьыллааҕар айанньыт элбээбит. Дьэ манна бааллар харса суох халаарбыт, оту маһы ортотунан тылласпыт, айан эрэйигэр мускуллан муостара туйахтара тосто илик тойооскулар. Сэнии көрбүттэрин суолга көрсөн, суол биэрэн туораспакка, тоҥуу хаарга анньаллара, аны дьон тохтуур сиригэр биир накаас, атыҥ отун былдьаан ылан атыҥ аччык кураанах да далга хонноҕуна көҥүл…
— Билэҕит дуо биһигини, аар саарга аатырбыт, улуу боотур сыдьааннара буолабыт, ким баарый киэптэһэр, чыып–чаап диэн чыыбыргыыр–
Биир тохтобулга киирбиттэрэ, ол дойдуну холуочук аҥардаах, үс бөтөс үлтү үктүү сылдьаллара. Баар дьон киэптэтэн уку–суку олороллоро, аҥардастыы айбардыыллара көстөр.
— Бу кимнээхтэрбит дьөлө үүрдэрэн кэллилэр, бу кыараҕаска, барыҥ тахсан кыбыыга хонуҥ–
Киирэллэрин кытта биир бэдик Чэлгиэннээх киирэллэрин кытта таһырдьа анньыалыы сатаата. Кырдьык да үллүбүт хабах курдук көрүҥнээх киһи суоһурҕанан хабырына хабырына, модьу харытын ньыппарынна, эрдэлээн киирбит Кэнчээрини түүрэ харбаан ылан элиппитэ, түөрт лабаата адаарыйбытынан, оһох иннигэр олорор дьону суулларыта көтөн ааста. Кырдьык да үһүөн тыыллан хабыллан, сиэх аһыах көрүҥнээх ыччаттар. Дьиэлээх тойон түгэхтэн тахсан Чэлгиэн киирбитин көрө түстэ.
— Нохолор тохтооҥ, алдьархайы аҕалымаҥ, уоскуйуҥ–
Ньылаҥнаан тула көтө сырытта.
Чэлгиэн Кэнчээри атаҕастанан саҥа туран иһэрин көрөөт, хахай хаана оонньуу түстэ, өһөҕө буһан ньыппаранан баран мөтөллөн турааччыны, сараҥнаппытынан өрө көтөҕөн таһаарда, балаҕан буор муостатыгар, мэктиэтигэр үөһэттэн буор саккырыар диэри ньиччи бырахта, утары хаампытыгар били тиэриллэҥнээбит икки дууһалар, буор муостаҕа олоро түстүлэр айахтарын аппытынан. Бу икки атахтаах бүдүрүппэтэх, чиэппэр күүстээр Баабыр Байбал этэ. Ону кыһыл оҕо курдук бырахпытын көрөн улаханнык уҥуохтара хамсаата. Эппэт кэлэҕэй буолан, кутталларыттан бабыгырыы олордулар.
Биир кырдьаҕас айанньыт туран…
— Оо бу муҥнаахтар, Холорук бэйэлээх бэйэтигэр киирэн биэрэн, өлө оонньоон эрдэхтэрин–
Син ити кэннэ уоскуйан оннуларын– тойдорун булан этэҥҥэ хонон турдулар. Тыҥ хатыыта бараары турдахтарына, били киһи кэлэн…
— Санааҕар тутума, мин улахан алҕаһым–
Диэн илиитин биэрэн, көрдөһө хаалла.
,, Холоруктара,, чахчы да тас көрүҥүнэн киһи билбэккэ былдьатар, буулаҕа бухатыыр эбит,

Баабыр Байбал чахчы салынна…
Айан араас да аргыстардаах буолаахтыыр…

37

Оҕуспут моонньоох баһа сууллан, күн уһаан айанныырга биллэ чэпчээтэ, сыарҕалаах аттарга да таһаҕастара чэпчээн, суол чигдитийэн айаннара түргэтээтэ. Эти, арыыны толору тиэнэн, тоһуттар тымныы будулҕаныгар айанныыр курдук буолуо дуо, этэргэ дылы билигин ырыаннан типтэрэҕин, сыарҕа бэйэтэ халыйан иһэр курдук. Бүгүн хойутаан үрэх үрдүгэр турар балаҕаҥҥа хонордуу тэриннилэр, хонооччу элбэх, бу түргэн сүүрүктээх хаһан да тоҥмот, икки өттө чараас мууһунан бүрүллэн, кыдьымахтыыр эрэ. Эрдэ кэлбиттэр ааһа турааччылар тохтоло суох, сыарҕа мууһуран тоҥмотун диэн үргүлдьү бара тураллара, хойутаабыттар хонорго тиийэллэрэ. Саҥардыы оннуларын булан нухарыйан истэхтэринэ, Бойбоохторо барыларын туруортаата…
— Кытаатыҥ түргэнник, айанныы охсуоххайыҥ, улахан уу иһэр, хайа күөлэ төлө ыстанна, табылыннаҕын балаҕаны да ылыа.—
Баар дьоннор бары һуу–һаа бөҕө буола түстүлэр, хомуна хомуна үрэх уҥуорун былдьастылар. Балаҕан турар сирэ хотоол, уҥуоргу өттө эмпэрэ үрдүк туоруору соҕус, үрэх уута чычаас, анна хайыр таас. Ат бэрбээкэйинэн сорох, дириҥ сирэ. Элбэх сыарҕалаах ат ампаалыктаһан син үөһэ таҕыстылар, халлаан да суһуктуйан барда. Иһиттэхтэхтэринэ туох эрэ үөһэттэн куугунуур тыас иһэр, улааттар улаатан биир кэм күрүлэс тыас буолла. Көрөн турааччылар баттахтара турарга дылы гынна, өрө ыстана ыстана,сүүһүнэн үөр сылгы сиэлэ, кутуруга субуллан иһэринии, сорох сиргэ баппакка, эниэҕэ турар мастары, талахтары сыгынахтары сиҥнэрэн ааһа турда. Уу ааспытын кэннэ көрбүттэрэ, хоно сыппыт балаҕаннара онно да хаалбатах…
Манна хас да сиргэ кутаа оттон тыыннаах хаалбыт үөрүүлэригэр, үҥкүүлээн да ыллылар, уоту тула оһуохайдаан тэптилэр. Бойбооххо билэр, билбэт дьонуттан, элбэх үтүө тыл этилиннэ. Биир үйэтин айаҥҥа анаабыт кырдьаҕас Чэлгиэҥҥэ кэлэн илиитин биэрдэ…
— Дьэ кырдьык да киэҥ ыллыктаах, дириҥ өйдөөх санаалаах эбиккин, ити кыыһы тоҕо куруук соһоруй дии саныыр этим, онтукам эйиэхэ ананан түспүт, айыы куттаах,, эмэгэтиҥ,, эбит. Көр бу, бачча киһини алдьархай айаҕыттан быһаан таһаардаҕын көр, дьэ ити иһин үйэттэн үйэҕэ, үчүгэй тылынан ахтыллан үһүйээн курдук хаалыаҕа, бу быстах өлүүттэн быыһаммыт дьон оҕолоро, сиэннэрэ кэрэ кэпсээн оҥосто сылдьыахтара,—
Ити курдук айан дьоно биир быстах моһолтон быыһанан, үөрэ–көтө айаннарын салҕаатылар. Сурах өрт уотунуу түргэнник айан аартыгын устун тарҕанан, бары Бойбооҕу истиҥник көрсөн кэпсэтэ сатыыллар, өссө сорохтор сүбэлэтэр буоллулар.
Киһи барахсан күннээҕи олоҕун туһугар, араастаан да айыллан

күн сиригэр түһэр буоллаҕа. Сорох аһыыр таҥнар туһугар,өрө мөхсөр, бүгүн тугу булан аһыыбын диэн төлөрүйбэт хабалаҕа киирэллэрэ. Атыттар сытыйа байан, атыыр үөрүн хара тыаҕа кыйдыыллара. Чэлгиэн дьон ити ньүдьү балай быһыыларын кыайан өйдөөбөт этэ. Бар дьоҥҥун кытта, бу кылгас, күн сардаҥата тыгарын кэриэтэ кэлэн барар олоххор, үчүгэйдик эйэлээхтик олорортон ордук туох баар үһүнүй күн сиригэр, быстыбыкка–ойдубукка көмөлөһөрүҥ, айыы сирин ыйааҕынан, уон оччо үчүгэйинэн төннөр дииллэрэ. Былыр өбүгэлэрбит, аҕа ууһунан олорор кэмнэригэр бэйэ бэйэлэрин өйөһөн, өйөнсөн олорор кэмнэригэр, маннык быһыы суох этэ дииллэр кырдьаҕастар. Баҕар ол икки атахтаах илбискэ иирбит кэмигэр, кыһалҕаттан да оннукка тиийэллэрэ буолуо, аҕа ууһун эспэт кыһалҕаттан, хаан тардыһыыта, аймаҕы элбэтиигэ. Чэлгиэн сааскы ылааҥҥы күн сылаас салгыныгар уйдаран, утуктуурун быыһыгар, араас арааһы санаан өттүгэстии түһэн истэ. Ата тохтообутугар соруйаары муоһатын ылбыта, инники аттар тохтоон тураллар эбит. Сыарҕаттан түһэн көнтөһүн инники сыарҕаҕа баайан, туох буолан тохтообуттарын билэ барда. Икки эмдэй, сэмдэй кыыстаах уолу батыһыннарбыт кырдьаҕас мара таҥастаах оҕонньор тайаҕар тирэнэн тураахтыыр эбит…
— Хайа кырдьаҕас хайа диэкки айаннаан иһээхтиигитий?—
— Ээ тоойуом кыһалҕа бөҕө кыһарыйан, биир эмэ үтүө санаалаах дьону булаайабыт диэн атах балай иһээхтиибит–
— Чэ бу сулумах сыарҕаҕа олоруҥ, чугас дьон тохтоон ааһар сиригэр сынньанан, онно үчүгэйдик кэпсэтиэхпит–
Оҕолор барахсаттар оҥой–соҥой көрөөхтөөн кыра дьон эһэлэриттэн тутуһа сылдьаахтыыллар.
— Маннык эрэйи көрүөм диэн түүлгэ да суоҕа, дьылҕа аһыммат ыарахан да буолар эбит, оҕолорум тыыннаахтарыгар, сүөһүлэнэн, астанан син ыал аатын ылан күн кыһалҕата суох, олорбуппут. Сор быата буулаан, быа синньигэһинэн быстарыныы оҕолорум балаҕайга былдьатыахтарыттан, ыал аатыттан ааһаммыт, биир эмэ аһыммыт ыал,, дук,, гынарынан аһаан, хонуктаан сырыттахпыт–
Кэпсии олорор кырдьаҕас хараҕыттан, ыраас таммахтар, ырбыт дьүдьэйбит иэдэһинэн сүүрдүлэр…
— Киһи киһини аһыммат, муус сүрэхтээх буолар да эбит, нэһилиэкпит кинээһэ кур иэскитигэр диэн, сүөһүлэрбитин былдьаабыта, уолум ынаҕын былдьаһан кинээһи тиэрэ аспыта, ону биир бөтөһө үөл тоһоҕоннон уолбун төбөҕө саайбыта, ол уолбун охсубут дьиикэйи дьоно баай батталыттан быстыбыттарын кэннэ, мин оҕолоон киһи гыммытым, ол манньабар уолум тыынан быспыта, кэргэнэ сарылаабытынан уолбар саба түспүтүн, кинээс дэйбиир угунан, ытыы олорор дьахтары төбөҕө охсубута, эбиитин дэлби тэбиэлээбитэ, өйүттэн тахсыбыт курдук дьүһүлэммитэ.

Оннук сиэтэлээн барбыттара–
— Ол обот соллоҥ, туохха да маҥалайа туолбат, хааннаах бэлэс Түмэрэйи туохтаах буолан туруулаһыахпыный, кимнээх буолан иэстэһиэхпиний–
Чэлгиэн тугу да саҥарбата, кырдьаҕас киһи кэп туонан ытыыра–соҥуура ыарахан этэ…
Бу былыр эдэр сааһыгар, былчыҥнаах бастыҥа, иҥиирдээх имигэһэ, икки атахтаахха иннин биэрбэтэх, сүһүөхтээх бэйэтэ сүгүрүйбэтэх, тарбахтаах төрөөбүт буорун таарыйтарбатах, халбас харата,, хапсаҕайдьыт,, бастыҥа этэ, ол бэйэтэ кырдьарга кыайтаран, кылыыта кыараан, көрөр харахтыын мөлтөөн, ыт үрбэт, ынах маҥыраабат киһитэ буола сылдьаахтаатаҕа. Ол да айылҕа биэрбит күүһэ уоҕа, киниэхэ сыа арыы буолан иҥмэтэҕэ. Барытын хараҕа туолбатах, баай Түмэрэй апчарайбыта…
Этэҥҥэ айаннаан олохтоох сирдэрин булбуттара, Кэнчээрилээх дойдулаабыттара. Сарыал, Сардаана Бойбооҕу уһун айан суолун тухары, олох арахсыспат аҕас оҥостоннор батыһа сылдьар буолбуттара. Бойбоох инилэрин курдук таптаабыта,эһэлэрин сиэннэри кытта бэйэтигэр ылбыта…
Хайаан да Түүмэрэйи ир суолун ирдэһэн, тоҥ суолун тобулан, бэйэтин сиппэтэҕинэ, бэдэригэр тиийэ эккирэтэрдии санаммыта. Хаһан да хаана хамсаабатаҕын хамсаабыта. Икки атахтааҕы кытта илбиһирэн ииссэ илик этэ баччаҕа дылы, ол бэйэтин утуйа сытар тыҥырахтаах кыылларын уһугуннардылар, кынаттаах көтөрдөрүн көтүттүлэр. Түмэрэй олоҕун сур бөрөлүү суоллаатылар, үөһэттэн үөлэһин өҥөйдүлэр…
— Нохоо, хааннаах ыт бааргын дуо? Туох өлүүтүн, алдьархайын оҥороҥҥун, өбүгэ кыылын уһугуннардыҥ–
Биир күн уолугар Хадаар хаһыырбытынан киирдэ.
Сандалы тула аһаары олорбут дьоно соһуйан харахтарын тиэрэ көрө түстүлэр, дэлэҕэ ,,Хадаар,,дуо дэнэн ааттаныа дуо, өһүллүбэт өһүөлээх, булгуруйбат мутуктаах курдук бэйэтин үрдүктүк сананара, сэнээбитин силистэри түөрэрэ, баҕабытын барча курдук тэпсэрэ, уола да Түмэрэй онтон өссө ордук курдуга, айбытын утумнаан, кыыс, дьахтар диэбэккэ көрбүт сиригэр күөлэһийэрэ, баҕарбыт сиригэр баттыыра, ол бэйэтэ уйулҕата көттө, хараҕа хараҥарда…
Олохтоох ойууну аҕалан кыырдаран көрдүлэр, онтулара ортолуу кыыран иһэн, иҥиир ситиитин таттараат тиэрэ баран түһэн, эбии барыларын сүрэҕин хайытта…
—Мин кыайбат, санаммат да кыылым дуу, көтөрүм дуу быһыылаах. Өбүгэттэн өйөнүүлээх, кыргыс кыыла кытыктаах эбит, онон сананымаҥ даҕаны, оҥоруу чааскыт, дьолгут–соргугут оонньуута бэйэтэ билиэҕэ. Имири эстэн ииннэнэҕит дуу, үөһэ көтөн өрөгөйдүүгүт дуу–
— Оо Айыы Таҥара баар буоллаххына оҕолорбун, чыычаахтарбын аһын, аньыылаах, харалаах бэйэтэ кырыыска турдун–
Дьиэлээх Хотун ис иһиттэн иэйэн ытаан барда, араллаан бөҕө аргыйда, аал

уоттара умулларга тиийдэ…
— Холоругу булуҥ,онно үҥэн сүктэн көрдөрүҥ, атын эһигини араҥаччылыыр, аһыллыбыт алдьархай аанын сабар суох, ылыннаҕына кини эрэ ыпсарыаҕа,,сөп,,диэтэҕинэ сүөрүөҕэ, ыйыллыбыт ыйааххытын–
Ойууннара сүбэ–ама биэрдэ.
,, Кыһалҕалаах кыһыл кымньыылаах,, диэн мээнэҕэ өбүгэ саҕаттан этиллибэтэх үгэс буоллаҕа, биир күн бу былдьаһыктаах быыс күҥҥэ дьылга, уонча аттаах киһи Чэлгиэн түһүлгэтигэр үктэннилэр, бу Түмэрэй Далбар Хотуна этэ, кыргыттарын, уолаттарын уонна аҕыйах чаҕар дьонун кытта кэлбитэ. Түмэрэй өһүллүбэт өһүөҥҥэ киирбитин билэн кэлэ да сорумматаҕа.
— Чэлгиэн оҕолорбун, чыычаахтарбын аһын дуу, оҥорбут дууһа аньыытын, харатын бэйэтэ таҥара дуу, айыы дуу иннигэр бэйэтэ эппиэттээтин–
Чэлгиэн өйдөөбөтөх хараҕынан Бойбоох диэкки көрдө.
— Эн эриҥ оҥорбут хара аньыытын биһиги кыайан быһаарбаппыт, кыл тыыннарын быһаттаан ыал устун ыыталаабыт, куттаах, сүрдээх дьонноро анаараллар. Тыыннаахтара олор туох дииллэр.—
Бойбоох эһэлэрин, икки өттүгэр сиэтиһэн турар кыыстаах, уолу таптаабыт, аһыммыт хараҕынан көрдө.

38

Бу Кырыктаах Кынаачай баар суох, күн сиригэр кэлэн тутан хаалбыт суос соҕотох, инчэҕэй эттээҕэ, сүрэҕин чопчута, ымыы оҥостон ииппитэ, суһуохтаах кэрэтэ, уҥуохтаах көнөтө, ырыаҕа ылламмыт, хоһооҥҥо туойуллан,былдьаһыкка сылдьыбыт Бэрт Маарыйа этэ…
Былыр кыыс оҕо күөгэйэр күнүгэр, уол оҕону таптаан, сыһыыга сылласпыттара, хонууга хоонньоспуттара, ол кэмнэргэ баай, дьадьаҥы диэн араарбакка, таптал иэйиитигэр устубуттара. Кыыһа улахан истэммитин кэннэ Кырыктаах билэн, уолу ураҕаһынан үүрдэрбитэ, кыыһын илбиттэрэн кээһээри гыммытын, кыыс кыккыраччы аккаастаабыта, Кырыктаах ыксаан кыыһын ыраах аймахтарыгар илдьэн төрөттөрбүтэ, оҕо көтөхпүт эмээхсини куттаан да, манньалаан да төннүбүт оҕо төрөөтө диэн кыыстарыгар этиттэрбиттэрэ. Аата суола барбыт кыыстарын ,, сүр,, түргэнник бэйэлэринэн сыҥалаан Түмэрэйгэ холбообуттара, кыһыл оҕону ол оҕо көтөхпүт эмээхсини хара тыаҕа бырах диэн соруйбуттарын, эмээхсин оҕо тыынын быһан хара аньыыга кииримээри, оҕо оҥорбут киһи аҕатыгар Кириҥэҕэ илдьэн биэрбитэ, уол кыһыл оҕону кыайан көрөр кыаҕа суоҕуттан, ыалы кэрийэн улааппыт тулаайах кыыһы ойох ылан, онтон кыыс оҕо төрөппүтэ. Оҕону көтөхпүт эмээхсин тыына быстаары сытан, ол дойдуга ырааһыран бараары, дьонугар барытын кэпсээбитэ, Түмэрэй кулгааҕар эмиэ тиийбитэ, онно хараҕын үүтэ бүөлэнэн кэлэн, кэргэнниилэр тыыннарын ылан барбыта.
Бэрт Маарыйа Кириҥэни көрөөт билбитэ, кини кэннигэр кыра кыыс куттаммыттыы быган көрөрө, онтон эрдэҕэс уолу көрөөт, сүһүөҕэ уйбакка сууллан

түспүтэ, кини оҕо сааһын ыраас таптала чоҕулуччу көрөн турара. Аттыгар турбут оҕолоро аймана түстүлэр, ийэлэрин тула көттүлэр. Маарыйа өйө санаата, олох атын сиргэ көтөн тиийдэ, хаһан да хатыламмат, хатан кыыс күлүүтэ, уол оҕо илиитигэр көтөҕөн эргичиҥнээн ылара, аар хатыҥ күлүгэр маҥгайгы сыллаһыы, кыыс оҕо айылҕаттан аналын, тапталыгар аһан биэрбитэ. Барыта бу кини иннигэр кэлэн турара, икки иэдэһинэн ып ыраас хараҕын уута сүүрдэ…
Оҕонньор сиэнин кулгааҕар тугу эрэ сипсийдэ, уол сэрэнэн кырыска олорор дьахтарга чугаһаата, баттаҕыттан имэрийдэ, дьахтар уолу кууһан ылла, түһэҕэр олордон уйа, хайа суох ытаата, тоҕо киниэхэ ыраас тапталын кууһар түгэн биэрбэтилэр. Ыарахан дьылҕатыттан хомойон, хоргутан, кута–сүрэ кыланна…
Үс кыра оҕото барахсаттар, ийэлэрин тула ытарҕа курдук ыйана түстүлэр.
Бойбоох түҥнэри хайыста, Кириҥэ Киргиэлэй Бойбооххо кэлэн…
— Тоойуом кырдьар сааспар кырыыстаах иирсээҥҥэ киллэримэ, оҕолорум куттарын үөр гынан орто дойдуга таһааран ытата соҥото сылдьыма, барбыт барбытыгар, оҕолору кэлэр кэнчээрилэри аһын, оҥорбут киһи аньыытын, харатын хара өлүөр дылы бэйэтэ сүгэн, сор быата аргыстастын, кыһалҕа диэн кыһарыйдын. Үүннээх–тэһииннээх тылбын ылын–
Бойбоох муннунан–айаҕынан тыыммата,, эй-ээх,, диэбэккэ туораан, саҥата суох хаама турда…
Аҕыйах хонон баран кулуба, кинээс, Түмэрэй кэллилэр, өссө хорохооттору батыһыннарбыттар. Чэлгиэн таһырдьа көрүстэ, Түмэрэй халы мааргытык көрө көрө, кулуба иннигэр тоҥхолдьуйа тоҥхолдьуйа…
— Дэбэлэйдиибин көрүҥ бу ойохпун, оҕолору күрэтэн кэлбит, хара түөкүнү, сибииккэҕэ симиҥ–
Ити кэмҥэ Бойбоох дьиэттэн тахсан кэллэ, тымныы хараҕынан кулубаны батары көрдө. Кулуба,, дьик,, гынан баран саҥата суох атын миинэн баран сиэллэрэ турда, атыттара кэнниттэн батыстылар.
Аҕыйах хонон баран истибиттэрэ Түмэрэй ампаардаммыт сураҕа иһилиннэ, ыт курдук ырдьыгыныы ырдьыгыныы киирбит тахсыбыт дьон атаҕар түһэ сылдьар буолбут…
Кырыктаах Кынаачай кэлэн барда. Кыыһа аҕатыныын тоҥуйдук кэпсэтэн араҕыстылар. Кыыһын улахан уолун көрөн баран, хараастан хараҕыттан уу хаар баста, дьэ хойутаан өйдөөтө хайдахтаах курдук төннүбэт, төлөрүйбэт улахан алҕаһы оҥорбутун. Бу эбит кини дьиҥнээх айыылартан анаммыт инники кэскилэ, ону кини баай, дьадьаҥы диэн арааран, Айыыһыт бэлэхтээн түһэрбит дьолун соргутун сиргэ буорга тэпсибит.
Чэлгиэннээххэ хас да хонно ирэ–хоро кэпсэттилэр. Атахтааҕынан аатырбыт ,,сындыыһы,, баран көрдө, дьэ кырдьык даҕаны тыыллан, хабыллан киһи хараҕа туола көрөр сылгыта эбит, Дьөһөгөй айыыта анаан түһэрбит, кыл тыыннаах үтүөтэ эбит. Сирбит

сиэнэ билиҥҥиттэн кыым курдук сырыылаах эбит, үлэтэ–хамнаһа, аты миинэрэ, кыыһа аһыйан ытаабыт оҕото баарыттан, киһи кыайан эппэт иэйиитигэр киирбитэ, оҕо сааһын туҥуй тапталын ууга түспүт күлүгэ этэ. Хаһан да кууһан сылааһыгар сыһыарбатах оҕотун, хараҕыттан сүтэриэн баҕарбат этэ, бу түүл курдук дьоло, тумарык буолан сүтэн хаалыа диэн куттанар этэ.
Кынаачай кыыһа бу дойдуга олохсуйа хаалыан баҕарбат этэ. Бэйэтин олоҕор илдьэн олохсутуон баҕарарын кыыһа туох иһин буолумматаҕа, субу күн сиригэр көрсүбүт тапталын сырдык кыырпаҕа,,кылам,, гынан көстүбүтүн, быраҕан барар санаата суоҕа. Ити уол бу сиртэн буолунан барара биллибэт, эһээтиттэн, балтыттан арахсан уонна ити Бойбоох диэн ааттыыр идэмэрдээх илбис иҥмит котокута оҕолорун курдук көрөрө истэрэ…
Быйылгы ыһыаҕы хайдах тэрийэбит диэн Чэлгиэн Охоноонтон, абаҕата Лэгэнтэйтэн сүбэ көрдөөтө. Ылгын, Дьэдьэнниин, Эдьиий, Харачаастыын, кини, Ньургуһуннуун ыал буолан алгыстаах ыһыахха, арчыланыахтарын баҕараллара.
Охоноон, Лэгэнтэй,, Кыыс түһүлгэтигэр,, көрсөр ордук этэ диэн ылыннылар. Эбии аны онно,, Сүктэр кыыс,, сэргэлэрин кытта, кэккэлэһэ ,, Эр Хоһуун,, сэргэтин туруораары, ол хайдах көрүҥнээх буолуохтааҕын, туох суолталааҕын иҥэн–тоҥон ыйыталаһан, төрүт өбүгэлэрин, кый бырах хаалбыт, кыраай түгэҕин туоһуластылар. Былыыр былыр, өбүгэлэр өстөрүн өһүлээри, икки улуу аҕа уустара, уоллаах, кыыстарыгар анаан итинник сэргэни туруораллара үһү. ,,Сүктэр кыыс,, сэргэтин,үрдүгэр үс атахтаах чороон ,,Эр Хоһуун,,сэргэтин үрдүгэр дьөһөгөй. Өр гыныахтара дуо, силигин ситэрэн, сиэрин туомун тутуһан туруоран кэбистилэр.
Үс кийиит туус маҥан атынан сэргэҕэ кэлбиттэрин көнтөһүн тутан тоһуйдулар,көтөҕөн түһэрэн, күөх от тэлгэммит түһүлгэтигэр сиэтэн киллэрдилэр. Абаҕалара Лэгэнтэй алгыс тылы этэн куйаарта, тута сылдьар чороонуттан, хамыйаҕынан баһа баһа тула өттүлэригэр кымыс ыһан күдээриттэ.сэттэ кыталык кыргыттар, тулалыы дьиэрэҥкэй тэптилэр, үс сиргэ тыырыллан бэлэмнэммит чөмөххө, тобуктаан туран Чэлгиэн,Харачаас, Ылгын туос уматан буруо унаартылар, бэлэмнэнэн турар арыылаах алаадьыттан, чороонноох кымыстан эһэкээннэригэр бэристилэр. Олоҥхоһут Охоноон эдэр ыалларга анаан Олоҥхоннон уруйдаата, алгыс тыллаах айхаллаата…
Дьэ кырдьык бу үс улахан уруу малааһына, хаһан да өтөр наар буолбатах биир кэрэ бэлиэ түгэнэ буолбута. Кэлии да элбэҕэ, тэрээһин да түһүлгэтэ, оонньуута көрө дэлэйэ, бар дьону сэргэхсиппитэ.
Охоноон саҕачча үөрбүт суох этэ, бу иннинэ түһээтэҕинэ, доҕоро мичилийэн киирбитэ,, Оҕобут Ньургуһун оннун туойун буллаҕына, эйигин

кэлэн ылыам, аны хаһан да арахсыахпыт суоҕа,, диэт сырдык суолунан тахсан сүппүтэ. Охоноон сотору доҕорбор барабын дии санаан, кистээн,, өлүнньүк,, таҥаһын бэлэмнэммитэ, ол дойдуга доҕоругар маанытык тиийээри…
Охоноон билигин оҕолор үөрүүлэрин үллэстэн, кырдьар сааһын умнан, оһуохай тыла этэн дьэргэттэ, ойуолаан, эккирээн да ылла…
Сонун киһи Бэрт Маарыйа көрүүтүгэр бу ыһыах аҥардаах малааһын, оҕо төрөөн кини көрбөтөх дьиибэтик, дьиктитик, тэрийэн ыыталлар эбит. Эчи ити ыытар Көкөт диэн ааттыыр уоллара, уһун күҥҥэ субуйан хотоҕоһу хостоон эрэр курдук бараммат тылын ууһа баайын, түһүлгэлэрин тэрийиитэ да дьиктитин, маннык сэргэлэр баалларын көрүөхтээҕэр буолуох, истибэт да этэ. Аҕата эмиэ сиэннэрин сиэтэ сылдьан барытын сонурҕаан, көрөр–истэр…
Ийэтэ барахсан хаһан да көрбөтөх сиэнин кууһан уһуннук да ытаахтаабыта. Кини иэйиилээх тапталын туоһута…

39

Аҕыйах хонон баран Охоноон уһуктубат уһун уутун утуйбут сураҕа иһиллибитэ. Чэлгиэннээх, Ньургуһун баар суох күндү киһилэрин бүтэһик суолугар атаара бардылар.
Охоноон сундуугуттан бэйэтэ бэлэмнээбит таҥаһын таҥыннарбыттар, сайын утуйар хоспоҕор сытар маһын эмиэ бэлэмнэппит, тыыннааҕар оҕо сааһын ыраас тапталыгар олохтоохтук бараары барытын бэйэтэ көрөн бэлэмнэппит. Охоноон сырдык тыына быстарыгар, хомойбут дьүһүнэ суох, хата олохтон дуоһуйа сынньанан, истиҥ мичээр дьүһүннээх кута ол дойдуга көтөөхтөөбүт. Эдэр сааһын ыраас таптала букатыннаах сиригэр ылан бардаҕа. Ким да хараҕын уутун тохпото, өбүгэлэр харах уулаах бүтэһик суолугар атаараары улаханнык аньыыргыыллар. Үөһэ көтөрүгэр харах уута ыар баттык буолар дииллэрэ. Охоноон барахсаны элбэх киһи кэлэн атаарда. Биир түптээх олоҕу олорбокко, оҕо уруу төрөппөккө, сылаас тыыннааҕы кууспакка, олоҕор суос соҕотох күҥҥэ көрбүт тапталын ыра санаа ымыыта оҥостон, түөрэҕэ түспүт төрүт буорун булан, доҕорун таһыгар тахсыбыта, кини күн сирин көрөн, кэлэн барбыт дьоло этэ.
Арай Бэрт Маарыйа, Охоноон эрэйдээх бутуурдаах олоҕун истэн харааста санаабыта,тоҕо кыыс оҕо күн сиригэр көрбүт, истиҥ иэйиитин, ыраас тапталын кытта, сылаас муннукка, чыычаахтарын уйалаан олорбокко, сүөһү, сылгы курдук халыҥ халыымҥа атыыланан, сырдык үйэтин моҕобокко, кылгас үйэлэнэрий, сорохтор сор суолланалларый. Арай кини иэйиилээх тапталыттан хаалбыт истиҥ киһилээҕиттэн үөрэрэ…
Ньургуһуннаах, Чэлгиэн туһунан эмиэ истибитэ, Чэлгиэни билэр, билбэт дьонноро ис сүрэхтэриттэн дириҥник ытыктыылларын көрө сылдьара, дьиктитэ кини атын баайдар курдук дьаххаһыйан, дьонун үүрбэт түрүйбэт, барыларыгар биир тэҥҥэ сыһыаннара,

бэйэтэ да туох да үлэтин көрөн турбат, кыайара, хоторо мэнээк киһи тэҥнэспэт эбит. Өссө биир эмээхсин кистээн кэпсээбитэ Чэлгиэн былыр кыргыс үйэтиттэн ситимнэнэн хаалбыт ,,Холорук,, сыдьаана буоларын. Олоххо араас да баар буолар эбит дуу диэн дьиктиргээбитэ, Ньургуһун туһунан эмиэ истибитэ, айылҕа нарылаан оҥорбут барахсаныгар хара санаалаахтар умсугуйан араас албаһынан, абааһыннан, таҥараннан олоҕун алдьата сатаабыттарын аһына санаабыта, биир кыыс оҕо тиксибит дьылҕатыгар элбэх эрэйи кыһалҕаны көрсөн таптыыр киһитин таба тайанан, биир ситимҥэ кутун холбоон сымнаҕас уйалаан эрдэҕэ.
,, Саха ньөҕөй, оҕото өссө ньөҕөй,, диэбиттии, Түмэрэй дьоно уолларын дьылҕата түҥнэстэн, манна барытыгар Чэлгиэни күтүрээннэр, кини илиитин, атаҕын, кылыытын кэтиир буолбуттара, уоллара дьон тыынын быһан итинниккэ тиийдэ диэбэккэ,,хамначчыты, кумалааны таһыйар, дьарыйар улахан буруй, аньыы буолбатах, үөһэттэн оннук ыйыллар,, диэн куолулууллара.
Өр сылларга Атыыһыт Арамаан эрбии биитин курдук эриһэн кэлбитин истибиттэрэ, Атыыһыкка анаан дьон ыыппыттара.
Сатахха биир сиэмэҕинэн аатырбыт ойууну аҕалан уолугар кыырдарбытын,,Уолгут суолун бүөлүү сытар киһини уодьуганнаан, ойоҕун, оҕолорун төннөрдөххүтүнэ бэттэх кэлиэҕэ,, диэн көрүүлэммитэ. Ону куоһур оҥостон Чэлгиэни кэбирэх өттүн көрдөөбүттэрэ.
— Чэлгиэн иннигин–кэннигин үчүгэйдик кэтэнэ сырыт, Ньургуһуҥҥун эмиэ сэрэт, бу күннэргэ, мэнээк кэлбитин барбатын.—
Биир күн Бойбоох Чэлгиэни сэрэттэ.
Түүн ытыс таһынар хараҥаҕа, ардаҕы быыһынан айаннаан истэхтэринэ,, хаах,, диэбитинэн Чэлгиэн атын атаҕын аннынан туох эрэ көтөр тэлээрэн ааста, ата сиргэнэн туора ойуутугар, ыҥыырыттан эһиллэн, бэрдин бэрт сиргэ тайана түстэ, ата ойуолаан истэҕинэ Бойбоох ситэн үүнүттэн харбаан ылла.
— Эһиги Чэлгиэн бэйэтин кытта кыайан туруулаһан, оҕус буолан харсыһар, ыт буолан ытырсан туруулаһар кыаххыт суох, ойуун, удаҕан да кыайбат. Ааттаах суоллаах, илбис иҥэриллибит, кыргыс үйэтигэр илин сылдьыбыт ,,Холорук,,быстыбат ситимэ,, Кыргыс Кыыла,, ханыылаах. Аны киниттэн харыс да хаалбат, хараҕын далыттан таһаарбат,, Бойбоох,, баар. Бу кыыс түҥ былыргы өбүгэлэриттэн киирбит, атын сиртэн айдарыылаах. Өбүгэлэр күлүктэрэ бүөлүү түһэн харыстыыр, хаххалыыр. Хайдах да гынан, хайа да өттүнэн чугаһыыр кыаххыт суох–
— Оччоҕо тугуй? Ыт-кус курдук олорон биэрэбит дуо?—
Түмэрэй аймахтара өргөйүөх курдук өрө көрө түстүлэр.
— Ии өйүм бааллан, дьэ өйдөөтүм, силлибэт сирдэриттэн хайдах сиэтэри, Кириҥэ Киргиэлэй сиэнэ баар дии, ол уолу суох оҥордоххо, бэйэлэрин да сиэһэн бүтэллэр ини.—
—

Хайдах да аһаҕастык киһи ол оҕону уоран дуу, хайаан дуу суох гынара кыаллыбата буолуо. Үчүгэйдик сыта тура сыаналаан көрүөххэ сөп, биһигини күтүрээбэттэрин курдук–
— Киирэн биэрдибит да Холорук сиэтэлиир.—
Ити курдук Түмэрэй дьоно Атыыһыты кытта кыайан биир да сөптөөх суолу тобулан таһаарбатылар.
— Чэлгиэн ити үнүр эн аккын үргүппүт көтөр, олох ыраахтан кэлэн барда, итиннэ охтубутуҥ буоллар, дьолуҥ–соргуҥ тохтуохтаах этэ, ити ойууттар киһи кутун үргүтэр биир ньымалара–
— Тоҕо эрэ мин куһаҕан битим тардар, ити эрдэҕэс уолга Бөтөскө харах уота хатанна–
Бойбоох эппитин Чэлгиэн истэн, улахан санааҕа ылларда.
Бөтөһү хайдах да,, дьиэҕэр олор,, диир кыахтара суоҕа, сайын отчуттара, масчыттара, кыһын отун, маһын тиэйээччи кини, үлэһитэ кыайара, хоторо мэнээк оҕо тэҥнэспэт киһитэ. Ийэтэ да оҕотуттан харыс да хаалбат, барахсан оҕолооботох оҕотугар, ыраас тапталын иэйиитигэр күүскэ таттарар быһыылаах. Ньир бааччы олороллор, Киргиэлэй элбэх сиэннэриттэн күнэ тахсар, киниэхэ эдэр сааһыгар кийиит буолбатах Маарыйаны, оҕотун кытта сиэтиһэн кыра саастарыттан кырдалга чаҕаарыйы күлэ күлэ сырсан иһэллэрэ бу баарга дылы, оҕолорум барахсаттар эйэлээх да этилэр, оҕонньор дьон көрбөтүгэр арыт өрө тыынан ылар, хараҕын уутун соттор. Маарыйа оҕонньору,, аҕаа,, диэн ааттыыра истэргэ кэрэтэ, аҕы кыралар,, эһээ,, дии дии эмдэй сэмдэй көтөллөрө бу истэргэ минньигэһин.
Хантан билиэхтэрэй үрдүлэригэр хара былыт буолан, ыар санаа ыалдьыт буола халыйан иһэрин.
Оҕолор оонньуулларын быыһыгар Кириҥэ оҕонньор бараммат остуоруйатын, кэпсээнин истэллэрин таптыыллара. Былыргы кус быһый, ат бөҕө боотурдары, сымара тааһы көтөҕөр чиэппэр күүстээхтэри, наһаа чуумпуран истэллэрэ…
Биир күн отуттан Бөтөс кэлбэккэ дьонун ууга–уокка түһэрдэ, сүрэх баастаах киһи Маарыйа ытаан муҥнанна. Бойбоох суолун хайда, биир олох тиэрэ алааска өйө суох сытарын булан аҕаллылар…
Киэһэ күн киириитэ Күннэй кыыран илгиһиннэ…
Көрөр харахтарым, сүүрэр атахтарым, көтөр кынаттарым бааргыт дуо? Баар буоллаххытына бэттэх кэлиҥ, дьүһүҥҥэ кубулуйан көстөн ааһыҥ, тыҥырахтаахтар тыытыһаары, аһыыларын килэттилэр, ити буоллаҕына ириэнэх суолгутун ирдиэм, тоҥ суолгутун туордуом. Итии хааҥҥытын иһэн, сискит үөһүн сыыйа оонньооботохпуна мин буолуом, сэрэппэккэ сиэтэ диэйэххитий, бэйэҕититтэн бэйэҕит кэмсинээриҥ, уотунан оонньообуккутун уһуутатарым буолуо, тыалы түһэрбиккитин, холоругунан таһаарыам. Оҕобутун оонньуу оҥостубуккутун, олуккутун үктэннэриэм, күлэ күлэ күлгүтүн таптайыам, үөлэскитин өҥөйөн, өһүөҕүтүн үрэйиэм. Сэнээн кэлэн сиэригит, анаан кэлэн

аһаарыгыт, аап чаҕайы астыгыт дуо? Оҕобут тыынынан оонньообуккутун, оккутун, маскытын аахтарыам, эрэй эрдэтинэ ылбыккытын аҕалыҥ, уорбуккутун төҥҥөрүҥ…
Күннэй уот иннигэр сытар оҕону тула көтө сылдьан, эккирээн илгиһиннэ, олорор дьон көрдөҕүнэ, сороҕор сүтэ сүтэ көстөр, саҥата эрэ иһиллэр буолар. Арай дьон көрдөҕүнэ үөлэһинэн хара суор хааҕырҕаан киирээт, Күннэй дүҥүрүгэр кыһыл хааны уураат төттөрү көтөн таҕыста, Күннэй өссө илбиһирэн туран кыырда.
Кыһыл хааны уотун үрдүгэр таммалаппытыгар, сип синньигэс үрүҥ буруо унаарыйан тахсан, сытар оҕо таныытынан, айаҕынан сап курдук субуллан киирдэ. Утуйбут курдук сыппыт оҕо уһуутаабытынан олоро түстэ, дьиктиргээбиттии олорор дьону эргиччи көрдө, ийэтэ ытаабытынан оҕотун кууһа түстэ, олорор дьон харахтарын уутун сотуннулар…
— Эдьиий амырыын кыылгын уһугуннаран ыыт эрэ, мин суолларын сүтэрээри гынным, үрүҥ, хара күдэрик түһэн хаххалаан иһэр–
Күннэй Бойбооххо кэлэн бэйэтэ эрэ истэринии,, сибис,, гынна. Бойбоох туох да саҥата суох, баттаҕыттан үс сүүмэҕи сыыйан Күннэй дүҥүнүгэр уурда. Күннэй ону тарбаҕар эринэн баран өссө кыыран илгиһиннэ. Дьон көрдөҕүнэ дүҥүр иһиттэн туох эрэ көтөр дуу, кыыл дуу тахсан үөлэһинэн көтө турда…
Ити курдук икки аҕа ууһун айдарыылаахтара, аат былдьаһан ардай аһыылаахтарын атаардылар, сур бөрөлөрө сундулуйа сүүрдүлэр, атыыр оҕустар айаатаатылар, лөкөй тайахтар сиэллилэр. Арай ким да билбэтинэн, кыырай халлаантан, кыргыс кыыла икки хараҕа уоттанан алдьархай аана аһыллыбытын билэн аллара түстэ. Ону кытта кыра кыйма кыыллар саһар сири көрдөөннөр ыһылла түстүлэр…

40

Кыра сүгэһэр оҕолоох кырдьаҕас тайахха тэптэрэн айан суолун аартыгар киирдэ, ыраахтан нэлэйэн көстөр киэҥ хара чуумпу биир сиккиэр тыал сүүрэлээбэт Эбэтигэр. Аартык айаҕар турар атыыр,, бу эмиэ киммит киирдэ,, диэбиттии, атыҥыраан, таныытын тарылыта тарылата, сиэлэ, кутуруга сыыйыллан, үөрүн үүрэн түрүйэн алаас түгэҕэр сиэлэн сэгэйдэ.
Отунан, маһынан бүөлүү үүммүт үрдүк өтөҕөр, умса түһэн ийэ буорун сыллаата,, Кииним түспүт Ийэ буорум, сыттыын-сымардыын атын буоллаҕа,оо бу барахсаны,, туку ньээм,, борбуйбун көтөҕөөт, тэлгэһэбэр эйигин көрсөн наһаа да үөрбүтүм. Ол саҕана мин саҕа дьоллоох киһи суоҕа, ийэлээх, аҕам, бииргэ төрөөбүт инилэрим. Ыраас таптал, ыал буолан аал уоппут, буруотун унаардыы, туох хара аньыы кыраабыта буолла, аҕыйах күн иһигэр барыларыттан илии соттубум, мин эрэ буолуо дуо, бу алааска олорор ыаллар бары айгыраабыттара, ордубуттар күрүүр акка барбыттара,,
Кини эмиэ атах балай барахтаабыта, айылҕаттан айыллыбыт биир идэлээҕэ,,

Оһуохай, Олоҥхо,,
Чэлгиэннээх ,,Улахан Алаастан,, оттуур ходуһаттан сылгылары таһаартаары кэлбиттэрэ. Кырдьаҕас атыырдара кистии кистии үрдүк өтөххө тахсан сиҥнибит балаҕан таһыгар буору табыйара, дьиктиргии санаан сиҥнибит балаҕаны өҥөс гыннылар, соһуйбут оммуннарыгар тылларыттан маттылар, буор муостаҕа киһи түүрүллэ сытара.
— Тоойуом инним кылгаан, кэнним уһаан, төрүт сирбин булбут оҕонньорбун, онон дьонум таһыгар хаалабын, баарым барыта өтөх таһыгар сытар, онно таһаараарыҥ, олохтоох сирбэр–
Чэлгиэн барыс диэбитин кыккыраччы аккаастаан кэбистэ. Хайдах көрөн туран тыыннаах киһини хаалларыай, аньыыката да бэрт, икки сылгыһыт уолу хаалларда. Балаҕаны өрө тардан, оҕонньорго доҕор гына. Аатын вйыппытын,былыр айбыт дьонум,, Алгыс,, диэн ааттаабыттара, ол аат умнуллубута ыраатта,,Оһуохайтан,, атыннык ааттаабат этилэр…
Чэлгиэн бу киһи кимин, тугун ыйыталаһан илдьит ыыталаата, син кэмниэ кэнэҕэс, кэтэһэн кэлтэгэй буолтарын кэннэ, биир кырдьа барбыт эмээхсин кэллэ, оҕолорун, сиэннэрин кытта. Эдэригэр атын сиргэ кийиит буолан сүктэн барбыт, сурдьун сураҕын истэн кэлээхтээбит, хонон–өрөөн сынньана сыппакка үргүлдьү аастылар, Чэлгиэн, Бойбоох барыстылар.
Бу долгутуулаах, харах уута халыйыылаах түгэни биир тылынан быһа бааччы кэпсиир кэрэгэй соҕус буолуо. Оҕо саастарыгар сүтэрсибит кыыстаах, уол үйэлэрин моҕоон, биир атахтарынан ииннэрин буоругар үктэнэн туран көрсөллөрө, дьикти кэрэ бэлиэ кыайан ахтыллыбат, үтүмэн үөрүүтэ этэ…
,, Оһуохай,, үөрүүтэ үрдэ суох этэ, кырдьар сааһыгар дылы аймаҕанан эһиннибит диэн ыар баттык санаатын,,Оһуохайдаах, Олоҥхоҕо,,аралдьытан анаабыта, онтуката бу олороохтууллар, кинилэр силлибэтэх силистэрэ, күөҕүнэн чэлгийэр кырыстара. Аҕыйах хонуктааҕыта кииним түспүт буорун булан, ииҥҥэ киирбит киһи дии саныыра, ол санаатын киэр кыйдаата, сырайа, хараҕа сырдаан, уҥуохтуун көнөргө дылы гынна.
Ол да гыннар биир моһуок үөскээтэ, атын нэһилиэккэ ыраах барбаппын, дойдум буоругар олоробун, оҕолору эмиэ кучуйда, өбүгэҕит төрүт өтөҕүн сөргүтүҥ, манна кыстык, дьонноох сиргэ сайылыкта тэрийэн.
Аҕаһа Алааппыйа хараҕа ууланна, кини да баҕарбат үһү дуо, күн сирин көрөн, оҕо буолан сүүрбүт көппүт кырдалыгар олоруон, билигин кинилэртэн ким да суох буолан, атын дьон сирэ, уота бас билиитэ санаатын оонньотто…
— Бу төрүт өтөххүтүн иччилээн олорор буоллаххытына, өлбүгэ сиргитин төннөрөбүн. Кыстык, сайылык үлэтигэр көмө дьон биэрэбин–
Олуллан олорбуттара, чэпчэки баҕайытык быһаарыллан, кырдьаҕастар, эгди буола түстүлэр…
Санаатылар да сатаабаттара кэлиэ дуо, ылыннылар да, ылсыбытынан

бардылар.
Алааппыйа кыра уола Бойбооҕу сонургуу да, дьиктиргии да көрдө, бастаан курбуу курдук уҥуохтаах уол дии санаабыта.этиргээбит ат көнтөһүн төлө тардарын кытта өрүтэ ойуолаан истэҕинэ, ат үрдүгэр биирдэ баар буола түспүтэ, өйдөөн көрбөккө да хаалбыттара, баана сылдьар былаата кэтэҕэр түспүтүгэр, уп уһун хара баттаҕа ыһыллыбытыгар бары да соһуйбуттара. Наар Чэлгиэни батыһа сылдьара, чугас, ыраах айаҥҥа, оҕото диэҕи Чэлгиэн саҥа ойохтоммут курдук истибиттэрэ. Кыра уол Саргын кырдьык да кыыһы хараҕынан хайҕаабыта, сүрэҕинэн сөбүлээбитэ. Киэҥ ыйаастыгас соҕус хараҕа, сыыйа тарпыт хаастара, уп уһун хойуу тэрбэлдьийэр кыламаннара, тиэрэ дайбаан хаамара, атаах оҕо курдук боллойбут уоһа барыта күндү буолан көстүбүтэ…
,, Оһуохай,, дьонноох сири булан, аны өлөрүн толкуйдаабат, оһуохайдаан ойуһар, эһиэхэйдээн эккирэһэр. Кырдьык да,, Оһуохай,, диэн ааттаныан ааттаммыт, бу кылыһахтаах күөмэйэ киэҥин, куоҥун. Этэр тыла эриэкэһэ элбэҕин, оһуохайа атын атын аттарыылаах, туспа туспа тойуктаах.
— Былыр мин күөгэйэр күммэр, Аар Дархан этээччини көрсөн турабын. Ол кырдьаҕас кэпсээн турардаах,, Оһуохай,, ис дьиҥин, туохха анаан айыллыбытын, олох,, түҥ,, былыр кыргыс үйэтэ өрөгөйдүүр кэмигэр, хааннаах кыргыс илбистээх үҥкүүтэ үһү. Санааларын куттарын–сүрдэрин бөҕөргөтөн үөһэттэн илбис иҥэринэн түһэрэллэрэ, ону мэнээк киһи эппэт, айылҕалаах, айдарыылаах илбис күүһүн көрдөһөрө үһү, онно сиэтиһэн үҥкүүлээбит дьоҥҥо барыларыгар биир тыын илбиһэ иҥэрэ дииллэрэ.
Ол кэннэ аны Үрүҥ Айыы Тойонтон көрдөһөн сирдэрин дойдуларын арчылатар,, Оһуохай,,
Үрүҥ Илгэ, Үрүҥ Тунах, Түһүлгэ, Араас ыһыахтар алгыстаах,, Оһуохайдара,, бу барыта тус туспа өйдөбүллээх, анаан аһыллар күннээх–дьыллаах. Онтон ити оҕо оонньуур,, Оһуохайа,, күннээҕи, эдэр дьоннор истиҥ иэйиилэрэ, ыраас сырдык тапталлара, өйдөөн хаалар оҕо саастарын күннэрэ. Ханнык баҕарар кырдьаҕас, аан маҥнай сылаас тарбахха сиэтиһэн киирбит,, Оһуохайын,, умнубат.—
Оҕонньор уотун иннигэр, сото кэбиһэн олорон араас сэһэнэ дэлэйэ дьонун сэргэхситэр…

Ньургуһун Чэлгиэнин аҕыйахтык көрөр, хастыы хонукка сүтэ сүтэ көстөр. Билигин кэпсииринэн буоллаҕына, наар ,,Улахан Эбэҕэ,, үлэ. Саҥа ыаллар тэлгэһэлэрин тэрийии, кыстыыр отторо, мастара, хаһаа, кыбыы, аны кыстыыр отторун бэлэмэ. Чэлгиэн дьонун кытта олорор, хата Күннэй уһун күҥҥэ хараха буолан абырыыр. Омос көрдөххө күлэн, салан кыыс да кыыс. Ким билиэй иһигэр туох дэгиэ тыҥырахтаах ыдьырыйа сытарын. Сорох сороҕор олох саҥата суох барар, ыраах ханна эрэ тиийэр быһыылаах, оннук олорбохтуу түһэн баран

күлэн кэлэр, дьикти киһи.
Биир күн Ньургуһуҥҥа олорон эмиэ буоларын курдук саҥата суох барда…
— Һы хайдах уоскуйбат баҕайыларый, эмиэ киирэллэрэ киирэн эрэр дуу,—
Үгэ, хоһоон курдук ботугураат тахсан барда. Ньургуһун хантан билиэй, бэйэлэрэ атын айдарыылаах дьон, икки атах кэлбэт сириттэн кэлэ сылдьаатахтара, киһи икки харахтаах буоллаҕына, кинилэргэ үһүс харах оройдоруттан аһыллара, кэтэнэн, мананан барытын көрөрө, истэрэ…
— Туох эрэ улахан көтөр булбута хас да хонно, бүгүн да хаппыт тиит куруҥаҕар олорор–
Чэлгиэннээх кэлбиттэригэр оттуу сылдьар уолаттар үҥсэргии тоһуйдулар.
— Түргэнник, Эдьиийи, Лэгэнтэйи, Күннэйи ыҥыртар–
Бойбоох Чэлгиэҥҥэ сибис гынна, илдьит уоллара айанныы да илигинэ, хата дьонноро бу тиийэн кэллилэр…
— Бу хааннаах айах кубулунан кэлэн олордоҕун, алааһын тыыннааҕын аччаппытын, инчэҕэй эттээҕин ичигэстээбитин астыммакка, ордубутун тобоҕолоору кэлэн олорор дьүһүнүн көрүҥ.—
Баар дьоннор бары куттанан балаҕан иһигэр түстүлэр. Күннэй анал таҥаһын кэтэн, алаас ортотугар кыыран илгиһиннэ, маска олорбут көтөр халыйан түстэ, үҥкүрүс, күөһэлис гынаат , кыаһааннаах, дүҥүрдээх киһи буола түстэ да эмиэ кыыран илгиһиннэ.биирдэ көрдөхтөрүнэ атыыр оҕустар харсаллар, хагдаҥ эһэлэр хадьырыйсаллар. Эмискэ өтөххө көрөн турбут Бойбоох, сүүнэ көтөр буолан, кыыра турар киһини кытаахтаабытынан,, кый,, халлааҥҥа көтөн таҕыста, сотору дьон харахтарыттан сүттэ…
— Эдьиийбин амырыын кыылын уһугуннардылар, эдьиийгэ былыыр былыргы өбүгэ кыыла бүгэ сытар–
Сарсыарда күн тахсыыта Бойбоохторо күлбүтүнэн киирэн кэллэ…

41

Хаһан да буолбатах, долгутуулаах, харах да уулаах, харах уута киһи биир тылынан кыайан эппэт үөрүүтүгэр, ис кутун сылааһа уйадыйар үөрүүтэ, ыраас санаа ымыыта буолара.
Өтөр наар буолбатах, кэпсээҥҥэ да киирбэтэх, сэһэҥҥэ да сэлэһэн, үһүйээҥҥэ да ахтыллан ааспатах, биир аҕа ууһугар, үс ситим салҕанар, уол оҕо күн сирин көрүүтэ, оҕо кутун үргүтүмээри, дорҕоонноохтук саҥарбатахтара, дьыбардаахха тыымматахтара, ахтар Айыы Куттаах Айыыһыттара этэҥҥэ аттанан, сылаас Ийэ хоойугар үс уол оҕо Орто Дойдуга кэлбиттэрина биллэрэн, эһиэхэйдии сыппыттара…
Өбүгэттэн үгэс буолан хааллаҕа, үгүс сылы уҥуордаан, үтүмэн түгэҕиттэн, кылааннаах кыргыс кылдьыытыттан,, Кыыс оҕо омук анала, Уол оҕо аҕа ууһун ууһатар утума,,
Айыылар дуу, Айылҕа дуу анаан аҕалтаабыт, Хотой Айыы ыйыгар, Улуу Добдурҕаны куустаран, бу эмиэ биир кэрэ бэлиэ ,,билгэтэ,, этэ.
Чэлгиэн истибэтигэр, дьоно-сэргэтэ,,Холорук,, оҕото,, Сиккиэр,, диэн сүрэхтээбиттэрэ.
Ылгын уолун,, Чыҥый,, диэн эбэн биэрбиттэрэ.
Харачаас уолун,, Үрүҥ

Үрүмэ,, диэн ханарыппыттара. Кэлин син дьонноро истэн, хата бэрт ааттар эбит диэн үөрбүттэрэ…
Улахан Эбэ чахчы да улуу дойду буоллаҕа, баһа атаҕа биллибэт, салҕана- салҕана, тумул—тумул, булуҥ- булуҥ буола буола бара турар. Ото, маһа хойуута, булда аһа дэлэйэ, ходуһата көнөтө, киһи–сүөһү таптаан олохсуйар өҥ сирэ этэ. Ону туох эрэ ,, хара кырыыс,, буулаан, элбэх аймаҕы эспитэ, ордубуттара тэскилиир аакка барбыттара.
Эбэ барахсан дьоно-сэргэтэ көһүөҕүттэн тулаайахсыйбыта, туоххаһыйбыта. Түптэ күөх буруота унаарара, оһуохай ойуулаах үҥкүү дьиэрэйэн, атыыр оҕус айаатааһына, ынах маҥырыыра, сылгы кистиирэ, хатыҥ чараҥар кыыстаах, уол сиэтиһэн хаамсалларын көрө көрө үөрэрэ. Ол бэйэтэ кэлин кэмҥэ уу чуумпу, кыһынын хаһан эмэ хара суор хааҕырҕаан ааһара. Сайынын күөрэгэйдиин,кэҕэлиин сүппүттэрэ…
,, Оһуохай,, оҕолору-уруулары, өбүгэтин сиригэр кэлбитин истэн, урут тэскилээбит аймахтар тыыннаахтара, сыдьааннара, төрүттэрэ төлкө кээспит түөрэҕэр төннүбүттэрэ. Эбэлэрин тула бур-бур буруо унаарбыта, саадьаҕай ынах маҥыраабыта, үнэр оҕо үөрбүтэ, бочоох оҕо чаҕаарбыта. Эбэлэрин иччитэ барахсан үөрүүтүгэр, көмүс хатырыктааҕыттан, куһуттан, куобаҕыттан куду анньан биэрбитэ…
Барыта төннүбүтэ алаастарыгар, үгүс сылларга бүгэн сыппыт аҕастара Аан Алахчын, үөрүүтүгэр ойуу-бичик уолаттарын, кыргыттарын батыһыннара сылдьан отун, маһын ойуулаабыта, оһуор гынан киэргэппитэ. Эбэ үрдүнэн өтөрүнэн, маннык торҕо буруо тарҕанан, тумарык буолан устубатаҕа…
Чэлгиэн ыал аҕата буолан, ыраатар кыаҕа кыайтарбакка, сыарҕа хаара түһэрин кытта куоракка киирдэ, манна киирэн биир дьикти да, соһумар да сонуну иһиттэ, Кэнчээри кини иннинэ эрдэ киирбитин, этин, арыытын халаабыттар үһү диэн. Чэлгиэн иһигэр кыһыйа санаата, туох буолбут акаарыный, ааспыт сырыытыгар кэһэй буолбакка, эбиитин эмэһэҕэ тэп диэбиттии, өссө өрө бара турдаҕын.
Аны Бойбоох,, ол уолу булан ыйыталаһыахха, туох буолтун,, Чэлгиэн утары тугу да саҥарбата, уолларын түһэр сириттэн буллулар, икки аргыстара эмиэ бааллар, туох буолтун кыайан тугу да быһааран кэпсээбэтилэр, бэйэлэрэ да өйдөөбөттөр туох буолтун, чуолкайын. Эттэрин, арыыларын биир дьахтар ылабын диэн кэпсэтэн, батыһыннаран олбуордаах дьиэҕэ илтэрбит, сүөкээбиттэрин кэннэ, дьахтардара ботуруу ботугуруу сырайдарын үөрэттээбит, биирдэ өйдөммүттэрэ кураанах сыарҕалаах иһэллэр үһү. Ол дьиэни начаас буллулар, Бойбоох бэйэтэ киирдэ, дьонун хааллартаан, сотору дьахтар өлөр саҥата таҕыста, арбайбыт баттахтаах дьахтар, Бойбоохтон аттыы сылдьан ааттаста,, Эдьиий билбэтэхпин, аны эн ыыргын быһа

хаамыам суоҕа,, ытамньыйыы бөҕө буолла, дьиэттэн икки киһи тахсан, хоспоттон ылбыт эттэрин, арыыларын төттөрү тиэйэн биэрдилэр. Кэнчээри үөрэн сап салыбырас буолла…
— Ити туох да оннук улахан айылҕата суох дьоннор, ити дьахтар киһи өйүн,санаатын сүүйэр эрэ албастаах,, кэйээриннээри,, гынан баран аньыырҕаан тохтоотум,—
Бойбоох туох да буолбатаҕын курдук холкутук быһаарда…
— Хайдах бэйэҕин билиммэккэ, бас баттах сылдьаҕын, итинник буоллаҕына дууһаҕар да туруохтара–
Чэлгиэн куруук киэҥ холку бэйэтэ, бу сырыыга кэлэйэн быһыта орута саҥартаата…
— Аҕам итэҕэллээх киһитэ кэлсибитэ ээ Ымыйах, онтукабыт хаартылаан, бэйэбит батара сатыы сылдьабыт–
— Эрэйиин бииртэн биир кыһалҕа көстөн иһэр ээ, туох акаарыларый, хаһан ол куорат сүүлүктэрин кытта тулуһаары–
Чэлгиэн чахчы салынна, бу дьон өйө суохтарыттан.
Аны ол ампаалыктаһа сырыттахтарына, атыыр оҕуһу таҥнары туппут курдук эр бэртэрэ баһааргаь баар дьону тоҕута силэйэн киирдилэр. Дьоннор,, Кирис,, гына түстүлэр, куттаммыттыы бары туораан эрэ биэрэллэр. Чиэппэр күүстээх Кииринньэ уолаттара диэн сипсистилэр. Бу баҕайылар таптыы көрбүттэрин ыйыппакка эрэ улахан сүгэ сылдьар хааһахтарыгар уктан иһэллэр. Аны ,,өс тоҕоостоох, өлүү болдьохтоох,, диэбиттии Кэнчээрилээх биир буут эттэрин саҥата суох ылан, хааһахтарыгар угуннулар. Кэнчээри ,,төлөбүрэ,,диэн истэҕинэ биирдэстэрэ, ыт оҕотун быраҕар курдук илиитин таһыннан садьыйбыта, сону бырахпыт курдук лаапка үрдүнэн көттө.
Туох эрэ бэрди оҥорбут курдук, акаары баҕайытык күлэн алларастаата…
— Уур төттөрү–
Уолаттар үһүөн соһуйан Чэлгиэни атаҕыттан өрө көрөн таһаардылар…
— Хайа нокоо биһиэхэ өргөйөр киһи баар эбит дуу, кимҥиний?-
—,, Холорук,, диэн сүрэхтииллэр.—
Уолаттартан улаханнара быһыылаах, сырайдыын уларыйа түстэ.
— Хайа билбэтиҥ дуо? ,, Тайҕаҕа,, көрсөн ааспыппыт дии—
Чэлгиэн дьэ өйдөөтө, кырдьык, бу үллүбүт Хабах курдук киһини.
— Дьэ өйдөөтүм, киһиргиир кыдьыккын бырахпатаххын дуу?—
Хабах тугу да саҥарбата.Ылбыт эттэрин төттөрү уураат, тахса турдулар. Аны ол Ымыйахтарын көрдүү бардылар, Кэнчээри ханна түспүтүн билэр буолан дөбөҥнүк буллулар. Дьиэҕэ киирбиттэрэ хаарты оройо буола турар, табах буруота, былыт курдук устан, сүгэни да ыйаатахха көстүө суох курдук. Киһилэрин булбуттара, муннукка баккылаах эрэ чөкөллөн олорор, сордоох таҥастары сүүйтэрбит, атаҕар кээнчэлээх эрэ. Хайдах баарынан таҥыннардылар, киһилэрэ аны ытаан ньолҕойдо…
— Кытта төрөөбөт кыдьыгым быһа кыйбыҥнаан, эрэйгэ, кыһалҕаҕа тэбэн эрдэҕин, —
Бэйэтэ эргитиэм диэбит этин, арыытын аттары, сыарҕалары барытын сүүйтэрбит. Умнаһыт киһи курдук

дьоҥҥо тиэллэн оҕолоругар, ойоҕор тиийэргэ тиийбит. Кыһыл илиитин тоһуйбутунан. Эмиэ биир эрэй кыһалҕа диэтэҕиҥ, дьоно төһө эрэ кэтэһээхтииллэр, аҕабыт ас, таҥас аҕалан үөрүүлээх дьоро киэһэ буолар диэн. Оо төһө эрэ хомойон ытаан–соҥоон муҥнаналлар. Чэлгиэн бу муҥнааҕы төһө да кэлэйдэр, оҕолорун, ойоҕун аһына санаата…
— Күлүк хайдах этигиний,иэһин боруоһаан көмөлөһөҕүн дуо?—
Күлүк үөрэн ыртах гына түстэ, кини да дэҥ дэҥ, илиитин үөнэ кыйбаҥнаан ылааччы, хаартытын ырытарын суохтаан, киһи туох дьарыктааҕынан буоллаҕа, туох иэйии киирбитинэн, ойуун, олоҥхоһут, хаартыһыт бары даҕаны баартаах сиртэн баайыылаах, атын сиртэн айдарыылаах, туһунан сырдык, хараҥа сырыылаах, иччилээх илбис тыл иҥмит, айыылаахтарга эрэ арыллан, ис дьиҥин көрдөрөр, туһунан үөһэттэн түһэр араас,, Эйгэ,, эргийиитэ буоллаҕа…
Киһи, киһи айылҕаттан туох айдарыылаах түһэрин ким билиэ баарай, сорох, сорохтор ,,туохтааҕын,, бэйэтэ да билбэккэ, ол дойдуга, төрүт сиригэр төннөөхтүүрэ буолуо. Чэлгиэн бэйэлээх бэйэтин да өйдөөн ылбат курдук буолан ылыталыыр. Уһун айан суолун тухары араас санаа өйгө санааҕа эриллэн ааһар да барыта ол эн ыралаабытыҥ курдук биир эриэ дэхси ыллык суолунан баран испэт быһыылаах. Холобур ити Күлүк, хаарты хараҕын курдары көрөн олорор курдук таайарын, итиччэ халыҥ холуода хаартыны ааҕа суохтуу охсор, эмиэ биир айылҕаттан ылбыт анала буоллаҕа. Үнүр ити Ымыйах үөрбүтүн, барытын бары төннөрөн, өссө икки төгүл добуйуомнаан, атыы бөҕөтүн атыылаһан иһэр дьонугар, төһө эрэ үөрээхтииллэр. Ньургуһуна төһө эрэ кэтэстэ, кыра Сиккиэр тугу эрэ туһалаан дьонун үөрдэн эрдэҕэ, уолларын Дьол диэн ааттаабыттара да, Сиккиэртэн атыннык ааттаабаттар, хата истэргэ үчүгэй баҕайы…
Бойбооҕу ыал гыммыт киһи, кырдьыга кинитэ суох, муммут кус оҕотун курдук иннин, кэннин да быһаарыммат түбэлтэлэрэ буолуталыыр да, Бойбоох мүччү-хаччы аһаран иһэр, кинитэ суох сатаан хамсаммат буолуталыыр, хардыыны да. Кини баар суох, күрүөтэ–хаххата, көмүскэл күүһэ сырдыга.
Бойбоох уолламмыттарыгар наһаа үөрбүтэ, быыстанна да киирэ сытар, дьиктитэ кыра киһи Бойбоох киирдэҕинэ илиитин ууна ууна даллаҥныыр, хоһооно суох тугу эрэ балльыгырыыр, атын дьоҥҥо атыҥырас. Уһун айаҥҥа суолга араас моһол ханна бараахтыай, ордук быйыл, үчүгэйдик сирин тоҥорбокко, халыҥ хаар үллүктээн, ыарахан кыпчыттарыылаах, кыһалҕалаах кыһын кэллэҕэ. Биир да күөлү быһалаабатылар, үрэхтэр, өрүстэр тааҥнаан быччайа сыталлар.Чэлгиэннээх хонук сирдэрин саҥардыы булан үөһэ, аллара түһэ сырыттахтарына, биир муус кыаһаан буолбут киһи алдьархай буолла, көмөлөһүҥ,

сыарҕалаах таһаҕаспыт тааҥҥа хаалла, аттарбытын бэрт нэһиилэ таһаартаатыбыт, ытамньыйа ытамньыйа көрдөстө. Оччону истэн олоруохтара дуо, кураанах сыарҕалаах атынан тиийдилэр. Уолаттар кутаа оттон куугунаттылар, кутаа сырдыгар көрдөхтөрүнэ үрэх ортотугар үс сыарҕа көстөр. Атахтарыгар анал тимир иҥэһэлэрин кэтэн киирдилэр, сыарҕалары биир биир соһон таһааран, түргэн үлүгэрдик аттары көлүйээт быһыта биэрдилэр. Бу дьон ыраах айаҥҥа үөрүйэхтэрэ суох эбит. Киһи, ат таба тирэммэт тааҥнаах үрэххэ киирэ да турбуттара баар.
Эмиэ дьэ хас да көһү суол хайытан, аара кутааҕа хонон , тааҥы тумнан улахан айан суолугар киирдилэр. Дьиэлэригэр,, ороһоосполорун,, баттаһа тиийдилэр…
Күн сиригэр дьахтар алыптаах хоойуттан ордук туох баарый? Тоҥон хатан, ыбылы титирээн, ахтылҕаннаах кэрэ бэйэлээх киһигин кууһарыҥ, сыттыын, сымардыын, өйгүн санааҕын үргүтэрэ. Сып сылаас мөтөйбүт түөһүнэн сыста сытан, уохтаахтык сыллыыра, уоскуттан обороро, кылбаа маҥан бууттаах сототунан кыпчыйа сытара, биир тылынан кэпсэммэт, атын тылынан ахтыллыбат этэ…
Бу икки тэбэр сүрэхтэр, бэйэ бэйэлэрин ахтыһан, иэйиилээх тапталга уйдарар кэпсэммэт кистэлэҥнэрэ буолара.
Ньургуһуннаах, Чэлгиэн Ахтар Айыыһыт айбытыттан туора турбакка, ахтыспыт таптал иэйиитигэр көппүттэрэ…

Содержание

• 42

42

Кыдааннаах кыһын кыйданан, Сандал саас эргийиитэ, саха киһитигэр саамай кэрэ бэлиэ күннэрэ этэ. Туллук, тураах кэлбитин, ким урут көрбүтүн, ол кэрэ кэпсээн, сэргэх сонун буолара. Үйэттэн үйэҕэ үгэс курдук ылланнаҕа Ньургуһун, күн уотугар тардыһан, тэтэрэ кыыһарын, өбүгэбит нарын сүппэт, өспөт, нарын кэрэ иэйиилээх ыраас сырдык таптал гынан ыралаатаҕа, ыра санаа оҥостон…
Маҥнайгы көҕөн кэлиитин көрбүт, олох остуоруйаҕа дуу, олоҥхоҕо дуу кэпсэнэр курдук , өлөрбут өссө ордор…
Ичигэс күннэргэ Сиккиэр тэлгэһэтигэр тахсан, үҥкүрүйдэ, күөлэһийдэ, хаамтараара атаҕар туруордахтарына, сүрэҕэлдьээн түөрт атах буолан либийэр, ол сылдьан тугу көрдө,, буу-буу,, дии–дии ылан айаҕар уга сатаан, ийэтин Ньургуһуну ыксатар.
Чэлгиэн хонор хоноһо курдук сылдьара, үлэ-хамнас үмүрүйбэккэ, күн-түүн күөс курдук үллэ турара.,, Оһуохай,, быйыл Улахан Эбэҕэ ыһыахтыан баҕараран Чэлгиэҥҥэ быктарбыта. Кырдьаҕас барахсан төрөөбүт түөлбэтигэр, дьол-үөрүү соргулаах, алгыс тыл аҥардаах, Үрүҥ Тунах ыһыаҕы аһан, Айыылартан арчыланан, түөрэх түспүт түөлбэлэригэр Айыы Куттаах Аҕастара түһүөхтэрин баҕарара…
Онно кинилэр кыахтара тиийбэтин, дьонун-сэргэтин түмэргэ, ыллыҥ да ыһыахтаан ыһыллан барбаккын билэрэ. Маны ылыннаҕына Чэлгиэн эрэ кыайарын кырдьаҕас бигэтик билэрэ, баҕар ытык тылбын,, оҕом,,кырдьар сааспар ылыныаҕа,, сыыска, буорга быраҕыа суоҕа диэн быктарбыта…
Чэлгиэн да бу ытык киһини хомотон, ис дууһатын ытатыан баҕарбатаҕа. Иннэ кылгаан, күннээҕи хонугун ааҕа сылдьар барахсан, тугу санаан ол сиргэ барыа биллибэт. Ыһыаҕы оҥорорун оҥоруохха сөп буолуо да, ол Эбэ иччитэ сөпсөһөн ылыныа дуо? Өр сылларга чуумпурбут, уу нуурал олоҕун, ыһыы–хаһыы буолан эккирээн киирэн бардахха, дойду отун маһын иччилэрэ, үргэн үлүгэргэ ыытыахтара…
Абаҕатыгар, Эдьиийигэр, Күннэйгэ сырытта, Бойбоох туох санаалааҕын ыйытта. Бары биир киһи курдук,, Алгыс тылын аһаммыт түөрэх кээһэн көрүөххэйиҥ,, урут дьоло тохтубут дойдуну чөлүгэр түһэрэн, отун–маһын ыллатар ыарахаттардаах буолуо диэтилэр. Ол да буоллар,, Дугдуруй да оҕус диэн баар,, санаатыбыт да сатаннын сатамматын үҥэн, сүктэн көрүөҕүҥ, Үрдүк Айыылар өйүөхтэрэ диэн ис санааларыгар күүтэллэр…
Үс киһи Улуу Эбэҕэ түөрэх кээһэн кыыраллара, этэрбэс сонуннарынан уоттааҕар түргэнник барда,Улахан Эбэҕэ хара сарсыардаттан киһи бөҕө тоҕуоруйда, аттаахтар, сатыылар,оҕус мииниилээхтэр. Күн ортото үс сиргэ Эбэ хордоҕуйар, кыра кутаа отуннулар, биир баайтаһын биэни кытта, кытарах ынаҕы, үөстэрин тардан, сүрэхтээх, быардарын Эбэтигэр алҕаан баран Көкөт ууга ыытта. Кыыс Хотун, Күннэй, Лэгэнтэй

биирдии кутааны тула кыыран илгиһиннилэр. Кэлбит барыта туох тахсар диэн саҥата суох үрдүк өтөххө кэтэһэн олордулар. Түөртүүр ыам саҕана дьон көрөн олордоҕуна дьикти быһыы буолла. Халлааҥҥа күлэ үөрэ турбут күнтэн икки күн арахсан, биирэ Эбэ уутугар түһэн уумсаахтаата, биирэ хара тыаны үрдүнэн Эбэни, Алааһы үс төгүл эргийэн, халлааҥҥа тахсан күннэригэр киирдилэр. Аны онон бүппэтэ, киэҥ кырдалга, былыр ыһыахха турбут сэргэлэри тула, сахалыы сиэдэрэй таҥастаах дьон оһуохайдаан ойдулар. Маны көрөн олорор кырдьаҕастар харахтарын уута сүүрдэ, ити оһуохайдьыттар кинилэр төрүттэрэ, өбүгэлэрин удьуордара түһэннэр, көппүт куттара төрөөбүт түөлбэлэригэр кэлэн барбыттарын илэ харахтарынан көрдүлэр…
Уу чуумпу, ким да өрө тыыммат, айдаарбат, харахтарын муҥунан оһуохайдаан тэбэ сылдьар дьону көрө олордулар, биир сиккиэр тыал сүүрэлээбэт, көй салгыҥҥа дьүрүлүү турбут күөрэгэй кытары чуумпуран, ханна от быыһыгар бүктэ. Дьэ манна буолла,, Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа,, түгэҕэ көстүбэт уйгу быйаҥ олохтоох ,,Эбэлэрэ,, бараммат баайдаах, күөх отунан, сибэккиннэн тэлгэммит, Айгыр силик куөх тыалаах, Алаас Хотун Эдьиийдэрэ ахтылҕаннаах сүрэҕин аһан, түөрэх кээһэн төлкөлөөн, кэнчээритин кэтирэтэн, ураа муостааҕын ууһатарга, сыспай сиэллээҕи сэтиилэнэн торҕо буруону унаардарга, үөрүү-көтүү ыллыктанан илиитин утары ууммута…
Баар дьону маанылааннар, чаан алгыйга буотарах миинэ бөҕө буспута, үгэһэ бөҕө үөлүллүбүтэ, кымыстаах иһиттэр тардыллыбыттара. Манна,, Оһуохай,, өбүгэлэрэ үҥкүүлээт тэппит кырдалларыгар, киирбит күн ойуор дылы оһуохай этэн чоргуйбута…
Дойду Сир оттуун мастыын бары үөрбүттэрэ, үөһээ Айыылар сырдык Куттарын түһэрэн, күн уотунан күндүлээбиттэрэ, анаан түһэн арчылаабыттара…
— Оҕом сиртэн, халлааҥҥа дылы Махтал, мин даҕыны үчүгэйи, куһаҕаны үтүрүйсэн, кырдьыгы сымыйаны кытта кыттыһан, бачча сааспар дылы тиийэн кэллэҕим дии. Сөпкө да бар дьонуҥ сырдык санаа ымыыта оҥостоллор эбит. Элбэх киһи эйэтэ, үгүс киһи үөрүүтэ, эйиэхэ,, эрэл,, буолан эҥэрдэстин. Оҕом кэнчээри ыччатыҥ,киһи буолар кэскилэ, көмүс ньээккэ биһиктэнэн, үөһээ Айыылар Эйгэ күүһүн иҥэрдиннэр,,
,, Оһуохай,, чахчы да сырайа хараҕа сырдаан, Чэлгиэни кыра оҕолуу сүүһүттэн,, сык,, гына сыллаата, Аҕаһа Алааппыйа умса тардан оройуттан сыллаата…
Аны сонун сиргэ ,,Үрүҥ Тунах Ыһыаҕы,, тэрийээри сүүрүү-көтүү буоллулар. Былыргы ыһыах түһүлгэтигэр, төрүттэрэ кыыс, уол буолан оҕо саастара оонньоон ааспыт кырдалын, күөх чэчиринэн киэргэттилэр, ситимнээх саламаны, туос тордуйалаан аар хатыҥҥа ыйаатылар. Манна,, Оһуохай

Дьол,, сэргэтин оһуор ойуу оҥотторон, алгыс тылы анатан туруортарда…
Анал көрдөөн булуллубут, баай тиитинэн оҥорбуттара.
Бу хаһан ханна да көрбөтөх сэргэлэрэ, аҕыс кырыылааҕа, оройугар үс атахтаах Чороон турара, бу сэргэ аҕыс кырыытыгар араас ойуулары хаһан оһуордаабыттара.,, Оһуохай,, дойду көхсүн эт атаҕынан эргийэ сылдьан көрбүтүн өйдөөн, ыйан кэрдэн биэрбитэ. Бу ыһыахха кимтэн да ордук Алааппыйа кыра уола Саргын ис иһиттэн кынаттанан көтүөх курдук атах оонньуутугар кыттыбыта, ол Бойбоох баарыттан сүрэҕэ өрүкүйэ үөрүүтэ этэ.Бойбооҕу бары да дьиктиргии көрбүттэрэ, аан бастаан кыыс оҕо таҥаһын кэппитэ, нарын кэрэ быһыытын, таһаатын барытын бу баардыы тупсаран көрдөрө, уп уһун өрүүлээх суһуоҕун кэннигэр быраҕан, хааман–сиимэн долгулдьуйбутугар, элбэх уол хараҕыҕан хайҕаабыта, иэйии кута уһуктубута.
Ыһыах урукку ыһыахтар курдук үс күн тохтоло суох Улахан Эбэҕэ оонньуута күлүүтэ дьиэрэйбитэ, уйгуурдубута уһун сылларга чуумпуран, чуҥкуйан турбутун.
Манна буоларын курдук, өбүлэр оонньуулара барыта оонньоммута, саамай тардыһыылаах, аат былдьаһыктаах ат сүүрүүтэ буолбута, элбэх сиртэн ааттаах аттарын аҕалбыттара, атахтаах дьолуота билиэ диэн билгэлээбиттэрэ. Сындыыс үөр атыыра буолан, аны сүүрүүгэ киирбэт, ону билэ истэ сылдьаллара. Бойбоох быйыл бэйэтэ кулунуттан оҕолоон ииппит соноҕоһун сүүрдэр баҕалаах, Эмиэ Сындыыс уола, сүүрүөн көтүөн ис иһиттэн баҕаран, уҥуоҕа кычыкаланар курдук, кутуруга хоройо хоройо ойооччу, маны таптыы көрөн Бойбоох бэйэтигэр ылбыта, хоҥор өҥнөөх…
Ким да көрбөтүгэр сүүрдэн көрөөччү, сылгы барахсан өйө санаата, саҥарбат эрэ, олох Бойбооҕун кыратыттан батыһа сылдьааччы…
Атах оонньуутугар Саргын мүһэ бөҕөтүн хомуйбута. Үс күннээх ыһыахха дьон кэлэ тураллара. Араас да дьон баар буолаллар эбит, урут муннуларын да быктарбакка, ханна эрэ бүк алааска, үрэх баһа дугуйдаммыттар, манна кэлэн күүстэрин көрдөрбүттэрэ, мас тардыһан мадьыктаспыттара…
Үһүс күн киэһэтигэр сүүрдэр аттаахтар сиэтэн киирбиттэрэ, манна аты сылыктааччылар күннээбиттэрэ, куолу бөҕө түһэрбиттэрэ, уолуктаһыы эрэ суоҕа, уксуу үгэннээн барбыта. Арай бүтэһик Бойбоох соноҕоһун сиэтэн киирбитигэр куолуһуттар саҥата суох барбыттара, көрүү истии бөҕө буолбуттара. Сындыыс уола буоларын истэ охсубуттара…
Кырдьык да киһи хараҕа халтырыйар көрүҥнээх этэ. Кэтит түөһэ, киэҥ агдата,кэтит таныыта, атахтарын олоруута, былчыҥнара үөһэ аллара сүүрэлээн, атаҕын төбөтүгэр үҥкүүлүү турара кэрэтик да көстөрө, субу субу хоҥоруутунан Бойбооҕун көхсүн сууралаан,, хаһан сүүрэбин,, диэн ыксатар быһыылаах. Бойбоох

эмиэ идэтинэн уоллуу таҥныбыт…
,, Чээй,, диэн ыһыыны кытта аттар түһүнэн кэбистилэр, бастакы омуннарыгар олоро олоро ыстаннылар. Хара маҥнайгыттан Сындыыс уола аттар атан барда, бу ойоро ырааҕын чэпчикитин, сиэлэ кутуруга сыыйыллан, хатыҥ арыыны эргийэ көтөн бу уунаҥалаан кэллэ, барбытынааҕар өссө тэбиэриһэн ойоро түргэтээбит, атын аттар сир ортотугар хааллылар. Кырдьык да түөрт туйахтааҕы өтөр наар иннигэр түһэрбэт сылгы үөскээбитин, бука бары көрдүлэр, астыннылар. Бойбоох сиэтэн ааспытыгар аҕылаабыт да дьүһүнэ суоҕа. Сиккиэр кып кыйа ытыһын дьону үтүктэн,, тэс тэс,, охсо охсо күлэн чычыгыраата. Бойбоох атын баайаат, илиитин утары уунан дайаҥнаан иһэр Сиккиэри көтөҕөн ылан араастаан таптыы таптыы сыллаталаан ылла. Ийэтэ Ньургуһун күлэн мүчүйдэ.
Бу ыһыахха үгэс буоларын курдук, элбэх истиҥ иэйии аһыллыбыта, ыраас таптал ооньообута. Алааппыйа кыра уола Саргына, Бойбооҕу таптыы көрбүтүн, ийэ сүрэҕинэн таайбыта. Бойбоох эстэ, быста сылдьар киһи буолбатаҕын, Чэлгиэн ылгын кыыһа буоларын көрө, истэ сылдьара. Аны убайа Харачаас бэйэтэ атаҕар турбут, кэрэ мааны хотуннаах, бар дьоно ытыктаан,, Эдьиийинэн,, ыҥыраллар. Оҕото маннык дьоҥҥо сыстан уруурҕаһыан баҕарбыта, аймах–билэ буолаары…
Ол гынан Бойбоохтон толлор этэ, иһэ истээҕин, атын дойду оҕото буоларын истибитэ.

Содержание

• 43

43

Улахан Эбэҕэ үрдүк үөрүүлээх Дьол өрөгөйдүүр ыһыаҕа үөрүү–көтүү алгыстаах, сырдык ыра санаалаах кэлэн ааспытын Атыыһыт уонна Түмэрэй истэннэр кыыһыран кыбдьыгыраабыттара, кырыыс тылын анаабыттара. Хайдах да гынан Улахан Эбэни олохтоохтору, бэйэлэри түөрэхтэри түҥнэрэргэ, ыра санааларын ыһарга санаммыттара…
Уһун киэҥ көрдөбүл кэнниттэн, улаҕата көстүбэт улуу Эбэ түгэҕэр, суор курдук соҕотоҕун бүкпүт, аймахтарын аҕыйаппыт,урууларын урусхаллаабыт, толук туттан тонообут, хааннаах айах Хара Суор ойууну булбуттар. Бу иэгэйэр икки атахтаах эҥэрдэспэт киһитигэр, кэһии бөҕө көтөллөнөн, ат сиһэ уйарынан ындан тиийэн, хара санааларын хаппаҕыттан аспыттар, ыраахтан ыллык суолларын аартыгыттан, аттарыттан түһэн, тоҥхоҥнуу,тоҥхоҥнуу балаҕан айаҕар тиийбиттэрэ, эттэрэ тардан,, дьик,, гына түспүттэрэ, уһун айан суолун тухары халаахтаабыт хара суор, үс салаалаах арбаҕар бастаах сэргэҕэ, ортоку үрдүк салаатыгар олоро түһээт, утары хааҕыргыы тоһуйда. Атыыһыт, Түмэрэйдиин куттанан титирэстии турдахтарына, балаҕан аана,, хаахыр,, гына аһылынна, арбайбыт баттахтаах, кэп дьэбэр дьүһүннээх кырдьаҕас, уоттаах хараҕынан тобулу көрөн таҕыста…
— Уһуннук да айаннаатыгыт, үс төгүл саарбахтаан төннө сыһан баран, санааҕыт батарбакка кэлэллигит–
Бу дьон туох ис санаалаахтарын билэн олорор буолан Хара Суор ону маны иҥэн тоҥон ыйыталаспата, силигин ситэрэн күннээҕи сонуну ыйыталаспыта буолла…
Киэһэ күн киирэрин кытта , көмүлүөк уотун сырдыгар кыыран илгиһиннэ, Атыыһыттаах көрдөхтөрүнэ уот иннигэр хара суор далбаатана турара көстөн, балаҕан үрдүгэр субу субу хантайа хантайа сүр түгэхтээхтик хааҕыргыы түһэр, оччоҕо аппыт бэлэһигэр өһөх хаан түһэр, ыйыстан,, дьүккүс гынаат салгыы кутуран эккирээбитинэн барар, кынатынан сапсыннаҕын аайы балаҕан иһигэр уот кыымнара ыһыллар. Ол курдук ортолуу кыыран иһэн,, Сорбуун,, диэн кыланаат буор муостаҕа тиэрэ таһылла түстэ. Атыыһыттаах куттанан таһырдьа түстүлэр…
— Хара сордоохтор, ханна тарбачыһаргытын билбэккэ, миигин эрэйгэ тэбэн бардыгыт, итини эккититтэн, хааҥҥытыттан иэстэһиэм, Үөһээ дойду үөтүөлэрин ылгын уолларын, силлибэт ситимнээх,, Холорук,, суолун быһа хаамтараары, акаарыны албынныы кэлбиккитин, аргыар тыала буолан ааҥҥытын аһыам, үргүөр буола үргүйүөҕүм, ситэн сискит үөһүн быһа тардыам,Аанай туонай абабын–
Хара Суор хаһыыта кэннилэриттэн кымньыылаан хойукка дылы эккирэттэ…
Ити курдук биир хара санаалара туолбакка, толкуй бөҕөҕө түстүлэр. Аны ойууну, удаҕаны буолбакка, кыһыл тылынан кыырар, кырыыһынан кымньыыланар киһини көрдөөтүлэр. Син уот тылынан уһааран,

умайыктанар урааҥхайдар бааллар да, улахан улаҕалаах, кэннэ кэтэхтээх киирсиигэ киириэхтэрин баҕарбаттар этэ, ордук,, Холоругу,, истээт тыас хомуналлара, кыргыс үйэтин, илбис күүһүн иҥэринэн илин сылдьыбыт боотурун кытта кыттыһан, аат былдьаһыахтарын баҕарбатахтара…
Дьэ Атыыһыттаах ыы муннукка ыктарбыттара, кэлэр сирдэрэ кэлии үүтэ, барар сирдэрэ баҕана үүтэ буолбута…
— Хайа бу ыт охсор киһи суох дуу?оо бу дойду ичитэхсийбитэ, өтөхсүйбүтэ ырааппыт даҕаны эбит, урут айан аартыга, сылдьыбыты сылааһынан көрсөллөрө, хоноһону да хоннороллоро, ыраах сиртэн ыран кэлбит ыалдьыттары итии астаах Сандалы мааныта, ас үтүөтэ көрсөр буолара.—
Син таныктаах көмүлүөгү оттон баран, бэйэтэ бэйэтин кытта уоту көрөн олорон ботугураан ылла. ,,Мин баарбын дии,, диэбиттии үс атахтаах, төгүрүк остуол уот иннигэр чуочаллан турда, бу остуол сырайыгар төһөлөөх киһи үөрэн– көтөн, аһаан–сиэн ааспыттара буолуой. Бу былыр баай Бааҕанай олоҕо этэ, кырдьаҕас кэлэн баран баахтыйан киһи бөҕөтө этэ, халыҥ халлаан сулуһун курдук хойуу аймахтааҕа. Бу дойдуга уутуйан олорбуттара, бары ханна көспүт баҕайыларай, оҕолоро, уруулара…
Бу кэлэн олорооччу былыр эдэр сааһыгар ийэтин, аҕатын кытта иирсэн атах балай барбыт Быралгы Былатыан этэ, билигин да саас ортолоох, этэ сиинэ толору, саҥа чанчыктарыгар маҥан баттахтара көстөн эрэллэр. Оҕо сааһыттан ордуос майгылааҕа, кыра сааһыттан кэтэх санаалааҕа, эдэр сааһыттан харсаах хааннааҕа. Дьоно баай ыалы кытта уруурҕаһар баҕаттан, уолларын ыал гына сатаан элэ была тыллара бараммыта, киһилэрэ өчөс торбуйахтыы иннинэн буолбатаҕа, бэйэтэ бииргэ оонньоон улааппыт кыыһыгар санаатын уурар этэ. Ол барахсанын ытааппытынан ыраах киһи санаата тиийбэт сиригэр кийиит гынан үүрбүттэрэ. Ол кэннэ айбыт аҕата, хаҕыс тылынан хаарыйбыта, кырыыс тылынан кыйдаабыта. Онтон ыла,, Быралгы,, аатыра сырыттаҕа.
Бу дойду дьоно атын сиргэ көстөхтөрө дии, кырдьаҕастар олохтоох сирдэригэр, кыстыы, сайылыы былыр бардахтара. Арай сарсын абаҕабар,, Оһуохайга,, бара сырыттахха сатаныыһы. Ол киһи эмиэ эдэр сааһыттан эрэйи эҥэрдэһэн, сору суол иис оҥостон сир көхсүн, иэннээх иҥиирин мээрэйдии барбыта, кэлбит буоллаҕын былыргы олоҕуттан сыҕарыйбата ини. Быралгы саныы сытан саҥа нухарыйан эрдэҕинэ, салҕааһын хотон аана,, кыыкыр,, гына аһылынна. Ону кытта дьахтар күлэн үөһүн таттара таттара үөгүлээтэ,, Бу дойдуну буламмын, кураанаҕы куустарбытым, бастаахтарын бараабытым, суһуохтааҕы собулҕалыы соспутум,эр дьоннорун эспитим, адаар муостааҕынан аһаабытым, сыспай сиэллээхтэрин сиэтэлээбитим. Аам аһаабатаҕым

адьас ыраатта, силиилээҕи сиэбэтэҕим сүр дьааһык буолла,, кыбыс кытаанах кытаҕас курдук илии атаҕыттан соһон ылла. Быралгы да бу сылдьар үйэтигэр баччаны көрөн кэллэҕэ, улаханнык уолуйбата, илиитин таһынан илгэн кэбиһээт ойон турда, хотоҥҥо хорҕойоору куотан иһэр дьахтары арбаҕар баттаҕыттан эрийэ тардан ылаат, умайа турар уокка элиттэ. Дьахтара сарылыы, сарылыы таһырдьа түстэ…
,,Оһуохай,,тугу да саҥарбакка бэрт уһуннук сөҥөн олордо, кэмниэ кэнэҕэс көхсүн этиттэ, Быралгыны утары көрдө, билигин да уота өһө илик хараҕынан тонолуппакка одуулаан олорбохтоон баран…
— Ити туох да үчүгэйэ суох, сонун да кэпсээн да буолбатах, эн тускар ыарахан соҕус ыар баттык, санаа хараастыылаах–
— Тугуй ол? Кимий дуу?—
— Эн Күөрэгэй муҥнааҕы өйдүүрүҥ буолуо, ол сордооҕу ытаппытынан ыраах үүрбүтэ эн аҕаҥ, кырдьаҕас киһиэхэ атыылаан. Ол эрэйдээх аараттан күрээн кэлбитэ, эйигин көрдөөн алаас ыалларын кэрийбитэ. Эн атах балай барбыккын истэн, баай Бааҕанайы кырыы кырыы ый ытааһынын ытаабыта. Түмүгэр бэйэтин быаланан, үөр буолан, илэ сүүрбүтэ, алаас олохторун айгыраппыта. Дьонун онно манна күрэппитэ. Хата бэйэҥ кэлбиккин, хайдах эрэ нарылаан, көмүс уҥуоҕун көтөҕүө этиҥ, эйигин баҕар ылыныа, атын дьоҥҥо, уҥуоҕун кырамтатын кистиир булларбат.—
Быралгы абатыгар хабырынан ылла, оо онно атах балай барбатах буоллуум ньии, доҕорум көмүс уҥуоҕун көтөҕүөм диэн өтөҕөр төнүннэ.
Балаҕаныгар эрдэ тиийэн иһин, таһын үөһэ тарта, бөҕүн сыыһын хомуйбута буолан баран уотун оттон эһэкээнин аһатта,ол олорон ааспыт оҕо сааһын санаата, дьоллоох да кэмнэрэ ааспыттар, ийэ, аҕа таптала, элбэх оҕо айдаана, сайын түптэ сыта, титииккэ ынах, ньирэй маҕырааһына, хаһан да төрөөбүт, төлкө түспүт уйатын хаһан да маннык курустук, иччитэх чуҥкуйан көрсүө дии санаабат этэ. Кэрийэрин тухары төһө эрэ төрөөн-ууһаан төлөһүйэн, чэлгийэн, чэчирээтилэр дии саныыра, ханна баарый, барыта түөрэхтэрэ түҥнэри эргийбит. Ааспыты санаан уйадыйан ылла, хараҕын уута таммалаабытын, харытынан туора сотунна. Өтөҕүн барытын кэрийдэ, уу баһаар далаһатын кытта көрөн таҕыста. Туулар, айалар, эргэ этэрбэстэр, араас да туттар тэриллэр, үчүгэй баҕайытык хараллар тураллар. Кыра сылдьан кини кэппит этэрбэһигэр тиийэ…
Ону маны саныы сытан утуйан хаалла, арай аттыгар чэпчэки атах тыаһа сурдурҕаан кэлбитигэр, өндөс гынан баран соһуйан хараҕын муҥунан көрдө…
Күөрэгэй бэйэтэ бэйэтинэн кэлэн турар, эдэркээн кур бэйэтэ кубулуйбатах,, Былатыан хайа билбэтиҥ дуо? Күөрэгэйбин дии,,
,, Күөрэгэй хайдах билиэм суоҕай, эйигин эрэ көрүөм дии санаабат этим,,
Күөрэгэй имин хаана

тэтэрдэ, килбиктик умса көрөн ылла…
—Сир үрдүгэр бииргэ буолан, таптал уйатын туттан, оҕо төрөтөн, сылааһы кууһар дьолу дьылҕа хаан биэрээхтээбэтэх–
Күөрэгэй хараҕыттан сып сырдык таммахтар сүүрдүлэр.
Доҕорун кууһан ылла, хаһан эрэ ыра санаа оҥосторо, Күөрэгэйдиин көрсүһэрин, кэскил тэринэн кэнчээрибит кэлиэ дии санаахтыыра. Кылгас түүн куустуһа сыттылар, күн тахсыыта хотоҥҥо төттөрү киирээри туран,, күкүүр кэтэҕэр баар буолуом, сэгэрим эрэ буолларгын киһилии ийэ буорбун буллар. Үөр буолан үгүс сыл көппүт, аньыылаах куппун-сүрбүн сынньат–
Быралгы Күөрэгэй кырамтатын хааһахха хаалаан ийэ буоругар булларда, бу тухары этэ сиинэ тугу эрэ кэтэһэр курдук, ким эрэ кыраҕытык кэтиир-маныыр. Түүн түһээтэҕинэ түүлүгэр Күөрэгэй киирдэ, үөрбүт аҕай, чугаһаабат,,Доҕорум эрэ буолларгын ити балаҕаҥҥар хоно-өрүү сытыма, куһаҕан тыын буулаабыт дойдута, Холорукка тиий кини эрэ көмөлөһөр кыахтаах, түүлгэр киирэн тугу эрэ этиэм кэлин, билигин бара оҕус,,
Быралгы ойон тураат Улахан Эбэ диэкки түһэ турда, көхсүн хараҕын ким эрэ дьөлө көрөн хаалла.
Үөр буолан бу дойдуну буулаан, дьонун сэргэтин ыспыт, күрэппит Күөрэгэй буолбатаҕын сэрэйдэ, атын буулаабыт күтүрэ кубулуна сылдьарын биллэ…
,, Оһуохайтан,, Холорук кимин ыйытта, Чэлгиэни көрсөн кэпсэтэр санаалаах тиийдэ. Кырдьык да дьон–сэргэ тоҕуоруйбут сирэ эбит, сөҕө көрдө…
— Мин Күөрэгэй бэйэтигэр тиийиммитин итэҕэйбэппин, туох эрэ итиннэ атын баар. Күөрэгэй эйигин бул диэбитэ, ол иһин кэллим–
Туох баарын барытын уруккутун-хойуккутун барытын кэпсээбитэ. Чэлгиэн ити илэ сүүрэ сылдьар иччилээх алааһы истэр этэ. Дьоло-соргута тохтубут дойдуга ким да тохтоон, олохсуйуон баҕарбат этэ уонна киһи олохсуйдаҕына төрүт олохтоохторо кэлэн туорайдаһалларын сэрэйэллэрэ.
Күннэй, Бойбоох, Эдьиий,Лэгэнтэй буолан хаалбыт өтөххө тиийдилэр. Урут баай киһи олоро сылдьыбыта, алааска киирдиҥ да харахха тута быраҕыллара,алааһы тула суон баҕаналар турбуттара, ону кыйа дьулугурас сиэрдийэннэн үүт бүтэйи сүүрдүбүттэрэ,
Араас тутуу да элбэҕэ, хаһаалар, титииктэр, багдайбыт улахан хотоннор, салҕааһыннаах балаҕан. Барыта олох чөллөй турара, кэл да олор диэбиттии. Кэлбит дьон балаҕаҥҥа чугаһаан истэхтэринэ хатан хаһыы часкыйда, ону кытта бэлэһинэн күлэн лаһыгыратта. Таһырдьа кутаа отто оҕустулар, аны Оһуохай, Дьэллик эбии хас да киһи кэллилэр. Күннэй таҥаһын таҥнан, дүҥүрүн өрө тута сылдьан охсо охсо уотун тула кутуран эккирээтэ, өтөр буолбата хотон аана тэлэллэ түстэ да элиэ курдук тэлээрбитинэн хара күлүк көтөн таҕыста, Күннэй үрдүгэр хатана түһэрдии сарайбытын, Бойбоох

тугу эрэ ботугураан баран уҥа ытыһын тоһуйа үрбүтүгэр, сарайбыт күтүр сарылаабытынан төттөрү көтөн хотон истиэнэтигэр саалынна. Хантан эрэ икки тойон кыыл түстүлэр да кытаахтаан ыллылар, аллараттан икки сур бөрө аһыыларынан икки атаҕар хатаннылар. Сарылаппытынан сиэн аһаан киирэн бардылар. Быһыта тарда тарда ыйыстан истилэр. Сотору хаана да хаалбата, ньылбы салаатылар. Бу былыргы хараллыбакка хаалбыт сиэмэх удаҕан үөрэ буулаан бу алаас олоҕун айгыраппыт, киһитин–сүөһүтүн бараабыт. Ол Күөрэгэй барахсаны өйүн баайан куһаҕаны оҥотторон, үөр гынан ытаппыт, үгүс сылга үөҕүллүүгэ ыыппыт. Бэйэтэ саһа сылдьан сата баһын сатарыппыт, үлүгэр быатын тоҕо тарпыт. Аны бу дьоло- соргута тостубут, иннэ-кэннэ бүөлэммит, бүтэй алааһы арчылаан, отун-маһын тириэрэн, дьол кустугун оонньоторго, күүстээх алгыс, Айыы сириттэн айдарыылаахтар, Күн сириттэн тэһииннээхтэр, алаастарын өр сылга сабыллыбыт салгынын, аанын аһан дьойдуларын иччититтэн үҥэн-сүктэн көрдөһөн кэлэр кэми кэнчээрилээн, ыһыах ыһаллара хаалбыта…

Содержание

• 44

44

Быралгы төһө да түөрэҕэ түһэн, төлкө кээспит алааһын арчылатан, ааспыт сырдык кэмнэри эргитиэн баҕарбытын да иһин, кини кыаҕын таһынан буоларын сэрэйбитэ, билэрэ даҕаны. Арай манна биир киһи ис санаатын ууран көмөлөстөҕүнэ эрэ, чуҥкуйбут алааһа чуопчаарарын, иһийбит хара чуумпу айманан, ыалдьыт, хоноһо ыллыктанан, ырыа, тойук дьиэрэйиэҕэ, ол Чэлгиэн этэ…
Хайыай баччаны хааман, сиимэн кэллэҕэ дии, Чэлгиэн түөлбэтигэр дьиэрэҥкэйдээн тиийдэ, аара оту, маһы одуулаан, сирин, уотун сибикилээн. Хата ол бу от үлэтэ үмүрүйэр былдьаһыктаах кэмигэр киһитэ баара дуу. Аара Оһуохайга хонон ааста, уһун түүн ону маны баллыгыраһан хоннулар. Оһуохай Быралгы санаатын биһирээтэ, хата итиннэ кыстык тэриттэрэн, олохтоохтук оҥоһун диэн сүбэлээтэ. Оһуохай Чэлгиэни уһун киэҥ өйдөөх, дьиҥнээх өбүгэ удьуора диэн сэмээр быһа хото эппэккэ хайгыыр. Билиҥҥи муҥ баайдар булбуттарын эрэ муннуларын анныгар мунньалларын курдук буолбатах, киэҥ далааһыннаах, кэлэр кэми бигэтик өйдөөн, бэйэтэ үптээн оҕолору үөрэттэрэрин кытары кэпсээтэ. Быралгы да элбэх сири төрдүттэн төбөтүгэр тиийэ кэрийдэ да дьон кыһалҕата диэн көмөлөһөр баай баарын көрбөккө, истибэккэ да сылдьар. Хата хараҥа батталлара элбэх буолара. Төһөлөөх киһини сор суоллаабыттарын, ыал устун ыыталаабыттарын ааҕан да сиппэккин. Тыҥ хатыыта туран салгыы айаннаата, Быралгы дьон көрөрүгэр эрэ наҕыл, сорохтор бытаан курдук саныыллар, бу албын көстүү буоларын хантан билиэхтэрэй, дьон көрбөт сиригэр киирдэҕинэ, кини обургу хааман сиимэн дьалкылдьыйан бардаҕына, орто ат атара сэлиитин курдук буолара. Үксүгэр сатыы сылдьарын ордороро. Күүһүн даҕаны дьонтон кистии саба тутара, арай Учур хайаларыгар, идэтинэн хаамаайы буола сылдьан биир түгэҥҥэ күүһүн, кыаҕын көрдөрөн турар, онно даҕаны тыын былдьаһыытын туһугар. Айанньыттары кытары табалаһан истэҕинэ түөкүттэр саба түспүттэрин, онно аттары, бэйэлэри уҥа хаҥас быраҕаттаан, бэйэтин да айанньыттарын да өлөр өлүүттэн быһаабыта. Атыыһыты кытта айанньыттар улаханнык да махтаммыттара. Ону маны сыҥалаабыттарын, ыт курдук сулумах киһи тугу ылыай, таҥнар таҥастаах, иһэ тот буолла да бүттэҕэ дии. Ол кэннэ күүһүмсүйэн көрдөрө илик, арай үлэҕэ–хамнаска, ону даҕаны дьон көрбөтүгэр сэмээр, үлэлээн үллэҥнэтэрэ. Киһи көрөрүгэр нэһиилэ салбаҥныыра, үөлээннээхтэрэ ону билэллэр кини албаһын,, мүчүк,, эрэ гыналлар. Хата киһиҥ кистии саба дьонун өтөҕөр, хас да кээһиилээх оту чөмчөттө, лэкээ да, охсуу да элбэх…
Хата киэһэлик тиийбитэ Чэлгиэнэ баар эбит. Үөрэ көрүстэ…
— Чэлгиэн мин көрдөһүүлээхпин, тугу онон, манан эргитэн

көнөтүнэн эттэхпинэ, аны кыһын мин алааспар, балаҕаммар сүөһүтэ, сылгыта кыстат диэри кэллим.Уонна от үлэтэ үмүрүйдэҕинэ алгыс ыһыаҕа ыһыахха–
— Хайдах эбитэ буолла–
Чэлгиэн саарбахтаабытын, Быралгы атыннык быһаарда…
— Былыр өбүгэбит, кыстыкка киирэргэ туһунан малааһын тэрийэр буолара,, Кыдама сууйуута,, эмиэ биир туһугар бэлиэтээһиннээх этэ, ол умнуллубут үгэһи күөдьүтүөххэ, дэлэҕэ,, Күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн,, диэхтэрэ дуо–
Ити курдук ымпыгар, чымпыгар тиийэ быһаарыстылар. Хоно сытан түүлүгэр Быралгыга Күннэйэ киирдэ, үөрэн мичилийбит аҕай, биир хаһан көрбөтөх Хотунун көрдөрөр,, Доҕорум эрэ буолларгын дьылҕаҕын сыыһа тутума, эн хаалбыт олоҕуҥ салгыыта кини,,
Уһуктан тугу түһээтим диэн дьиктиргии санаата.
— Маны ыйыталаһан баран биллэриэм, туох, ким диэн ааттаах буоларын–
Киһиэхэ кыра да кылах гынар үтүө санаа үчүгэй, Быралгы эгди буолан бараары тахсан иһэн ыы муннукка биир дьахтары кытта анньыһа түстэ, сүрдээҕин соһуйда, бөлүүн түһээбит Далбара илэ бэйэтинэн, киһитэ эмиэ соһуйан, хараҕын муҥунан көрдө, хойуу хааһа өрө иэҕиллэн таҕыста, хайалара да саҥа таһаарбакка утарыта көрсөн турдулар. Дьахтар иэдэһинэн хараҕын уута сүүрбүтүгэр Быралгы бууса соһуйан дьалты хааман, куотар аакка барда. Далбардаах дьиэҕэ киирбитигэр аны ытаабыт сырайын көрөн Ньургуһун соһуйда…
Далбардаах ытаан бөтүөхтүүрүн быыһыгар…
— Ити кини дии, тыыннаах эрээри тоҕо миэхэ кэлбэтэ–
Өссө бууса ытаата, аны куттанан Сиккиэр мэрбэҥнээтэ. Чэлгиэн истэн туран эмиэ соһуйда…
— Ити Быралгы Былатыан, атын киһи атыылыытын булкуйаҕын–
— Хайдах мин билиэм суоҕай, уҥа хааһын үрдүнэн мэҥэ да баар–
Далбардаах ытыырын тохтотон өрө сыҥсыйа олордо. Бутуур бөҕө буоллулар, аны манна Быралгыны билэр киһи суох, Улахан Эбэҕэ барарга тиийдилэр, чугастыы олорор дьон Алааппыйа, Оһуохай билэр буолуохтаахтар, чуолкайын.
Бу таайыллыбатах таабырыны таайарга эмиэ биир кыһалҕа үөскээтэ. Оһуохай олох билбэт эбит, эдэр сааһыттан тэйбит киһи хантан билиэй, Алааппыйа тугу эрэ кулгааҕын уһугунан истибит да, үһүйээн курдук. Арай лип сыппыт оҕонньортон ыйытыаҕы, барахсан өйдүүрэ дуу, суоҕа дуу, Далбардаах сытар оҕонньортон сэрэнэн ыйытта…
— Оҕонньор эн хас уоллаах этигиний?—
— Тоойуом тоҕо ыйыттыҥ–
Тыынын былдьаһарын быыһыгар хахсайа хахсайа ыйытта, Далбардаах кими көрбүтүн, хайдаҕын, тугун кэпсээбитигэр, кырдьаҕас уолан хаалбыт көмүскэтиттэн харах уута ыгыллан, уҥуох тирии иэдэһинэн сүүрдэ. Икки игирэ уол төрөөбүтүттэн биирин иитэр кыахтара суох буолан баай киһиэхэ биэрбиттэрин кэпсээтэ. Ону даҕаны бэрт нэһиилэ, тыын былдьаһарын быыһыгар. Олоххо араас да

баар буолар эбит,икки атах санаан да үөйбэтэх, түһээн да баттаппатах быһыылара…
Далбардаах олох Быралгыны көрүөҕүттэн утуйар уута да айманна, түүл, бит курдук сырытта. Киэҥ холку бэйэтэ, кэтит көхсө кыараата, тулуйарыттан ааһан, аттанан Быралгыга барда. Аара ыалларга хонон тиийбитэ Быралгы отуттан тахсан мунду минэ иһэ олорор эбит, Далбардаах киирэн кэлбитигэр наһаа соһуйда. Мух–мах барда, онтон арыый кэҥээн, дьэ олохтоохтук кэпсэтэн бардылар. Быралгы урут ааспыт олоҕун тугу да билбэт, сэрэйбэт да эбит. Дьоно эрдэ эппэтэхтэр, олоҕун кэпсээнин истэн, бэри диэн бэркиһээтэ, сөрү диэн сөхтө, оннук эрэ буолуо диэн, оҥорон да көрөн санаабатах, ыралаан да ылбатах эбит. Иккиэн күн сирин көрөн, табыллыбатах тапталларын санаан хараастан ылаахтаатылар. Билигин да олохторун ортолоон эрэр дьон, саас былдьаһа ыал буоларга сөбүлэһэн, истиҥ тылларынан иэйдилэр, сылаас эттэринэн сыһыннылар. Уһун түүн утуппакка ахтылҕаннаах имэҥ иэйиитэ, иччилэнэн иҥэрсийдэ, таптал уоттаах таҕыла таалалатта таарыйан. Далбардаах эдэр сааһын таптала илэ тиллэн кэлбитинии санаата, ис иһиттэн иэйэн туран, өр сылларга сүтэрбит тапталыгар сүрэҕинэн таттаран, сүһүөхтэрэ оонньоото, этэ сиинэ уһугунна. Быралгы бу бэйэлээх киһи аҥар кырыытыттан көрөр Далбар Хотуна тэҥнээҕим диэн эһэ тэллэххэ күөлэһийэ оонньообутугар, күн сиригэр киниттэн ордук дьоллоох киһи суоҕун курдук сананна…
Аҕыйах хонон баран Далбардаах төнүннэ, Быралгы отун ситэрэ уонна кыстыыр дьиэни хотону өрө тарда хаалла. Кэпсэтии быһыытынан манна кыстыыр буоллулар, оҕолорун кытта. Быралгы уруккута буолуо дуо, күүһүгэр күүс эбиллэн, уруккутунааҕар уон төгүл эрчимирэн, кыдьыгырбыт курдук этэ сиинэ кычыкыланан туран от бөҕөтүн оттоото. Ыспааһаптарга улаханнык халлаан тымныйа илигинэ, Чэлгиэннээх, Далбардааҕы оҕолорун кытта көһөрөн аҕаллылар, сүөһүлэри, сылгылары, хас да ыал эмиэ кыстыырдыы кэлистилэр. Саҥа сиргэ олохсуйарга, Дьөһөгөй Айыытыгар Эдьиийдэрэ алгыс тылы этэн тыынан үһээ Айыылартан көрдөһөн кыырда. Сирин дойдутун Көкөт Айылҕаттан арчылатан аал уотун аһатта. Ити курдук хоно өрүү сытаннар, сонун сири кэрийдилэр отун маһын аһаттылар. Хаан таһаарбатылар, сүөһүнү, сылгыны туттубатылар. Өр сылларга өтөхсүйэн турбут сир дойду, дьоно сэргэтэ кэлэн сэргэхсийэ түспүтэ. Торҕо буруолара унаарбыта, саҥа иҥэ дьиэрэйбитэ. Аны кыстык аһы хаһааныга, эбэлэрин күөх далайыттан, көмүс хатырыктааҕы туулаан, туос тыыннан бөлүөхпүт мундуну баһан, барча, сыма, лыыба бэлэмигэр түспүттэрэ…
Далбардаах, Быралгы ыал буолан баай Бааҕанай былыргы олоҕор олохтоммуттарын

истэн,Атыыһыттаах, Түмэрэй өһөхтөрө буспута, хадаар хааннара оонньообута, хайаан да тугу туорайдаһан, хара санаа хаахайдаһан ылардыы сананнылар. Үгүс элбэх толкуйа суох,, тук,, курдук сылдьар сур бөрөлөрүгэр, ыар санаа ыллыгын ыктылар, куһаҕаҥҥа кучуйа тэптилэр. Утуйа сытар кэмнэригэр кээһиилээх отторун уоттатаары, икки кыра мэйиилээхтэри, үтүө санаа үөскээбэтэх, аах, маах акаары аҥардаах удьунаастары ыыттылар…
Чэлгиэн саҥардыы нухарыйан истэҕинэ, дьиэ ортотугар Бойбоох биирдэ баар буолан соһутта…
— Туора үрэх олохтоохторугар улахан хара санаа халыйан иһэр, кыһыл кытарар тутуурдаах, бардыбыт–
Тахсыбыттара үс, түөрт аттаах уолаттар бэлэм тураллар, Чэлгиэн тахсарын кытта, аттарын быһа кыпчыйан кэбистилэр. Аттар тыын харбаһыытынан түстүлэр.

Содержание

• 45
• 46
• 47
• 48

45

Сир аҥарын да бара иликтэринэ Бойбоох атын тохтотон, көнтөһүн маска эрийэ тарта, аргыстара тугу да өйдөөбөккө эмиэ аттарын баайталаан кыыстарыгар кэллилэр.
— Түргэнник ити үрэх үрдүгэр улахан кулуһунна оттуҥ–
Истээт өр гыныахтара дуо, кулуһун оттон куугунатан кэбистилэр.
Бойбоох уотун иннигэр бэрт уһуннук тугу эрэ ботугураан саҥарар, сороҕун быстах-остох истэн ааһаллар.
Аал уотум антах хайыһыма
Бэттэх көрөн,, мичик,, аллай,
Ааттаһыыбын алы гын
Көрдөһүүбүн киэр анныма.
Үтүө санааҥ үөрүүтэ
Үгэс курдук үмүөрүстүн,
Сылаас куттаан иччилээн
Ииппит оҕоҥ буолабын.
Сүһүөхтүүн сүгүрүйэн
Сөһүргэстээн тураммын,
Ааттаһар күннэри анааммын
Көрдөһөр күннэрим үүннүлэр.
Хара санаа халыйарын
Хаппахчыгар хатааҥҥын,
Төлөн гынан төннөрөн
Итии чоххо хаарыйан,
Кытарбыккар сууһаран
Кыымнаах, күллэ ыһыахтаа.
Куһаҕаны куодарыһан
Алдьархайы аҕалаары,
Өлүү-сүтүү эҥэрдэһэр
Суту кытта суулаһаары.
Чэлгиэннээх тэйиччи турар буолан быһыта- орута иһиттилэр, биирдэ көрдөхтөрүнэ кыыстара өрүүлээх баттаҕын биир сүүмэҕин быһаҕынан быһа баттан ылла, үрэххэ төҥкөйөн туран тугу эрэ ботугуруу ботугуруу баттаҕын үрэх сүүрүгэр уурбута кыралаан үрэх уутугар эриллэн, улам улам улаатан кэнникиннэн холорук курдук тыаһаан ууһаан ууну өрө ытыйан таһаарда, уолаттар көрөн турдахтарына, хара былыт буолан, курбуу курдук чаҕылҕан быста быста кымньыылаата. Бойбоох икки илиитин өрө уунан туран соҕуруу ыйбытыгар, чаҕылҕаннаах холорук ол диэкки куугунуу турда. Чэлгиэннээх бу хаһыҥнаах тоҥоруу буола турдаҕына этиҥэ суох холоруктаах чаҕылҕан соҕуруу тыас уус буолан барбытын көрөн улаханнык саллыннылар.
Бойбооҕу батыһан аттарын миинэн сиэллэрэн сэгэтэн истилэр, саҥа суох.Быралгылаах алаастарын өҥөс гынаат үөстэрин таттара түстүлэр, дьэ доҕоор манна эбит өксүөннээх ардах ийэтэ, аҕата, курулаччы ыаҕастаах ууннан кута турар эбит. Бойбоох атын көнтөһүн биир уолга туттараат, тугу эрэ ботугуруу ботугуруу, икки илиитин өрө тутан алааска киирбитигэр, халлааҥҥа хараҥа былыты эрийэ турбут холорук аччаатар аччаан уунан турар илиитигэр, сиккиэт тыаллыы эриллэн, баттаҕын сүүмэҕэ ытыһыгар түстэ, уу чуумпу сатыылаата, сибилигин тыаллаах, куустаах ардыы турбут халлаан, хаһан да буолбатаҕын курдук мэлдьэһэн кэбистэ, мин оннук буола турбутум дуо, диэбит курдук, ып ыраас уоттаах күнүнэн мичилийэ түстэ. Бу айылҕа дьикти көстүүтүн тэлгэһэҕэ тахсан көрөн турбут дьон, бу Бойбоох Айыылартан анаммыт айылҕа оҕото буоларын, толору бэйэлэрэ уу харахтарынан көрөн итэҕэйдилэр. Чэлгиэн бу сыллар тухары, иэччэх курдук иннигэр, кэннигэр сылдьыбыт кып кыра бойбойбут кыысчаанын

саҥа дьэ билэн эрэрдии дьиктиргии көрөн турда…
Быралгы да, бу түөлбэ дьонноро бука бары Бойбооххо хайдах да махтаныахтарын булбатахтара, оннук киһи сүрэҕэр курдары киирэр тыл үтүөтүн, биирдэ этэр сырдык күүс тиийбэтэҕэ. Бары да дьон хара санаатыттан, ыарахан тыыныттан дьулайбыттара, бэркиһээбиттэрэ. Өскөтүн кыстыыр отторун уоттаабыттара буоллар, бу алааска саҥа сырдык иэйии кута ырыа буолан киирбитэ, уруккутун курдук түөрэҕэ түҥнэстэн, төттөрү түҥкэлийэрин билэллэрэ уонна Бойбооххо саҥата суох харахтарын уутун туора соттубуттара, онтон ордук күүстээх махтал күн сиригэр этиллибэт буоллаҕа. Иэгэйэр икки атахтаах итэҕэйиэ суоҕун курдук түгэнэ этэ, бу улуу добдурҕа саҕана, этиҥэ суох чаҕылҕан аргыстаах, ыаҕастаах ууннан ардах түһэрэ диэн. Күөллэрин үрдэ тоҥон тыртыйбыт мууһа төттөрү сулан, өрүсүһэн ардьаах, туу уктулар, бөлүөҕэ сылдьар мундуну баһар үлүксэнигэр түстүлэр. Чэлгиэннээх манна хонон, өрүү сытан көмөлөстүлэр, манныгы этэн эрдэхтэрэ,, куһаҕан да үчүгэйдээх,, диэн.
Ойуурга сылы кистиирин истэн тахсыбыттара, икки ат бааллан тураллар, аны иччилэрин көрдүү алааһы эргийдилэр. Биир кээһиилээх боскуйа түгэҕэр тоҥон токулла сыталларын буллулар. Сордоохтор өксүөннээх ардахха таҥастара муус кыаһаан буолаахтаабыт, саҥарар да кыахтара суох, собо курдук айахтара эрэ аппаҥныыр, бу муҥнаахтары Чэлгиэн көрөөт биллэ, кини үөлээннээхтэрэ. Иккиэн биир алаас оҕолоро Кэскил, Ньургун. Дьонноро тыыннааҕар кэлэ бара кыра саастарыгар көрсөн ааһаллара, иккиэн сэниэ ыаллар оҕолоро, дьоннорун туох эрэ хара,, дьай,, утуу субуу ылаттаан барбыта. Оҕолор тулаайах хаалбыттарын ,, Мин иитиэх оҕр гынаттыыбын ,,диэн Атыыһыт сүөһүлэри, сылгылары, баайдары–дуоллары көһөрөн ылбыта. Иһигэр босхо хамначчыттар көстүбүттэригэр күлүгэр имнэммитэ. Ол кэннэ бу барахсаттар үрүҥ харахтарын өрө көрбөтөхтөрө, дьарыллыы, таһыллыы, кырбаныы күннээҕи дьарык курдук буолбута. Туох эмэ кыайтарбатаҕына дьиэлээхтэр быры кинилэри кырбаан, таһыйан тыыннарын таһаараллара. Таҥна сылдьар таҥастарын көрөн Чэлгиэн салынна сыгынньах эттэригэр, соролоон бүппүт, уоттуйан онон манан хайыта барбыт торбос тириитэ сордоохтор, тобуктаан, өттүктэрэ көстө сылдьар хайыта барбыт өҥө дьүһүнэ биллибэт бэйбириэт ыстаан дуомнаахтар, этэрбэстэр түгэҕэ онон, манан көтүллэн түспүтүнэн сылгы кылын кытта сыгынньах атахтара быга сылдьар.
Балаҕаҥҥа киллэрэн сыгынньахтыы сытыаран дэлби ууллубут сылгы сыатынан Быралгы сууйда , сотто. Сылаас мунду миинин айахтарын атытан бэрт кыралаан хамыйаҕынан иһэрэ. Аны Чэлгиэннээҕи суохтаан Көкөттөөх кэллилэр

Күлүктүүн. Бу уолаттар арыый буолалларын кэтэһэ таарыйа хара тыаҕа хаамтардылар, үрэхтэрин сыыйдылар. Икки атахтаах улаханнык үктэммэтэх, үргүппэтэх буолан хара тыа булда элбэх эбит, хас да сиргэ кыыс этин лаабыстаатылар, тула өттүгэр чэҥкээйи оҕустулар, сыарҕа хаара түстэҕинэ тиэйэн ылар гына, аны арҕахтааҕы булан бултаатылар, уойар да буолар эбит, иһин сыата киһи илиитигэр, хаарга ууллан хаалар. Тыатааҕыны ырдан киирдилэр, үлүйбүт уолаттарга туһалыаҕа диэн. Уолаттары Чэлгиэн манна кыстааҥ,куттанымаҥ атынын мин бэйэм Атыыһыттыын быһаарсыам диэн уоскутан Быралгылаахха хааллартаата…
Өтөх дьоно Чэлгиэннээҕи кыралыын, улаханныын атааран, далбаатыы хааллылар. Быралгы Чэлгиэни кырдьык дьиҥнээх өбүгэ сыдьаана буоларын, өссө көрөн итэҕэйдэ, тыла-өһө олохтооҕун, өйө-санаата сырдыгын, дьону үчүгэй эрэ өрүттэрин көрөн сыаналыырын, уруккуну-хойуккуну ахтан хойох хостоспотун, төһөлөөх уһун сылга Атыыһыт атахтыы сатыырын, атын да дьоннор, көр ону биир тылынан үөҕэн-ыһааран барбатын көрөн бэркиһээтэ. Ити буоллаҕа киһи ис күүһүгэр эрэллээҕэ, бэйэ бэйэҕэ эйэлээх эрэ буолары эрэнэрэ…
Аҕыйах хонон баран Чэлгиэн нэһилиэгин кинээһин көрүстэ, бу өйдөөх-төйдөөх, уһун киэҥ санаалаах, ыпсарыылаах тыллаах, аныгы киһи быһыытынан үөрэхтээх, иннин-кэннин,ыларын–биэрэрин быһаарсар киһи.
Чэлгиэн туох наадаҕа кэлбитин ырылыччы быһааран биэрдэ. Кэскил, Ньургун саастара сиппитинэн, дьонноруттан хаалбыт өлбүгэ сирдэрин, сүөһүлэри, сылгылары төннөрөргө көрдөстө, Атыыһыттан арааран. Киргиэлэй кинээс бу маны барытын билэр, өйдүүр эбит, өссө Кэскил ырааҕынан, ханан эрэ аймаҕа үһү. Суруксутун ыҥыран түөрт буолан Атыыһыкка айаннаатылар, хата киһилэрэ баар эбит, бастаан Чэлгиэни көрөн сырайа кубарыс гына түстэ, онтон туох наадаҕа кэлбиттэрин истэн олох,, сүөһү, сылгы,, кутуругун да биэрбэппин диэн тиэрэ түһэн кэбистэ. Суруксут урут төһө сылгыны, сүөһүнү, тугу-тугу ылбыта сурулла сылдьар дэбиэриннэһи көрдөрдө.,, Миэхэ итиччэ дьон буолуохтарыгар дылы, босхо аһаан таҥнан олордулар, аны мин бөлөнөхпөр бөлөнүйэн баран, очоҕосторо соноон,, бөө,, диэн бэйэлээх бэйэм баайбын, түөкүттэр курдук талаан-халаан бараллара итэҕэс эбит дуу,,
Бүтэһигэр киһилэрэ иирбит курдук, силэ бырдаҥхалыы- бырдаҥхалыы кэбилэннэ, кыраталаан да барда. Бойбоох утары көрөн туран,, Эн наһаа дьыбардаахха тыыныма, халлааны хантайан туран хаахтаама, бэбээрбитиҥ бэйэҕэр кэлээрэй, кыраабытыҥ кылыыгын кыаратаарай, уотунан оонньоомо, отунан–маһынан оонньоо,,
Атыыһыт Бойбоох сырайын, хараҕын көрөөт,, мах,, бэрдэрдэ, суруксут куду аспыт кумааҕытыгар

илии баттаан эрэлитэн кэбистэ…
Аны бу сылгылары, сүөһүлэри хайдах дьыл таһаараллар, чэ баҕар сылгы буоллун, эппиккэ дылы халдьаайы хаһыыта билиэҕэ. Сүөһү баар, кыстыыр ото, хотоно. Бойбооҕунаан эмиэ Туора үрэххэ бардылар. Уолаттар барахсаттар аҕыйах хонукка аһаан-таҥнан атын дьон буолбуттар. Оҕо саастарыттан үлэҕэ сыстаҕас буоланнар, сатаабаттара диэн суох. Сүөһүлэрин, сылгыларын төттөрү ылалларын истэн сырайдыын, харахтыын сырдаатылар. Хата муучу буолбут санааларын Быралгы бэрт кэбэҕэстик быһаарда, быйыл наар ыанньыгы эрэ хаалларыахха, субайдары идэһэлээн, ордугун Чэлгиэҥҥэ биэрэн ыытарга быһаардылар. Кэскил, Ньургун барыстылар, аараттан сылгыһыт уолаттары ыллылар. Атыыһыт бэйэтэ олох чугаһаабата, Бойбооҕу көрө-көрө ырааҕынан сылдьар. Дьэ улаханнык кутун–сүрүн баттаппыт, бэрткэ–бэрт түбэстэҕэ…
Отучча ынах сүөһүнү, түөрт атыыр үөрүн ыллылар, сылгы сүнньэ көнө буолан аартыктарын буллулар да бастаан иһэр аттаах киһини батыһан, сиэлэн сэксэйэ турдулар, сүөһүлээхтэр икки хонугунан тиийдилэр. Саҥа сиргэ тиийбит сүөһүлэри, сылгылары алҕаан Көкөт аал уотун кытта, дойду сирин аһатта.
Өр өтөр буолбата, аны кыстык хаардара бэрт наҕыллык ыксаабакка тэллэҥнээн бэллэҥнээн тэлээрэн отун, маһын бүрүйэн, сир үрдүн маҥан суорҕанынан бүрүйдэ. Чэлгиэн быйыл хайа да дьыллааҕар элбэх эти, арыыны, түүлээҕи тиэнэн бараары тэриннилэр. Биирдиилээн ыалы таһынан үс улахан алаас этин, арыытын. Аны эт туттара кэлбит муҥнааҕы аккаастыан тыла тахсыбат. Чэлгиэн көнөтүн, дьон эппитин сыыска буорга түһэрбэтин иһин киниэхэ эрэнэн биэрэ сатыыллар. Урукку уолаттарын таһынан Алааппыйа кыра уолун Саргыны Улахан Эбэттэн.
Туора Үрэхтэн Кэскил, Ньургун буоллулар.
Саргын үөрүүнэн сөбүлэстэ Бойбооҕу кытта бииргэ сылдьаары. Кини оҕо санаатыгар айан диэн тугун улаханнык баардыылаабакка, хоҥоруутугар соччо хоҥноро барбата. Ким тугу төһөнү биэрбитин барытын Бойбоох бэлиэтэнэр.
Кулгааҕын уһунунан иһиттэҕинэ аны,, дьаамнар,, аһыллыбыттар үһү дии дии истибит көрбүт дьон кэпсээн үллэҥнэтэллэр. Төһөтө кырдьыга сымыйата биллибэт. Чэлгиэн таһаҕаһын үксүн куоракка хаалларан ааһар баҕалаах, дьон ычыах–бычыах арыытын, этин онно да атастаһан кыра- кыратык ону маны ылыахха сөп. Билигин куоракка барыта баар. Бээ бу кылгас күннэргэ куоракка да тиийэр чыычаах олоҥхото. Биир симиэбийэҕэ киирбиттэрэ бар түү бытыктаах, үскэл дьон сандалыны барытын киэптии үллэн олороллор эбит. Кытаанах сырай харах, субу сиэх аһыах курдук көрөллөр– истэллэр, модьу харыларын ууран киирбит дьону тымныытык көрүтэлииллэр. Остуол ортотугар сүрдээх

улахан кынчаал батары сааллан турар. Аҕыйах саха баара муннукка–ханныкка бүгэн үссэнэ сатыы олороллор.,, Бу туох дьонуй?,, Чэлгиэн биир сахаттан ыйытта,, Ханна эрэ хаатырҕаҕа баран дуу, кэлэн дуу иһэр оруспуойдар үһү,,
— Хайдах көҥүл сылдьалларый?—
—Икки хаһаах баара таһаараа дьиэҕэ таҕыстылар, онно хоноллор быһыылаах–
— Ити дьон киирбит дьонтон таптыылларын халаан аһыыллар, ити биир эрэйдээх былдьаһан сордоммутун, буҕарҕана курдук илдьи тэпсэн кэбистилэр,— биир түүрүллэ сытар киһини ыйан көрдөрдө. Аны Бойбооҕу көрөөт үөрэн ырдьаҥнаһа түстүлэр. Тугу эрэ ыйа ыйа кэпсэтэллэр. Биир бэдик даадаҥнаах кэлэн Бойбооҕу кууһан ылла. Ырдьаҥныы– ырдьаҥныы ахтатын харбыы сатаата. Чэлгиэн кууһан турар илиититтэн ылаат ыраах киэр илгэр кэбиспитэ олорор дьонун үрдүнэн адаарыйда. Маатыра, куутара бөҕө оргуйа түстэ да бары сүгүллэн турдулар. Илиилэригэр кынчаал кылбаҥнаата. Ким да өйдөөн дьүүллээн көрбөккө хааллылар, биирдэ көртөрө, биэс киһи буор муостаҕа илиилэрэ атахтара адаарыйа сытара. Аны ,,эбиитин эмэһэҕэ тэп,, диэбиттии били кырбанан токулла сыппыт, ойон тураат саҥа үнүөхтүү сатыы сылдьар,, бэһиэччиктэри,, тэбиэлээн күллүргэттэ. Хааһахтаах үтэтин,малын хомунна, кини үтэтин былдьаан дэлбэрийэ олорбуттар эбит. Чэлгиэн уолаттара таһыттан хойутаан киирэн туох буолтун өйдөөбөккө эргим-ургум көрдүлэ. Туох быһылаан буолтун кырбаммыт киһиттэн истэн баран, өһөх хааннара өрүкүйдэ, хадаар хааннара хамсаата, Харачаас, Көкөт, Күлүк атын да уолаттар киэһээ аһыырдаах киһи киирэн биэрбэт ыччаттара, бырдьа бытык ороспуойдары муннук диэкки түҥкэлиттилэр. Аҥардастыы аах–маах сахалары атаҕастаан, баттаан аһыы сылдьыахпыт диэн акаары хара санааларыгар баһыйтаран, киһи килбиэнээҕэр, дьон дьорҕоотторугар киирэн биэрбиттэрин кэлин өйдөөн кириҥнэһэ олордулар, чахчы улаханнык салыннылар, туох алдьархайыгар киирэн биэртэрин бэйэлэрэ да өйдөөбөккө олордулар. Баччааҥҥа дылы аҥардастыы айаатаан, айан аартыгар ордооттообуттара хааллаҕа, мантан киэһэ киирэ тахса илиилээх, атахтаах тэбэн, охсон ааһар дьоно буоллулар. Олох ураа муостара тостон, муус чэҥнээх муннукка муннуларын анньан олордулар. Аны ыкса киэһэ Айанньыт диэн ааттанар, үйэтин үгүс айаҥҥа анаабыт кырдьаҕас дьоно кэллилэр. Айанньыт Чэлгиэни билэн күллэ, үөрдэ, олох ыраах икки атахтаах санаата да тиийбэт сиригэр таһаҕас ыла баран иһэллэр эбит…
— Хайа бу ,, Бэһиэччиктэри,, тоҕо муннукка симтигит, ити обургулары туох былас муостаах, туйахтарын туурда, муостарын тоһутта–
Били инники кырбаммыт киһи өрүсүһэ өрүсүһэ кэпсээн бурҕаҥнатта. Айанньыт дьэ ис

иһиттэн иэйэн күлэн саһыгыратта…
— Элбэхтэригэр эрэнэн, ити түөкүттэр, уу оломун билбэккэ эрэ, иэгэйэр атахтаах иннин быһа хаампат,, Холоруктарыгар,, киирэн биэрээхтээбиттэр. Сэнээбиккиттэн сэттэҕин ылыаҥ диэн ити буоллаҕа–
Айанньыт ити дьону халаан аһыыр адьынаттаах илэчиискэлэри олох аһыммата. Хата Чэлгиэни хайгыы санаата, дьонун сэргэтин, саха буоларын түһэн биэрбэт диэн…
Аны,, ороспуой бэһиэччиктэри,, тыа сиригэр мэнээк көҥүл босхо ыыталаан, олоро тыа ыалын халаан, талаан ааһаллар, тыыннарын да быһаллар. Онтон куттанан, дьаарханан, дьонноох сир таһыгар олохсуйа сатыыр буоллулар. Сарсыарда тыҥ хатыыта туран үллэҥнэһэ сылдьар дьон, алдьархайы көрөн соһуйуу бөҕөтүн соһуйдулар,, бэһиэччиктэр,, били Бойбооҕу убахтыы сатаабыт чиччиктэрэ, хабырҕатын хайа соппуттара өлөн чиккэйэ сытара. Уордаах атастара, ыар тыыннара атаҕастанары тулуйбакка, атастарын дьууктаабыттара, бэйэлэрэ билэллэринэн кыыллыы дьүүл таһаарбыттара. Хайдах гыныахтарай, өлбүт өлбүтүгэр, дьиэлээх киһини бэйэҥ харай диэн айанньыттар илин, арҕаа түһэ турдулар, хоту, соҕуруу бардылар. Чэлгиэн уһун айан суолун тухары арааһы саныы истэ, ити үөрэх бөҕөлөөх, мас көнө дьон кэлэн олохтоохтору үчүгэй өрүккэ үөрэтэллэрэ эмиэ да үчүгэйгэ дылы уонна ньүдьү балай халыыр өлөрөр эрэ адьынаттаах дьон кэлэллэрэ, олохтоох дьону үүрэллэрэ,үтүрүйэллэрэ хайдах эрэ киһи ойүгэр баппат быһыы. Билигин көмүстээх Тайҕа араас дьонунан туолан турар. Тайҕа быыһа киһи уҥуоҕунан даркыламмыта ыраатта. Көмүс туһа диэн харахтанаары, төһөлөөх элбэх киһи үйэ саас тухары хара тыа быыһыгар хааллылар…

46

Чэлгиэн Улахан Эбэлэри, Туора үрэхтэри туохха наадыйалларын барытын эттэригэр, арыыларыгар, биирдиилээн дьону киэнин кытта атастаһан, уолаттары төттөрү ыыталаата, бэйэлэрэ салгыы көмүстээх Тайҕаҕа айаннаатылар. Эмиэ күнү күннүктээн, халлаан сулуһун, ыйдаҥалаах түүннэри кытта аргыстаһан уһун киэҥ айаҥҥа туруннулар. Ардыгар дьүкээбил дьиримнээн, араас өҥнөөх кустугунан айанньыттары аргыс гынан аартыктарын сырдатар.
Айаҥҥа араас да түгэннэр элбэхтэрэ, киһи үөйбэтэх, ахтыбытах да быһылааннара буолан ылаттыыллара, киэһэрэн хаалан биир сиргэ хонорго күһэлиннилэр, сыарҕа халыйан ылаҕын чөҥөчөххө тоҕо тардан кэбиһэн. Хата улахан өтөх чугас буолан онно туораатылар, сэнэх балаҕаннаах, үргүлдьү хотонноох, багдайан хараҥаҕа сүрдээх түннүгэ үөлэһэ аҥайан киһи эрэ дьулайыах курдук, хаһааҥҥы эрэ хардаҕастар хаалбыттарынан көмүлүөгү күөдьүттүлэр. Араас таҥастарынан түннүктэри бүөлээтилэр. Алдьаммыт сыарҕаны балаҕаҥҥа соһон киллэрдилэр. Кэҥэс улахан балаҕан,

өссө икки хаппахчылаах, салҕааһын хотонноро да кэҥэс, тутууларын, хабыыларын көрдөххө сэниэлээх дьон олоро сылдыбыттарын курдук. Бойбоох хайдах эрэ дьиэс-куос туттар, тугу эрэ кэтиир маныыр, саҥарбат. Харачаас бэлэм ылаҕы киллэрэн, уокка сылыта-сылыта өр гыммата, барытын дьып дьап оҥоро охсон үүйэн хайаан таһырдьа соһон таһаардылар. Чэлгиэн көрөн олорон уолаттарын сылыктыыр, бары даҕаны иҥин–араас айдарыылаах эр бэртэрэ. Харачаас туома маһынан киһини эрэ хаамтарбат уус. Көкөт устар ууну сомоҕолуур уус тыллаах, сахалыы саҥа талбыта барыта баар. Күлүк кырдьык да күлүк курдук киһи, аттыгар кэпсэтэ туран эргиллибитиҥ, киһиҥ суола сойбут буолар, кэлэрэ–барара биллибэт, кус быһый, хаарты хараҕын баҕас бэйэтэ таптыырынан хаамтарар, дьэ ол баҕас бэйэтин мааһа, биэскэтэ. Ылгын чахчы ыллаан, туойан баран кэлээр диэбит киһилэрэ, кини обургу олоҥхолоон бардаҕына кыыс дьахтары ойуулаатаҕына кычыкаланан ылаҕын, ити бэйэлээҕи кууһа сыппыт киһи диэн, айыы бухатыырын айан тутан таһаардаҕына, бэйэҕин быыппастар былчыҥнаах, күүстээх көрүҥнээх курдук көрүнэҕин ,аллараа дойдуну аад сирин астаҕына, кутаа уот сыралҕаныгар үтэһэҕэ үөлүллүбүт мунду курдук кыйбаҥалыы түһэҕин, этиҥ сииниҥ кутааҕа умайан эрэр курдук муунньаҥнаан ылаҕын. Ыйдаҥалаах ырай дойдутун этэн тыынан бардаҕына, туох кэлээхтиэй, ол дойду сырдык түбүгэ суох олоҕор ымсыыран хараҕыҥ ууланан ылар. Оннук иччилээх этиилээх, айар тыла аттарыылаах.
Бойбооҕо баар суох дурдата-хаххата, айыылартан анаммыт араҥаччыта, хараҕар субу баардыы көстөр, кып кыра кыыс оҕото киһи күлүөх бойбойон турара, ол көстөр дьүһүнүнэн Тугутчаана аата,, Бойбоох,, буола кубулуйбута. Чэлгиэн Бойбоох айылҕаттан анаммыт туох ис кистэлэҥнээҕин билбэт, кини ону билэр да кыаҕа суох, туох эрэ айылҕалыын атын киһи билбэт ситимнээҕин сэрэйэр эрэ. Билигин даҕаны тоҕо эрэ бу хоно киирбит сирдэрин тэһииркээбит курдук көрөр истэр.
Сүтүк эмиэ биир айылҕаттан атын көрүүлээх, истиилээх киһи. Байанайдыын игирэлэр курдуктар, уҥуохтара үрдүгэ,модьулара-таҕалара, атыыр оҕуһу таҥнары туппут курдук уолаттар. Тас хахтара көрдөххө хадаах, дохсун курдугун иһин, олох сытыары сымнаҕас, мас хайдыбытын курдук көнө дьоннор…
Тулууптарын киллэрэн көмүлүөк таһыгар тэлгэтэн кэккэлэһэ сыттылар, саҕынньахтарынан саптынан. Аттарын кыбыыга өртөөн кэбиспиттэрэ, кур от түгэҕин, элбэх сыл оттоммотох сэтиниэҕи хаһа хааллылар, кыратык нуктуу туһээт салгыы айаннаары сыттылар…
Арай Чэлгиэн уутун быыһыгар көрдөҕүнэ Бойбоох көмүлүөк сырдыгар кимниин эрэ кэпсэтэ турар, соһуйан уута көтөн хаалла, тугу

кэпсэтэллэрин истэ сатаата да кыайан истибэтэ. Сотору ол кыыс турбут сиригэр сүтэн хаалла. Бойбоох тыаһа суох сыбдыйан кэлэн сытта…
Кыратык нуктуу түһээт, бары сүгүллэн турдулар. Халлаан билигин да хараҥа, кыратык быһах биитинии кылбайбыт. Уоттарын күөдьүтэн, солуурчахха чэй өрүннүлэр, аһыы олордохторуна Бойбоохторо…
— Бөөлүүн дьиэлээх кыыс,, буор кута киирэн,, ытаан соҥоон таҕыста.—
Уолаттар аһыы олорон харахтарын муҥунан көрө түстүлэр. Саҥата суох Бойбоох айаҕын кэтээтилэр.
— Сайын үүт уурар умуһахха уҥуоҕун кырамтата баарын,,Ийэ буорбар туттаран барыҥ,, диэн муҥатыйан муҥнанна–
Халлаан суһуктуйарын кытта, кыайар уолаттар өр гыныахтара дуо, тоҥ буору анал илдьэ сылдьар төбөлөөх баҕыырдарынан тоҕута сынньан хаһан тибийдилэр. Бу анал баҕыырдары, тоҥмот үрэхтэр кылдьыыларын, кыдьымахтары ыраастыырга тутталлара. Батыйаҕа майгынната оҕустараллара халыҥ гына, баҕыырдаталлара. Тутталларыгар төһө уһунунан көрөн мас уктана охсоллоро. Ким да ыйыппата, туох кыһалҕата кыһарыйан суорума суолламмытын. Түүн арай Чэлгиэн түүлүгэр кэриэхтэн кэрэ кыыс оҕо киирэ сырытта.
— Мин эмиэ эһиги курдук бу орто дойдуга оҕо буолар оҥоһуулаах түспүтүм. Ийэ, аҕа истиҥ тапталын билэн улааппытым, сырдык санаа ырабын, ыар тыыннаах, иҥсэ өлүү кээстэрбит хара дьайдара, кыыллыы кэбилээн быһан ааһыахтара диэн санаа да суоҕа–
Кыыһа кэпсии туран хараҕын уута таммалаат, күдэриккэ сүтэн хаалла…
Сарсыарда эппитин курдук, уҥуоҕун кырамтатын үүт умуһаҕыттан хомуйан, таҥаска суулаан буору буллардылар, үс суон долгучуоҕу ытаһалаан, уурдулар буорун үрдүгэр.
Эрдэ бүтэн айаннарын салҕаатылар, суолларын сабан сыа хаар аадьуо тэллэҥнээн барда…
Чэлгиэн куруук тохтоон ааһар дьоно мантан чугас, аара хонон баран тиийэллэр.
Сарсыарда бараары турдахтарына, Бойбоох уолаттары,, айанныы туруҥ, ыалга күүтээриҥ биһиги биир сиргэ бара сылдьыахпыт, тиийиэхпит,,
Чэлгиэнниин кураанах сыарҕаҕа олорон туора тахсар суолунан элээрдэ турдулар, Бойбоох аатырар сүүрүгүн Сындыыс уолун илдьэ сылдьар, таһаҕас тиэйбэт кураанах чэпчэки сыарҕалаан. Онтуката ахчайа ачхайа сиэллэҕинэ сыарҕа көтөн иһэр курдук, онно манна охсуллан ааһар. Күнүс биир улахан алааска киирдилэр, элбэх ыал буруота унааран көһүннэ.
Тойон сэргэтигэр аттара,, хорус,, гына түстэ. Бойбоох бөрө саҕынньаҕын устан дьиэҕэ киирбитин, Чэлгиэн эмиэ батыһан киирдэ.
Дьиэлээхтэр хаһан да көрбөтөх дьонноро киирбиттэрин көрөн, дьиктиргии санаатылар. Хаһан да айан дьоно туораан сылдьааччылара суох этэ. Бойбоох супту хааман тиийэн көмүлүөк таһыгар туран, уоттаах сытыы хараҕынан дьиэлээхтэри барыларын

батарыта көрөттөөн ылла. Дьүккүйэр диэн хос ааттаммыт бу балаҕан муҥур тойоно, бастаан үгэргээн, даххаһыйа көрсүөх курдук туттубута, киирбит кыыс хараҕын көрөөт, өйө-санаата оройунан көтөргө дылы гынна, сүрэҕэ толугуруу мөҕүстэ, иннин-кэннин билбэт буола түстэ…
—Мин эһиэхэ ыалдьыт– хоноһо буолбатахпын, ыар ыалдьыт буолаары ыыспаҕытын өҥөйдүм, сэрэппэккэ сиэтэ диэйэххитий, иин курдук иҥнэрэ, аан курдук алдьата, үөлэскитин өҥөйдүм. Дьүккүйэр кимнээҕи тиийэн сырдык тыыннарын быспын, кими киһиттэн эрэ атыннык кэбилээн, үүт уҥкучаҕар үҥкүрүппүккүн, бэйэҕин суор, тураах собулҕата оҥоруом, хаамыы аайы хааҥҥын уулуом, чөмчөкөҥ уҥуоҕуҥ чиэрбэ үөнэ ыһыаҕа, хараххын хара суор тоҥсуйуо, ойҕоһуҥ уҥуохтара ойуур тухары күөх муохха кубулуйуо, сотоҥ уҥуохтарын күөрт ыт көмүллүөҕэ, мин эттим, эн иһиттиҥ–
Баттаҕыттан үс сүүмэҕи эрийэн ылан, умайа турар уокка бырахта, онтуката хараҥа буруо буолан дьиэ иһин илии эргийдэ.
Дьиэлээхтэр айахтарын атан хааллалар, Бойбоохтоох тахсан, сыарҕаҕа олоро түһээт аартык диэкки аттарын эрийэ тартылар. Сылгы барахсан махчайа махчайа кутуруга субулла турда…
Дьүккүйэр сүр түргэнник сиэмэҕинэн аатырбыт Арбаҕастаах кырдьаҕаһы ыҥыттаран аҕалла…
— Дьэ кырдьаҕас өйдөөбөтөх өттүбүттэн өҥөйдүлэр, аргыардаах тылынан дьааһыйан аастылар, ириэнэх суолларын ирдээн,илбиһи нэн ирбинньиктээн, хомуһунан хооруйан, тылларын тылбыйан, саҥаларын сарбыйан ылбаккын ээ–
Ойуун уот иннигэр аргынньахтаан олорон, дүҥүрүн кыра кыралаан охсон көрө көрө тугу эрэ иһиллиир курдук эргим ургум көрдө…
—Мин санаам тиийбэт үрдүк өһүөлээхтэр, ыраах ыырдаахтар, үөлэскин өҥөйбүттэр, холумтаҥҥын үрэйбиттэр. Кинилэри кытта күөнтэһэн күнтэн көтүөхпүн, күлбүн таптайыахтарын баҕарбаппын–
— Ол эн кыайбат туох үлүгэр дьонноруй дуу, туохтарый дуу?—
— Ээ мэнээх этээхтиигин, кыргыс кыыллаах Холорук киирэн ааспыт, аргыһа ааттаах, суоллаах аата Айыы киһитигэр ааттаммат, күн киһитигэр көҥүллэммэт, Аар айылҕабыт анаан түһэрбит, Айыылартан аттарыылаах, үөһээ дойду баар суох маанылара сылдьыһар эбит, кэбис арах арах, атын сиринэн аартыктанныннар, мин эһигини көрбөтөҕүм, ахтыбатаҕым буоллун–
Кырдьаҕас сүр түргэнник хомунан, таһырдьа дьөгдьөрүйдэ.
Дьүккүйэр хаана сиинэ өһөн түстэ, силлибэт сириттэн ылларбытын сэрэйдэ. Бу иҥсэ өлүү, харам санаа онно манна тэбэн тиэрпититтэн кэмсинэн да хайыай, оҕолорун, дьоннорун аһыммыт хараҕынан көрдө. Иҥсэтигэр барыларын дьылҕаларын түҥнэри ууран түөрэхтэрин ыстаҕа.

47

Чэлгиэн Бойбоохтон хаһан даҕаны, ону гын, маны гын диэн хаахайдаспат, тугу да гынарын туоһуласпат этэ. Бойбооҕу

кыра сааһыттан,, оҕотунуу,, таптаабыта, ис сүрэҕиттэн кыһаллан көрөрө, истэрэ, истиҥник сыһыаннаһара, кыра сылдьан хаамыытын кыайан сиппэтэҕинэ, санныгар олордон баран сүүрэрэ, оччоҕо Бойбоох икки илиитин көтөн иһэр курдук саратара, күлэн чачаарара, Бойбоох кини олоҕор сырдык санаа ырата, ыраас таптал ыллыга буолан киирбитин бигэтик эрэнэрэ, дьылҕатыгар махтанара…
Билигин даҕаны айаннаан иһэннэр, тоҕо Дьүккүйэргэ сылдьыбыттарын, туох сыаллаах соруктаах киирэн тахсыбыттарын туоһуласпата, кэпсээтэҕинэ бэйэтэ кэпсиэҕэ…
— Ити кыыс,, ийэ кута,, ытаан муҥнаммыта, оҕо гынан күн сирин көрдөрбүтүн, иҥсэ кээстэрбит хара санаалаах, быстах дьылҕалаан балаҕайга былдьаппытын, кэрэ бэйэтин кыылыы сэймэктээн сүтэрбиттэрин. Ийэлээх, Аҕатын эрдэ ииннээбиттэр. Сылгыларын сыһыыттан сиэппиттэр, хороҕор муостааҕын хонууттан хомуйбуттар, бэйэтин икки тайҕа түөкүттэрин манньалаан, киһи айаҕар да кыайан батаран кэпсиир кыаҕыттан таһааран, кыылыы кэбилээн, үүт умуһаҕар түһэрбиттэр,, Кимнээх буолан кимим кэлэн иэстэһиэй, киһилии Ийэ буорбар кистиэҕэй, салгын куппун,, үөр,, гынан ытаппакка, сырдык ыллыкка салайыаҕай…
Ити ньүдьү балай быһыытын хайаан да хааннаах айах Дьүккүйэртэн, уон оччоннон иэстэһиэҕим, ити кыыс оҕо барахсан, хас тохтубут хаанын таммаҕын аайы, тыыннааҕыттан тонуоҕум, ситимиттэн сарбыйыаҕым–
Чэлгиэн туох санаалаах мунаара иһэрин курдары сэрэйэн, бэйэтэ хайдах баарынан быһаарда…
Чэлгиэн туох да диэбэтэ, үөһэ эрэ тыынан ылла, оҕолору, дьахталлары аһына санаата, биир хара ,,дьай,, хара быһыытыгар, толук буолан тононоохтуур буоллахтара, ыарахан дьылҕалаах ыаллары аһынна…
Чэлгиэннээх хонуктарыгар түһэр ыалларыгар тиийдилэр, уолаттара былыр үйэҕэ кэлэн, барыларын бары дьаһайан аттарын сойутан, кырыатаан далга ыыталаабыттар. Чэлгиэнээҕи көрсө дьиэлээх тойон бэйэтэ таҕыста. Бойбоох атын сыбыдахтаан, таныытын ыраастаан, бөрө саҕынньаҕын сиһигэр саба бырахта, дьиэлээҕи батыһан иһирдьэ киирдилэр. Айдарыылаах абаҕалара кэлэн олорор эбит…
— Ыар тииҥилэхтээх дьон иһэрэ ыраахтан иһиллэр буоллаҕа–
Күлэн маҥан бытыга сэпсэйдэ. Бары Бойбооҕу сонургуу, дьиктиргии көрдүлэр. Хаһан эрэ эргэ таба тыһа этэрбэстээх, үргүлдьү кэтиллэр сукуйдаах, кыра кыысчаан оннугар, иирэ талах курдук көбүс көнө уҥуохтаах, ыйаастыгастыҥы соҕус киэҥ харахтаах, томтоҕор түөстээх, такымыгар тиийэр субуллар суһуохтаах, сыллаа, уураа диэбиттии боллойбут уостаах, кыыс оҕо кылааннааҕа тэрбэччи көрөн тураахтыыр. Дойдулаах дьон кыыстара ситэн-хотон киһи киэнэ кэрэтэ, мааныта буолбутун көрөн сөҕө санаатылар. Хайа да саха Далбар Хотуна

кини курдук киэргэллээх, кэрэ дьикти нарын оҥоһуулаах үрүҥ, кыһыл көмүс симэҕэ суоҕа буолуо, хара толбонурар кырымахтаах киис сэлиэнчиктээх, саарбаннан сиэдэрэйдик аттаран тигиллибит сыалыйалаах, ыас хара таба тыһа курумулаах. Дьиҥ чахчы Хотун Хаан көрүҥнэммит. Харачаастарын эмиэ кыра сааһыттан билэр буоланнар үөрэ–көтө кэпсэттилэр. Өссө аҕа ууһун түөлбэтин баар суох Айыыһыттаах аҕастарын кытта, кутун-сүрүн холбооннор, оҕо төрөтөн олороллорун истэннэр, сөрү диэн сөхтүлэр, Дьылҕа Хааннара ыйан сирдээн биэрдэҕэ, төлкөлөрүгэр түөрэх кээһэн, Чэлгиэн курдук киһи кэрэмэһин көрсөр ыйаахтарын ыйдаҕа…
Уолаттартан ханна хоммуттарын, Чэлгиэннээх ханна халыйбыттарын эрдэ истибит буолан, туох быһыы майгы буолтун сэрэйэн олороллоро. Бөрүкүтэ суох кырыыстаах аньыыга ырааҕынан да буоллар, аймахтара дьахтар, оҕолору, бэйэлэри сохсо кылыытыгар киирэн биэртэрин, аһына да, мунчаара да санаатылар. Абаҕалара Бойбооҕу көрөн баран, эппитин энчирэппэт, ытырбытын ыыппат, толкуйдаабытын төлөрүппэт улуу дьаалы буоларын, үһүс хараҕынан үтүрүйэн көрдө…
Манна хонон, өрөөн сынньанардыы сананнылар, билигин мантан тиийэр сирдэрэ соччо ырааҕа суох, туох да моһол моһуоктаабатаҕына аҕыйах хонугунан эргийэр сирдэрэ. Хата өрөөбүт уоскун өһүлэн, ылыстыбыт сыҥааххын ыпсаран, өһүллүбүт өйгүн тупсаран,, олоҥхолоо,, диэн Ылгыны олус диэн олуйдулар, кэпсээ диэн кэҕийдилэр…
Ылгын сөп да, сөтөгөй да диэбэккэ, дьон тылын быһа гынымаары кыратык этэ түһүөм диэн сөбүлэстэ…
Дьэ олоҥхо диэни истээт да манна,, Тайҕаҕа,, киһи сүөһү суох сирэ дии санаабыттара, киһи бөҕө кутуланна ээ, таба муоһа дьиэ таһыгар адаарыҥнас буолла…
Балаҕан иһигэр тыынар да салгын суох курдук буолла, аны кыра балаҕантан олоҥхоһут киирэрин күүтэн олордулар, арай көрдөхтөхтөрүнэ эдэр уолаттар киирэн кэллилэр. Улуу ,, олоҥхоһут,, аарыма кырдьаҕас, айыы тыла айдарыылаах, хойуу тумарык тыыннаах буолуо дии санаабыттара, саҥа туран эрэр оҕо киһи, уот иннигэр талах олоппоско олоннуу олорбутун көрөн, силии санаатылар, сорох бара сатаан саҥа аллайан күлэн күһүгүрэттэ…
Дьэ доҕоор сэнээбиттэрэ сэтэлээхтик саҥартаата,
Уус тылынан уһаартаата. өҥүргэһинэн көрө көрө, өтөн кэҕэлии өтүөхтээтэ. Бу саҥарар саҥата саталааҕын, туойар тойуга тобуллаҕаһын, кэпсиирэ кэрэтин, ойуулуура олуһун…
Хара маҥнайгыттан хайдах эрэ халы мааргы туттубуттар, үргүбүттүү өрө таҥнары көрүөлээтилэр. Икки атахтаах этэр да буолар эбит. Хантан эрэ хааһахтан хостоон эрэрдии, ситимнээх тыллара хотоҕостуу субуллар. Оҕо диэтэххэ олус даҕаны иэйии тылын иҥэриммит, айыы тыла аһыллыбыт эбит. Орто

Дойдутун отун-маһын, үгүс үтүө үрэхтэрин, балкыырдаах Байҕалларын, улуу үөстээх Өрүстэрин, ирбэт хаардаах Хайаларын, сиккиэр тыала сипсийэн ыллыыр Хатыҥ чараҥнарын, одуу гынан ойуулабыта, оһуор ойуу түһэрбитэ. Айыы куттаах бухатыырын орулуос кустуу былыты быыһынан көтүппүтэ. Саха Далбар Хотунун сир симэҕинии ситэрбитэ, сибэккиннэн хаамтарбыта. Ардай аһыылаахтары антах аспыта, дэгиэ тыҥырахтаахтары тиэритэ көппүтэ…
Олоҥхону олус диэн астымммыттара, оҕо диэн омнуолуу санаабыттара уурайбыта, өссө этэ түстэр диэн истэр кулгаах иһийбитэ, көрөр харах күүркэйбитэ.
Чахчы даҕаны ,,Холорук,,холоонноохторо, айанын аргыстара диэх курдук, атын сиртэн аналлаахтара, күн сириттэн көҕүллээхтэрэ…
Бастаан сэнии көрбүт оҕочоосторуттан, тото үөрбүттэрэ, алыс диэн астыммыттара…
Нөҥүө күнүгэр Чэлгиэннээх барыларын бары өрө тардына сырыттахтарына, дьиэҕэ ыҥыран ыллылар. Киирбитэ дьиэлээхтэр бары бааллар эбит, абаҕаларын кытта уонна биир билбэт сааһыра барбыт эмээхсин, бары хайдах эрэ санааҕа баттатан олорордуу кирик-хорук тутталлар. Саҥата суох син балачча олордулар…
— Чэлгиэн эйигин баҕар ытык тылбытын ылынаарай дуу диэммит ыҥырдыбыт. Бу мин кыра балтым, эһиги сылдьан ааспыт Дьүккүйэргит ойоҕо, икки турбут уоллаах, кыыс оҕолоох, хас да сиэннээх. Биһиги ол балаҕайга былдьаппыт муҥнаахтары истэн, Тайҕа хаан үктэллээх түөкүттэригэр түһэрэ санаабыппыт, иҥэн-хаһан биһиги киһибит киибэҕэһэ киирэн, иһин үөнэ кыйбаҥнаан, итинник хараҥа,, дьайы,, оҥорбута буулуо диэн санаа да суоҕа. Кыыһы дьоно суох буолтарын кэннэ атах балай барбыт диэн сурах тарҕаммыта. Кыыллыы кэбилээн үүт умуһаҕар кистээбиттэрин хантан билиэхпитий. Оҕолорбутун эрэ тыытыма, ол хараҥа санаалаах оҥорбутугар эппиэттээтин. Айыы таҥара иннигэр бэйэтэ тиийэн туруоҕа, таҥара дьүүлүгэр. Ити кыыс Тугутчаана эн этэргин ылынаарай диэн көрдөһөбүт. Биһиги эттэхпитинэ быһымахтык быһыыланыа, олох даҕаны унаарар буруоларын барытын таҥнары дапсыйыа,—
— Этэрин этээхтээтигит да, бу сыллар-хонуктар тухары биир ыллыгынан ыйдаҥардан, айан аартыгынан аргыстаһан кэллибит, ол тухары кини баҕа санаатын, айыы куттаах айылҕатын, күөмчүлээн, хаарчахтаан кэлбэтим, кини көҥүл чыычаах оҕото. Атын сиртэн айылҕалаах, туора сиртэн тоһуурдаах, эһиги бэйэҕит этэн, тыынан көрүөххүтүн–
Аан аһылла түстэ да Бойбоохторо барыларын уоттаах хараҕынан батарыта көрбүтүнэн киирэн кэллэ…
— Эһиги туох өйтөн санааттан Чэлгиэни үүйэ–хаайа тутаҕыт. Ити оҕону кыыллыы сэймэктээбиттэрэ, иэстэбилэ суох хаалыа дии санаабыккыт дуо? Бу кэлэн олордоххутуна үс сохсо эһиннэ, буруйдаахтары аньыылаах

дууһаларын ытаппытынан ылан бардылар. Кэлин да кэтэһиэм, манаһыам, сыыһа үктээн биэрдэххитинэ, күлгүтүн таптайыам, күөнэххитин тимирдиэм–
Эргиллэ түстэ да тахсан барда.
Чэлгиэн кэнниттэн батыста, дьиэлээхтэр үөһэ тыыннылар.

48

Дьиэлээхтэр ити Бойбоох ыарахан этиитин кыайан ырыҥалаан өйдүү охсубатахтара, арай абаҕалара эрэ айылҕалаах буолан ыйдаҥардан ылбыта…
— Хотуой оҕонньоруҥ төрүт сиригэр төннүбүт уонна кини икки охсор илиилэрэ, тэбэр атахтара,, тук,, диэтэ да ытырыык ыт курдук куомуннаахтара, Тугутчаана эппитэ этириэс, ытырбытын ыйыһыннаҕа, эһиги даҕаны биир эмэ түгэҥҥэ мэник-тэник санааҕытыгар сыыһа үктээн биэрдигит да тыҥкырай төлүтэ ыстанан, сырдык тыыҥҥытын күдэҥҥэ көтүтэлиэ.—
— Оччоҕо хайдах буолабыт, үйэлэр тухары дьик–дьах тутта сылдьарбытыгар, олохпут олох да буолбат ини–
Балта хайдах да гыныан булбакка ытамньыйан ылла, хараҕар оҕолоро- сиэннэрэ көһүннүлэр,көмүс чыычаахтара, саҥа күн сирин көрөн чыып–чаап диэбиттэрин, өлөр өлүү аһыллыбыт айаҕа, аһыммакка үрүҥ тыыннарын, сылаас куттарын ыйыстыах муҥа буоллаҕа, эригэр Дьүккүйэргэ аба–сата уота умайда, бэйэтэ оҥорбут хараҥа дьайыытыгар, аад да айаҕар түстүн, кинини аһыйан ытыы–соҥуу сылдьар биллибэт.
— Хайдах гыныаххыный, уолаттаргын ыытаҥҥын ол кыыс олорбут балаҕанын отуннар, сылыйбытын кэннэ оҕолоргун, сиэттэргин илдьэ баран хонон–өрөөн көрдөһүҥ.баайтын ынаҕы сиэтэн илдьэн, онно хаанна таһааран, сирин–уотун аһатыҥ, кыыс барахсан уҥуоҕар бэлэхтэ– туһахта ууруҥ.,, Туһах,, диэн салама курлук, аһаҕас туос тордуйалары тиһиҥ ситимҥэ, кыыс сытар сиригэр, аарыма тииккэ бэлэҕи–туһаҕы ыйаарыҥ уонна эриҥ оҥорбут хараҥа аньыытын, кэлэр кэнчээригэр, үүнэр үнүгэскэр тиэрдибэттии көрдөс, ааттас ыал ийэтэ бэйэҕинэн. Ылынар да, ылыммат да буоллаҕына көстөн ааһыа. Ылымматаҕына ол туһа туһунан, көһөргө тиийэҕит–
Дьүккүйэри икки хос моонньохторун кытта, улахан аһыыта, харах уутун тохпокко, буордарын буллардылар, кими да буруйдаан, ыыс бурут тылынан үөҕүү, кырыыс гымматылар, оҥорбут аньыыларыгыр хара санаалаах тыыннара көттөҕө, туох барыта иэстэбиллээх, ирдэбиллээх. Аҕыйах хонугунан быр курдук оттуллубут балаҕаҥҥа тиийдилэр. Иһирдьэ киллэрэн баайтаһыннарын түҥнэрдилэр, кыралар барахсаттар оҥой–соҥой көрөннөр тугу өйдүөхтэрэй, дьоро киэһэ курдук санаан мас үтэһэ оҥостон, сүөһү быарыттан уокка сырайан дьонноруттан дьарыллар түбүккэ түстүлэр…
Эмээхсин төһө да билигин тоҥхойо кырыйдар, былыргы кыыс кэрэ сэбэрэтин ыһыкта илик. Эдэригэр элбэх даҕаны уол оҕо хараҕа хатанар этэ, дэлэҕэ даҕаны дьон сэргэ таптаан Арылы Кустук диэн ааттыахтара

дуо. Халлаан хараҥарда диэбэккэ суон мас төрдүгэр, өлүүлээн сүөһү иһиттэн, этиттэн уурдулар, аҕалбыт ситимнэрин тиити тулатын, күн тахсарын хоту эрийдилэр.
Арылы Кустук кыыс уоҥуоҕар тобуктаан олорон, икки илиитинэн кыыс маһыттан тайанна…
— Оҕом эрэ буолларгын мин көрдөһөр тылларбын тэһииркээбэккэ иһит, эн иннигэр оҕолордуун бэйэлиин хара мэҥ саҕа аньыыбыт харабыт суох. Мин даҕаны кыыс оҕо төрөөммүн кырдалга кылбайа көтөрүм, истиҥ иэйиилээх, ыраас тапталы күүтэрим, ол мин ыра санаабын айбыт аҕам ыспыта, иитиэхтээбит ийэм үрэйбитэ. Сүөһү курдук сөһүргэстэтэн, хараҕым уутунан сууннаран, үүрүллэн барбытым, Дьүккүйэр баайга от хаата сүөһүгэ, сиик буолар сылгыга атастаспыттара. Сорум дуу, дьылҕам дуу оннук түстээтэҕэ.
Буруйдааҕы бэйэтин таҥара иннигэр ыар дьүүлгэ туруортар. Иннинэн буолан мин элэ-была тылбын истибэт этэ.онон оҕолорум сырдык дууһаларын былдьатыма, көмүстэрбин күн сириттэн сүтэримэ. Ааттаһыыбын алы гын…
Көрдөһүүбэр күн сардаҥатыныы күлүм аллай–
Арылы Кустук көрдөһө олорон хараҕын уута таммалаата, бу уһун сылларга эрэйдээх, кыһалҕалаах олоҕун санаан. Бу мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр тугу туһанна, айылҕа анаабыт кэрэ дьүһүнүнэн Арылы Кустук ааттанан.
Түүн түһээтэҕинэ былыр оҕо сылдьан оонньообут кырдалыгар турар эбит.,, Арылы,, диэн сиккиэр дуу, киһи дуу ыҥырбытыгар, эргиллэ түспүтэ, ып ыраас, мап маҥан таҥастаах кыыс оҕо кэлэн күлэ турар эбит,, —Хайа эдьиий билбэтиҥ дуо? Саргыбын дии, мин эйиэхэ, оҕолоргор да туох да хом санаам суох. Билэбин эн бу олоххор, баай Хотуна аатыраҥҥын да биир хамыйаҕы бас билбэккин, эн саҥа таһааран утарыы,, чыып,, да диир кыаҕыҥ суох. Айылҕаттан айыллыбыт кэрэ дьүһүнүҥ эйигин эрэйгэ–кыһалҕаҕа эрэ тэптэ. Оҕолорум эрэ туһа диэн олороохтуугун. Миигин кыыллааҕар сидьиҥник кэбилээн кыл тыыммын быспыттарыгар, элбэх да сыл сир–халлаан икки ардыгар үөр буолан ытааммын, кыһыннары–сайыннары кэлбиккэ, барбыкка көмүс уҥуохпун көтөхтөрөөрү муҥу–сору да көрө сырыттым, хата мин сырдык куппун көтөҕөр, ыраас ыллыкпын ыйар, айылҕаттан айдарыылаах, өбүгэттэн өйөнүүлээх, кыыс оҕо кылааннааҕа, кырамтам да буоллар киһилии дьаһаттаран, ийэ буорбун иҥэринним, салгын кутум ырай ыраас ыллыктанан, көмүс дорҕоон кутуллар, үүт үрүмэтэ үрэхтээх, кыынньа турар кымыстаах сиргэ баарбын. Күн сирин көрдөрбүт дьонум барахсаттар, самаан сайын Айыыһытым аттанан, төлкөм түөрэх түспүтүн, соргу дьоло салалыннын диэн, Саргы диэн салайбыттара.
Эн эриҥ Дьүккүйэр, икки хос моонньоҕунаан, хас хараҥа аньыыларын, бэскигэ ыйаатылар, тиэрбэскэ тистилэр.
Дьылҕа Тойон дьүүлүнэн,

аллараа дойдуга атаардылар…
Эдьиий эн Дьоло Соргута тохтубут дойдутугар олохсуйумаҥ, кэнэҕэһин да кэрбии туруоҕа, бу биһиги төрүт түөлбэбитин уйа гынан олохсуйуҥ. Манна Харысхал хаххалаах, Көмүскэл күрүөлээх, ити айылҕаттан айдарыылаан, үөһэттэн үүннээн, тэһииннээн үрүҥ Айыы кустугун түһэрбитэ.
Аны сайын кэлэн Үрүҥ Тунах ыһыаҕын ыстаххытана, мин түһэн тэҥҥэ үөрүөм– көтүһүөм–
Арылы Кустук наһаа чэпчээн, сүгэ сылдьыбыт ыар баттык сүгэһэртэн төлөрүйэн уһуктубута. Кыыс уҥуоҕар тахсан барҕа махтал эппиттэрэ, аны сайын көһөн кэлэрдии санаммыттара…
Чэлгиэннээх,, Тайҕаҕа,, уһаабатылар, ылсан, бэрсэн төттөрү дойдулаатылар, аны истэллэрэ да түргэнэ бэрт, кинилэр ханна хонуктуур сирдэригэр киһи бөҕө тоҕуоруйар буолла. Ылгыны аны Ырыа диэн уһатан биэрдилэр,, Ырыа Ылгын,, буолла. Эмиэ да сөп ээ, киһи айанньыт дьон ыарахан кыһалҕаларын өйдүүр, тымныы дьыбары кытта хатыһан, силлиэлээх, буурҕаҕа эриллэн, халыҥ хаары хайытан, адаар хайалары,үгүс тоҥмот тарыҥнаах үрэхтэри, бу манна барытыгар хатыллыбыт, удьурхайдыы уһаарыллыбыт,дьон дьорҕоотторо, этэр тыл илбиһинэн, санаа күүһэ иччилэнэн, аартыктарын аһаллара, айаннарын салгыыллара. Олоҥхону ыра санаа оҥостон, көмүскэллээх курдуктара.
Чэлгиэннээх түһэн ааһар сирдэрэ былдьаһык буолбута, хата кинилэргэ айан эрэйэ чэпчээбитэ, олоҥхону истэ охсоору, баар дьон бары саба түһэн көмөлөһө сатыыллара. Бу олоҥхо эбит, киһи өйүн санаатын сырдыга, төһө да айантан өлө сылайан кэлбит киһи, этэр тыл эриэкэһин, аптаах тыл эйээрэрин иһиттэ да, бэйэтэ олоҥхону кытта тэҥҥэ сылдьыһара,сылайбыта ааһара, санаата күүһүрэрэ. Үгүс айанньыттар Чэлгиэннээҕи кытта аргыстаһа сатыыллара. Өбүгэ барахсан тылын–өһүн күүһэ күдэҕэ ,, олоҥхо,, уус уран тылыгар, иччилээх илбиһигэр сыттаҕа. Сороҕор улахан буркуннар, тоҥмот тарыҥнар уулара үллэн хастыы да хонукка хаайара, оччоҕо,, Олоҥхо,, күнү дьылы кылгатара, өйү санааны сынньатара. Айан күнүн дьылын Бойбоох сылыктыыра.сарсыарда, киэһэ кини айаҕын кэтэһэллэрэ.
Куоракка кэлэн эбии кыһыл көмүскэ мал сал ыла сылдьан, билэр дьонноруттан соччо бэрикитэ суох сонуну иһиттилэр. Мантан төннүөхтээх дьону биир илэчиискэ атахтаан, угунньалара тахсыар дылы хаартыга сүүйтэрэн барбыттар. Оо кэтэһэн олорор дьонноро төһө эрэ хомойдулар. Алааппыйа кыра уола Саргын барсаары гыммытын, мантан төннүҥ диэн дьаһайбыта. Төһө эрэ дьоно сэргэтэ хомойдулар, кэлэйдилэр. Манна кыһыл көмүс биэс төгүл ыарахан сыанаҕа турар, Тайҕатааҕар. Чэлгиэн өссө иһиттэҕинэ Тайҕа аатырар хаартыһыттара кэлэннэр, көмүһүнэн киэптээннэр, хаардыы хаампыттар,сииктии сиэлбиттэр.

Дьэ уола хааннар, анал дьарык оҥостон хотуннан, соҕурууннан суолланаллар. Салайааччылара Көмүс Тарбах, бу киһи сыгынньах илиитинэн туппат, салыҥнаах балык курдук, кини обургу билсиитэ, көрсүүтэ киэҥэ– куоҥа, киэҥ ыырдаах киһи, үгүс үптээх, хаһыытыыр харчылаах. Хаһан эрэ Чэлгиэнниин суол тоҕойугар, айан аартыгар көрсөн ааспыттаах, өйдүүрэ дуу, суоҕа дуу биллибэт…
Чэлгиэннээх киирэн кэлбиттэригэр, көрөөт да сырайа кубарыс гына түстэ. Өйдүүр эбит дии санаата Чэлгиэн…
— Оксиэ ааттаах суоллаах Холорук илэ бэйэтинэн, дьэ үллэр үптээхтэр, хамсаабат хармааннаахтар күөн көрсөр күннэрэ буолбут–
Аҕала сатаан күлэн ырдьайда,,Холорук,, сураҕын–садьыгын истибит дьон, бэйэтэ маннык киһи эбит дуу диэн сылыктыы, билгэлии көрдүлэр. Аны бары харахтара Бойбоохтон халтарыйда, туох мааны, сиэдэрэй ылла да кыыс, дьахтар таҥныбат таҥастаах, уран тарбахтаах уус киһи кутан оҥорбут, кыһыл көмүс симэхтээх, эчи көнөкөтө, кэрэтэ олоҥхоҕо ойууланар кэрэ куо курдук…
Дьэ кырдьык даҕаны харчылаах дьон диэх курдук, кыра киһи киирэн быстыбат үлүгэрэ. Үс остуол толору түөртүү киһилээх, ойоҕостон көрөөччү, куустааччы, таайааччы да элбэх. Ыла биэрэ үптээхтэр үллэҥнэтии. Күлүк кыраҕы хараҕынан ким хайдах оонньуурун кэрийэн көрө сырытта. Биир остуол баана үллэн таҕыста, бааннаах киһи күлэ–күлэ,, хайа ойоҕостон ким таайарый,көҥүллүүьүн харчы хаалбат, сыта суох,, уонна күлэн күһүгүрэттэ. Имигэс тарбахтарынан хаартытын ырытан тырылатта. Күүстээх сыана буолбата, кыахтара кыра быһыылаах, ойоҕоһуттан да биир оннук, сыана мөлтөх. Күлүк хаатытын сэрэбэйдээн баран, чиэрбэ дьахтарынан,, Быһа баан,, диэбитигэр бааннаах киһи үөһүн таттара түстэ. Атын икки остуол оонньооччулара туран кэллилэр, бары туох тахсарын кэтээн турдулар, олордулар.
Бааннаах хаартытын тиэрэ тутта, сэрэнэн–сэрэнэн суонньугун тардыбыта, чиэрбэ дьахтара дьэлтэс гына түстэ. Бука бары өрө уһуутуу түстүоэр. Күлүк бааны эһэн ылла.
— Мин бу харчыны бааҥҥа уурабын таайаҕыт дуо?—
Күлүк эппитигэр аҕыйах киһи буолунна, харчы ымсыылаах. Көмүс тарбахтар киирбэтилэр, көрөн турдулар, бу Күлүк идэмэрдээх оонньоччутун истибитэ, Күлү хаартытытын ырытан сырылатта. Кыра–кыралаан сыаналаатылар, сорох куустаста, Көмүс Тарбах биир киһитэ тулуйбата быһыылаах, син балаччаны куустаста. Күлүк хаартытын таһааран сыыбырҕатта. Хаартыта игирэлии тахсан истэ, кҕрөөччүлэр да, оонньооччулар да чахчы салыннылар, үс бааҥҥа биир да киһи ылбата. Оонньуон баҕалаах уурайда. Чэлгиэннээх хомунан тахсан бардылар. Нөҥүө күнүгэр эбии сыарҕалаах аттары атыылаһан, Бойбоох ким тугу үлэспитин

ордук атыылаһан дойдулаатылар. Этэҥҥэ тиийэн үлэспит дьоҥҥо сыарҕалаах аттарын таһаҕастары биэрдилэр. Оо хомойон, хоргутан ытыы олорбут дьоҥҥо, хайдах да кыайан этиллибэт үөрүү үлүгэрэ буолла.
Чэлгиэн дьиэтигэр киирбитигэр,, Аҕаа,, диэбитинэн Сиккиэр сүүрэн кэлэн атаҕын кууһа түстэ, оҕотун көтөҕөн ылла, ахтылҕаннаах ымыыта Ньургуһуна хараҕа ууланан турарын холбуу кууһан ылла. Сыттыын да кэрэ дьоннор буоллаҕа.

Содержание

• 49

49

Хайа да дьыллааҕар саастара быйыл эрдэлээтэ. Ыам ыйыгар аны этиҥ этэн лүҥсүйдэ, айылҕаларын күнүн, дьылын хаамыытын ааҕан көрөр кырдьаҕастар тус туһунан сайыҥҥы күннэрин анаардылар, сорох уулаах дьылы түүйдэ, сорох уот курааны сатыылатта. Үргэл сулус кытары ахтылынна, Чолбон да куоппата. Эр дьон онно эрэ наадыйбаттар, куһу-хааһы сырсартан ордубаттар. Отуу уотун тула олорон, уот суоһугар хойуу үүттээх чэйи иһэ–иһэ ким төһө куһу суһарбыта, үөрүнэн андыны үргэҥнэппитэ, хас хааһы халбыйбыта, барыта туустаан- туманнаан, эбэн–сабан көргө күлүүгэ кубулуйан кэпсэнэрэ, хайдах эрэ истэргэ кэрэтэ, кэпсииргэ күндүтэ…
Дьыбардаах халлааҥҥа тары сиэбит ыт курдук титирии олордоххуна, чөккөөкү кэлэн,, сарк,, гына түһээт устан ньолбойдоҕуна, тоҥмутуҥ ааһан тиритэн киирэн бараҕын. Булт саха киһитин кута–сүрэ, өбүгэ саҕаттан айылҕалыын алтыһан, күн тахсыытын көрсүһэн, көтөр-сүүрэр саҥатыгар уйдаран сибэккилээх сыһыыга уйдаран көтүүтэ, бу туохха да тэҥнэммэт, хайдах да этиллибэт кэрэ көстүү хатыламмат түгэнэ этэ…
Чэлгиэн саас үлэтэ өссө элбиллэн, утуйан ылар да кэмнэрэ аччыыр, хас да сиргэ сылгы төрүүр хааччахтарын кэрийэр, сылгыһыттарын кытта бииргэ сылдьан тэҥҥэ кэлэр барар. Инньэ гынан хаар куһун улаханнык эккирэтиһэн ылар күнэ-дьыла суох. Сааскы төрүөҕү манаһыы, ону киллэрии-таһаарыы, дьиэтигэр барарыгар биир эмэ түүн кустуур, айанныы сылдьан үөмэн ытан өлөрбүтүн хомуйан дьонугар илдьэр. Сиккиэр куһу көрдөҕүнэ, кус саҥатын үтүктэн, маатырҕааһын бөҕө буолар. Ньургуһун күлэн мичилийэр, кинилэр эмиэ эбиллээри сылдьаллар. Чэлгиэн бу дьолун-соргутун уһун да сылларга күүппүтэ, билигин кини бөҕөх, өйүүр, өйдөһөр киһилээх, охтор түгэнигэр өйүүр, сууллар кэмигэр сиэтиһэн ситимин ситэрэр, олоҕун тупсарар.
Андыга кыралаан олорсор, быйыл да ол идэтинэн Көкөттөөххө тиийдэ, эрдэ болдьоспут буолан,, Тойон тумуһаҕар,, баалларын билэр.
Бу кырдьык да күн туллар улахан Эбэтигэр, бэрдьигэс, ньиирээйи аҥардаах үөскэ дьылы үтэн киирбит, кыыкыр кумах аҥардаах улуу остуоруйалаах тумуһах. Тумуһах ортотугар, оһон эрэр өтөх оннулаах, киһи олорон ааспыт бэлиэтэ, улахан модьу маһы баллырдаан оҥоһуллубут сэргэ соҕотохсуйан турар, уһун сылларга күн уота кубарыччы сиэн, хайыта хаппыт…
Былыр, хайа да үйэтэ биллибэт,, Кырбый,, диэн киһи кылааннааҕы, өргөс уһуктааҕа, дуолан дохсуна олорон ааспыта үһү. Бу киһи туох сыдьааннара, кэнчээри дуу, кии дуу буолан хаалтара биллибэт, арай ол,, Кырбый,, кылгас үйэтигэр кэпсээҥҥэ киирэн, үгүс киэҥ үһүйээҥҥэ үлүннэрэн хаалларбыттара үһү. Былыр киэҥ сыһыыга киирэн чардыргыы-чардыргыы

сүүрдэҕинэ,, кырбый,, халыйан иһэрин курдук буолара үһү…
Чэлгиэн уолаттарын булт саатынан уонна саа сэбинэн куруук толору хааччыйа сылдьар үгэстээх. Сылгыттарга, булчуттарга хара тыаны харахтанар дьоҥҥо, араас киһи үөйбэтэх, ахтыбатах түгэннэрэ баар буолааччылар.
Анды араастаан айанныыр үгэстээх, сорох дьыл тыа күөллэринэн ааһан, дьон ыппахтыы түһээччилэр, ардыгар уулаах сири батыһан өрүһүнэн аастаҕына кураанах ууну манаан килэччи көрөөччү элбиир. Киһи хараҕа кыайан ылбат сириттэн, силлиэ тыаһын курдук куугунуу-кугунуу, сылгы сааҕыныы бытарыйан түһэллэрэ, тыыммакка да дурда иһигэр кирийэн хаптайа сытаҕын, сотору чаҥыргыы–чаҥыргыы үрдүгүнэн хаста да эргийээт, уугу түһэр тыастара барылыыр, түспүт омуннарыгар ууга умсан тахсаллар, бастаан төбөлөрө эрэ ууттан быган чолоҥнуур, сотору өрө дыгдайан утаппыттыы тумсуларын ууга ууган ылаллар, өрө хантайа-хантайа ыймахтыыллар. Охсуһуулаах үөр буоллаҕына өр буолбакка атыырдар туһунан үөдүһэн охсуһан ууну ыһыахтыыллар. Тыһылар биир чөмөх буола түһэллэр, дьэ ол кэмҥэ сааһыттар күннээн ылаллар. Тыһыларын ытыалаан хаалаллар, атыырдар тыһылара көппөтөҕүнэ көтө-көтө төттөрү түһэллэрэ.онно дьэ үчүгэй сааһыттар туппахтаан хаалаллара. Омуннаах өттө өрүкүнэйэн, ууга тимирэ сылдьар андылары ытыалаан, маһы салаан хаалаллара…
Чэлгиэн кэлбитигэр уолаттара үөрэ көрүстүлэр,, андыны көрө иликпит, умсаах хата син балачча киирдэ,, диэн үөрсэллэр. Көкөт тобуктаан туран Эһэкээнин алҕыыр…
— Аал уотум иччитэ
Тойон Эһэбит,
Хахай саҕынньах
Хатан Тэмиэрийэ.
Арыылаах алаадьыннан
Айах тутан тураммын
Алҕаатаҕым буоллун.
Күл–көмөр сыттыктаах
Уоттаах чох үллүктээх,
Көтөр кыым көтөллөөх
Көҕөччөр бытыктаах,
Аал Уотум иччитэ Эһэкээн
Бэттэх көрөн,, мичик,, аллай.
Халлаан кырсынан халыйар
,,Анды,,диэн хара көтөргүттэн,
Биһиэхэ,, дук,, гынан
Өлүүбүтүн кээстэр.
Ол быыһыгар Көкөт Байанайтан эмиэ көрдөһөн ылар.
Барылы тутул Баай Байанай
Халыҥ хаар ханыылаах,
Үүнэр от үктэллээх
Буур таба миҥэлээх,
Үөрүнньэҥ майгылаах
Үчүгэй хараххынан,
Бэттэх диэкки хайыһан
Мичик аллай биһиэхэ.
Бэрсэ түһүҥ кыралаан
Дурдабытын тумнарыма.
Чэлгиэннээх Көкөт ханна да сырыттын, сирин, дойдутун алгыы аһата сылдьар майгылааҕын бэрткэ билэр буоланнар онон, манан одоҥ, додоҥ истэллэр. Куруук туох эрэ быстан ойдой Чэлгиэни кыратык да олорор турар, кэм биэрээччилэрэ суох. Бу да сырыыга туох эрэ тэһэ кэйбитинии, Бойбоох иһэрин ыраахтан көрөн сүрэҕин ыттарда, кини билэр Бойбоох мээнэҕэ кэлбэтэҕин. Санаабытын курдук Бойбоох илдьиккэ кэлбит. Кунньалгы диэн быстар дьадаҥы киһи көмүскэл көрдөһө кэлбит. Хайыай төннөрүгэр

тиийдэ.
— Мин барар сирим баранан, ыы муннукка ыктаран, эһиэхэ көмө көрдөһө кэллим, баар суох оһоҕоһум төрдүн, кыра кыыспын муннубут бүөтүн Куоҕас ойуун күүһүнэн, одьулуун ойох оҥостоору туттаран ылан, буолумматаҕын иһин, ампаарга хаайтара сытар. Туох эрэ көмөлөөх буолаайаллар диэн кэллим–
Куоҕас ойуун кэб– дьэбэр түктэри быһыылааҕын, Чэлгиэн кулгааҕын уһугунан истэн турар. Ол гынан баран баардыылаабат этэ, улаханнык. Куоҕас ойуун дьикти кэмэлдьилээх киһи. Олорор эбэтин куоҕастыы хахаараат, уҥуор маҥаар умсара. Кыһынын ый баһыгар, атаҕар чардаат аллаттарара, онно хахаара–хахаара умсаахтаан ылара,, Эппин, хааммын чэбдигирдэр, илбис иҥэрэрбэр,, диирэ эбитэ үһү…
Чэлгиэн, Бойбоохтуун Куоҕас ойуун олоҕор айаннаатылар. Тэйиччи сир да хайыахтарай, киһи көрдөһүүтүн. Алааска киирэн истэхтэринэ, иннилэрин-кэннилэрин көрдөрбөт гына ала холорук түстэ, ону кытта куоҕас хахаарар, күлүүтэ иһиллэн ааста…
Чэлгиэннээҕи эрийиэх курдук эрэйдээтэ,..
Чэлгиэннээх иһиттэхтэринэ өссө улахан Холорук маһы, оту сыгынахтары түөрэн, тыаһаан ууһаан эрийэ турбут холоругу, бэйэтигэр үлтү сөрөөн, халлаан диэкки көтүтэ турда. Ханна да биир сиккиэр тыал оонньообот хара чуумпута буолла.
Чэлгиэннээх дьиэҕэ киирбиттэрэ, сааһырбыт дьахтар олорор, Куоҕас ойуун бэйэтэ өҥүргэһинэн көрөн иҥиир ситиитин таттара сытар, айаҕыттан үрүҥ күүгэн тахса тахса хардырҕаата…
— Хара сордоох, бу буолар быабар, сырайым, хараҕым бүөлэнэн өбүгэ кыргыс кылааннааҕын Холоругу кытта бэрт былдьаһан быһыннахпын көр–
Ол сытан кыл тыына быһынна, ийэ кыыла көттө.
Бу Куоҕас ойуун син сөбүгэр аһыыр астаах, таҥнар таҥастаах, бэйэтин иннин көрүнэн сүөһүлэнэн, астанан байар суолга киирбит киһи этэ, хамначчыт бөҕөнү тутан. Арай биир айылҕаттан куһаҕан кэмэлдьилээҕэ, түктэри быһыылааҕа. Сөбүлүү көрбүт кыыһын, дьахтарын түҥнэри көтөн, таҕылын тарҕатара, санаатын көнньүөрдэрэ. Абыттан, хомуһунуттан куттанан кыргыттар, дьахталлар сытан биэрэллэрэ, эрдэрэ билэн да хайыахтарай, куттанан истэригэр эрэ буугунууллара. Аны Кунньалгы бу сиргэ хаалбаппын, ойуун оҕолоро сүгүн олордуохтара суоҕа диэн, көһөр аакка бардылар.
Чэлгиэннээх хайдах уу ньаҕай кыра оҕолоох дьону сир–халлаан икки ардыгар хаалларыахтарай. Бэйэлэрэ сатыылаан аттарыгар кыралары олордон хас да күн айаннаатылар, ат оҕустарын сыарҕатыгар, олбу араас хахырдарын тиэннилэр, үгүс элбэх маллара да суох. Чугастыы Алааппыйалаахха хааллардылар, Саргын Бойбооҕу көрөн соһуйуу бөҕөтүн соһуйда, үөрүүтүн кистии да барбата. Кунньалгылар бэйэлэрэ уончалар, улахан уолаттар турбут дьон, ыаллар оҕолоохтор.

Кыралара Сыгыйа Куоҕас ойох гына сатаабыт кыыһа…
Элбэх киһи алаастарыгар олохсуйа хаалара улахан баҕа этэ, үөрүүннэн ылыммыттара Кунньалгыны олордорго…
Чэлгиэннээх бартарын кэннэ сэмээр оҕолор эбээлэриттэн Сыкыйа Бойбоохтоох, Чэлгиэни ыйытта…
— Эбээ ити кимнээхтэрий? Кыыһа наһаа да мааны, уһун да уһун суһуохтаах, убайа дуу, наар күлэ сылдьар–
— Тоойуом ити эн биһикки өйбүт санаабыт тиийбэт үрдүк өһүөлээх дьоно, ыраас ыллыктаах, сырдык санаалаах барахсаттар. Биһиги дьолбутугар бу дойдуга түспүттэр–
Сыкыйа тугу да анааран өйдөөбөтө, арай үчүгэй дьоннор эбит диэн санаа эрэ үөскээтэ. Ойууҥҥа, удаҕаҥҥа майгыннара суох.
Биир күн Чэлгиэҥҥэ анаан, сахалар Ньукулай диэн ааттыыр,, бэһиэччиктэрэ,, кэлэ сырытта, хата киһиҥ уу сахалыы тыбыыран олорор эбит. Эмиэ сыылынай оҕолору үөрэтиэн баҕарар уонна уонна уруккуттан төрүт олохтоохтор олохторун дьаһахтарын үөрэтэр, кумааҕыга бэлиэтэнэр. Урут олорон, оҕолору үөрэтэн барбыт сыылынайы билэр, ол киһи Чэлгиэни көрүс , көмөлөһүөҕэ диэн сүбэлээбит, аны бэйэтэ сылдьыан, суолун ииһин да билбэт, дьон да атыҥырыы көрсөн кэпсэппэттэр үһү. Аны биир эмэ ойуун, удаҕан кыырарыгар сылдьыан, туох эмэ хомуһунун, көрдөрүөхтэрин, көрүөн баҕарар. Чэлгиэннээх, Бойбоох барыстылар.

Содержание

• 50
• 51

50

Хайалара эрэ нуучча Ньукулайга, аргыстаһан иһэр икки киһитэ, айылҕаттан атын айдарыылаахтарын, туора суоллаахтарын, кэпсээн аһарбыттаах этэ да, соччо итэҕэйэ санаабат. Саха сиригэр сыылкаҕа кэлбитэ уонтан тахса сыл буолла, биир сиргэ уһуннук олордубакка, сиртэн сиргэ көһөрөн иһэллэр, саатар хараҥа дьыаланы оҥорбут ороспуойдары, түөкүттэри барытын манна хоту утаараллара, олохтоох дьоҥҥо куһаҕан сабыдыаллааҕа, онон нуучча буолла да барыларын абааһы көрөллөрө. Аны тыа сиригэр, онно манна таҥара дьиэлэрэ тутуллан, онно аҕабыыттар ананан кэлбиттэрэ, бу дьиҥнээх таҥара үлэһиттэрэ буолбакка, дойдуларыттан хараҥа дьыаланы оҥорон, манастыыртан үүрүллэн кэлбит манаахтар этилэр, олор содур быһыыларынан, олохтоохтору бэйэлэриттэн эмиэ тэйитэллэрэ. Билигин Ньукулай биир санаалаах, дьонтон араас үһүйээннэри, ойууттаар, удаҕаттар туһунан уонна бэйэлэрэ кыыралларын көрүөн баҕарара. Дьон тылыттан иһиттэҕинэ бу айаннаһан иһэр кыыһын сүрдээн киэптээн кэпсииллэр. Көрдөҕүнэ саха биир кэрэ бэйэлээх сибэккитэ, киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук. Кини санаатын таайбыт курдук Бойбоох ымах гынна, кини сытыы уоттаах хараҕын көрөөт Ньукулай кута барыта көтөн таҕыста, сиһинэн тымныы сүүрээн сиһин устун сүүрдэ. Аны ойуур устун истэхтэринэ оттуун-мастыын барыта тыыннаах курдук хамсаан кэллэ, биир баай тиит хойуу лабаалаах мутугунан Ньукулайы саҕатыттан өрө көтөҕөн таһаарда. Ньукулай кутталыттан икки илиитинэн даллахтыы–даллахтыы хаһыытаата. Арай ким эрэ күлэрин кытта өйдөммүтэ, ыҥыырыгар олорон эрэн даллаахтыыр эбит, кыбыстан сырайа кытарда. Аны утары тыатааҕы бэлэһин аппытынан ойуолаан кэлэн кини үрдүгэр ыстанна, сарылаабытынан ыҥыырыттан ыстанан, сиргэ үҥкүрүс гына түстэ. Хараҕын аспыта туох да суох. Биир алааска аттаах дьон күн уотугар куйахтара күлүмнээбитинэн көтүтэн иһэллэрэ көһүннэ. Сырайдара, харахтара киһи үчүгэйи күүппэт дьүһүннээхтэр, биир киһи батыйаннан Ньукулай баһын быһа охсордуу саайбытыгар, куттанан,, ньыкыс,, гыммытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Аттаах дьон тумарык буолан сүттүлэр.
Дьэ били ,,оонньообутуҥ оҕус буолуо,, диэбиттии ойуун, удаҕан көрөр баҕата олох түгэҕиттэн сүттэ, маннык салгыы бардаҕына өйүнэн да хамсыыһы, кини санаатын таайбыттыы…
— Хайа ойуун, удаҕан көрөр баҕаҥ баар дуу?—
Бойбоох күлэн мүчүҥнээтэ, Чэлгиэн тугу да саҥарбата. ,, Оһуохайга,, сырыттылар, ол киһи көрүүтэ-истиитэ киэҥэ Ньукулайы улаханнык салытыннарда, сахаларга да баар эбит харса суох сырыылаах, сир-дойду көхсүн көҥүл кэрийэр, кимтэн да тутула суох, көҥүл боотурдар, ол иһин дэлэҕэ, бүтүн Сибиир тухары

тэнийиэхтэрэ дуо.
Чэлгиэннээҕи кытта сылдьан элбэх сири дойдуну көрдө иһиттэ, олоҥхону, оһуохайы дьиктиргээтэ,, Олоҥхо,, бу сахалар сүдү талааннарын, өбүгэттэн хаалбыт биир төрүт былыргы айымньы буоларын итэҕэйдэ, соҕуруу дойду театрдарыгар элбэх киһи оонньоон көрдөрөрүн, манна биир киһи, араас куолаһынан ылаан кэпсээн толороро диэн бу хайа да омукка үөдүйбэтэх көрүҥ.
Аны хас да сир ыһыахтарыгар сырытта, урут да сылдьар этэ, манна анал алгыс тыл күүһүн көрдө иһиттэ. Сахалар чахчы да айылҕаны кытта быһа ситимнээх, айылҕа оҕолоро буолалларын итэҕэйдэ. Ол гынан баран манна ньуучча итэҕэлэ күүс өттүнэн киирэн, кэлин өттүгэр бу айылҕа оҕолоругар охсуулаах буоларын сүрэҕинэн сэрэйэр, кини таҥара дьиэтин, араас дьону хам баттыыр итэҕэллэри итэҕэйбэт, ол иһин үүрүллэн, үтүрүллэн бу тоҥ муустаах сири буллаҕа. Кэнники кини бу кылгас да буоллар, дьикти кэрэ хатыламмат сайыннаах дойдуну ис сүрэҕиттэн сөбүлээтэ. Ньукулай сыылкатын күнэ-дьыла бүттэр да бу иккис төрөөбүт дойду оҥостубут сириттэн барыан баҕарбатаҕа, ол иһин кэргэнин оҕолору манна саха сиригэр ыҥырбыта. Олохсуйар сири көрдөөбүтэ, оҕолору үөрэтэргэ көҥүл ылбыта.
Дьонтон даҕаны истибитэ, бэйэтэ да көрбүтэ, бу Чэлгиэн олорор түөлбэтигэр олохсуйардыы санаммыта. Бу киэҥ көрүүлээх, инникитин ыйдаҥардар киһини улаханнык ытыктыы санаабыта. Элбэх сиргэ көһөрө сылдьан үүрэн, түрүйэн сири дойдуну кэриттилэр, ол тухары баай, дьадьаҥы диэни көрөн кэллэ, син ханна да буоларын курдук баай баттала ханна барыай. Арай бу Чэлгиэн дьонугар- сэргэтигэр атын сыһыаннаах. Киэҥ сиринэн тэлэһийэ сылдьар айанньыт. Ньукулай кинини кытта сылдьан айаннаһан киэҥ сирдэри көрүөн-истиэн баҕарбыта. Бойбоох диэкки куттаммыттыы көрбүтэ, бу кэрэ кыыс иһигэр, биллибэт айылҕа кистэлэҥ күүһэ саһа сытарын чахчы көрөн итэҕэйбитэ. Кэбис маннык айдарыылаах дьону үтэн-анньан көрдөҕүнэ, сиик буола симэрийэрин, тумарык буола көтөрүн өйдөөбүтэ. Алааппыйаҕа хонуктарыгар тиийбиттэрэ, Саргын Бойбооҕу көрөн, олордуон да, туруоруон да билбэккэ тула көтө сырытта. Сарсын сайылыкка тахсалларыгар кыра ыһыах курдук оҥороору сылдьаллар эбит. Ыалдьыттаан баралларыгар көрдөстүлэр. Чэлгиэн, Бойбоохтуун көрөн турбатылар, түүннэри түбүгүрдүлэр, үтэһэ үөлүүтүгэр, бутугас миинин буһарыыга. Бастаан,, бэһиэччиги,, атыҥырыы көрөн баран, киһилэрэ уу сахалыы кутарын-симэрин истэн сэргээтилэр уонна Чэлгиэн, Бойбоох куһаҕан таныктаах киһини аргыс гымматтарын билэллэрэ.
Уолаттар быйыл Эбэлэригэр көтөр арааһын бултаабыттар, чөккөөкүттэн хаас арааһыгар тиийэ, харыал анды кытары, собо

бөҕө үөлэн кэчигирэттилэр. Сарсыарда күн тахсыыта Бойбоох Эбэ хордоҕойугар киирдэ, ким да батыспата, бары көрөн олордулар, туох буоларын. Тобуктаан туран кытыйаттан, кымыһы хомуоһунан баһа баһа тула ыһыахтаата, саҥарара, туойара, алгыыра иһиллибэт…
Көрөн олорор дьон чахчы соһуйдулар, Күн уотун толбонугар күлүмүрдүү оонньообутунан Бойбоох тула Кыталыктар түһэн, кынаттарынан сиэтиһэн, дьикти кэрэтик лыҥкыныы туойан оһуохай тэбэн дьиэрэҥкэйдээн бардылар, Бойбоох эмиэ сиэтиһэн оһуохайдаан ойдо…
Ким да саҥарбат, мэктиэтигэр биир сиккиэр тыал оонньообот, күөрэгэй да күөрэйбэт, күөх дуолга чыычаах да ыллаабат. Арай алаас тухары кыталыктар үҥкүүлээн дьиэрэҥкэйдиир эрэ саҥалара иһиллэр. Ньукулай дьэ чахчы кута көтө сыста, бу туох дьикти дьонноох сирий, айылҕа көтөрө, сүүрэрэ, киһилиин, тыынар тыыннаахтыын биир ситимнээхтэрин көрөн итэҕэйдэ…
Кыталыктар сиэтиспитинэн биир-биир күннэрин диэкки көтөн таҕыстылар. Бойбоох сайыспыттыы батыһа көрөн хаалла, бу кини айылҕаттан анаммыт аҕастара, балыстара ыҥыраллан киирэн алаастарын алҕаан, айбыт айылҕаларын, бар дьоннорун арчылаан барбыттара…
Бу кэрэ көстүүттэн, сүрэхтэрэ өрүкүйэ үөрбүт түһүлгэ олохтоохторо, сайылыктарын ыһыаҕын салҕаан барбыттара. Чэлгиэннээх манна хонон өрөөн, таарыйа хаһан эрэ көһөрөн аҕалбыт Кунньалгыларын көрүстүлэр, киһилэрэ уҥуохтуун көммүт, дьүһүннүүн сырдаабыт. Чэлгиэннээх, Бойбооххо махтал бөҕөнү эттэ. Аны салгыы Быралгылаахха бардылар, ол дьоннор Чэлгиэннээх кэлэллэрин күүппэтэх буолан, тото үөрдүлэр. Аны кырдьар сааһыгар кылыыһыт буолбуттуу, Далбардаах Айыыһыта аһыллан, саҥа киһи кэлэр кэскилин күүтэр эбит. Чэлгиэннээх, Бойбоох дэлби үөрдүлэр, Быралгы бэйэтэ отуччалаах уолтан итэҕэһэ суох хамсана-имсэнэ сылдьара…
Анараа алаастар сайылык ыһыаҕын оҥорбуттарын истэн, Быралгылаах эмиэ оҥороору тэриннилэр. Элбэх киһи өр гыныахтара дуо, кытарах баайтаһыны түҥнэри көттүлэр, били хаһан эрэ Атыыһыт илиитэ, атаҕа буола сылдьыбыт уолаттар, манна кэлэн сүргэлэрэ көтөҕүллэн, кэлэн-баран элэстэнэ сылдьаллар эбит. Бойбооҕу батыһан кэлбит Саргын кутурук курдук буола сылдьар. Дьоннор сэрэйдэллэр да саҥарбаттар. Манна да кыайалларын мөҕүстүлэр,..
Саргын кинилэр алаастарыгар, кыталыктар түһэн Бойбооҕу кытта оһуохайдаан ааспыттарын кэпсээтэ. Далбардаах, Быралгы наһаа ымсыырдылар, кинилэр эмиэ үөһээ Дойду маанылаах көтөрдөрүнэн алгыстанан, арчыланан ылыахтарын баҕардылар. Сарсыарда бары Бойбоох илиитин-атаҕын кэтэстилэр. Бойбоох маҥан сылгы кылын сүүмэҕин икки илиитигэр тутан, дьиэ аннынааҕы уу баһар көрдүгэннэригэр киирдэ,

далаһаҕа туран тугу эрэ ботугураан баран эр-биир ууга ыыталаата. Сотору көрөн олордохторуна, ууга ыытыллыбыт кыллар, өрө хоройон таҕыстылар, аны кынаттанан, уһун моонньулара күөгэйэн икки мааны Куба буола уһуннулар. Хантан эрэ истиҥ да истиҥ хомус тыаһа дьүрүһүйдэ, Кубалар уу үрдүгэр дайа–дайа нарын-нарыннык хамсанан үҥкүүлээн бардылар, син балачча үҥкүүлээн баран көтөн таҕыстылар, саҥара-саҥара алаастарын, дьон олорор түөлбэтин үрдүнэн үстэ эргийдилэр. Тиити эрэ үрдүнэн эргийэн кэлэн Далбардаах үрдүгэр биир Кубата тугу эрэ ытыран иһэрин ыһыгынна. Далбардаах ылбыта наһаа дьикти, хаһан да ким да көрбөтөх сибэккитэ эбит, өссө хамсаттахха хобо тыаһыныы лыҥкыныыр. Бу оҕо кутун харысхала буоларын сэрэйдилэр.
Далбардаах хараҕын уута кэллэн, эдьиий киһи Бойбооҕу махтанан сыллаан ылла. Хата Ньукулай күннээтэ, икки күнү быһа Быралгыттан ханна-ханна сылдьыбытын, тугу көрбүтүн ыйыталаһан таҕыста. Бойбоохтон улаханнык салынна, бу маннык көстүүлэри киһи аймах туох диэн быһаарара буолла. Бойбооҕу ис дьиҥин ким да билбэт, удаҕан диэҕи хаһан да дүҥүрдэнэн, кыыран илгистэ турарын ким да билбэт, көрбөт даҕаны. Илэ хаама сылдьар икки атахтаахха көстүбэт күүһү, Айылҕаттан дуу, Айыылартан дуу иҥэриммит иччилэрэ дуу, иичээннэрэ дуу, биллибэт.
Аны өрт уотуттан уот туран, сири дойдуну, оту- маһы барытын салаан ааһаары куттаата, халлааҥҥа хара буруо буолан уһуурда, сүөһүлүүн, сылгылыын, дьон да ыксаан бардылар. Араас ойууттар сорунан көрөн баран, акаастаннылар, бэйэтэ туһунан иччилээх уот эбит диэн буолла. Нэһилиэк дьонноро ыксааннар Чэлгиэҥҥэ илдьит ыыттылар. Хайыахтарай барарга тиийдилэр…
Чэлгиэн, Бойбоох уот барбыт сирин сирийэн көрдүлэр, түҥ ойуур иһигэр сытар, чөҥөрө чүөмпэлээх, үрдүк өтөх саҕатыттан барбыт, бу мэнээк уот буолбатах, киһи да ыыппатах. Уот силлиэлээх холоругун көрдүлэр. Уот сирдьигинии– сирдьигинии сүүрэрин, өрө ыстана–ыстана ойорун, бопсо сатаабакка Көкөтүнэн кымыс ыһа–ыһа алҕатталар, Күөрэгэй хомус оонньоон дьүрүһүттэ. Хомус тыаһын иһиллиирдии чуумпуран хаалар. Оннук гынан бүтэһигэр сөҕүрүйдэр-сөҕүрүйэн утуйбут киһилии хаптайан хаалла.

51

— Хара сор да баар эбит, маннык буолар быабар куһаҕан битим тартаҕа–
Хара тыа ыллыгар, хаан билик буолбут киһи суолу туора сытан ынчыктаан ылла, санаатыгар кыах баарынан тыыннаах хаалар туһугар иннин диэкки үнүөхтээн көрдө. Ол да гынан дуоннаах сири өппөтө. Бу көмүстээх Тайҕаҕа, эдэр сааһын бараабыт Уһуктаах Ураанай этэ. Билэр дьоно кылгатан ,, Уһуктаах,, диэн сүрэхтииллэр. Тайҕаҕа мас кэрдиитигэр сылдьан иһэн, мантан ас таҥас тахсыа

суох диэн, өргөс сырыылаах, хадаар хааннаах, олохторун, өлөллөрүн утуйарга уурбут урдустары кытта куодарыспыта, уоран көмүһү сууйааччылары бултаһар буолбуттара, ол үксүлэрэ кытайдар буолаллара. Бу байар туһугар тугу да харыстаабат, быһахтаах өлөрөөрү да туран, күлэн ырбаҥныы -ырбаҥныы тоҥхолдьуйа турааччылар. Билбэт дьон манна киирэн биэрэллэрэ. Бу кими да харыстаабат, бэйэлэрин да омуга буоллун, хараҥа тыыннаах, халыҥ омуктар Тайҕа иһэ толору этилэр, кинилэр көмүһү уоран сууйаллара, күһүн сир тоҥуута дойдулуурга, хайаан да сорох дьоннорун көҕүрэтэн бараллара. Өлөрбүт дьоннорун харайбакка үрэххэ быраҕаллара. Куоска курдук сымсалара, саалара сэптэрэ толору буолара. Балары булт гынан бултаһарга, бэйэлэриттэн да киһи өлүүтэ тахсара. Аны хас да ыттаахтара, олор түүн киһини чугаһаппакка үрэн мэһэйдииллэрэ. Биир итэҕэстэрэ бараллара чугаһаатаҕына ыттарын идэһэ гыналлара, сэниэ–күүс киллэринэр быһыылара. Суолга ыраах-ыраах субуһан иһэр буоллахтарына, үрэх эниэтигэр, эбэтэр хайа кыараҕас хапчааныгар тоһуйаллара…
Уһуктаах кырдьык да, аатын курдук өргөс уһуктааҕа, кылаан чыпчаала этэ. Бииргэ сылдьар орохтоохторо, тумус туттан, илин сылдьар, күөн туттар киһилэрэ. Уһуктаах киһиттэн эрэ ураты биир дьарыктааҕа, чаачардыы иэҕэн ох саа оҥосторо, онтукайын тимир төбөлөөн ырба оноҕостуура, төһө эмэ ыраахтан, киһини сүнньүгэ эбэтэр хабарҕаҕа түһэрэрэ, киһи,, мыык,, да диэбэккэ сууллара. Бииргэ сылдьыбыт андаҕардаах атастарыттан эйэ дэмнээхтик арахсыбыта,, Сааһырдым сөп буолуо, төрөөбүт өтөхпөр төннөбүн, кэннибэр хаалар кэнчээрини төрөтөн, ааппын ааттатыахпын баҕарабын,, атастара төһө да хара хааны халытар, хараҥа харахтаммытарын иһин, бэйэлэрэ эмиэ туһугар, сиэрдээх–майгылаах дьон этилэр. Бары даҕаны тэхтиргэ тэбиллэн, очурҕа оҕустаран, кылгас санаа ыгыллыбыт, үтүө санаа үмүөрүспэтэх урдустара этилэр. Уһуктааҕы ис сүрэтэриттэн,, уруйдааннар,, атаарбыттара. Суолун төрдүгэр киллэрэн, айанньыттарга олордон ыыппыттара. Ол бэйэтэ дойдутун буоругар үктэнэн, кэлбит саҕа сананан истэҕинэ, хара тыа хаһаайына, ардай аһыытын килэппитинэн уоран кэнниттэн саба түһэн, кыл тыынын былдьыы сыста, киһитэ кини буолан кыынтан быһаҕын ороон, кыл тыынын көмүскэннэ, саннын хаптаҕайын хадьырыбыта, хаана баран түҥ–таҥ буолла. Сүтүөн иннинэ, иһинэн курдана сылдьар, хабахтаах көмүһүн, суон тиит анныгар көмтө. Тыыннаах хааллаҕына туһаныа, өллөҕүнэ хара буор хараннын, аньыылаах, харалаах харах уутун…
Чэлгиэн, Бойбоохтуун ыллыгы туора киһи сытарын көрөн чинэрис гына түстүлэр. Тыыннааҕын билэн, биэс тымыр оту бааһыгар

ууран, өрбөҕүнэн саба баайдылар, чугас иһин хайа тардыллан өлө сытар аарыма эһэни көрдүлэр. Өлөрдүү бааһыран, ойуурга түһэн иһэн охтубут. Күһүн туох буолан киһиэхэ түстэҕэй. Мантан чугас Оһуохайдаах олороллор, онно илдьэн биэрдилэр. Оһуохай көрөөт да биллэ Ураанайы, бу алаас төрүт төрдө, оҕо сааһыттан улдьаа мэник, кыра сааһыттан кытыгырас, уҥуоҕунан сахаҕа салаҥ улахан, ырааҕынан аймахтыылар. Дьол көрдөһө атах балай барбыт, ханан-ханан эргийэн кэлтин айбыт таҥара бэйэтэ билэр. Күһүн туох буолан киһиэхэ саба түспүтүн дьиктиргии санаатылар. Саргыннаах баран астаан кэллилэр, эмис кыыл эбит, дойдутугар наһаа уһаан кэлбитин, дойду иччитэ сөбүлээбэккэ, бэйэтин кыылын күөн көрсүһэ ыыттаҕа, хайалара хааларын дьылҕаларын оонньуута быһаардын диэн…
Алааппыйа оҕото Саргын Бойбооҕу сөбүлүүрүн, ийэ киһи сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Бойбооҕу да барыга бары сыстаҕас бүгүрү кыыһы кийиит гыныан баҕараахтыыра да, хантан кинилэр билиэхтэрэй. Үөһээ Айыылар үтүрүйэн, атын сиртэн Айылҕалаан, туора сиртэн төҥүргэстээн, кыргыс кыыллаах Холорук өлбөт-сүппэт сыдьааныгар хахха буолар Харысхалы, көмө буолар Көмүскэли, анал гынан анаабыттарын, көҥүл биэрэн күрүөлэрин астахтарына, ыал буолары ылыныахтаах, кэлэр кэнчээритин тэнитиэхтээх. Бойбоох да ону билбэт бэйэлээх буолуо дуо, Холоруктуун биир кут тыыннаахтарын.
Уһуктааҕы эһэ сыатынан бааһын үүтүн оһорбуттара, үөһүнэн иһин-үөһүн эмтээбиттэрэ. Өйдөнөөт ким быыһаабытын ыйыталаста,, Холоругун,, истэн улаханнык соһуйбута. Үөһээ Тайҕаҕа сылдьан ити ааты элбэхтик истибитэ да бу бэйэтин түөлбэтин киһитэ буолуо диэн түүлүгэр да суоҕа, ырааҕынан да ыырданар, чиэски да сиринэн тэлэһийэр, үтүө эрэттэр тыа сириттэн, төрөөн үөскээн тахсаллар эбит дии санаата, дьулайда да. Уу харахтаах утары көрбөтөх урдустара,, Холоругу ырааҕынан тумна сылдьыҥ,, диэн сэрэтэллэрэ. Уһуктаах Чэлгиэни көрсөөрү биир күн, кини олорор түһүлгэтигэр барда. Холоругу бэйэтин да көрөөрү, тылын өһүн истээри…
Чэлгиэннэр эбиллэн, Ньургуһуна кыыстанан кылбайа сытара,
,, Уһуктааҕы,, ыалдьыт курдук көрсүбүтэ, Бойбоох киирэн Уһуктааҕы сытыы уоттаах хараҕынан батары көрөн киирбитэ. Ити көрүүгэ тымныы сүүрээн этигэр-сиинигэр тилийэ сүүрэн, титирээн ылбыта.,, Таах кэлэммин,, кэмсинэ санаата, Бойбоох Уһуктаах сырайын көрөөт,, мүчүк,, гынна. Уһаабата ону-маны кэпсэппитэ буолаат, таһырдьа куотта. Чэлгиэн өйдөөбөтөх курдук Бойбооҕу көрбүтүн…
— Ити хараҥа тыыннаах, харах уулаах көмүһүн охтубут маһын төрдүгэр кистээбитин ылан, эйигин онон мончууктаан айаҥҥар кыттыһаары гынар. Билигин Атыыһыкка барыа,

ол киһи үөрүүннэн ылыныаҕа, эйиэхэ харгыс буолар киһини булан–
Чэлгиэн тугу да саҥарбата, Уһуктааҕы кытта хайдах биир тылга кииринэн, туох да дьонун-сэргэтин олоҕор охсуута суох буолуон баҕарара…
—Ити Уһуктаахха кыыл саба түһүүтэ торҕоннооһуттан да, кыыллыйыыттан да буолбатах, ити сэрэтии, хараҥа күннэр кэлэллэрин–
Чэлгиэн саҥата суох олорбохтоон баран аҕабатыгар барарга сананна. Абаҕалара үөрэ-көтө көрүстэ, Чэлгиэн кэпсээнин истэн баран, Ураанайы көрсөр санааланна…
— Ити уол кыратыгар куһаҕана суох оҕо этэ, соҕотох ийэҕэ иитиллэн улааппыта, аймахтара бааллар, тулаайах киһи үчүгэйи, куһаҕаны ыйдаҥардан улааттаҕа. Дьол көрдөһө айанньыттары кытта барбыта, ол айыта онон, хайдах, ханна-ханна тиийэ түгэнэ сылдьыбыта биллибэт. Этин, хаанын ыраастаан, илбис иччитэ иҥмитин күрэттэххэ, муос көнө уол. Олох олороору, кэнчээритин тэнитээри төрөөбүт түөлбэтин буллаҕа. Көмөлөһүөххэ барахсаҥҥа–
Кырдьык үчүгэйи санаан кэлбит киһини, бүдүрүйбүтүн умса анньар курдук. Сахаларга былыр былыргыттан үчүгэй өйдөбүл буолан хаалбыт үгэс баар,, Бүдүрүйбүт да көнөр,, диэн…
Алааппыйалаах кырдьаҕас абаҕалара кэлбитин дьиктиргии көрдүлэр. Билигин кини уруккута буолбатах сыарҕатын сыҥааҕа бытааран, дьиэ бөҕө буолан сытыахтаах этэ. Туох улахан,, кыһалҕа,, кыһарыйан кэллэҕэй. Кимтэн да Саргын үөрэн өрө көттө. Бойбооҕу илдьэ Эбэлэригэр ардьаах көрө киирдилэр. Тымтай ортотунан мунду былаастаах быччыкылары сүгэн таҕыстылар. Үтэһэҕэ үөлэн кэчигирэттилэр, бөдөҕүттэн убургу солуурчахха мииннээтилэр.
Абаҕаларынаан дьиэ таһынааҕы сонуннары, ону маны кэпсэттилэр. Уһуктааҕы ыйыталаспытын,, үөскэ атын тута киирдэ Атыыһыкка бараары,, дэстилэр. Чэлгиэннээх чуут баттаспыппыт диэн үөрэ санаатылар. Аны сорун оҥорон аартыгынан аттаах дьоннор көһүннүлэр. Атыыһыт инникилээн хаамыылаах атынан ходьоҥолотон иһэр. Бойбоох тиэргэҥҥэ турарын көрөөт, сырайа кубарыйа түстэ, мэктиэтигэр хаанньары барарга дылы гынна.
Кини туох санааҕа кэлбитин билбэт буолуо дуо, Суор ойуун кутуруктаах.
Суор улахан хомуһуннаах ойуунунан аатырар, кэлин кэмҥэ биирдэ эмэтэ, кыырар түгэнэ киирдэҕинэ, тумарык быыһынан бу кыыһы көрөр идэлэннэ. Куруук Ийэ кыылын миинэн ыраас халлаантан түһэн иһэр буолар, оччоҕо кини кута-сүрэ, хомуһуна барыта ыһыллара. Бу ойуун, удаҕан буолбатах, кини өйө санаата тиийбэт үрдүк өһүөлээх, атын сиртэн анаммыт оҕону, ыырын кыайан ыйдаҥардан көрбөтөҕө, сырдык суолун аартыга кини тиийбэт үрдүк чыпчаалыгар, куйаар түгэҕэр баара.
Ол иһин кини суолун быһа хаампат туруктааҕа.
Атыыһыт Лэгэнтэйи, Чэлгиэни көрөн ыртайыар дылы үөрдэ,
—

Абаҕам манна баар эбиккин дуу, чэ бэрт, Чэлгиэҥҥэ эмиэ наадалаах этим, Ураанайы көрсөөрү хата барыгытын көрсөр буоллум–
Уһуктаах атын тутан таҕыста, киһи бөҕө кэлбитин көрөн дьиктиргии санаата.
Дьиэлээхтэр саха киһитин сиэринэн баардарын, суохтарын хаппартан хостоон, ыалдьыттарга мааны Сандалы тартылар. Аһаан бүтэн наҕылыччы тэлгэһэ күөх кырыһыгар олорон, кэпсэтиилэрин салҕаатылар…
— Мин сааһырдым, мантан инньэ сырыы да сылдьар кыаҕым суох, онон Чэлгиэнтэн үҥэн сүктэн көрдөһүүлээх кэллим, урукку сылларбытын умнуохха. Тайҕаҕа тахсар буоллаххына, табалаһан барыахха, миэхэ киһилии киһим да суох, эн дьонуҥ бары сылдьа үөрүйэхтэр.
Мин уолаттарбын бу Уһуктааҕы, көрөн истэн бар диэри гынабын–
Уһуктаах Тайҕа туһунан истээт, сырайа кубарыс гына түстэ. Кини амырыын атастарыттан саллар этэ, кэлээри сырыттаҕына биир аллар хаан олбохтоох атаһа,, Эргиллэр күннээх буоллаххына, бэйэҕиттэн бэйэҥ кэмсинээр, киэҥ Тайҕа кулгааҕа чуор, син биир иһиллиэҕэ, чэ этэҥҥэ сырыт, биһиги ырыабыт ылламмыт дьоммут, кии буолабыт дуу, киһи буолабыт дуу. Эппиппин энчи умнаайаҕын–
Биир алдьархайдаах, амырыын тыыннаах Сүгэһэрдээх сэрэтэн турар. Сүгэһэрдээх киһиттэн эрэ ураты көрүҥнээҕэ, үрдүк төрөл уҥуохтаах эрээри, көхсө сүгэһэрдээх этэ, умса тутта ,сылдьара, икки модьу таҕа илиитэ тобугунан охсуллар курдуга, көрдөххө мөдөөн бэйэтэ, ыксал ыган кэллэҕинэ, кимнээҕэр сылбырҕатык хамсанара, уһун кытаҕас курдук илиилэрин онно үчүгэйдик туһанара. Бардаҕына эн бэркэ гынныҥ диэхтэрэ суоҕа, ол дойдуга уҥуоҕун ханна эрэ чэҥкээйи гынан хаалларыахтара. Ону харыстыахтара суоҕа, хааннара да хамсаабакка оҥоруохтара.
Бойбоох кэпсэтэр кэмнэригэр чугаһаабата, киниэхэ сыһыана суоҕун курдук аһаҕас халлаан аннын өрө мыҥаан олордо. Суордаах билбэт бэйэлээх буолуо дуо, киһи үс күлүктээх буоллаҕына,бу оҕо тоҕус күлүктээҕин. Ол икки атахтаахха көстүбэт күлүктэр, анал айдарыылаах көрүөн сөп, ону даҕаны бары буолбатах. Билигин кини аматыгар түһэн олорор, билэр билигин тугу эрэ билээри көрөөрү аһылыннаҕына, ити олорор оҕо, кутун-сүрүн көтүтэрин, ымыы чыычаах оҕотунуу ыстаабакка ыйыстарын. Чэлгиэн бэйэтэ даҕаны биллибэт сиртэн,, Билгэлээх,, көстүбэт сиртэн,, Күрүөлээх,, ханыылаһар буолаллар да эбит, икки айылҕаттан анаммыттар, бэйэ бэйэлэрин булустахтара.
Суордаах кэтэҕэр салгын үрбүтүгэр,, дьик,, гына түстэ, көстүбэт киһи кэлэн турарын сэрэйдэ. Бойбооҕу көрбүтэ, халлааны хантайан олороро тэйиччи, тугу да биллибэт курдук туттан. Оо сэрэйбэт буолуо дуо ити кинини сэрэппиттэрин, баарбыт диэн…
Атыыһыт кэпсэтэ олорон субу–субу Суордааҕын

диэкки көрөр, ойууну күлүктэнэн, куттарын-сүрдэрин баттыам дии санаабыта, киһитэ бэйэтэ кута тостон олорорун көрбүтэ уонна бу алдьархай кини киһи, итиччэ буолуор дылы хайаларыттан куттанан, хам баттаппыт буоллаҕай дии санаата. Бойбооҕу олох баар киһиннэн ахсааҥҥа аанньа ахтыбатаҕа. Кэпсэтэн бүппүттэрэ, Атыыһыттаах төттөрү айанныы турбуттара, Уһуктаах буолумматаҕа, куораттан салгыы барбаппын диэн, мас–таас курдук эппитэ. Атыыһыт ыраатан баран Суордааҕы ,,тоҕо тугу да саҥарбатыҥ,, диэбитигэр…
— Сордоох өйө суоххар ыттыы өлүүһүккүн, ити алдьархайдаах айахха киирэн тахсыбыккын өйдөөбөккүн–
— Кими этэҕин, ол алдьархай?—
Атыыһыт соһуйан чинэс гына түстэ.
— Бу тухары хатыспыт киһиҥ кими кытта сылдьарын билбэт, туос акаары киһигин, эйигин быт, былахы курдук саныыр, өһөөбүтэ буоллар өһөхтөөх хааҥҥын олорбут сиргэр тоҕо тардан, куккун көтүтүө этэ. Миигин сэрэтэн ыллылар.—
Атыыһыт тугу да өйдөөбөккө килэччи көрдө.
— Оо муҥнаах дууһаҕын, итиннэ Чэлгиэни кытта сылдьар кыыс оҕо баар, ону этэбин. Билигин да кэннигэр баар акаары–
Атыыһыт баттаҕа турарга дылы гынна, кэннин хайыһан көрбүтэ, сүүрдээх улахан аһыыларын килэппитинэн икки бөрө иһэллэр эбит. Ону көрөөт атын быһа кыпчыйан кэбистэ…

Содержание

• 52

52

Атыыһыт улаханнык санааҕа ылларан олордо, бу тухары син иирсэн-этиһэн баччаҕа дылы кэллэҕэ. Чэлгиэнтэн улаханнык саллар, кини үөнүн күрдьэҕэтин барытын билэр, көр эрэ эн оннуккун-манныккын диэн биир саҥаны утары истэ илик, бэйэтин кыаҕын оччо билинэрэ дуу. Үнүр даҕаны Алааппыйалаахха Уһуктааҕы көрсөөрү тиийбитигэр үөрэ-көтө көрүстэҕэ үһү. Ити аан бастаан көрдөҕө Суордаах итиччэ кута-сүрэ тостубутун, уйулҕата көппүтүн. Киһи сэнээн киирэн сиэтииһи, билбэккэ эрэ былдьатыыһы, оҕо диэн ороһуйбутуҥ, оройгунан тахсыыһы, сүрдээх да буолар эбит, бу тугу да билбэккэ түҥ хааһах курдук түҥкэлийэн олорор. Мантан ыла бэйэ бодотун тардынан, илини-арҕааны көрө сылдьыллыыһы. Быстахха киирэн былдьатан бастары быстыыһы, Атыыһыт үйэтигэр үбүнэн харчыннан күөн тутта сылдьыбыта, мантан инньэ тохтууһу, тугу эрэ тобуллахха сатаныыһы, уһун киэҥ толкуйга түстэ. Уһуктааҕы улаханнык да эрэнэ санаабыта, олох кыккыраччы аккаастаата, туох ити алдьархай Тайҕаттан сүрэҕэ хайдан кэлбитэй, бээ тохтуу түһэн баран Чэлгиэҥҥэ бэйэтигэр бара сырыттахха сатаныыһы, кини уолаттара да чахчы, киһи дьонноохпун диир дьоно. Олох эркин курдук эрэллээхтэр. Атыыһыт арааһынайы эргитэ сытта. Киниэхэ да кыһалҕа күннэр үүннүлэр. Биир таныктаах киһи суох, уолаттара да, икки күтүөтэ эмиэ, муна сылдьар дьон…
Чэлгиэн эмиэ улаханнык соһуйда, Уһуктаах Атыыһыкка аккаастаабытыгар. Кини киһи туох хааннаах кириэһин туруоран кэлбитэй Тайҕаттан, ити алдьархай буолуор дылы, дьэ улаханнык ол дойдуга үктэнэртэн куттанар. Бойбоох Чэлгиэн санаатын таайбыттыы…
— Ити Уһуктаах сототугар дылы хаан ыллыктаах киһи, ыарахан тыыннаах көмүһү сүгэ көтөҕө сылдьар. Эйигинэн ол көмүһүн эргиттэрэн ылаары гынар, Тайҕаҕа төннүбэт, урукку урдустара үктэннэҕинэ үгүс кэпсэтиитэ суох, тыыныгар Кириэс туруораллар. Ыраастаныан сөп, хаан халыйбыт кутун–сүрүн.—
Чэлгиэн хаһан дьоҥҥо куһаҕаны санаабытай,Уһуктааҕы да иһигэр киһи быһыытынан аһыммыта, син өйө санаата төрөөбүт түөлбэтигэр, ситим тарпыт силиһигэр, дьойдулаах дьонноох-сэргэлээх этим диэн тардыһан эрдэҕэ. Кини да хайдаҕын оҕо эрдэҕиттэн билэр, үөлээннээҕэ буоллаҕа. Мас көнө сытыары сымнаҕас майгылааҕа, атаҕастанарын абааһы көрөрө, үөнү күрдьэҕэни өлөрдүү абааһы көрөрө. Кыыһырдаҕына харсаах хааннааҕа, өргөс уһуктааҕа буола түһэрэ. Дэлэҕэ кыра сааһыттан,, Уһуктааҕынан,, аатырыа дуо. Туохтан да иҥнэн толлон турбат хадаар хааннааҕа. Көнөтүгэр сытар ынаҕы туруорбат киһи. Ол гынан баран Тайҕаттан туох ааттаах кыйдаайбытай, муустаах ураҕаһынан үүрбүтэй…
Уһуктаах бу сааһыгар дылы, син үчүгэйи куһаҕаны ырыҥалатан,

иннин-кэннин ыйдаҥардан кэллэҕэ. Үнүр Суор ойуун Атыыһыттыын кэлэ сылдьыбыттарын, туох иннигэр сылдьалларын сэрэйбитэ, ити гынан баран улаханнык дьиктиргээбитэ, Суор сүөм түһэн олорорун көрөн, аҥардастыы айаатаабыт, атыыр буолан кистээбит киһи диэтэххэ, кэтэххэ бүк түһэн, күлүк буола олорбута дьикти этэ. Кимтэн итиччэ кутун-сүрүн баттатан, миигин эрэ тыыппатыннар диэбиттии кирийбитэй. Чэлгиэни уруккуттан билэр истэр даҕаны, биир түөлбэ оҕолоро буоллахтара, ити Бойбоох диэн ааттыыр кыыстарын киһи соччо иһин таһын өйдөөбөт киһитэ быһыылаах, Чэлгиэн Тайҕаттан кыра кыыһы илдьэ кэлэн оҕолообутун, киһиттэн эрэ үчүгэй сыһыаннааҕын истибитэ. Аны итинтикэтэ кутурук үүммүтүн курдук арахсыспат аргыс буолан кыра сааһыттан батыһа сылдьар дииллэр. Убайын Харачааһы тайҕаҕа сылдьан истибитэ, эмиэ биир идэмэрдээх сырыылаах, үс кырыылаах киһи уһуктааҕы дииллэрэ. Ол бэйэтэ манна кэлэн торҕо буруо унаардыбыт, киһи киэнэ кэрэмэһэ буолбут. Буолаары буолан аҕа ууһун аата ааттаммат Эдьиийдэрин ылбыт, бүдүрүйбүт да көнөр диэн ити буоллаҕа. Ама ити кыра кыыстан куттанан итиччэ айгыраан айанныа дуо, үнүр абаҕатыттан,, Оһуохайтан,, ыйыппытын, хата дэлби мөҕөн биэрбитэ,, Айаҕа суох айдаарыма, бэлэскинэн мээнэ бэбээримэ,, бүттэҕэ ол. Оҕонньор ким эрэ истиэ диэбиттии, сэрэнэн тулатын көрүммүтэ. Дьикти ким да ити кыыс туһунан ахтыан олох баҕарбат, арай көрдөххө Саргын иилиҥкэйдэһэр.
Самаан сайын күрэнэн, хаһыҥнаах хонуктар хаамтылар, өксүөннээх ардах быыраайылаах. Айылҕа эбит дьикти оһуор ойуутун түһэрээччи, киһи ааҕан сиппэт арааһа,, Күһүҥҥү киһи күлбүтүнэн,, диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ, адаҕа саҕа эмис соболор, омуннаатахха арыыта, сыата чаалыйа сылдьар хоргуннаах кус миинэ, хас да илии тастаах тайах этин эмсэхтээһин, саха барахсан өбүгэ саҕаттан санаата көнньүөрэр кэмэ…
Арай былыргы дьыллар, быданан ааспыт кэмнэригэр, улаҕата көстүбэт улуу кыргыс сылларыгар, Улуу Добдурҕа улахан кутталы үөскэтэрэ, кыраларга-кыамматтарга, улуу уустар умсулҕаннаах сырыытыттан саһанннар, кырыы диэкки кыйданаллара, окко-маска бөрөнөллөрө. Билигин ол дьыллар күдэҥҥэ күрэнэннэр, алаас аайы атыыр оҕус айаатыыр, сыһыы тухары сиэллээхтэр сырсаллар. Аны киһи барыта байар-тайар туһугар күнүн- дьылын былдьаһар, манна эмиэ биир ноолоох,, ойуурдаах куобах охтубат,, дииллэринии, халыҥ аймахтар, киэҥ далааһыннаахтар сири-уоту киэптииллэрэ, оҕуруктаах да өйдөөхтөр бааллара. Соҕотох сордооҕу собулҕалыы соһоллор, хамначчыттаан икки хараҥаны ыпсарара, үрүҥ харахтарын өрө көрбөккө, эдэр саастарыттан эмэх буолан эһиллиэхтэригэр

дылы хотоҥҥо хонуктууллара, ходуһаҕа охтоллоро,, сордоохторго сото баһа да баҕалаах,, диэбиттии, өлүнньүктэрин ханна эрэ ханаабаҕа харайаллара, киһи буолан күн сирин көрөн ааспыт олоҕо онон бүтэр…
От үлэтэ үмүрүйүүтэ Чэлгиэни ааттаан Уһуктаах кэлэ сырытта. Туох да үгүс элбэх эргитиитэ суох, туохха кэлбитин малтаччы кэпсэттэ…
— Чэлгиэн эн сотору куоракка киирэн, тахсаргын истэн аргыстаһан баран кэлээри гынабын, тугу кистиэхпиний, кыра көмүстээхпин туттаары, туттараары. Мин соҕотоҕун сылдьан көмүстээхпин биллэхтэринэ, хонук да хоннорбокко, хоннохпор быһаҕы хатыыллар, ол иһин эйигин кытта элээннэһээри, харах уулаах көмүс хайдах көстөрүн бэйэҥ да сэрэйэриҥ буолуо, бииргэ үөскээбит киһим диэн уонна биир аҕа ууһа буоларбынан аһаҕастык кэпсэтэбин, үнүр Атыыһыкка кыккыраччы аккаастаабытым, билэр күөлүм балыга буоллаҕа дии, көмүстээхпин биллэҕинэ, күнүнэн күлбүн көтүтэр ини, Тайҕаҕа да аны төннүбэппин, амырыын атастарым сэрэтэн ыыппыттара. Төнүннэххинэ төлөбүрбүтүн ылыахпыт диэн, мин аайы илиилэрэ,, ибир,, да гыныа суоҕа.—
Кэпсэтэ олордохторуна Бойбоох киирэн кэллэ, бу кыыһы көрөөт Уһуктаах кэлэҕэйдии түстэ, хараҕын олоҕо дириҥэ, киһини чөҥөрө чүөмпэ курдук курдары тардар, ону көрө олорон мэйии эргийэр, кутуҥ тахсан куотуох курдук…
—Уһуктаах Ураанай эйигиттэн хаалбыт биэс киһиҥ дьылҕаларын билиэххин баҕараҕын дуо? Таарыйа эйиэхэ илдьит баар–
Бойбоох Уһуктааҕы батары көрөн олорон ыйытта. Уһуктаах тугу да саҥарбакка иҥиэттэн кэбистэ…
— Эйигиттэн хаалан баран кыайан сылдьыа суохтарын билэн, бэттэх сыҕарыйбыттар, ол сири эн билэҕин, үргүлдьү эйигин үтүктэн дойдуларын булар баҕалаахтара. Кинилэргэ ол баҕа санааларын ыллыга, ыраас ый буолан тыкпатах, хараҥа хаанынан хотуолаабыт. Бэйэлэрин курдук урдустары ыы муннукка көрсөн, ый ыһыаҕын ыспыттар, илбис ырыатын ыллаппыттар. Олуктаах санаалаах ордубатах, кыл тыыннарын уһуктааҕыннан үөлбүттэр, биилээххэ биэрбиттэр. Эн сүгэһэрдээх киһини билэҕин, ол хаалан, эйиэхэ илдьит ыытта, урут эппит тылларбын төннөрөбүн. Бу сиргэ үктэнэр күннээх буоллаххына, манна баар кылбайары ылаҥҥын дьоммутугар тиэрдээр.—
Уһуктаах олох тыыммакка да олордо, бу кыыс ол сир түгэҕэр туох буолтун хантан билэрий дии санаата…
— Итини билэргэ улахан ап хомуһун иҥэриитэ суох, ол дьоҥҥун кытта дьылҕаҥ биир ситимҥэ сылдьыбыта бэйэҕэр ыйылла сылдьар, онно көстөр. Эн абаҕаҕар баран ыраастат, инньэ гымматаххына ситэн сиэхтэрэ, булан ылыахтара–
Уһуктаах күтүр улаханнык көрөн бара, сүр түргэнник таһырдьа түстэ, батыһан тахсан көрөн турдулар, киһилэрэ абаҕатын аартыгын

диэкки эрийэ тутта. Ити кэнниттэн туох да түрүлүөн- тарылыан буолбата. Чэлгиэн буоларын курдук от үлэтин кэнниттэн Харачааһы көрдөһөн, көмө дьону биэрэн наар ат сэбэ сэбиргэлэ бэлэмнэттэ, сыл аайы ыраах айаҥҥа сылдьыбыт сыарҕалар иккис сылын тулуйбаттар, саҥаттан оҥостор ордуга. Харачаас халыҥ кырыылаах таһаҕаска аналлаах сыарҕаны кыраҕытык, кичэллээхтик оҥороро.
Халыҥ кырыылаан иэҕиллибит сыҥааҕын табан оҥороро, Балтыгар Бойбооххо анаан чэпчэки сыарҕатын көрбүт эрэ дьон бары ымсыыраллара, ойуута-оһуора, өйөнөрө, тэбиэҕэ барыта мындыр уус тарбахтаах киһи оҥорбута көстөрө, биллэрэ…
Алааппыйа бэйэтинэн кэлэн оҕотун Саргыны илдьэ баралларыгар көрдөстө. Чэлгиэн ыал аччыгыйын, уу ньулдьаҕан ыараханы көрсөн, муоһа-туйаҕа чэрдийэ илик оҕону илдьэ барыан баҕарбатаҕа, Бойбоох,, бэйэм көрөн истэн илдьэ сылдьыам,, диэбитигэр буолуммута…
Биир күн Бойбоох этиитинэн, Уһуктааҕы, Харачааһы ыҥырда…
— Биһиги ол көмүһү ылан тустаах дьонугар тиэрдэбит дуо?—
Чэлгиэн дьоно кэлбиттэригэр ыйытта…
— Ол көмүһү кэтэһэ манаһа сылдьааччы элбэх, биһиги эрэ дураһыйар буолбатахпыт. Ким эрэ кэлиэхтээҕин кыраҕытык маныыллар. Хаана бааһа суох сүгүн биэриэхтэрэ суоҕа, тиийэн ыларын ылыахпыт, төннүүтэ баар куттала, уһун айан суолун тухары эккирэтиэхтэрэ, ханна сытарын билбэт буолан тиийэн ким эрэ ыларын кэтииллэр.—
Бойбоох туох быһыы майгы буолуохтааҕын быһаарда…
— Онон сыта-тура толкуйдааҥ, баран кэриэс- хомуруос тылларын толоробут дуу,? ол хайа хаспаҕар, кырамталарын кытта сыттын дуу?
Эйигин Уһуктааҕы дьылҕа мэнээк ыыппатах эбит, бу дьонун уҥуох туттун диэтэҕэ, онтон атын чөмчөкөҥ онно ырдьайа сытыа этэ–
Ким да тугу да саҥарбата, иннилэригэр туох күүтэн турарын, ким тымтыктанан билиэй…

Содержание

• 53
• 54

53

Быйыл эрдэ сыарҕа хаара түһэрин кытта айаннаатылар. Саргын ыраах айаҥҥа барсар буолан атаҕа сири билбэт буола сылдьар, үөрүүтүттэн. Бойбоох кыра оҕону оҕолоруур курдук таҥаһын сабын барытын көрдө-иһиттэ, уу кэһэр курумутугар, этэрбэскэ кэтэр тимир иҥэһэтигэр тиийэ. Алааппыйа оҕото ыраах айаҥҥа аттанарыгар атаара хаалла, алааһыттан тахсан барыахтарыгар дылы көрөн хаалла. Быйыл Атыыһыт дьоно эмиэ барыстылар, Уһуктаах салайар, кинилэр Саргыны кытта аҕыйах сыарҕалаахтар, Чэлгиэннээх киэннэрэ олох элбэх, эти, арыыны таһынан түүлээхтэрэ элбэх. Ол дойдуга аны түүлээх сыаната үрдээн турар, сымнаҕас,, көмүс,, сорохтор,, кылааннаах,, дииллэр. Урут айаҥҥа сылдьыбатах Атыыһыт уонна Саргын дьонноро, айан эрэйиттэн саллан бардылар. Эрэй диэн манна эбит, аһаҕас халлаан анныгар эрэ хонуктаабаккын, утуйар ууҥ да кылгаһа, киэһэ-сарсыарда ат бостууктааһына, тоҥ үтэҕин, таҥаскын ириэрэргэр, күнүҥ онно да бүтэр курдук, Саргын дэлби эһиннэ, сороҕор киирээт аһаабакка да таҥастыын утуйан хаалар, оччоҕо аттарын уолаттары кытта Бойбоох бостууктуур, ким да ону сырай харах аспат, Бойбоох этэрбэһин эҥин куурдарын көрдөхтөрүнэ. Чэлгиэн Бойбооҕу көрө–көрө күлэн,, мүчүк,, гынар. Биирдэрэ онно эрэ кыһаллыбат, үтэтин аһын сылыттаҕына уһугуннаран кыра оҕо курдук аһатар, аһаат киһитэ салгыы сууллан түһээт мунна тыаһаан барар. Билбэт дьон соһуйаллар, биирдэ кырдьаҕас Айанньыты көрүстүлэр, ол киһи кэпсээнэ киэҥ, Чэлгиэни, Бойбооҕу уолаттарын да уруккуттан билэр, арай Саргын киирэн мунна тыаһаан барбытыгар улаханнык соһуйда…
— Хайа бу туох оҕотун бостууктаатыгыт? Ханна баран иһэр дуу, кэлэн иһэр дуу?—
— Хаһыс да сылын хаайсан айаннаһан иһэр, кыратын көрүмэ, санаата модьу, кэлин бэйэтэ айан аартыктарын арыйтыыр киһи буолуо–
Чэлгиэн күлэ-күлэ хоруйдаата.
— Көр бу барахсан санаата модьутун, бөҕөтүн. Убайдарын утумнаан тыыллан, хабыллан туруоҕа, оҕо киһи урут сылдьыбатах умсулҕаннаах сырыыларыттан сылайаахтаах эрдэҕэ, этэ сиинэ илдьирийэн, чэрдийэн истэҕинэ, киил мастыы кыытаатыаҕа, удьурҕайдыы уран киһи тахсыаҕа–
Айанньыт Саргыны аһыммыт хараҕынан имэрийэ көрдө, биирдэрэ Бойбоох тэлгээбит тэллэҕэр түүрүллэн, бөрө саҕынньаҕын саптан, сэттис түүлүн түһээн, хатыҥнаах чараҥҥа Бойбоохтуун сиэтиһэн күлэн–үөрэн дайа көтөллөрө. Күөрэгэй дьүрүлүүр тойугар чэпчикитик уйдаран. Түһүү сытар Саргын саҥа таһааран күлбүтүгэр, аһаары олорор дьон бары,, ходьох,, гына түстүлэр, Бойбоох тугу эрэ санаан мичээрдээн ылла…
Аны саҥа аһаары олордохторуна кырыа муус буолбут дьон киирэн кэллилэр.
Мантан чугас баар таастаах үрэххэ, улахан

тарыҥ уута киирбитигэр, үс сыарҕалаах таһаҕастарын хаалларан төннүбүттэр, аттарын эрэ сыбыдахтаан аҕалбыттар. Бү түүн хайдах халлаан буолара биллибэт, бу уолаттар атахтарын таҥаһа мөлтөх буолан, чоху көхсүн курдук мууска таба тирэммэккэ сордоммуттар, аттыын бэйэлиин. Чэлгиэннээх онно бардылар, аарытыкка улахан кулуһуну оттон куугунатталар, кыараҕас үрэх иһин барытын сырдатар гына, манныкка үөрүйэхтэр, хаһан эрэ түбэһэн сылдьыбыттара, сыарҕалары биирдии–биирдии ньылбырыта соһон таһаардылар, сыбыдах аттары көлүйэн хонор сирдэригэр аҕалтаатылар. Киһиэхэ үөрэрэргэ-хомойорго кыра да санаа кыырпаҕа кыбыллаахтыыр, таһаҕастаах сыарҕалара этэҥҥэ быыһанан үөрбүттэрин, сарсыарсыарда халлаан сырдаатаҕына бары тутуспутунан барарга быһаарыннылар. Айан диэн арааһынайа элбэх, Чэлгиэннээх иһэллэрин истэн Ылгын ырыатын истээри, биир улахан тохтобулга киһи бөҕө тоҕуоруйбут. Дьоро киэһэ буоларын бэлиэтээн дьиэлээхтэр бэйэлэринэн сүүрэн-көтөн ас эгэлгэтин тартылар, сандалы маанытын тэрийдилэр. Хаһан да буоларын курдук чугастааҕы барыта кэллэ. Ылгын дьэ манна хонон–өрөөн тууйуллубут санаатын түмэн, ытыстыбыт сыҥааҕын хоҥнорон, кэпсээн киэнин кэрэтин, сэһэн гынан сэгэтэн, олонноон олорон олоҥхолоон ойуулаабыта, этэн–тыынан эһиэхэйдээбитэ. Кыыс кэрэтин кэпсээтэҕинэ,, оо маннык барахсаны ойох ылан, ороҥҥо сытар тэҥнээх доҕор оҥостубут баар ини,, диэн үрүт санааҕын үргүтэрэ, сүрэххин–быаргын өрүкүнэтэрэ. Буор булгунньах курдук бухатыыры ойуулаатаҕына, бэйэҕин өҥөйөн көрүнэҕин, оннук буолларбын, сири сиигиттэн ылан, эрбэх үрдүгэр эргитэ оонньуом этэ диэн санаа киирэн тахсыталыыр. Унньуктаах уһун айаҥҥа эстибит-быстыбыт эрбэх үрдүгэр эргийэ түһэрэ. Күүһүгэр, күүс эбиллэн, санааттан санаа сытыырхайан, ахсым айан буолара. Олоҥхо барахсан тымныыттан чаҕыйбакка, дьыбартан дьулайбакка, сырдык санаа буолан аргыстаһара…
Тайҕаҕа тиийэн баардарын барытын бэркэ батардылар, Чэлгиэннээх наар ыраас көмүһүнэн ааҕыстылар, көмүс киин сиргэ хас да төгүл ыарахан сыанаҕа барарын билэллэр. Хата бэрт дьикти малы булан ыллылар,, Халампаас,, диэн ааттыыллар, уһун синньигэһи оруу тардан көрдөххүнэ, көстөөх сири да көрүөххэ сөп, бу баар курдук таттаран, сыаната ботуччу да буоллар Чэлгиэн биири ылла, хас да сааны кытта. Төттөрү урут наар тохтуур ыалларыгар туораан түстүлэр…
Чэлгиэн хас да хонугу быһа тугу да кыайан тобулбата, ол Сүгэһэрдээхтэр төһө да ыар тыыннара ылламмытын да иһин киһи курдук кистээн, орто дойду олоҕуттан арахсан, сырдык дуу, хараҥа дуу дьылҕаларын Айыы Тойон Таҥара бэйэтин дьүүлүгэр ылан куттара

көтөрүгэр көмөлөһүө этилэр. Бойбоох этиитинэн Уһуктааҕы санаабытынан кыл тыына быһыннаҕа. Кини санаатын таайбыттыы Бойбоох…
— Чэлгиэн ол көмүс ыар тыынын ылынаары гынаҕан быһыылаах. Билэҕин дуо ол көмүс туһугар кимнээх кэлэ сылдьыбыттаран, билигин да кэтии-маныы сылдьалларын. Олох атын омук түөкүттэрэ, биһигиннээҕэр биэс төгүл күүстээх, анал үөрэҕи барбыт дьоннор. Киһини күлэ-күлэ хаанын таһаараллар, хабарҕатын быһаллар. Эн киһи тыынын быһан бэйэҕэр хараҥа аньыыны ылыныаҥ суоҕа, биһиги арай өбүгэбит хаана оонньоотоҕуна, ыар тыыны ылынабыт, илбис иччитин иҥэринэн. Онон үчүгэйдик сыта-тура толкуйдаа–
Бойбоох сыарҕалаах атынан иһэн саҥарбытын санаан ылар, Харачааһы, Уһуктааҕы кытта сүбэлэстэххэ сатаныыһы, быстахха киирэн биэрэн, бииргэ сылдьар дьоннорун балаҕайга былдьатыан баҕарбата. Биир күн ким да истибэтигэр, Уһуктааҕы, Харачааһы, Бойбооҕу ыҥыран ылла, ол ханна эрэ баар көмүһү ылалларын дуу, суоҕун дуу ыйаталаста, таарыйа дьонтон хаалбыт кырамталары кистээри. Харачаас, Уһуктаах ол Сиэллээх үрэҕи билэллэр эбит, кыһыннары тоҥмот хайыр таас үрэх, үөһэттэн түһэр. Икки өттө кыараҕас хапчаан сир, хайдах да онно көстүбэккэ биллибэккэ тиийбэккин диэтилэр.
Арай сатыы хас көстөөх сиринэн эргийэн, хайа ирбэт мууһун быыһынан чопчу тиийдэххэ, ол хайа хаспаҕар уһун маамыктаннан эрэ түһүөххэ сөп, биллибэккэ, көстүбэккэ. Үрэх устун барыы өлбүтүҥ тэҥэ.
Сүбэлэһэн көрөн баран, бу туора дьон олоҕун алдьархайга тэбиэхтэрин баҕарбатылар, салгыы айаннаатылар, аны Бойбоох хаста да билбэт дьонун көрөн дьиктиргээтэ. Хайдах эрэ Уһуктааҕы кэтиир-маныыр курдуктар. Уһуктааҕы билэн маныыллар эбит дии санаата, Чэлгиэҥҥэ сибис гынна. Бу дьон Уһуктаах, Холоругу кытта сылдьарын көрөн аһаҕастык киирэн биэриэхтэрин баҕарбаттара көстөр. Туора бардаҕына тохтотууһулар.

54

Күн уһаан суол чигтитийэн, эппиккэ дылы сыарҕа бэйэтэ сырылыыра, күннээҕи айан да түргэтээбитэ. Чэлгиэн биири чиҥэтик өйдөөбүтэ, бу элбэх киһини соһо сылдьан, ону-маны толкуйдуур кыаҕа суоҕун. Бу дьон дьылҕалара кини моонньугар баалла сылдьаллара.
Куоракка кэлэн туох баарын кэрийэ сылдьан итиҕэстэрин-быһаҕастарын ыллылар, мантан салгыы уолаттарын бэйэлэрин ыытарга быһаардылар, Көкөт, Күлүк, Ылгын эрэллээх дьоннор, айаҥҥа үөрүйэхтэр. Аҕыйах хонуктааҕыта Уһуктаах Чэлгиэҥҥэ түүлүн кэпсээбитэ, Сүгэһэрдээх түүлүгэр киирэн,, Дьэ нохоо бу сир үрдүгэр баар эбит, ийэ буору булбакка сир-халлаан икки ардыгар үөр буолан кутуҥ мунан муҥу-сору көрөрө. Урут кылгас санаабытыгар, дохсун сырыыларга, ханна да тыын быстара син биир диирбит, оннук буолбатах

эбит. Билигин эйиэхэ эрэ эрэлбит, хаалбыт уҥуохпут кырамтатын, сыппыт сирбитигэр, биир ииҥҥэ харайарыҥ буоллар, атаспыт бэйэтин илиитинэн харайда диэн куппут чэпчэкитик көтүө этэ,, кылбайар,, ханна сытарын билэҕин, бары да кырыымчык олохтон манныкка тиийэн эрдэхпит. Кыаллар буоллаҕын дьоммутун бэйэҥ таскар, чугаһатыаҥ этэ. Ити,, кылбайары,, ылан туһаналлара биллибэт кыайан,,
Чэлгиэн, Бойбоохтуун ити иччилээх түүлү истэн, төннөргө бигэтик быһаарыннылар. Ыҥыыр атынан, айан суолун тумнан, дьон түһэр сирин таарыйбакка, үксүн аһаҕас халлаан анныгар кутааҕа далла тардынан хоно-хоно айаннаатылар, сороҕор кырыы ыалларга хонуктууллара. Билигин ылааҥҥы, хаар намтаан сылбыйга күнүс үчүгэй акка. Бу уһун– киэҥ сылаалаах айан этэ, эт киһи элэйэрэ, сыа киһи сылайара, маннык муҥура биллибэт уһун айаҥҥа киһи уйана-хатана биллэрэ. Бары да дьон үс кырыылаахтара, бүдүрүйбэт сүһүөхтээхтэрэ сылдьаллара, Бойбоохтон чахчы саллыбыттара, Чэлгиэн Бойбооҕу кыра сааһыттан, иэнньирэктэспит киһитин ситэ билбэт эбиппин дии санаабыта. Бу кыыс оҕо сэттэ иҥиирэ ситимнээх, биллибэт былчыҥнардаах быһыылаах. Көр эрэ биирдэ эмэ,, сылайдым, айакка,, диир тылы истибэттэр. Куруук сэргэх бэйэлээхтик чэмэлийэ сылдьара. Аттара да киһи аттаахпын диир сылгылара этэ, биирдии аты сэтиилэнэн сылдьаллара. Сороҕор кырыы ыалга киирэн хоноллоро, хонор ыаллара дьиктиргииллэрэ,, бу тоҕо суола-ииһэ суох сиринэн айанныылларын,,. Харачаас кыра сааһыттан уста-туора сыыйбыт сирэ буолан курдары түһэр сирдэри биэс тарбах курдук билэрэ. Биир дойдулаахтара баччаҕа ханна баар буолалларын билэр буолан чопчу тиийбиттэрэ. Бу көс олохтоохтор ураһаннан олороллоро, кинилэргэ эмиэ ханна да буоларын курдук, бэйэлэрин истэригэр салайар тойонноохторо, удаҕан, ойун кытары баара. Аҕыйах таба көлүллэн турара, хантан эрэ кэлбит быһыылаахтара наарталанан. Кэлбит дьон улахан тордоххо быһа киирдилэр, иһирдьэ хас да киһи сото кэбиһэн олороллоро, кинээстэрэ, ойууннара, киирбит дьон Харачааһы үтүктэн эмиэ утары олорун кэбистилэр. Ойууннара Бойбооҕу тонолуппакка одуулаһа олорон…
— Оҕобут силигиҥ ситэн, төрүттэриҥ төрүт хааннарын ылыммыккын. Чыычый киһи буолбуккун, тоҕус күлүктээх, өбүгэ өлбөт, сүппэт биһиги курдуктар санаммат да силлибэт ситимнэрин иҥэриммиккин–
Ойууннара уоттаах хараҕынан умса туттан олорон сөҥөдүйдэ…
Бойбоох сырайын таба көрбөккө иҥиэттэ-иҥиэттэ саҥарда.
— Иһэргитин иһитиннэрбиттэрэ, илдьит буолан тиэрдибиттэрэ. Суолгутун хайан көрөөрү гыммытым, үрүҥ тумарык үрдүнэн көтөрө, хара буркун халыйан киирэрэ, мэнээк бэйдиэ дьон буолбакка,

улаҕата көстүбэт Улуу Куйаар кыттыгастаах кытары баарын билбитим–
Чэлгиэн диэкки сэрэммэттии, хараҕын быраҕын ылла. Бойбооҕу көрөн бу түөлбэ дьахталлара, эмээхситтэрэ, кыыс оҕо кылааннааҕа кылбайан, имигэс иирэ талах курдук үүнэн тахсыбытын көрөн астына санаатылар, хайдах олохтооҕун, тугу гынарын ыйыталастылар. Дьулугураан уҥуоҕа көнөтө, сырайа-хараҕа сэргэҕэ, таҥаһа-саба мааныта, киһи эрэ ымсыыра көрөр буолбут. Аттарын манна хаалларан сатыы бардылар, биир сирдьит барыста, уһун айан буолла, аара хоно-хоно. Хаардаах хайалары тумнан, намыһах хотоол сирдэринэн, син Сиэллээх үрэҕин буллулар. Үчүгэйэ диэн үрэх уута эбиллибит, аллараннан үрэҕи кыйар, батар тохтообут. Аны хайа хаспаҕар түһүөхтэрин, дьапталҕа хайыр таас, маамыктаннан түһэр буоллулар. Үөһэ Харачаас хаалла сирдьити кытта, атыттар түһэн хаспах иһигэр киирдилэр, Уһуктаах урут сылдьыбыт сирэ буолан, иһирдьэ баар холлорооннору ааҕа билэр, аны биэс киһини таҥна сылдьыбыт таҥастарынан сирдэтэн Уһуктаах эппитинэн хомуйдулар, атын уонча уҥуоҕу тыыппатылар, олор көрдөххө таҥастарын сэмнэҕэ сахаларга ханан да майгыта суох,, Хункуустар,, диэн Уһуктаах быһаарда. Дьоннорун кырамтатын хааһахха хаалаан, тааһынан көмтүлэр. Биэс оҕус хабаҕар хаалана сылдьар көмүһү Уһуктаах уурар сирдэрин билэр буолан дэбигистик буллулар, үчүгэйдик да оҥорон кистиир буолаллар эбит. Бу көмүс туһугар төһөлөөх хаан халыйбыта буолуой, хаһан да төрөөбүт өтөхтөрүттэн, харыс сири хаампатах, алаастарын аартыгыттан арахсыбатах дьон, өбүгүлэрин кыргыс хаана киирэн, иирэр аҥардаах илбиһи иилинэн бастара батарынан бараллара. Дьэ онно буолара, сытыы быһах ыллаһара, хааннаах сырыы хаамыыта. Саха киһитэ үөйбэтэх өттүттэн буолара, түүлүгэр да түһээбэтэх түгэннэрэ.
Суол хаалаары ыксалынан төнүннүлэр, сорох үрэхтэр, өрүстэр тарыҥнара үллэн, сиҥэлэрин уута эрдэлээн киирдэ, хаар халыҥ дьыла буолан, элбэх уу ыгыллан сыккыс буола сүүрдэҕэ. Биир күн Бойбоох ,,айан суолун оломунан кыайан туораабаппыт, хантан эрэ истэн дуу, билэн дуу тоһуйа сылдьаллар,,. Эмиэ хара тыаннан харахтаннылар, син куораты булан,, һуу,, диэн үөһэ тыыннылар. Аны суол хаалла, манна билэр дьонноругар аттарын аны күһүҥҥэ дылы хааллардылар, көмүстэрин тимир дьааһык ылан онно хаалаатылар, эмиэ ол ыалларыгар уурдардылар. Аны мантан сайыҥҥы таҥаһынан барыахтарын түүнүн тымныйар, туохтан иҥнэн туруортарай сатыы түһэ турдулар, көтөр сүүрэр саҥата, от-мас көҕөрөн, мутукча сыта дыргыйан, киһи эрэ үөрүөх көтүөх курдуга, билигин баччаҕа киһи айаҕар аһы булан аһыыр, ыам соболоро кытылга тахсан,

өрөҕөлөрүнэн сыналлара, тылбыйар кынаттаах арааһа, кыра үрэхтэри сылбаҕынан, кэҥэс өттүн сигэннэн устан кэлбит мастары ыпсаран туорууллара. Тыа кыылын элбэҕи көрүстүлэр, сорох үргэр, сорох дьиктиргээн көрөн хаалар. Оҕолоох тыатааҕыны да көрсөллөр, моһуоктаспакка туораан биэрдэ, оҕолоро кэнниттэн сүүрэн төкүнүһэ турдулар. Хаһан эрэ хонон ааспыт өтөхтөрүгэр, ыал олохсуйбутун көрөн, тохтоон хонон аастылар, Чэлгиэннээҕи билэн, бастаан куттана санаабыттара ааһан, саха киһитин сиэринэн,, кэпсээ,, диэнтэн саҕалаан арааһы барытын эргиттилэр. Кырдьаҕас баара ол токоолоһон ону-маны ыйыталаһар, суол алдьанан, сатыы иһэллэрин истэн сөҕөр-махтайар…
Ньургуһун Чэлгиэнин сүтэрэн утуйбат да буолла, ыксаан Эдьиийгэ бара сырытта,, кэлиэхтэрэ,, Эдьиий холку, Саргын эмиэ төбөтүгэр буор таптанна, Бойбооҕу суохтаан. Тоҕо айан дьонуттан арахсан туора бартарын ким да билбэт, бары араас санааҕа үлтү буккуллан хааллылар…
Биир сарсыарда, эрдэһит ыал туруута Чэлгиэн күлбүтүнэн киирэн кэлэн соһутта. Ньургуһун онно үөрбүтүн, кынаттаммыт курдук чэпчээбитэ, ыарахан баттык буола сылдьыбыт ыар санаа сырдыы түспүтэ.
Аҕыйах хонон баран Уһуктааҕы көрсүбүтэ, элбэх сыл бииргэ куодарыспыт буолан, өлүөхсүттэр дьоннорун кимнээхтэрин, ханна олороллорун көрбөтөр, сылдьыбатар да истэн билэрэ. Ол дьону баран олохторун-дьаһахтарын билсэн кэлэр баҕаланан, эмиэ айаҥҥа туруннулар.
Бойбооҕу тугунан да манньалаан хаалларбаккын, атын мииммитинэн бу баар буола түһэр.

Содержание

• 55

55

Бастаан тэйиччи сиргэ Сүгэһэрдээх олоҕор барарга тэриннилэр, бу Мэйик сирэ, былыр былыргаттан, үгүс номоххо үһүйээн буолан хаалбыт, хабараан хапсыһыылар, үтүмэн үгүс үйэлэргэ. Манна төрөөн-үөскээн аастахтара, аргыардаах халлааны аннынан, үргүөрдээх дьыбары үтүрүйэн, хаардаах хайаларга хаайтарбакка, эҥсиллэр сүүрүктээх Эбэлэри эҥэрдээн, дохсун сүүрүктэри өксөйөн, сир–халлаан ситимин сиксийэн. Олортон биирдэстэрэ бу дохсун уол оҕотун уһуктааҕа Сүгэһэрдээх төрөөн, сир үрдүн бааһырдан бардаҕа.
Сүгэһэрдээх аҕатын ууһа ,, Кырбастар,, диэн эбит, ыйдаран-ыйдаран көрдөөн буллулар, туоһуластахтахтарына сөбүлээбэтэхттии туора хааман биэрэллэр, аат-харата эппиэттииллэр. Манна даҕаны тыа сирэ диэбэккэ, ханна сылдьар хайысхалара, күүркэтиилээх кэпсээн буолан кэллэҕэ, абааһылыын аргыстаһан, илэ сүүрэ сылдьар сиэхситтии сэһэн гынан эрдэхтэрэ. Манна ,,Кымаах,, баай күннээн, күөнэхтээн олорор эбит…
— Бу хантан хааннаах, кимтэн кииннээх күлгэрилэр, кимтэн да көҥүлэ суох, мин бэйэлээх киэҥ уорукпун өҥөйдүгүт. Тойон сэргэбэр туйахтааҕы баайдыгыт–
Чэлгиэннээҕи тэлгэһэҕэ да киллэрбэккэ, кэлгэйэ уойбут, иһэ халыйбыт, мардьайбыт сырайдаах баҕайы күргүйдүү, көбүөлүү тоһуйда. Чэгиэн соһуйан,, чинэрис,, гына түстэ, Бойбоох тугу эрэ саҥараары уоһун чорботон истэҕинэ, Чэлгиэн илиитин көтөҕөн тохтотто.
— Алҕаһаабыт буоллахпытына алы гын, сыыспыт буоллахпытына сымнаҕастык санаа, хатыылаах тылынан хаарыйыма, сыҕарыйан биэрэбит, эн бэйэлээх чуумпу олоххун уйгуурдар санаабыт суох–
Аттарын миинэн салгыы айаннаатылар, киэһэриитэ биир ыалы буллулар. Кыра балаҕаҥҥа кырдьаҕастары кытта эмдэй-сэмдэй улаатан иһэр оҕолор оҥой–соҥой көрөллөр айан дьонун дьиктиргээн, дьиэлээхтэр да соһуйдулар, бачча мааны дьон, тоҕо кинилэр кирдээх, кыараҕас ыыспаларын өҥөйдүлэр…
,, Кырбастар,, мантан биир хонуктаах сиргэ олороллор үһү, киэһэ хонуктарыгар сөпкө тиийииһилэр, ындыыларын түһэрэн, сэтии аттарын, миҥэлэрин үөскэ өртөөн таҕыстылар. Дьиэлээхтэри бэйэлэрин үтэлэринэн күндүлээтилэр, күөнэх миинин тото истилэр. Кыргыттар Бойбооҕу кытта ирэ–хото кэпсэттилэр, бастаан маанытыттан кыбыстан чугуруҥнаан баран, бодоруһан сэлэһии бөҕөлөр. Кырдьаҕастар Чэлгиэни хайа сиртэн, ханна баран иһэллэрин ыйыталастылар, Сүгэһэрдээх дьонугар баран иһэллэрин истэн дьиктиргээтилэр да салгыы ыйыталаспытыгар…
— Өйө суох, туох былас муостаах искэр киирэн, кэлбит дьону муостанан, туйахтанан көрүстүҥ, билэҕин дуо кимнээҕи холдьохпуккун?—
Ханна да буоларын курдук, бу аҕа ууһун айдарыылааҕа, күөрт ыт буолан күөлэһийэр, хагдаҥ эһэ буолан часкыйар, илэ сүүрэ

сылдьар иччилээх, халлааҥҥа хара суор буолан халаахтыыр Хара Харбас ойуун үөһэ-аллара тыынан ,, Кымааҕы,, мөҕө олордо.
— Ээ туох аанньа дьон самаан сайын саҕаланыыта, аттанан-атыырданан кэрэдэхтииллэр үһү, тугу эрэ умналаабыт киһи диэн сылдьаллар ини–
Кымаах туох да аньыылааҕы оҥорботох курдук күлэн күһүгүрэттэ…
— Оо сорбутун, ити баар түҥ хааһах курдук өйүҥ–санааҥ,, Холорук,, илэ бэйэтинэн өҥөйөн ааста, кинини кытта тоҕус күлүктээх улуу куйаар, үөһээ халлаан үтүөлэрин мааны кыыстара сылдьыһар.—
,, Кымаах,, сырайа үллэ–үллэ субу тэстиэх курдук кытаран таҕыста. Ама даҕаны өбүгэлэрин үтүөтүн, кыргыс хааннаах боотурун,, Холоругу,, саха киһитигэр үһүйээн буолан хаалбытын, ким билбэт- истибэт буолуоҕай…
— Оо сорбун ньии өйүм сыппаан, хараҕым-сырайым ньамаҕынан бүөлэнэн, кылааннаахтар кылыыларыгар киирэн биэрдэхпин көр–
Оҕолуун–уруулуун бары ыксаатылар, хотун ытаан хараҕын уута ньолҕойон барда. Сибилигин күлэн күһүгүрүү олорбуттара ханна да суох буолла…
— Аҕа ууһун улуу киһитэ буоллаҕыҥ дии, хайдах эмэ гынан харгыс буолан хаххалаа, ардай аһыылаахтаргын атаартаа, дэгиэ тыҥырахтаахтаргын дьиэгинит.—
Кымаах аҕылыырын быыһыгар, албыннаһан амылыйда.
— Олох ону маны үөннээмэ күрдьэҕэлээмэ, ама бэйэлэринэн сырыттыннар, санаалара сымнаҕас, кыттыстахпытына кыыллара уһуктуо, уордайдахтарына урааннан таһаарыахтара.—
— Хата төннөр суолларын тоҕойугар киһитэ кэтэт-манат, алы гынан ааттаһаар, сыалыһар быарыныы сымнаан сандалыта тэрийээр.—
Киэһэ алта аттаах киһи сэтиилэнэн алаастарыгар киирэн кэлбитигэр, ,,Кырбастар,,үөһэ-аллара түстүлэр. Кырдьаҕастара Сүгэһэрдээх аҕата бэйэтинэн тахсан көрүстэ,, Кэпсээ,, диэнтэн саҕалаан,,Сонуннарын,,сэлэстилэр. Баардарын суохтарын сандалыга тартылар…
— Бачча ыраахха мэнээх бэйдиэ кэлбэтэххит буолуо, ыар сурахтаах буоллаххытына кистээбэккэ хайдах баарынан сахалыы саҥарыҥ, бэйэм даҕаны битим-билгэм мөлтөх, оҕом куһаҕан буолбут сураҕын истээри–
Уһуктаах уһаппакка кэҥэппэккэ, хайдах баарынан барытын тоҕо тэбээн сөҥөдүйдэ, дьиэлээхтэр тугу да саҥарбатылар, итинник дьылҕалаах буолуохтааҕын сэрэйэллэр быһыылаах…
— Уолгут сүүрбүт көппүт көлөһүнүн көмүһүнэн хаалларбыта, эһигини биһиэхэ сыһыарар бүтэһик баҕа санаалаах үрүҥ тыына быстыбыта. Ылынар буоллаххытына көһөртөөн барардыы кэллибит–
Ким да муннунан, айаҕынан тыыммата, ыл да көс диэн, ыгыма да бэрт. Бачча ыал сүөһүтэ- аһа, хахыра-чохура, бөҕө-сыыһа. Бу киэһэ кыайан кэпсэтии тахсыбата. Киһи,, кырбас,, диэбэт дьонноро эбит, бөдөҥнөрө-садаҥнара, кыыстыын-уоллуун. Саха дьонун быһыытынан ханарытан аҕа ууһун ааттаабыттар.
Туох

да үгүс элбэх кэпсэтии кыайан тахсыбата, Чэлгиэн утуйан тураат бэйэтэ соһуйда, бу ыаллара утуйбатахтар да быһыылаах, аҕыйах сүөһүлээхтэрин далга хаайбыттар, икки кунаннарын сыарҕалаан баар суох малларын тиэммиттэр, Чэлгиэни көрөн кырдьаҕас утары кэллэ…
— Оҕобут бүтэһик баҕатын толорон баран эрэбит, бу төрүт түөлбэбитигэр силис тардан сириэдийэн тахсыбатыбыт. Сааспыт тухары тэнийбэт тирии, тарпат тараһа буолан кэллибит, хамсаабат хабалаҕа хам туттаран, хабырҕаҕа дылы тимирдибит. Айыы сирэ аһаҕас дииллэр, атын сиртэн,, дьол,, көрдөһө сатыахпыт.—
Оҕо-уруу төрөтөн үйэлэр тухары ,, һай-һат,, диэбит түөлбэлэриттэн харах уулаах арахсыбыттара.
Бойбоох Чэлгиэнниин аргыстаһан иһэн,,Аара суолга чэҥкээйи буолан, илдьит дьоннор тураллар,,
Икки аттаах киһи,, Кымаах,, илдьитин тиэртилэр…
— Кымааххатыгар тиэрдиҥ, онон- манан киирбэтин-тахсыбатын, сүгүн олордун, санаатаҕын аайы саатыыр оҕолорун булбут дии, ааспыкка алы гынан ааспыппыт, иккистээн эргийдэхпитинэ иэдээн төрдүн төлө тардыахпыт. Ойуунугар этээриҥ, айа тардан ачыаһырбатын, аймахтарыгар эһиэхпит, кэйээриннээн кэҕийбэтин, инниттэн ылгыахпыт, кэнниттэн кэрбиэхпит, кэбилийиҥ–
Иһиттибит дуу, суох дуу диэбиттии,, сус,, гынан хааллылар. Илдьити истээт,, Кымаах,, көхсүн хаана хойунна, бу тухары таптыырынан таһыйара, санаабытынан дьүүллүүрэ, ону баара ынах сааҕын үөннэрэ сир-буор сырайдаан аастахтарын, өссө кини баар суох хары күүстээх хамначчыттарын күрэтэн. Дьэ итинник буоллаҕына тэгил сиртэн тэҥнээххитин буллаххыт буолуо, ситэн ылан сискит үөһүн тардыам, тараах иэнниэм, тылгытын тылбыйыам, кыыһырбыт омунугар, сири тиҥилэхтии- тиҥилэхтии часкыйталаан ылла. Ойуун илдьити истээт, балаҕаныгар бүктэ, көтөрдөрүн, кыылларын кистээтэ,, Кымааҕы,, оройдооботоҕуна сырыттын, көрдөөбүтүн ылыаҕа, кылгас, кыараҕас санаалааҕыттан кэлэйдэ. Бойбоох бүтэһик хаалан атыттан түстэ, тэһиинин Чэлгиэҥҥэ туттарда. Суол ортотугар кыра кулуһун отунна, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу күн хоту үстэ эргийдэ. Уотун иннигэр тохтоон икки илиитин өрө уунан сапсыйбытыгар, уота халлааҥҥа уһууран таҕыста, чаҕылҕан буолан чаҕылыйда, этиҥ буолан ньиргийдэ. Ала буркуну түһэрэн,, Кымаах,, олоҕун диэкки гуунунуу турда. ,,Сорбутуун,, Хара Харбас халлааны көрөн кыланна,, Эриэн үөн киһи этэрин истибэккэ, иэдээн быатын тартаҕын,, үйэлээх саастарыгар көрбөтөх үлүгэрдэрэ үөһэттэн үтүрүллэн түстэ, дьону ситэн тараах иэннээри гыммыта, дьиэттэн тахсыбат үлүгэрэ буолла. Сир халлаан силимнэһэргэ дылы, бары барыта ууга уһунна. Бу эбит тыыппатаҕы тыытыһан,,Оноҕоһун көрдөөбүт,, диэн.,,

Кымаах,, киһи эрэ буоллар кута-сүрэ тоһунна, дьэ өйдөөтө тыытыа суохтааҕын тыыппыта,, тыалынан киирэн, холоругунан тахсан,, эрэрин. Үс күннээх түүннэри ууннан суккуйда, ынах да ыаммата, дьон утуйар уулара да көттө. Балаҕан буор сыбаҕа сулланна, үрүт даҥ ардаҕы туппакка балаҕаннарын иһэ ууннан уһунна, тыллаах эрэ барыта бу алдьархайга,, Кымааҕы,, кыраата. Мантан ыла,, Кымаах баай,,, төлкөтүн ардах уута алдьаппыта, суоруналыы суурайбыта, силиһин сиҥнрбитэ, түөрэҕин түҥнэрбитэ.

Содержание

• 56

56

Тыаллааҕар түргэнник , сурах-садьык тарҕаммыта, ким да анаан-минээн илдьит курдук ыыппатаҕын да иһин иһиллибитэ эрэ баар буолар. Кымаах кыҥкыйдаһан, бардамыгар оҕустаран, бырда суох былдьаммытын, аата суох алдьаммытын истибиттэрэ, аны биһигини таарыйан, сөбүлээбэккэ сүһүөхпүтүн бүдүрүтүөхтэрэ, ахсарбакка алдьархайы аҕалыахтара дии санаан истэригэр кутуйах хааман ылара, кутурҕаны эрэ куустарбатыннар дии саныыллара. Хас аҕа ууһа бэйэлэрин билэр, араҥаччылыыр ааттаах айдаарыылаах удьуордарыттан ыйыттахтарына,, Кэбиис кинилэри эрэ ахтымаҥ, аанньаннан арахсыахтара суоҕа, күрүлүүр күнүс күлбүтүн көтүтүөхтэрэ, унаар буруобутун умса кырыахтара,, кырдьык да киэҥ көҕүс кыараабыта, күлүү-оонньуу күлүгүрбүтэ. Биир эмэ ыалга хонон өрөөн ,,хоноһолоон,, аастахтахтарына, тугу–тугу туойбуттарай, дьон киэнэ дьорҕоотторо, киһи киэнэ кэрэмэстэрэ, кэлэн аастылар дэһэллэрэ. Ордук эдэрдиин, кырдьаҕастыын Бойбооҕу көрөн тото астыналлара, таҥаһа-саба мааныта, уран тарбахтаах уус айылҕа, уһааран таһаарбыт кэрэчээнэтэ кубалыы устара, күөрэгэйдии дьурулуура, кыталыктыы лыҥкынаан, чэпчэки-чэпчикитик дайара. Чэлгиэннээх оннук аһаҕас халлаан да анныгар хонуктаан, син быт хаамыытынан да буоллар, сыҕарыйар аата сыҕарыйар, улам-улам сирдэрин ыллар ылан истилэр…
— Чэлгиэн быйыл биһиги маннык буоллаҕына уһун да сайыны быһа түрбүнэн ыаллары барытын көһөрүөхпүт суох. Сорохторун күһүн от үлэтэ үмүрүйбүтүн кэннэ көһөрүөххэ, эбэтэр сыарҕа хаарын үрдүнэн, ол дэбигис буолуо.—
Биир күн саарбахтыырын Бойбоох таһаарда.
Чэлгиэн итиннэ эмиэ сөбүлэстэ, аны ыһыахтар, от үлэтэ, кыстык бэлэмэ. Бу саамай ыраах, кырыы сиртэн көһөрдөхтөрө, атыттар сөбүлэһэр буоллахтарына дөбөҥ буолуо, чугас өттө. Биир кэмҥэ аны үөйбэтэхтэригэр түбэстилэр. Киһини өртүгүнэн икки илиититтэн суон тиит төргүү мутугар ыйаан баран, икки киһи үөл талаҕынан, таһыйан имитэ тураллар эбит, үөһээ өттө сыгынньах, хас оҕустахтарын аайы үөн курдук кыймаҥалаан ылар, сотору олох да быатыгар ыйанан хаалла, ону көрө-көрө акка олорор суон киһи күлэн күһүгүрэтэр. Балаҕан айаҕар түөрт-биэс оҕотун кытта мөлтөх таҥастаах, дьүдьэх дьахтар ытаһа тураллар. Бойбоох часкыйа түһээт атын тиҥилэхтээтэ, ата олоро- олоро ойуолаан тиийэн биир таһыйааччыны күөнүнэн түҥнэри көтөн ааста, иккис хараҕын муҥунан көрдө, талаҕын быраҕаат мас күлүгэр түстэ. Үһүс торбостоох ынаҕы тутан турбут, ойуур диэкки өйдө…
— Бу хантан дьөлө үүрдэрэн иһэр кэрдэктэр, мин диэтэх киһини, өрө көрөн ардах үөнүн курдук чолоҥностугут, үрүҥ хараххытын умса көрдөрбөтөхпүнэ мин буолуом.—
Суон куолаһынан

баахтыйда.
— Нохолоор, эриэн кыыллар, ханна дьөлө түстүгүт, ити дьахтары миэхэ тараччы тутан аҕалыҥ эрэ,ити кыыс оҕону анныбар баттаан күннээҕи кыһалҕабын таһаарар көрүн көҕүлүттэн тутар көлдьүн ойох оҥостуом–
Бойбоох бобулла-бобулла ордоотуу олорооччуга утары хаамтаран кэллэ, сырайын батары көрөн ылла, эмискэ уҥа илиитин кэннин диэкки,, садьыс,, гынна тугу эрэ быраҕардыы, ону кытта даҕаспытынан суон тиит төргүү мутугар сахсыйан олорбут, улахан тыҥырахтаах көтөр, киһилии кыламмытынан түүтэ,, бурал,, гына түстэ да бэйэтэ буруо буолан,, уннаарыс,, гына сүттэ.
Ордоотуу олорбут, саҥа уһуктубут киһилии баһын булкуйан ылла, дьиктиргээбиттии тулатын көрүннэ…
— Сиэмэх ойууну ханыылаһаҥҥын, бэлэһин хаанныыр эбиккин, бэйэҥ ытык дьон ыччаттара, төрүт дьон төрүөхтэрэ буолан баран–
Ыйанан турбут киһилэрин сэрэнэн балаҕаҥҥа көтөҕөн киллэрэн сытырдылар, Бойбоох оһоҕу отуннарда, көмүлүөк иннигэр тобуктаан туран, ботугуруу-ботугуруу уотун үс өттүгэр ынах ууллубут арыытын хамыйаҕынан кутта, ол тухары тугу эрэ эһэкээнигэр ботугуруур, ытыһыга кутта-кутта таһыллыбыт киһини этин-сиинин эргитэ сылдьан сотто. Көрөн турдахтарына быһыта сынньыллыбыт баастара, ибиритэ барбыт этэ сиинэ бааһа- үүтэ тардан чэрэ да хаалбата, сотору кырбаммыт хараҕын көрдө, оҕолоро ытаспытынан аҕаларыгар саба түстүлэр. Ийэлэрэ барахсан үөрбүтүөн, Бойбооҕу олордуох, туруоруох сирин булбата. Бүдүгүрэ кырдьыбыт, кырдьаҕастар кытары сырайдыын сырдаатылар. Ахсым санаалаах аатырар баай Догдо чахчы чаҕыйда, туох дьикти кыыһыгар кыһыл тылбынан кыыран киирэн биэрдим диэн куттанан кута толугуруу мөҕүстэ. Тоҥхоҥнуу–тоҥхонуу алы гыналларыгар ааттаста, Алаһа дьиэтигэр ыҥырда, балаҕаныгар барсалларын көрдөстө. Аны Модьугу ойуун атараҕа атыллан тыыны быстаары сытан Бойбооҕу ыҥыттарбыта иһилиннэ…
Бэйэтэ туһугар бэрт элбэх сүөһүлээх, сылгылаах, турбут уолаттардаах, кыргыттардаах кыахтаахтык олорон, ньир-бааччы бааччы олохтоммокко, дьон өйүн-санаатын сүүйэн, хараҥа хааны халыйтаран, тыҥырахтаах көтөр буолан, таҥалайын илиттэрэ, таҥсык охсунара. Онон кини кутун-сүрүн бөҕөргөтөн, үйэтин уһатара, хараҥа күүһүн хаҥатара…
— Эһиги иһэргитин эрдэттэн билэн, хадаардаһар санааланан, харсан көрөөрү, хаан таһааттарбытым, аллараа дойду адьырҕата, албас харата, абырыа дии санаан алдьаннахпын көр. Оҕо диэн ороһуйбутум, силигэ ситэ илик диэн сэнээбитим. Тыытыһар тыҥырахтааххын, ардай аһыылааххын билбэккэ киирэн биэрэн былдьаттахпын көр. Хаалбыттарбар хараҥа санааны оҥорума, кэнчээри ыччаттарым киһи буолалларын кэҕиннэримэ. Буруйдаах бэйэм Таҥара

иннигэр аньыыбын-харабын ааҕыам–
Аҕыйах тылы тыын быыһын былдьаһа-былдьаһа бөтүөхтээн иһэн, тыына быстан, кута арахсан тумарыкка көппүтэ.
Ойуун дьоно биир харах уутун тохпотулар, бэйэтэ тугу оҥостуммутугар бардаҕа, кинини ким да оннук буол диэн кыһарыйбатаҕа. Бэйэтэ бэрт былдьаһар үгэстээҕэ, кими эрэ туора хабан аастаҕына күнэ тыгара, күөнэҕэ көбөрө, ол бэйэтэ билбэтигэр тэптэрэн, өйө-санаата бааллан, хара санаатыгар, бардам быһыытыгар, бэйэтиттэн биэс төгүл үрдүк үрүттээх, кини абын хомуһунун билэринэн бүрүйэр, таптыырынан дьарыйар, кыыс оҕо кылааннааҕар киирэн биэрдэҕэ.
Көрбүт эрэ барыта Бойбооҕу дьиктиргиирэ, ама бу бэйэлээх ымыы чыычаах оҕото, аһыылаах алдьархайа, идэмэрдээх иэдээнэ буолуо дуо, үс күлүгүн үтүрүттэрбэт, уот тыллааҕы утары этиппэт, ааһар ыллыгын арыйан биэрбэт, кэлэр суолун киргэ буорга тэбистэрбэт, кыыһырдаҕына кытаахтаһар, уордайдаҕына улуу дьаалы эбит буоллаҕа.
Чэлгиэннээҕи кырдьык Догдо баай сандалы маанытынан көрсүбүтэ, тэйиччилэр тиэстибиттэрэ, ыраахтар ыалдьыттаабыттара, чугастар чугуруҥнуу барбатахтара, сыстыһа олорооччулар сыбыытаабыттара. Көкөт алгыс тылы арыйбыта, айыы тылынан арчыллаабыта…
Ылгын ырыатыгар, ыраас халлаан бүүрүгэ аһылларга дылы гыммыта, күлэ турар күн уота көлүччэҕэ күөһэлийбитэ, көмүс дорҕоон түһэрсибитэ, хара тыа хамсаммыта, ылбаҕай ырыаттан, кэрэ дорҕоон дьүрүһүйбүтэ.онно баара,, олоҥхобут,, ойуулуура, ыра санаа ыллыктаһан, кэрэ кэпсээн күөрэйэрэ. Сэргэстэһэ турар сэргэлиин, сэргиир курдук иһиллээннэр, иэҥиэттэргэ дылы гыммыттара.
Догдо дьоно, алгыс тыллаах атаарбыттара, чахчы даҕаны айылҕаттан ананан аргыс буолар дьылҕалаах дьон дьорҕоотторо бииргэ сылдьаллар эбит диэн сөҕө-махтайа көрбүттэрэ, Сүгэһэрдээх дьонноро кэлин өйдөөн барбыттара, үс кырыылаах үтүөлэри, үөһээ халлаан этитиилээх ыччаттарын аргыс оҥостон иһэллэрин.
Чэлгиэн эрдэ кэпсэтиилээх буолан, Быралгылаахха илдьибиттэрэ, кэлии дьону Далбардаах, түһүлгэтин дьонунаан үөрэ-көтө көрсүбүттэрэ. Көстөргө бэлэмнээбит балаҕаннарыгар түһэрбиттэрэ. Чэлгиэн улахан санааҕа түстэ, маннык буоллаҕына дьиэтигэр хонор хоһо курдук сылдьыһыы, оо урут акаарытык да саныыр эбит, баай буолла да барыта халлаантан түһэр курдук толкуйдаан ылара, киһи баайга тардыһара саамай эрэйдээх, түбүктээх, кыһалҕалаах үлэ эбит. Төрүт киһи төрүөҕэ дэнэрэ, ону эмиэ сатаан үүннээн-тэһииннээн мустахха эрэ, эбиллээхтиир быһыылаах. Чэлгиэн бу сааһыгар дылы элбэҕи көрдө-иһиттэ, эбэлэрэ, эһэлэрэ үмүрүйбүт үптэрин, аҕалара, ийэлэрэ түүн-күнүс оҕо туһа диэн муннуларын анныгар муспуттарын, сатаан салайбакка,

кыайан бүрүйбэккэ, сиик курдук симэлийэрэ, буруо буолан унаарара, оннук атах балай баран ыт-кус аһылыга, суор-тураах собулҕата буолбут элбэх этэ…
Хата кинини дьоно суохтаппаттар,, ыһыах бу кэллэ,, диэн быар куустан олорбокко барытын бары үмүрүтэ туталлар. Оҕолорун илдьэ биир күн Ньургуһун дьонугар Дохсуннаахха бардылар, ийэтэ онно олорор, ону Ньургуһун бэйэтигэр көһөрөн аҕалар баҕалаах, эмээхсин сиэннэригэр хараха буолуо этэ. Чэлгиэн Ньургуһун эппитигэр үөрүүннэн ылыммыта. Оҕолорун ыҥыырга олордон, бэйэлэрэ сиэтэн сатыы хаамтылар. Мантан ордук дьол баар үһү дуо, күн сиригэр. Ньургуһун истиҥ баҕайытык мичээрдээт, Чэлгиэни илиититтэн ылла.

Содержание

• 57

57

— Хаар үрдүнэн дьону көһөрөн аҕалыахпыт диибит даҕаны, кыаллара дуу, суоҕа дуу, аһаҕас халлаан анныгар аҕалтаан ханна гынабытый? Аны төһө элбэх ханыылаахтара, сүөһүлээхтэрэ, сылгылаахтара биллибэт, ол ото маһа бэлэмэ суох, олох чыычаах олоҥхотун курдук остуоруйа–
Биир күн Бойбоох, Чэлгиэҥҥэ киирэн кутан- симэн таҕыста. Чэлгиэн бэйэтэ да ыл да ыалы ыһаттаан, көһөртөөн барар табыллыбатын бигэтик билэн олороро. Ол кыһалҕатыгар, Улахан Эбэҕэ олохтоох Алааппыйалаах, Оһуохайга бара сырыттылар, Бойбоохтуун. Манна улаханнык киһи-сүөһү олохсуйа илик, аҕыйах ыал абына-табына онон- манан олороллор. Салҕана, салҕана сарадаһын курдук бара турар толооннордоох, быста-быста барар баҕарахтаах, үчүгэйкээн үмүрэйэн ааһар налыы кэрэ хочолордоох, чахчы да улаҕата көстүбэт улуу Эбэ дэниэ дуо, кэпсээҥҥэ киирдэҕэ, ырыаҕа ылланнаҕа, ол бэйэтэ үгүс сыл чуҥкуйан турбутун , саҥа олох тардыһан буруолара унааран эрдэҕэ. Саргын Бойбоох кэлбитигэр, эр киһи буоллаҕа буолан, иннигэр-кэннигэр түһүөлээтэ, аҕала сатыы-сатыы кэпсэтэ сатаата. Алааппыйа бу кырата, айылҕаттан да аһаах киһи, кыыһы таптаан сору-муҥу көрөрүн билэр, сэрэйэр этэ. Саатар бэйэтин тэҥнээҕэ буолбакка, таҥараҕа ураҕастаммыт кэриэтэ, атын сиртэн аналлааҕы, туора сиртэн тоҥуулааҕы, тэҥнээх доҕор оҥостоору, кырачаана эрэйи көрөрүн, ийэ сүрэҕэ тардыһан туорайдаһар кыаҕа суоҕун билинэрэ, дэлэҕэ,, Таптаа да тайахтааҕы, сөбүлээ да сүгэһэрдээҕи,, диэхтэрэ дуо. Бойбоох бу ыал кыратын, хараҕын харатын курдук харыстыыра, киниэхэ күлүк курдук көмүскэли, хахха буолар харысхалы баҕарара. Кини билигин ыал буолар ыллыгы тэбэрин, ийэ буолан иринньэҕи кууһарын, айбыт аҕастара, уһуйбут убайдара көҥүллээбэттэрэ. Күнүҥ–чааһыҥ кэлиэҕэ, олоххо тардыһар оҥкулу оҥостуоҕуҥ, ытык-мааны ыал Далбар Хотуна буолуоҥ дэһэллэрэ. Хайдах да гынан сыыһа халты хаамар кыаҕа суоҕун билинэрэ. Үөһээ дойду үтүөлэрэ, үргүөр тыалынан үрүөхтэрэ, хаардаах хаһыҥынан хаарыйыахтара, Саргыҥҥа биир тылы быктарбатаҕа, биллэхтэринэ бэлэстэригэр түһэриэхтэрэ, кутун-сүрүн көтүтүөхтэрэ. Манна урут олоро сылдьыбыт Уйгулаах баай улуу уораҕайыгар сырыттылар, үһүйээн бөҕө ахтылларынан Уйгулаах үс төгүл, үстүү атыыр үөрүн уораҕаһынан, хамсаабат хара тыаҕа, уллуҥахтаах үктэммэтэх үрэҕин баһыгар үүрдэрбитэ үһү. Биир кэмҥэ тоҕус ойууну кыырдарбыта диэн кэпсээн эмиэ баар. Уйгулаах кырдьык даҕаны саха киһитэр сатала суох үрдүк уҥуохтааҕа, күүстээх көрүҥнээҕэ, сыыдам сырыылааҕа үһү. Кини бэйэлээх үс ойуҕуттан, төтөлө суох элбэх оҕону төрөппүт, ханыы бөҕөтүн харахтаабыт. Кэлин сааһыран иһэн

ылбыт мааны ойоҕуттан оһоҕос төрдүн оҕото, күн сиригэр көстүбэтэх, айыы сирэ айбатах кэрэ куота төрөөбүтэ үһү. Бу кыыс барахсан быстах кэлэр быатыгар, аҕата буолуохсут хамначчыт уолун, кыра сааһыттан кистээн көрөрө, убургу сааһыгар уоран таптаһара үһү. Ону билэн айбыта үрэх баһыгар сылгы үүрдэрэ ыытарыгар ол уолу аныыбыт, аргыс дьонугар уолу төннүбэт төлкөлөппүт, тойоннорун тылын быһа гыныахтара дуо, утуйа сыттаҕына уһуктааҕынан үөлбүттэр, биилээҕинэн дэҥнээбиттэр. Өлүгүн харайбаккалар үөн-көйүүр аһылыга гынан кырахтатын хара тыаҕа хаалларбыттара, үөр буолан салгын кута кыыһыгар кэлэн ытаан-соҥоон ааһаахтаабыт. Ол кэнниттэн уһаабатах, кыыстара биир түүн утуйа сыттахтарына сүтэн хаалбыт, ырааҕынан- чугаһынан көрдүү сатаан баран, ойуунунан көрдөппүттэрэ ортолуу кыыран иһэн, мэнэрийэн киирэн барбыт,, Уйгулаах ааккар уһуну-киэҥи саныа диэн, киэҥ көхсүгэр таныктааҕы толкуйдаан, кэнчээритин кэҥэттин диэн, баар эрэ оҕобутун орто дойдуга олохтоон, киһи буолар кэскилэ кэлиэ дии санаабыппытын сарбыйдыҥ, кэлтэгэй дьылҕалаатыҥ, кэскилин кэҕиннэрдиҥ. Бу күнтэн барыҥныырыҥ эрэ барыта бараныаҕа, күлүктээҕиҥ эрэ күдэҥҥэ көтүөҕэ. Оҕолорбут барахсаттар сырдык куттара сылайбатын, буор куттара буорайбатын диэн бэйэбит көрөн-истэн дьаһайдыбыт, ийэ куттарын илдьэ көттүбүт,, диэн ойууннара көрүү бөҕөтүн көрүүлэммитэ үһү. Ол күнтэн Уйгулаах баайа-дуола бараммыта, сиик курдук симэлийбитэ, үрүҥ тумарык үллүйбүтэ, хара өлүү харайбыта. Харах уута халыйбыт, өлөр өлүү өҥөйбүт сирин- уотун аньыырҕааннар, ырааҕынан тумнубуттар, өтөҕүн өҥөйбөт буолбуттар. Бойбоох Уйгулаах олоҕун эргиччи кэрийэн көрдө, киэҥ да кэлиилээх, сылаас да салгын оонньуур, киһи-сүөһү кэскил тэнитиэх дойдута эбит дии санаата. Айыллыбыт отун-маһын, айылҕатын Аан Алахчын араҥаччылыыр эбит. Ону истэн Чэлгиэн манна оччуттарын олохтуур санааланна, онтон көстөн иһиэ…
— Чэлгиэн ол кэлэр дуу, кэлбэт дуу дьону кэтэһимиэх, куоракка аттарбытын ыла таарыйа билсэн кэлиэххэ, этэҥҥэ буоллаҕына ыйынан эргиллиэхпит. Онтон кэллэххэ төрдүн-төбөтүн быһаарыахха,, кылбайардарын,, түҥэтиэххэ, хайдах туох буолара өссө биллибэт–
Бойбоох тоҕо эрэ түгэхтээхтик саҥарда.
— Кимнээҕи ылан барыахха сөп дии саныыгын–
Чэлгиэн мунааран ыйыппытыгар…
— Уһуктааҕы, аньыылаах-харалаах малын бэйэтэ тутан-хабан тиксэрдин. Көкөтү, Күлүгү, Ылгыны ылыахха–
Чэлгиэн тугу да утары саҥарбата, сөп да-сөтөгөй да диэбэтэ. Бойбоох ити көмүс ыарахан тыынын ыраахтан батыһан иһэллэрин сэрэйэрэ, ону хаана бааһа суох мүччү түһэр суолу көрдүүрэ. Ыар ыалдьыттар, нүһэр хоноһолор, туох

да буруйа суох, түбэһиэх ыалы киирэн ый ыһыаҕа гыныахтарын баҕарбатаҕа. Кинилэр ир суолларын ирдээн, уоттаах харах хатаммытын билбитэ, өскөтүн ол харах уота көмүс сытар сирин биллэҕинэ, ыар тиҥилэхтээх ыалдьыттар, син-дьүгээр буолбаттара биллэрэ. Инчэҕэйгэ илиилэрэ тарпатах, хааҥҥа харахтара хамсаабатах, оччону-баччаны көрөн кэлбит урдустар буоллахтара. Чэлгиэни ол иһин ыксаппыта, эрдэ этиэн тыла тахсыбатаҕа, хантан харах уота хатаммытын, кимин тугун билээри, хадьырыйсар буоллаҕына харсыһаары, үтүрүйсэр буоллаҕына үргүтээри. Билигин тииһин, тыҥыраҕын кистэнэн, ириэнэх суолларын ирдээбэтин диэн этиҥнээх ардаҕынан аһарбыта, тоҥ суолларын тобураҕынан бүрүйбүтэ. Харах уотугар мэҥиэ быраҕан, бэйэтэ киирэн биэрэрин кэтэспитэ. Бу Бойбоох хаһан да харахтаабатах, маннык баара буолуо диэн санаан көрбөтөх,,Чолбон,, уотун үс сардаҥата этэ…
Бу хантан салҕана-салҕана көрдүүрэ көстүбэт этэ. Үрдүгэр тиийэн үрэйэн көрдөҕүнэ, аттыгар тиийэн аҥаабыллаатаҕына билииһи…
— Чэлгиэн дьэ бэйэ бодобутун тардынан көрүөххэ, чуумпутук чуҥнаан айанныахха, эрдэ биллэхтэринэ эрэйдии сылдьыахтара, биирэ да биэһэ да биллибэт, күлүгэ да көстүбэт, арбаҕастаах да абыраабат алдьархайа буулаары гынна быһыылаах.—
Айаннарын тухары ибир самыыр ибирдээтэ, буор самыыр аргыстаста. Ханна да халбарыйбакка, дьонноох сири кэрийбэккэ куоракка киирдилэр. Хонон өрөөн хоноһолуу сыппатылар, аттарын аҕалтаран, ылалларын ылан аартыктарын быстылар. Саҥардыы айаннаан иһэн сүрдээҕин соһуйдулар, суолларын ортотугар уоттанан-күөстэнэн сүүнэ холорук эргичийэ олорор эбит…

Содержание

• 58

58

— Ол иһин, орто дойду олоҕуттан холдьоҕуллан, былыргы дьыллар быыстарыгар иирсээнинэн ииригирбит, илибиһинэн эҥэрдэнэн, кыргыс үйэтигэр уот бэлэһинэн уһуурбут, кыһыл тыл кынаттанан, хамсаатаҕан аайы хаанынын хотуолаабыт, өһөхтөөҕүнэн өҕүйбүт, баардаахха баппакка үтүргэҥҥэ үүрүллүбүт,хара хаанынан харахтамыт, итии хаанынан илгистибит, муҥурун булларбатах Мургун ойуун, эн бэйэлээх апчарыйар абыҥ хомуһунуҥ, аныаха дылы үтүмэн үйэлэр түгэхтэриттэн, күөн көрсүһэ, аат былдьаһа таҕыстаҕа. Умнубатах буоллаххына улаҕата биллибэт улуу куйаартан, саха кыргыс боотура иччилээх илбиһин иҥэриммит, илин сылдьыбыт,, Холорук,, кыылын уһугуннардыҥ. Кэлбиккин кэмсиннэриэ, тахсыбыккын түҥнэриэҕэ–
Бойбоох уоттаах-күөстээх сирдьигинии олорор холоругу утары көрөн туран бэрт элбэҕи кутта-симнэ. Этэн баран эйэҕириэн икки ардыгар, халлаантан хара былыт буолан, уоттаах чаҕылҕан үҥүүлэнэн, охсор кылыс этиҥнэнэн, кыргыс кыыла кыһыл айаҕын аппытынан, хараҕа Чолбон уоттанан, дэгиэ тыҥырахтарын сараппытынан, уоттан-күөстээх олорор холоругу сөрүү туппутунан, халлаан сиигин хайытан, куйаар түгэҕэр көтө турда, ойуун сарылыыр саҥатынаан сүттэ. Уолаттар дьэ,, һуу,, диэтилэр, тугу да өйдөөбөккө элээр-мэлээр көрөттөөтүлэр…
— Ити былыр үйэҕэ дьабыныгар төннүбүтү, сытар сирин түҥнэрэннэр, араҥаһын аһаннар, уйатыттан уйгууртан таһаарбыттар, бу хаанынан хаампыт, хара кырыыстаах,, кылбайар,, сытар сирин сырдатаннар, сылдьар суолун ыйдараары. Уһуктаах бэйэҥ эккинэн-хааҥҥынан билэҕин, хайдах таныктаах, хааннаах ыллыгынан хаампыккытын. Төһө да аньыылааҕын харалааҕын иһин, биир тыыҥҥа сылдьыбыттарыҥ кириэс-хомуруос тылларын толорорго тиийэҕин. Аньыыларын-хараларын антах бэйэлэрэ аахсыахтара–
Дьиктитэ Бойбоох кутан-симэн күлүбүрэттэҕинэ хаһан да Чэлгиэн, сөп да сөтөгөй да диэбэт,, Ээх,, хоту сылдьар. Ол иһин уолаттар бу ыйаастыгас харахтаах, курбуу курдук көнө кыыһы, кыра сааһыттан,, Хотуммут,, диэн истиҥ тылынан, дьээбэлээн ааттыыллара, кырдьыга оннук да курдуга.
— Билигин биһиги мантан чугас олохтоох,, Амынньыар,, аҕатын ууһугар тиийиэхпит, тиийэрбитин тиэрдибиттэр, кэлэрбитин кэтэһэн олорор.—
Кырдьык Бойбоох эппитин курдук, халлаан уота халтырыйан, сөрүүн түһэ илигинэ, сибэккиннэн симэммит сыһыылаах, хомуһунан суугунуур хочолоох, хатыҥ чараҥ алардаах, хонуу күөх долгуна илин-арҕаа дьаарбайа оонньуур сүрдээх киэҥ алааһыгар киирэ кэллилэр
Саха дьонун үгэһинэн, аартыгынан араллаабакка, кырыы куутуйатыгар киэҥ уоруктаах баай Добун балаҕана багдайан көстөр, кырыы диэкки абына-табына кыра балаҕаттар, симиктибиттии

саһан тураллар. Бу эмиэ уостан түспэт улуу дьаалы, оҕоруктаах өйүнэн оҕуурдаан, кэдэрги санаатынан күрүөлээн, чугаһын чуурдаабыт, ырааҕын ыраастаабыт, тэйиччитин тэскилэппит, үс бараа күлүгүн иэгэйэр атахтаах, икки илиилээх быһа хаампатах күтүрдэрэ…
— Бу хайдах самаан сайын саҕана, күөгэйэр күөх дуолтан, бас да сыа, быс да арыы быйаҥ былдьаһыктаах кэмигэр, дьиэрэҥ тэппит дьоҥҥутун?-
Чэлгиэннээҕи үгэргии-хооһургуу тоһуйбута. Саха сиэринэн сонун-кэпсээн ыйыппакка.
— Дьиэлээхтэр кэпсээҥҥит?-
Чэлгиэн көхсүн этитэн баран саҥарда
— Кэпсиириҥ баппатах буоллаҕына кулгуйа туор, суох буоллаҕына кэбилийиҥ–
Чэлгиэн урукку-хойукку да дьылларга, маннык сырай, харах анньыллан холдьоҕулла илик буолан,, чинэрис,, гына түстэ. Арай Бойбоох хараҕа уоттана түстэ…
— Аргыый айахтат, бэлэскинэн кыырыма, хантайан туран хаахтаабытыҥ, хараххар түһээрэй–
Уонна тахсан бардылар.
— Бу маҕай аллаах тыла кыһыытын, саҥарбыта чобуотун, ыл нохойдор, ити бытааһаҕы тараччы тутан киллэриҥ эрэ–
Олорон эрэн дьиэ даҥа саккырыар дылы сарылаата.
— Тохтоо эрэ нохоо, туох былас муостааҕа киирэн, кэлбиттэри күргүйдээтиҥ, ыалдьыттары ыгаттаатыҥ, сордоох баара сор быатын сотуун өлүү гынан состуҥ, айаххынан айдааран алдьархайы аҕаллыҥ, олорбутуҥ сыччах, күнүҥ уотун үстэ көрөрүҥ хаалбыт–
Таһырдьаттан хаар маҥан баттаҕын кэннигэр бааммыт бытыктаах, уоттааҕынан чолбоодуччу көрбүт аарыма кырдьаҕас мөхпүтүнэн киирдэ.
Киһи эрэ буоллар,, Кирис,, гына түстэ, үллэ-үллэ үөгүлүү олорбута, тыына тахсан,, хапсыс,, гына түстэ.
— Олоруоҥ дуо оччону оҥорон баран, эккирэтэн тиийэн эйэлэс, сыылла сылдьан көрдөс, тобуктаан тураҥҥын ааттас–
Бу түөлбэ ытык кырдьаҕаһын, айдарыылаах аймаҕын, этэр тылын,, энчи,, диэн ылыммата, уордайан уолугунан тыына, кыыһыран кыбдьырынан барда, хабырына–хабырына хаһыытаата.
— Өссө баара маҕай аллардаахтан, ааттаһан албыннаһыахтаахпын, көрдөһөн тоҥхоннуохтаахпын дуо? Тохтуохтара эбээт, тосторун биэртэлиэм, көрдөөбүттэрин ылыахтара–
Добун баай дьулайынан тыынна, оройунан көрдө.
— Оо муҥнаах, ыллыктаах тылы ылымматыҥ, бэйэҕиттэн бэйэҥ хоргутаар–
Кырдьаҕас куһааҕарыктык көрөөт тахсан барда…
— Нохоо Дагда тыылла сытыма, кырдьаҕаһы аҕала тарт–
Өр өтөр гыммматылар, эргэлээх хараҕын мээнэннэн туртаччы көрбүт, арбайбыт баттахтаах, киһитэ да, абааһыта биллибэт баҕайыны киллэрдилэр.
Бу ,,Чупчуруйар,,сиэмэҕинэн аатырбыт, кырыыһынан кынаттанан, хара тыаны харахтаммыт, дьонноох сиртэн туораабыт, соҕотоҕун дугуйдаммыт улуу дьаалы этэ…
— Кырдьаҕас көрүүлэнэн көр эрэ, туох иимэригэр баппатах илэчиискэлэр кэлэн, мин диэтэх киһи үрдүк ааппар үҥкүүлээн

аастылар, кыаллар буоллаҕына кынаттарын сарбыйталаа, хамсыылларын хаарчахтаа, сут сылгытыныы сууллартаа–
Чупчуруйар оттуллубут оһох иннигэр, тугу эрэ ырааҕы көрөрдүү, былаайаҕынан чаҕчырынан көмүлүөк үөлэһинэн өҥөйтөөтө, дүҥүрүн дардырҕатан көрдө…
— Кэбиис миигин баалаамаҥ, айанныыр аартыккыт аһаҕас буоллун, өҥөйөн көрдө диэн өһөөмөҥ, хараҕын хатаата диэн куһаҕаннык санаамаҥ, арах–арах, кый-кый, эһиги суолгут туһунан, мин суолум туһунан–
Чупчуруйар уҥуох–уҥуоҕа барыта халыр босхо баран, муустаах ууну испиттии титирээтэ.
—Айбыттарыҥ алҕас аат биэрбиттэр, дьолгун түстээн Добун диэн, бардам санааҕар балыйтаран, харам санааҕар хараҕыҥ үүтэ бүөлэнэн, үөһээ Айыылар маанылаах оҕолоро өҥөйбүттэрин, кырыы хараххынан кынчарыйан, хатыылаах тылгынан хаарыйан холдьохпуккун. Бэттээх буоллаххына бэйэҥ күрэс былдьас, миигин кытыарыма–
Чупчуруйар сүр түргэнник хомунан таһырдьаны былдьаста. Добун баай эппэт кэлэҕэй буолан, хараҕын муҥунан көрөн хаалла.
Чэлгиэннээх ,, Амынньыар,, аҕатын ууһун ыйдаран син хонуктарыгар тэлгэһэҕэ үктэннилэр. Дьиэлээхтэр бачча элбэх сэтиилээх дьон аарыгыран кэлбитигэр соһуйбуттуу көрөллөр, бу айан дьонун быыһыгар Бойбоох баарын сонурҕаан, сэргэхсийэн ыллылар. ,,Амынньыардар,, эһэлэрэ киэҥ кэпсээннээх, бүппэт сэһэннээх киһи эбит. Сандалыга аһыы олорон иҥэн-тоҥон төрдүлэри, төбөлөрү ыйаталаста. Туох кыһалҕатыгар бачча киэҥ тиэрэ сиринэн тэлэһийэн кэлбиттэрин ыйыталаста. Бу кэлбит дьон үөһээ, аллараа Тайҕаны ии курдук эргийбиттэрин, уста-туора сыыйбыттарын истэн, мээнэ бу сиргэ бачча ыраахха кэлбэтэхтэрин сэрэйэн сүрэҕэр ыттарда. Оҕонньор кыра уола атах балай барыаҕыттан , уһун сыллар тухары, кэлбиттэн–барбыттан оҕотун туоһулаһан муҥнанаахтыыр да көрбүт-истибит суох. Оҕото барахсан отунан-маһынан оонньуур сааһыттан, кэлэр-барар идэлэммитэ, ыал буолар түптээх олоҕу батыспатаҕа. Оҥоһуута оннук буоллаҕа,, Тускун,, аатын туоһута.
— Хайдах баарынан кистээбэккэ кэпсээҥ, олохтоох сирбэр барыам иннигэр оҕом барахсаны истэн хаалыам этэ–
Чэлгиэннээх Уһуктааҕы ыйытардыы көрбүттэригэр, хайдах Тускуну көрсүөхтэриттэн ыла, арахсыахтарыгар дылы бииргэ сылдьыбыттарын кэпсээтэ.
— Оҕом барахсан суох буолтун биллэрбитэ, төрөөбүт түөлбэтин кэриттэрэн ааспыттара. Киһилии хараллаахтаабыт эбит дии барахсаным, этэҥҥэ ол дойдуга көрсүһүннэрэллэр дуу–
Уһуктаах туох да саҥата суох оҕонньор иннигэр көмүстээх мөһөөччүгү,, лис,, гына уурда. Кырдьаҕас оҕотун оннугар бу харах уулаах кыһыл көмүс буолан кэлбитин, илиитигэр ылан ыараҥнатан көрдө, түөһүгэр ыга кууһан хараҕын уута ыгыллан көмүкэтин

устун сүүрдэ. Бу өҥнөөх тааска оҕотун кута-сүрэ иҥнэҕэ.
,, Амынньыардар,, халыҥ аҕа ууһа, олохторуттан ханна да халбарыйар санаалара суох.
Чэлгиэннээҕи күн ойуута баар дьон бары тахсан атаардылар, кыралыын-улаханныын астына хааллылар, киһи кэриэһин сиргэ-буорга тэпсибэккэ кэлэн барбыттарыгар.

Содержание

• 59

59

— Чэлгиэн манна тохтуу түһүөххэйиҥ эрэ, дьон эккирэтэн иһэллэр, туох өйдөөхтөрө-санаалаахтара биллибэт.—
Хатыҥ чараҥ быыстааҥ төгүрүк алааска Бойбоох дьонун тохтотто, алаас уҥуор үрдүк өтөххө кыра балаҕан көстөр, аҕыйах сүөһүнү кытта. Аттарыттан түһэн, сэтиилэрин араартаатылар, балачча кэтэспиттэрин кэннэ, аартыкка үс аттаах киһи мэҥитэн иһэрэ көһүннэ, кинилэри көрөн бытаардылар, аадьуо ыксаабакка утары хаамтаран кэллилэр…
— Оксиэ балтым бэйэтинэн тиийэн кэллэ , Добун күннээххэ көрдөрбөтөх, былыттаахха быктарбатах, харахтаах ханыыласпатах мааны муннун бүөтэ, илэ бэйэтинэн илдьит буола кэллэ дуу–
Бойбоох өттүк баттанан, күлэ-үөрэ көрүстэ.
— Балтыкайым баарыҥ даҕаны, мааны мөссүөҥҥүн эдьиийгэр тахсан көрдөрбөтөҕүҥ, айбыт аҕаҕын араҥаччылаары кэллэҕиҥ, биһиги көрбүппүтүн эрэ күөнтээбэппит, холдьоҕуллан да хоморуйбатыбыт. Айыллыбыт аҕастарым,, дабыдала ситэ илик чыычааҕы түһэрдибит, көрдөххүнэ күлүктээйэххиний, биллэххинэ тыытаайаххыный,, диэбиттэрэ.
Чэлгиэн, уолаттар тугу да саҥарбатылар, дьалты туора хааман биэрдилэр. Айбыттаахтар бэйэлэрэ кэпсэттиннэр диэтэхтэрэ. Бойбоох кэлбит кыыстыын бэрт уһуннук кэпсэттилэр, кыыс атыгар олорон төннүбүтүгэр, кэнниттэн көрөн хаалла.
— Билигин Дуолан дьонугар сылдьыахпыт, ол дуолан аатын курдук, бары өттүнэн барытынан дьэгиттэр киһи бэрдэ этэ. Утуйа сыттаҕына кыаннахтара, утары көрөн туран уон да үтүө эрэт бүдүрүппэт бүлгүҥнээх буолара. Тыал тыыннаах, салгын саталаах буолара.—
Уһуктаах уолаттарга кэпсии истэ.
Дуолан аҕата хаар самыыр баттаатар, күн-дьыл хонугун сарбыйдар, билигин да уоттаах хараҕа өһө илик, нүһэр дьүһүннээх кырдьаҕас эбит. Уһуктаах уолун туһунан кэпсээбитигэр, биир тылы быктарбата, ордук хоһу саҥарбата, саҥата суох дьиппинийэн олордо.
— Кырдьаҕас кэлэр өттүгэр туох толкуйдааххыный? Оҕоҥ сүүрбүт-көппүт көлөһүнүн хаалларабыт, хайдах да быһаарыннаргын, толоруохпут диэн бачча дойдуга кэлэн олоробут, оҕоҥ кэриэс тылларын–
Чэлгиэн сандалыга мөһөөчүктээх көмүһү уурда. Кырдьаҕас дьиппинийэй олорбохтуу түһэн баран…
— Бу дойбуттан ханна барыахпыный, инним кылгаабыт, кэнним уһаабыт, уһуктар үөрүүбэр, хас күнүм сырдыгын ааҕа олорор киһи, күҥҥэ көрбүт баар суох көмүс чыычаахпын быраҕан барыам дуо, кэккэлэһэ сытыам сэргэбэр кырдалга тахсан, уһуктубат уһун уубутугар сиэтиһэммит ыраас ыллыганан ырайга көтүө этибит–
Дьиэлээхтэр киирэ–тахса эһэлэрин саҥатын иһиллээн олордулар.
— Тоойуом кэлиҥ эрэ бэттэх–
Эрдэҕэс саастаах уоллаах-кыыһы ыҥыртаата.
— Бу оҕобуттан хаалбыттар, ийэлэрэ барахсан Айыыһыта аттанар күнүгэр антах бараахтаабыта, оҕом биир

үксүн онтон хомойон очурга оҕустарбыта быралгы барбыта, сиэннэрим барыстыннар, оҥоһуулара-ыйаахтара билиэҕэ, туора сиргэ тоҥуйдук көрүөхтэрэ суоҕа, кэлэр кэмнэргэ аҕа баһын аатырдар дьон буолуохтара,—
Чэлгиэннээх манна хонон өрөөн ыллылар, оҕолор барахсаттар оонньоон-көрүлээн улааппыт, тилэхтэрэ тилийэ тэппит тэлгэһэлэриттэн, атын сиргэ аттаныахтарын баҕарбаттара өтө көстөрө. Бойбоох ону өйдөөн оҕолорго истиҥ эдьиий курдук сыһыаннаспыта, Бойбооҕу көрбүт эрэ барыта, күндүргэтэ көрөрө, ис-иһиттэн сырдык кустук өҥүнэн сыдьаайа сылдьар курдуга. Көрбүт эрэ буоларын курдук барыта дьиктиргиирэ, бу кэрэ бэйэлээх куо мэтэкэ, дьахтар киһи айылҕатынан, аналын толорон тоҕо ыал буолбакка, олохтон эрэ охсуулааҕын, айантан эрэ эрэйдээҕин тала сылдьарын.
Оҕолоро баралларын истэн, чугас эргин аймахтар, анаан атаараары кэллилэр. Тууйуллубут санааны туоратаары, кэтэх санаа кэннилэриттэн батыспатын диэн Ылгын ырыа-хоһоон ыйдаҥардан, олоҥхолоон унаарытта. Маннык уус тылы уһааран, кэрэ кэпсээн гынан, олорор алаастарын, отун-маһын ойуулаан, олоҥхоҕо холбонор, кэпсээҥҥэ киллэрэр киһини өтөр наар көрбөтөх буоланнар, сүрдээҕин сэргээтилэр, сөрү диэн сөхтүлэр…
Аны күн ойуута оҕолорун атаараары мустубут дьоҥҥо, алгыс аҥардаах оһуохай этэн Көкөт дьиэрэҥкэй тэптэрдэ, эһиэхэй этэн эккирээтэ. Чахчы даҕаны айылҕалаахтар аргыстаһа сылдьаллар эбит диэн, атаарар дьон кэннилэриттэн сырдык санаалаах хааллылар.
Аҕа ууһун аҕастара, айдарыылаах эдьиийдэрэ Чэлгиэннээх баалларыгар биир тылы быктарбатаҕа, кимнээх кэлэн ааһан иһэллэрин курдары билэ сылдьара.
Оҕолор бартарын кэннэ таайыгар киирэн…
— Оҕолорбут сөптөөх суолу тутустулар, аһаҕас аартыгынан айаннаатылар, ити кыыс, Чэлгиэн атын сиртэн анаммыт, силлибэт силистээхтэр, айыллыбыт айдарыылаахтар. Өбүгэбит өрө тутар өргөстөрө, түөрэх кээспит төлкөлөрө. Оҕолору үчүгэйдик көрүөхтэрэ, ханыы-билэ гыныахтара–
Киһиэхэ кыра да кылах гынар сырдык санаа туһалаах, кырдьаҕас удаҕан кыыс саҥатын истэ олорон, сырайдыын-харахтыын сырдаан кэллэ, оҕолор эрэ этэҥҥэ сырыттынар, үчүгэйи үтүктүөхтэрэ, куһаҕанныын куодарыһыахтара суоҕа.
Ийэ-аҕа диэни билбэтэх игирэчээннэр, бастаан өтөхтөрүттэн тэйэллэригэр туоххаһыйбыт бэйэлэрэ ырааттар-ыраатан, хонуктаан истэхтэрин аайы хом санаалара сайҕанан истэ, сонунтан-сонун, кэрэттэн-кэрэ айылҕалаах аартыктар аһыллан истилэр. Айаннаһан иһэр аргыс дьоннорун аламаҕай тылларыттан-өстөрүттэн эгди буолбуттара, ордук Бойбоох оҕолообута, бэйэтин олоҕуттан кэпсээбитин уоллаах, кыыс сэргээн харахтара чаҕылыҥнаһа түспүтэ. Игирэчээннэр уһун айаҥҥа

үөрүйэҕэ суох буолан тургэнник сылайаллар, уол биирдэ утуктаан куоҕаҥныы иһэн ыҥыыраттан сууллан сиргэ адаарыс гына сууллан, ата сиргэнэн чуут ыт гына сыста, иҥэһэтиттэн иҥнэн. Оҕолору сынньатаары тохтууллара элбээтэ. Ыксаан аттарын сэтиилэнэн кэбистилэр. Аны хаалбыт ыаллара чугас-чугас олороллор, биир нэһилиэк оҕолоро, оҕо саастарыттан араас мүччүргэннээх сырыыларга сындыыс уотунуу сыыдамнык, остуоруйа дойдутугар олохтоох дьоннуу сылдьыахтарын баҕараллара, аны көмүстээх үһүйээннэри үлүннэрэн- балыннаран, сүгэһэр муҥунан сүгэ сылдьалларын истэн, итии хааннара оонньообута, субай хааннара сүрдэммитэ. Тайҕаҕа үлэлии баран уччуйан, ускул тэскил сылдьыбыттара, Сүгэһэрдээҕи, Дуоланы көрсүөхтэриттэн, халбас харатын мииммиттэрэ, харах симсэ оонньообуттара. Өйүн өйдөөх Уһуктаах урут туораан, тыынын уһаттаҕа, атыттар курдук алдьархай айаҕар киирэн биэрбэккэ, кыл–мүччү төлө көттөҕө.
Мантан ыла аакка-суолга киирбит Кынаттаах аҕатын ууһун сиригэр-уотугар киирдилэр. Манна дьикти быһыыга-майгыга түбэстилэр. Киһи хараҕа халтарыйар киэҥ алааһын тухары аттаах-атыырдаах бөҕө мунньустубут, бастаан Чэлгиэннээх туох араллааныгар түбэспиттэрин өйдөөбөтүлэр. Кэлэр–барар дьонтон ыйыппыттарыгар улахан уруу буолан эрэр, Кынаттаах кыра уола Кынаачай кийиит сүгүннэрэн иһэр, дии-дии уҥа хаҥас сырсаллар. Суостаах-суодаллаах Суотуйа аҕатын ууһун улуу киһитэ Сугуннуур кыра кыыһа, кийиит буолан килбэйэн киирбит. Чэлгиэннээх бэйэлэрэ да өйдөөбөккө хааллылар, ыҥырыыта суох ыалдьыт буолбуттарын. Мантан төннөөрү аартыкка тахсардыы тэйэн эрдэхтэринэ, аттаах дьоннор мэҥитэн кэлэн, туох дьоннорун туоһуластылар. Чэлгиэн соһуйуон иһин кинини ким эрэ ыҥыран ыһыытаата. Эргиллибитэ кырдьаҕас Айанньыт илэ бэйэтинэн икки илиитин уммутунан утары иһэр эбит. Баар дьоннор аны бары Чэлгиэннээҕи дьиктиргии көрөн турдулар. Манна Чэлгиэннээҕи билэр хас да киһи баар эбит, билбэт дьоннор туоһуластылар,, кимнээхтэрин, туох ханнык дьоннорун,, бастаан ким эрэ,, Холорук,, диэбитэ иһилиннэ. Ол кэнниттэн уостан уоска түһэн бүтүн түөлбэ дьоно,, Холорук,, аатын өрө уһуутуу түстүлэр. Өбүгэлэрин быстыбатах ситимин илэ бэйэтин көрөөрү, чугуруҥнуу-чугуруҥнуу чугаһаатылар. Улуутуйбут икки аҕа уустара, кинилэртэн өссө үрдүк өһүөлээх, өбүгэлэрин аата ахтыллыбат, дьыбарга тыыныллыбат, күлүктээххэ көстүбэтэх илэ тыына кэлэн турар кэнчээритин үҥэн-сүктэн көрүстүлэр. Кымыстаах чороону күөрэччи көтөхпүт, кыталык кэрэ кыргыттар дьиэрэҥкэйдээн тиийэн айах тутан төҥкөйдүлэр. Икки улахан аҕа ууһун чалбараҥар түбэстилэр, аны биир бэйэтэ

да буордаах булгунньах курдук, сымарыттыбыт көрүҥнээх, наһаа кыынньыбыт кымыһы утахтаан, киһиргэс санаата кылайан, үтүөмсүйэр санаата үтүрүйэн,, Холоруктуун,, хол–буут былдьаһарын быктарда. Баар дьоннор кырдьык да көрүөхтэрин баҕаран күйгүөрэ түстүлэр,, Хайдах буолар эбит,, диэн Чэлгиэн илиитин атаҕын манаатылар. Түһүлгэ тэрийэр ытык кырдьаҕас , Чэлгиэни ыйааһыннаан эрэрдии ыйыппытыгар,, сөп,, диэн биир тылы быраҕаат этэрбэһин уһулан Көкөккө туттарда, түһүлгэни кыйа хаамта, Буордаах Чэлгиэни сиһиттэн ыга кууһан ылла, ынчыктыы-ынчыктыы көтөҕөн мадьыктаста, Чэлгиэн икки тоҥолоҕуттан ыга тутан баран, чэпчэки баҕайытык тараҥалаппытынан сиргэ уурда. Өрө көтөҕөн бырахпата, Буордаах дьолун-соргутун тоҕуон баҕарбата, Буордаах киһи эрэ буоллар саллан туора хаамта. Дьэ кырдьык даҕаны улахан аймахтар астара, үөллэрэ элбэҕэ. Түҥүр-ходоҕой икки өттүттэн дэлэйэ, Ылгын, Көкөттүүн хардары-таары оһуохай этэн дьиэрэттилэр. Саха киһитэ сатаабатаҕа суох диэбиттии, чахчы да анаан айыллыбыт тыллаах-өстөөх дьон буолан биэрдилэр. Бэри диэн бэркиһээтилэр, сөрү диэн сөхтүлэр. Мас тардыһыыта, хары былдьаһыыта, уһун күҥҥэ бүппэт оонньуу арааһа салҕанан истэ. Аны киэһэ сөрүүҥҥэ ат сүүрдээри тиистилэр, араас быһыылаах таһаалаах аттар, биир сиргэ таба турбакка тэлэкэччийдилэр. Бойбоох сындыыһын уолун сүүрдээри сиэтэн кэллэ, дьэ манна көрүү-истии бөҕө буоллулар, уксуу киэнэ урааннааҕа буолла, үрүт-үөһэ добойуомнаатылар. Бочооттоһуу да буолла, мөккүс да мөһөөҕүнэн, айдаарыс да адаар муостааҕыннан, сакалааттас да сиэллээҕинэн дэстилэр.,, Чээй,, диэн хааһыыны кытта бугуһуйан турбуттар буулдьалыы ойдулар, сындыыс уола мэктиэтигэр олоро-олоро куобахтаата, көрөр дьоннор сындыыс уолун буурдууруттан улаханнык салыннылар. Бу хардарар ойуута ырааҕын, чэпчэкитин. Туйахтааҕы тулуппата, чугаһынан сыстар ат да көстүбэтэ. Бойбоох уолун моонньуттан кууһан сыһыары тарпытыгар, биирдэрэ астыммыттыы иҥэрсийэн ылла. Аҕа уустара улахан ымыылаах сылгы сылдьарын бэлиэтии көрдүлэр. Ойох ыла илик уолаттар, бу бэйэлээх айылҕа кэрэ сибэккитин кытта билистэрбит диэн илин-кэлин иилиҥкэйдии түстүлэр. Бу кыыс айан аартыгын айдарыылааҕа буоларын кырдьаҕас Айанньыттан истэн толлон туора хаамтылар.

Содержание

• 60

60

Чэлгиэннээх улахан уустар, уруурҕаһар улуу чалбараҥнарыгар хас да хонорго тиийдилэр. Хата игирэчээннэргэ көр курдук, оҕолор туора түһүлгэлэригэр, кус-куобах буола оонньоон күннэрин билбэккэ аһараллар. Оҕолор, оҕолоро өтөн барыны бары ыйыталаһаллар, Чэлгиэннээҕи, Бойбооҕу тоҕо билэр билбэт дьонноро, итиччэ уруйдуу-айхаллыы көрсөллөрүн. Ону бу уоллаах, кыыс барахсаттар хантан билиэхтэрэй, бэйэлэрэ муммут кус оҕотунуу сылдьар дьон. Сурах-садьык тыаллааҕар түргэнник барар, бу икки аҕа ууһуттан айаҥҥа аттанар, атыыһытар илиилэрэ, атахтара,, Холорук,, диэн кимин-тугун, истэн-көрөн да билэллэрэ, Бойбооҕу суоһар сураҕан истэ-истэ уҥуохтара хамсыыра, сүһүөхтүүн халыр босхо барара. Омос көрө түстэххэ киһи эрэ кэрэхсиэх, көрөн-истэн тэрбэлдьийэн, хааман–сиимэн долгуйдьуйан, киһи эрэ таптыах сүрэҕин сүүйтэрэн, ырыа-тойук ыллаһан күҥҥэ-ыйга тэҥниэхтэрин, уоттаах хараҕыттан умса көрөллөрө. Атахтарын тилэҕиттэн, оройдоругар дылы тымныы сүүрээн систэрин устун сүүрэрэ. Ылгыннаах, Көкөт ыллаабыттара, ойуохай этэн-тыынан эккирээбиттэрэ, баар дьоннор бары урааҥхай уус тыла уһаарар да буолар эбит, саха тыла соргулаах иэйиитигэр оттуун-мастыын оһуохайдыыр курдуктара. Күлүк куобахтаах кыыраппыта, буурдаан бурҕаппыта, кылыйан кыырайбыта, кини түспүт туоһун атахтаах аһарбатаҕа. Уһуктааҕы мас мадьыктаһан, тутум тардыалаһан, олорор сириттэн өндөппөтөхтөрө, тутумун туура тардыбатахтара. Икки аҕа ууһун кырдьаҕастара, маны көрө олорон,,Бу айылҕа барахсан анаан-мүнээн, аргыс гынан, олохторун оҥоһуутугар оҥкул оҥорон түһэрдэҕэ, дьэ дьиктитик да түөрэх кээһэр эбит,, бэркиһээн саҥа аллайбыттара. Урууларыгар кэлэн оонньоон-көрүлээн барбыттарыгар, сиртэн халлааҥҥа дылы махтаннылар. Кустук бу саҥа булсубут олоҕун аргыстарыттан оҕо санаата үөрэн өрө көтөн иһэр, бары даҕаны айылҕаттан анаммыт дьоннор эбит диэн, игирэчээнин аҥара Намыйа, Бойбооҕу бу аҕыйах хонукка ийэ курдук оҥостон ис сүрэҕиттэн сөбүлээбитэ. Бойбоох бу икки кыралары бэйэтэ ийэ кыыл буолан, кынатынан хаххалыыра, куттарын-сүрдэрин көтөҕөрө. Айан да араастаах, суол да тоҕойдоох диэбиттии, сороҕор үөйбэтэх өттүлэриттэн көстүбэтэх күүстэргэ, арыллыбатах аньыыларга түбэһэллэрэ. Хаһан да буоларын курдук күн киириитэ, айан аартыгыттан туораан кыра оһон бүппүт өтөх дуу, оннук ойуур ортотугар хаалбыт ырааһыйаҕа хонордуу тэриннилэр, билигин халлаан хараҥарбат, үрүҥ түүннэр үтүгэннээн турар кэмнэрэ. Кэҕэ түүннээри куккуктуур, көтөр сымыыттаан саҥата-иҥэтэ аччаабыт, оҕолор олбохторун оҥороллорун кытта далла иһигэр утуйан буккураатылар, айантан

сылайан аһаабакка да сыттылар. Аттары аллара көрдүгэн баарыгар өртөөтүлэр, арай сындыыс уола хаһан да бааллыбат, өртөммөт. Бойбооҕун хараҕын далыттан тахсыбат, кэлэ- бара кэтии сылдьар. Ортолуу утуйан истэхтэринэ аллара көрдүгэҥҥэ сүрдээх ыараханнык туох эрэ ыҥыранан дуу, ынчыктаан дуу ылаттаата, ону кытта даҕаспытынан хойуу тумарык өрө оргуйан таҕыста, аны көрөн олордохторуна тула турар тэҥкэ тииттэр хамсаан-имсээн лабаалара сарбаҥнаһан бардылар. Түргэн үлүгэрдик аттарын тутаттаан, хомунар аатыгар түстүлэр. Оҕолор куттанан оҥой-соҥой көрбүттэр. Бэрт түргэнник тэскилээтилэр.
— Итиннэ былыр кыргыс үйэтигэр, үс ураһа киһини оҕолору-уруулары кыргыбыттар, кыргыс дьоно хол-буут кырбаан көрдүгэҥҥэ куппуттар, дьоҥҥо куһаҕаны оҥорботоллор да, атын биистэр аарыгыран кэлэн аартыктарыгар хонорун сөбүлээбэккэ, холдьоҕоллор эбит. Ити дьоло тохтубут, кута-сүрэ ыһыллыбыт сири-уоту күүстээх алгыс ыраастыан сөп, эбэтэр улуу ойуун, удаҕан муммут куттары, күн сириттэн көтүтүөн этэ, онно күн-дьыл көрүүтэ, хонук хоно сытан сирин-уотун ыраастаан, арчылаан анаардахха эрэ айыы сирэ аһыллыаҕа–
Бойбоох айаннаан иһэн күрэммит сирдэрин көрүүлэнэн кэпсээтэ. Аны халлаан сылыйан сырайдыын, утуктаан ньааҕыран бардылар. Арай хайдах да түгэҥҥэ Бойбоох, Чэлгиэнниин куруук сэргэхтэр. Олох утуйбат тыыннаахтарын хантан билиэхтэрэй, ис куттара утуйбутун да иһин атын өттө төттөрүтүн уһуктара, сэргэх курдук көрүҥнүүрэ, айылҕаларын айдарыыта оннугунан дьайара, көмүскэнэр күүстэрэ ирдиирэ. Манна бүтэһик аналлаах сирдэрэ, Хараанай аҕатын ууһа үөскээн тэнийэн олорор түөлбэтэ. Бэйэлэрин истэригэр бэркэ биллэр айдарыылаах, айылҕаттан анаммыт олоҥхоһуттар, атынынан да анаан-минээн ааһар, күн сиригэр төрөөн- үөскээн төрүттэриттэн түстэммит, тэлгэһэлиртэн ситимнэммит аан тылынан аһыллан, уус тылынан уһааран, ураты көрүүлээхтэрэ төрөөн ааһар сирдэрэ этэ. Уһуктаах куруук ырыа-тойук аргыстаах Мичили өйдөөн кэллэ. Хаһан да сылайар сындааһынын билбэт, наар саҥара-иҥэрэ сылдьара. Араас да түһүүлээх-тахсыылаах түгэннэр бааллара, онно кур бэйэтэ кубулуйбат, көнө бэйэтэ кэхтибэт этэ. Ханна да тиийдин, хайдахтаах да дьону кытта тыл аҥардаһан, билсибитэ-көрсүбүтэ эрэ баар буолара. Кэпсэтиигэ наар кини сылдьара,, ээх,, диэн энчирэппэт да эрэстииннэри, эйэҕэс тылынан-өһүнэн сыһытара. Мичил, Хардыы, Урдаах биир сиртэн сылдьаллара. Бииргэ үөскээбит буолан эйэлээх, эн-мин дэһэн иилэҥкэйдэһэр этилэр, ол бэйэлэрэ олох атын кыраайга, түүллэригэр түһээн да көрбөтөх сирдэригэр хааллахтара. Уһуктаах кыһалҕалаах кэмнэригэр,

кылааннаах биитинэн, уһуктааҕынан дугунан бииргэ сылдьыбыт, амырыын тыыннаах атастарын санаан хараастан ылла, от атах оҥоһуута, кинини хаалларан ол доҕотторун бүтэһик баҕаларын толотторон эрдэҕэ. Оннук төлөкө киниэхэ тосхойдоҕо.
Ыалга киирбэккэ сарсыарда тиийэрдии, кырыы хаалбыт өтөххө тохтоотулар, син таныктаах балаҕаҥҥа көмүлүөк оһох холумтаныгар түптэлээтилэр, бырдах муҥутуур ыама буолан дып дыыгынас, сылгы киитин, сүөһү кур сааҕын салҕааһыннаах хотонтон сууллубутун хомуйдулар. Барыта бары өрө тардыллан, хаһаалыын, кыбыылыын, хаарчахтыын киһи олоруон сөптөөх сирин уотун быраҕан барбыттар, туох улахан быһыыта-майгыта ыган тэскилээбиттэрэ буолла. Үөһэ сардаанаҕа кытыйалар, туос тууйастар тураллар. Үс атахтаах чуочайбыт уус киһи чочуйбут сандалыта балаҕан ортотугар туран хаалбыт, хамыйахтар сыталлар.
Аттарын уулатан тахсалларын кытта икки аттаах киһи тиийэн кэллилэр, элбэх аттаах дьону дьиктиргээн үөһэ аллара көрдүлэр…
— Кэпсээҥ туох сонуннаах дьоҥҥутуй?-
—Суох эһиэхэ, ханналаан иһэҕитий?—
Аҕам саастаах киһитэ наҕыллык ыйытан унаарытта.
Чэлгиэн кимнээх диэн ыалга баран иһэллэрин кэпсээбитигэр, дьонноро сырай-сырайдарын көрүстүлэр.
— Ол аттаан-суоллаан бачча ыраах сиргэ туох улахан үүрэн аҕалла, мэнээккэ бэһирбэтэххит буолуо–
Эдэрэ хайдах эрэ хаҕыс соҕустук хардарсан барда, кырдьаҕаһа киһитин диэкки куһааҕарыктык көрөн ылла.
— Дьэ ол тус бэйэлэригэр этиллэр илдьит, туора дьон кулгааҕар батан киирбэт–
Уһуктаах хадаар соҕустук хардарыста.
— Ол аатын ааттаан иһэр аҕатын ууһуттан буолабыт–
Кырдьаҕаһа тугу да саҥарбата, эдэрэ эҕэлэһэ олордо, ыҥыырыгар хаадьаҥныы–хаадьаҥныы.
— Сүүскүтүгэр суруллубатах, сарсын тиийдэххэ кэпсэтиллиэ–
Аны Бойбоох өтөрү–батары саҥартаата. Бойбоох хараҕын көрөөт чинэс гына түстүлэр, саҥата суох аттарын эргилиннэрэн баран иһэн эдэрэ саннын нөҥүө саҥа бырахта…
— Бу түүн хонуктаан ходьойо сыппыккытын билиэххит, сөптөөх сүгэһэрдьит буулуура буолуо, көрдөөбүккүтүн көрсүөххүт.—
Хайдах эрэ кырыыр-таныйар курдук, тииһин быыһынан,, чыырк,, гына силии-силии сыыбырҕаата.
Күн киирэрин кытта сорох утуйа илигинэ оҕолоох дьахтар киирэн хотон диэкки ааста, аны хотон иһигэр тилигириир тыас–уус бөҕө буола түстэ, хотон аана аһылла түстэ да арбайбыт баттахтаах таҥаһа тырыттыбыт атах сыгынньах уол оҕо сүүрэн таҕыста, утуйа сытар оҕолору көрө–көрө күлэн чачыгыраата, ытыһын таһына-таһына эккирээ да эккирээ буолла, утуйар кэлиэ дуо, бары олоро түстүлэр, салгыы туох буоларын күүтэн олордулар. Аны оҕолоро хараҕа кып-кыһыл буолла, айаҕар аһыы килэс гына түстэ, икки илиитин сараппытынан,

тыҥырахтара сарбайан, утуйа сытар оҕолорго чугаһаан истэҕинэ, Бойбоох ытыһын ньолбоччу тутаат үрэн сирилэттэ. Оһох үөлэһинэн хааҕырҕаабытынан хара суор көтөн түһээт, сарайбыт атах сыгынньах оҕо хотоҥҥо төттөрү түһэн истэҕинэ чупчуруйан ылла, сарылаппытынан үөлэһинэн көттө, оҕолор тугу да билбэккэ утуйан буккуруу сыттылар. Түлүк- курдук тыҥ хатыыта утуйан турдулар. Аттарын баайталыы туран Бойбоох…
— Ити оҕолоох дьахтар барахсаны олохтоох сирдэрин булларан барыаххайыҥ–
Хотонтон кыра, улахан уҥуох дьардьамаларын хомуйдулар, чөмчөкөлөрү. Эргэ таҥаска суулаан өтөх саҕатыгар кистээтилэр. Инньэ гынан түөртүүр ыам саҕана айаннаатылар…
— Манна оҕолоох дьахтар быстан хаалбытын, айан абааһыта оҕо буолан кубулунан кэлэн сиэтэлээбит, ити барахсаттар бөөлүүн биһигини сэрэтээри киирэ сырыттылар, мин ити баҕайы баарын эрдэттэн билбитим да эһиэхэ эппэтэҕим, бэйэм оннун буллараары, аны эргийбэттии суор уола олохтоох сирин булларбыта–
Чугас сири өр гыныахтара дуо, киэһэлик улахан алааһы өҥөс гына түстүлэр. Кинилэр кэлэллэрин эрдэттэн истибит буолан, аартыкка тоһуйан улахан багдайбыт хабырҕа дьиэҕэ сирдээн илтилэр. Таһырдьа оҕо- дьахтар сонурҕаан өҥөҥнөһөллөр да чугаһаабаттар. Дьиэҕэ Бойбоох, Чэлгиэн, Уһуктаах киирдилэр, уҥа мааны олбоххо биэс- алта ас иҥмит арыы-сыа сырайдаах, өргөччү көрбүт эт ласха дьон лөглөһөн олороллор, хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас оттуллубут оһох иннигэр талах олоппоско соҕотохтуу олорор.
— Кэпсээҥҥит?-
Чэлгиэн нөрүс гынан саҥа таһаарда.
— Улахан суох, киэҥ сиринэн, ырааҕынан эргийэр дьоҥҥо эһиэхэ буоллаҕа–
Кырдьаҕас көхсүн этитэ–этитэ сыныйан одуулаһа олордо.
Чэлгиэн кимнээххэ илдьит тиэрдэ кэлбитин эппитигэр, олорор дьоннор хайдах эрэ сөбүлээбэтэхтии сипсиһэ түстүлэр.
Бойбоох олорор кырдьаҕаска утары хааман тиийдэ, сырайын өҥөйөн көрдө…
— Эн үөнэ күрдьэҕэтэ суох олор, ону-маны түөкэйдээн сылдьар ыырбытыгар чэҥкээйини охсума, хааннаах илгэни хаалларыма. Хата ити дьоммутун ыйан кулу–
Кырдьаҕас уҥуох уҥуоҕа халыр босхо барда, салыбырыы-салыбырыы туран тоҥхоҥноото…
— Оҕом эрэ буоларгын санааҕар тутума, үөһээ дойду үтүөлэрин мааны кыыстара иһэрин эрдэттэн истибитим, эн бэйэлээх тоҕус күлүккүн туох айдарыылаах туора хааман, тумарыкка тумнастыай, сиик буола симэлийэн ситимниин сүтүөй.—
Олорооччулар сырайдара-харахтара олох өһөн түстэ. Атахтарыгар туран ааттаһан тоҥхолдьуһа түстүлэр.
— Хотун эдьиийбит алы гын ааттаһабыт, кыһырбыккын кыйдаа, сыалыһар быарыныы сымнаа, хонон- өрөөн ыалдьыттааҥ–

Содержание

• 61

61

Чэлгиэннээх, Бойбоох тахсан бартарын кэннэ, баар дьоннор кырдьаҕастарыгар кэлэн саҥата суох ыйытардыы көрдүлэр…
— Ити аара Аартык өтөҕүн булбут илэ сүүрбүт аллараа дойду аһыылаах ыаматын, ити тоҕус күлүктээх үөһээ үтүөлэр күн сиригэр оҕо гынан түһэрбит Аар Айыы аҕастара араҥаччылыы сылдьар кыыстара ол,, сиэмэҕи,, төннүбэт сиригэр түһэрбит–
Бастаан сэнии көрбүт кыыстара, кыһалҕалаах киһи киирэн биэрбэт,, чыычый,, буоларын истэн хааннара хаамсаата, өйдөрө санаалара ыаҕастаах уу курдук ытылынна.
— Өссө ити ,,Холорук,,киирэн тахсыбытын хоҥоруубутугар хоҥнорбокко, ытык ыалдьыт курдук ытыктаабатыбыт, хара сордоох сырайым хараҕым бүөлэнэн, киирбитигэр биирдэ,, бабат,, диэн биллэҕим үһү, ким киирэн турарын–
,,Бөө,,диэн олорбут аҕа уустара, өбүгэлэрин өргөс кылааннаахтара өҥөйбүттэрин, өнчөхтөрүн көрдөрбүттэрин кэмсинэ санаатылар. Үөһэ-аллара түһэн өрүһүнэр аакка бардылар. Өр гыныахтара аҕа ууһун бастаахтара, ырааҕынан-чугаһынан ыҥырыктары ыыталаатылар. Чэлгиэннээҕи тойон түһүлгэтигэр сирдээтилэр. Бу сахалыы сиэри-туому тутуһан, ыраас туоһунан тиһиллибит, харысхалынан хаххаламмыт, оһуорунан ойууламмыт,, Моҕол,, ураһаҕа түһэрдилэр. Хараанай аҕатын ууһуттан үс ытык кырдьаҕастара, оҕолорун дьылҕатын истээри,, Моҕол,, ураһа саһарҕатын астылар. Уһуктаах уһаты-туора омсоҕолоох сырыыларын кэпсээбэккэ, кэнникитин кэлэн иһэн, көмүс дьалхааныгар быстахха былдьаппыттарын, бүтэһик кэриэстэрин толорон кистээбиттэрин, оҕолоро сүүрбүт-көппүт көлөһүннэрин көмүстээх мөһөөччүгү үс аҥыы уурталаата. Оҕонньоттор барахсаттар саҥата суох сөҥөн олороохтоотулар, тугу өйдөрүгэр, санааларыгар сааһылыы олороллорун ким билээхтиэй, оҕолоро хайдах күҥҥэ төрөөбүтүн, бастаан хааман тоотойбутун,, аҕаа, ийээ,, диэбитин, хотуурданан от охсо турара, барыта сырдык санаа буолан элэҥнээн эрдэҕэ.
Ол бэйэлэрэ оһуор үктээн ааспыт оҕо саастара, биир мөһөөччүк кылбайар таас буолан төнүннэҕэ. Хайдах гыныахтарай, тустаахха төһө да ыараханын иһин, талан ылбыт төлкөлөрө, ыйан ыыппыт ыйаахтара буоллаҕа…
— Биһиэхэ ити көмүс хаалан, оҕо-уруу тэниппэт, сатаан сылдьан да суолун ииһин булларбат инибит. Онон,, Холоруктан,, бэйэҕиттэн этэр тылбытын,, эй,, диэбэккэ, көрдөһүүбүтүн киэр аспакка, ылыныаҕа диэн бүк эрэнэн олоробут. Оҕолорбут өлбөт-сүппэт Айыыларыгар, ити кылбайар тааһынан үс кыыс оҕо сүктэр төлөру симэҕин, улуу уустарга ойуу гынан куттаран, алгыстаах тыллары анатаҥҥын аҕалан ытыспытыгар уурарыҥ буоллар, оҕолорбут окко түспүт оҥоһуулара, куттара-сүрдэрэ үйэттэн-үйэҕэ ийэ-аҕа сырдык кэриэһигэр, сүктэр кыыс көмүс симэҕэ

буолан хаалыан баҕарабыт. Оннук ыччаттар төрөөн-үөскээн ааспыттара диэн кэнчээри ыччат кэпсээн оҥостуо, кэриэс гынан көрө сылдьыаҕа–
Чэлгиэн бэйэтэ да соһуйда, манныгынан эрэ олуйуохтара дии саныы олорботох буолан.
— Тоойуом биһиэхэ итини иннинэн буолан, киэҥ сиргэ киллэрэн киэргэтии оҥотторор киһи суох, биир эмэ киһини кэпсэтиэҕи, илбис иирээнин иҥэриммит, хааннаах ыллыгынан хаампыт, үгүс хааны үлүһүйэн туран утахтаммыт, улуу дьаалы уһуктан, улаҕата көстүбэт алдьархайы аҕалыаҕа, түгэҕэ биллибэт төлкөнү түҥнэриэҕэ, баардаахтар баһыйаҥҥыт, саба баттаан сырыттаххыт.—
Чэлгиэн быһа бааччы быһаарбата,
— Чэ бээ сыта тура санаа гынан сааһылыахпыт, тура-олоро толкуйдуохпут–диэтэ.
Үгэс курдук үгүс киһи мунньустубут сирэ, оһуохай оонньуулаах, эһиэхэй этиилээх, олоҥхо тойуктаах буоллаҕа, киэһэ сөрүүн түһүүтэ, оһуохай этэн-тыынан дьиэрэттилэр, орто дойду олоҕуттан, отун-маһын ойуулаан, тахсар күнүн сардаҥатын, кыыһар сарыал кыымынан, көрсөр күнүн уоттарын ыллаан туойан ыллылар. Ылгыннаах, Көкөт оһуохай ойуолаата да, тэҥҥэ ойсубутунан бараллар, айылҕаттан анаммыт ийэ кута иччилээбит, аҕа кута арчылаан уус тыллары биэрдэҕэ. Солбуһа–солбуһа субураталлара, куотуһа-куотуһа куйаараллара, айылҕалыын аһылланнар, оттуун-мастыын оонньооһоннор, эҥэр кытта эккириирэ. Бойбооҕу, Чэлгиэни аҕа ууһун кырдьаҕастара, төрүт муҥ баайдар, эргиэмсиктэр ыҥыраннар уһун киэҥ кэпсэтиигэ, сэһэн гынан сэгэппиттэрэ. Кырдьык кинилэргэ улахан сонун этэ, өтөхтөрүттэн өҥөйбөтөх, тэлгэһэлэриттэн тэйбэтэх дьоҥҥо, киһи өйө санаата оҥорон көрбөтөх, кый мырах ырааҕынан, хаардаах хайалары, сүүрүктээх үрэхтэри, үллэ турар үгүс тарыҥнары, улуу үөстээх өрүстэри өҥөйтөлөөбүт, хаардаах хайалары дабайбыт, ол быыһыгар олохторун утуйарга ууран илбис хааннаах түөкүттэри, араас биттээх ойууннары көрөн-истэн кэлбит дьону кытта сэлэһэр кэрэхсэбиллээх этэ.
Ордук Бойбоохтон улаханнык саллыбыттара, хайдах маннык кэрэ бэйэлээх айылҕа анаан айбыт кыталык куота, хаҥыл сылгы курдук хайдахтаах да айаҥҥа эстэн быстан эрэйдэммэккэ, аартыктары арыйтыырын, сыралҕаннаах сырыылары сылдьарын.
Маннык кийииттэммит киһи, иҥнэн толлон турбакка иннин бэйэтэ ыраастанар, айылҕаттан айдарыылаах, үөһээ үтүөлэр мааны оҕолоро, ааннарын аһан киирдэҕинэ, айыы сирэ араҥаччылыа, күн сирэ көмүскэллээх буолуохтарын. Кинилэр баҕа санааларын туолбатын, бу икки атын-атын айдарыылаахтар биир арахсыбат ситимнээхтэрин хантан билэн ылыахтарай, ким кэлэн ыйан-кэрдэн ыытыаҕай. Иннилэрин-кэннилэрин ыйа сылдьар иччилэрэ, хайа сылдьар бэриэтчиттэрэ билгэлиирин, түөрэх

түһэрбит таҥхалара түстүүрүн.
— Чэлгиэн ити тоҕо көмүстэрин бэйэлэрэ ыланнар, манна баар уустарыгар, хайдах баарынан ойуулатан, оһуордатан куттарбатылар дии саныыгын.—
Бойбоох бэйэлэрэ эрэ хаалбыттарын кэннэ сэмээр ыйытта. Уһуктаах да, атын да уолаттар эмиэ дьиктиргии санаатылар.
— Кэлэн иһэрбитин истэн, туох эрэ кэтэх санаалаах кэпсэтээри гыннахтара дуу–
Чэлгиэн мунааран, туох да диэн булбакка олордо.
— Ама ити харах уута халыйбыт, хааннаах өһөх харахтаммыт, иирэр илбиһи иҥэриммит, кыраммыт көмүс тыынын биһиэхэ иҥэрээри гыналлара буолуо дуо–
— Чэлгиэн биһиги тус бэйэлэригэр аҕалан туттартаатыбыт, онтон ордук туохха киирэн биэрэбит, бачча сиргэ төттөрү- таары сүүрэкэлиир сыаннан-арыыннан аҕаабат–
Уһуктаах бэйэтин тус санаатын көнөтүнэн эттэ.
— Бу түүн туох киирэр-тахсар, онтон быһаарыныахпыт–
Бойбоох түмүктүүр курдук быһа бааччы этэн утуйардыы тэриннилэр. Түүн Чэлгиэн утуйа сытан түүл түһээбитин сарсыарда уһуктан дьонугар кэпсээбитин Бойбоох эрэ анааран өйдөөтө, атыттар үрдүнэн күдээринэ иһиттилэр, хайдах баарынан…
— Эһиги ити көмүс кырыыһын барытын биһиэхэ сүктэрэн,,ээх,, дэттэрээри сылдьаҕыт дуо? Кистээбэккэ эттэххэ бачча тухары аньыыны-хараны сыһыарбакка,эппиттэрин хоту ити кылбайар тимиргитин аҕалан илиигитигэр туттардыбыт, онон аны антах-бэттэх иэспит суох, биһиги үрдүк ааппытыгар хом санаа хоммотун. Билигин,, ээх,, диэн ити көмүс аньыытын-харатын бэйэбитигэр ылыннахпытына, эҥэрдээх эрэйэ барыта биһиги сүнньүбүтүгэр сүгүллэр, ол биһиги,, эйгэбитин,, кэбирэтэр, көмүскэнэр күүспүтүн мөлтөтөр. Онон үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох ылыммаппыт, эһиги эриирдээх этиигитин.—
Бойбоох кырдьаҕастары утары көрөн туран мас-таас курдук, хатыылаах тылынан хардарда.
— Манна бэйэҕитигэр Көрдүгэн аҕатын ууһугар, араас тимири уһаарар уус киһилээххит, ол эһиги этиигитин эҥкилэ суох оҥорор, баҕаҕытын хайдах баарынан кутуоҕа–
Бойбоох этиитигэр туох да диэн утары этэн-тыынан ылбатылар. Кэпсэтии онон бүттэ. Атын хос санаалаахтара аһыллыбытын, мэлдьэһэр кыахтара суоҕуттан мээнэ хааллылар.

Содержание

• 62

62

— Чэлгиэн эн туох дии саныыгын, ити аҕа ууһун көрсүһүүтүгэр, Мичил, Хардыы, Урдаах аҕаларыттан Мичил аҕатын аҕала сылдьабатылар ээ, бэйэлэригэр дьадьаҥы диэн тиэрдибэттэр эбит, таайа баар да ол тойооску көмүстэрин тус бэйэлэригэр тиэрдэрэ биллибэт,—
Саҥардыы хомуна сырыттахтарына Чэлгиэҥҥэ Бойбоох сибис гынна. Биирдэрэ хаанныын-сиинниин уларыйа түстэ, Уһуктаах эмиэ иһиттэ, бу уолаттартан барыларыттан Мичили ордороллоро, куруук ыллыы-туойа, онньуу-күлэ сылдьарын иһин, ол бэйэтин манна олохтоох сиригэр сэнээбиттэрин көр, маҕай аллаахтар итинник буоллаҕына аахсарбыт буолуо, Чэлгиэн, Бойбоох, Уһуктаах сорунуулаахтык муҥур баһылыктара олорор балаҕаныгар көтөн түстүлэр…
— Биһигини көр оонньуу оҥостон Мичил аҕатын умнаһыт, кумалаан курдук санаан, бэйэҕитигэр тэҥнээбэккэ ыҥыран көрсүһүннэрбэтигит, эн ити көмүһү иҥэринээри кэлэн олороҕун дуо? Эн итиннэ туох да кыттыгаһыҥ суох, эйиэхэ анамматаҕа, аҕал. Тус бэйэлэригэр илдьэн туттарабыт, онтон хайдах да гынныннар. Аньыытыгар-харатыгар биһигини анньан биэрээри гынаҕыт дуо?—
Бойбоох олорор дьон сырайдарын-харахтарын уоттаах хараҕынан батарыта көрөттөөн ылла. Бары сырайдарын кистиир аакка бардылар, таайа буолуохсут туох да саҥата суох, хоонньуттан хостоон мөһөөччугу сандалыга уурда.
Мичил дьоно кырдьык кыараҕас алааска кырыымчыктык олороллор эбит, аҕалара Сэгэртэй кэлбит дьону эйэҕэстик туох баарынан көрүстэ, эмээхсининээн сааһырдаллар да күннээҕи кыһалҕаларыгар инчэйэ тирбэҕэ быстыбатынан бөрөнөөхтүүллэр эбит. Мичил кэнниттэн уоллаах кыыстаахтар, саҥа туран көмө буолан эрэр дьон. Уһуктаах туох баарын барытын куһаҕан, мөлтөх өттүн ханарытан кэпсээтэ. Аҕата тугу да саҥарбата, ийэтэ барахсан оҕотун түүн-күнүс кэлиэ диэн, сүрэх-быар ыарыта оҥостон кэтэспитэ, чыычааҕа олоҕун эрэммит эрэ эрэлэ, биир мөһөөччүк таас буолан кэлтин тутан олорон уйа–хайа суох ытаан муҥнанна. Чэлгиэннээх таһырдьа тахсан дьиэлээхтэр арыый уоскуйалларын күүттүлэр. Манна хонон барардыы аттарын сыбыдахтаан киэһээҥҥэ астарын тэриннилэр. Бойбоох игирэчээннэрин кытта бодьуустаһар таҥастарын-саптарын, аһыыр астарыгар тиийэ көрөр. Бүгүн тугу да быһаарыналлара биллибэт, хонон турдахха биллиэҕэ дии санаан утуйдулар. Уоллаах, кыыс Бойбоохтон убайдарын ыйыталаһан көрдүлэр да хантан билиэй, Уһуктаах биллэр да оҕолорго тугу кэпсээн сырдатыай, оҕолор убайдара Мичил таайын кытта иирсэн атах балай барбытын кэпсээтилэр. Эһээлэриттэн хаалбыт сүөһүнү, сылгыны, дьонноро олорбут өтөхтөрүн барытын лөглөччү, кинээс күтүөтэ буоллаҕа буолан барытын апчарыйбыт. Мичили аҕыйах хонукка

сибииккэҕэ хаайтара сыппыта, төлө туттаран куоппут. Чорбойоллорун түһээн дии-дии тутан барар эбит. Оҕолор баары барытын кэпсээтилэр, бу дойдуттан барыахтарын баҕараллар, дьоннорун кытта, сүгүн олордоруттан аастылар дииллэр. Күн ойуута бары турдулар, Сэгэртэй кэргэнинээн Хотууналыын сырайдара сытыырхайбыт, кэлэллэрэ-бараллара түргэтээбит,, Оҕолорбут дьылҕатын туһугар бу дойдуттан дьаадьыйабыт, оҕо төрөтөн олоруохпутуттан, биир дьоллоох күнү-дьылы көрбөтүбүт, сынньалаҥнык сытыахпытын аймахпыт дууһа абааһы курдук буулаан сор хааммытын сордоон эрэр, аны кыыстаах, уолбутугар хараҕа хатанна, хамначчыт гынаары,,
Эрэй эрдэтинэ,, тэскилиибит,, диэн Чэлгиэннээҕи кытта барсарга тиийдилэр..
Бу дьон олоҕуттан,, Оһуохайдар,, чугастар, этэҥҥэ буоллаҕына аҕыйах хонуктаах, курдары түһүү…
— Таайгыт син-дьүгээр иннинэн буолан бу дойдуттан,, көмүскүтүн,, куустарбытынан ыытыа дии саныыгыт дуо?—
Бойбоох саарбахтыырдыы саҥарда.
Этиэҕэ эрэ кэрэх, уонча аттаах киһи өрө мэҥитэн иһэллэрэ көһүннэ. Буору сыыһы бурҕатан сүрдээх айан.,, Бүүрэ Харбыыр, Хааннааҕы кытта илэ бэйэлэринэн иһэллэр, олорбуппут сыччах,,
Сэгэртэй, Хотууналыын бүк түһэн ботугураатылар, сап-салыбырас буоллулар. Илин испит хара бэкир киһи, атын,, хорус,, гыннараат, эрдэттэн суоһурҕанан хаһыытан хайыта ыстанна, ыгылла-ыгылла ыһыытаталаан барда. Суоһурҕанан ат күөнүнэн Сэгэртэйдээх, Хотуунаны үтүрүйдэ, үс өрүүлээх саппыйаан кымньыытынан охсоору дугдуруйан ылаттаата. Бу маннык бас баттах быһыыны көрөн Чэлгиэн өһөҕө буста, илиитигэр эринэ сылдьар кымньыытыттан эһэ охсон ылаат сиргэ сууллары тардан түһэрдэ. Сууллубут омунугар сир ньиргийэргэ дылы гынна, тэлгэһэ быыла барыта бурҕайда, иккис киһи тайыытын туһулаабытынан өрө сүүрдэн кэлбитин, илиитин таһынан садьыйбытыгар, аттыын бэйэлиин тус-туһунан баран түстүлэр. Атыттара кылыстарын кылбаппытынан ынан истилэр. Хайаан да хаана бааһа суох арахсыбаттыы дьүһүлэннилэр. Эмискэ халлааҥҥа хатан хаһыы дуораһыйда, ону кытта даҕаспытынан сүрдээх тыастаах, уустаан холорук үөһэттэн сирилээн түстэ. Холоруктанан, тыалланан икки кынатын даллаппытынан, бэлэһэ кытарбытынан, дэгиэ тыҥырахтарын сараппытынан, өтөх саҕатыгар турар суон баай тиит үрдүгэр,, лөглөс,, гына хатана түспүтэ, баай тиит уйбакка титириктии тиэрэ түстэ, суон мас буордаах сыгынахтары адаарыйбытын барда, бу алдьархайы көрөөт сибилигин сиэри аһаары турбут аттаах бөтөстөр өйдөрө көтөн аартыктарын былдьастылар. Туга ханныга биллибэт көтөр даллах гынаат холоруктанан, тыалланан халлааныгар көтө турда.
Алдьархай аргыстаах, ааһан-арахсан

биэрбэт аналлаах диэбиттии, сири-халлааны ситимниир этиҥнээх ардах курулатта. Улуу көтөр кыыла кэлэн барбыта, сиэллээх-кутуруктаах буоллаҕа. Этиҥнээх ардах хайдах кэлбитэй да мэлис гынан хаалла, Чэлгиэннээх айаҥҥа туруннулар…
— Чэлгиэн бэйэ бодобутун тардынан, иннибитин–кэннибитин кэтэнэн айанныахха, туох өлүүтэ–алдьархайа күүтэн турара биллибэт.—
Бойбоох урут киэҥ-холку бэйэтэ, хайдах эрэ тэһииркээбит курдук көрөр–истэр. Кини айдарыыта аһыллан, бу Сэгэртэй, Хотууна таайдара,, Харас Харбыыр,, хайдах да гынан кинилэри ити көмүстэрин ылбакка эрэ тыыннаахтыы ыыппат кыһалҕаҕа киирэ сылдьара. Куотан тиийбит куомуннаахтара, олох аны кырыыска барбаппыт диэн кыккыраччы аккаастаан кэбиспиттэрэ, саҥалыы кэлэ бара сатаабыт, хараҥа харчыга харахтаммыт илэчиискэлэри көрдөнөр аатыгар түспүтэ. Оннук дьону өр гынан булуо дуо, начаас булаттаабыта. Аатырбыт түүҥҥү сырыылаах түүлээх уллуҥахтары, кус быһый, ат кулун, чиэппэр күүстээх Сатаҕай, Салбанар, Харгы бу үөһэн даҕаны онтон мантан иҥнэн-толлон турбат тойооскулар этэ.,, Баай оҕото бардам, тот оҕото дохсун,, дэниллэринии кыанар ыал оҕолоро буолан, оҥорбуттара оннунан хаалан иһэрэ, мэҥийбиттэрэ мээнэннэн буолара. Үҥсэн-харсан көрдөхтөрүнэ, көрдөөбүттэрин биэрэллэрэ, үлтү түүрэйдээн үҥсүбүттэр үүрүллэр-түрүллэр аатыгар бараллара. Онон аахсыбаттарыттан аһары түспүттэрэ, ханан-ханан эргийэллэрин, хантан-хантан күөрэйтэлээн ааһалларын айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ, хантан эрэ сир түгэҕиттэн ханна эрэ сылгы үөрүн үүрэн үтүрүйэллэрэ, илини-арҕааны эргийтэлээн, хотуннан-соҕурууннан суолланан, икки атахтаахтан эрэ идэмэрдээх сырыылаах уола хаан этилэр, ол быыһыгар оҕуруктаах өйдөөхтөр оонньууларын ,,куруусканы, остуоһу,, көтүппэт этилэр. Кулгаахтарын уһугунан,, Холорук,, хоннохтоох сырыыларын истибиттэрэ да, дьолоҕойдоругар оҕустарбатахтара, хоҥорууларыгар хоҥнорон көрбөтөхтөрө. Ааһар тыал албыныныы, үрэр тыал үлүннэрэн кэпсииринии санаабыттара. Оннооҕор буолуоҕу оччону-баччаны көрөн кэллэхтэрэ. Бу үс бөтөс биир дьикти идэлээхтэрэ, бэйэлэрэ кистэлэҥ киириилээх-тахсыылаах киибэҕэстээх киһилээхтэрэ, ол баҕайы араас үөнү күрдьэҕэни барытын оҥороро, кэйээриннээн да көрөрө, арбаҕаһын кэттэҕинэ абааһыта киирдэҕинэ, хааннаах илгэни кээһэрэ, аҥаабыллаан айа тардан ачыарыһара, уоттаах тыллаах оноҕоһунан оонньуура, куту-сүрү көтүтэринэн киһиргиирэ. Бу сиэмэх кыылы күлүктэнэн баһа-атаҕа суох барбыттара.
— Чэлгиэн айаммыт аартыгын атын сиринэн эргитиэххэ, биир баҕайыны өҥөс гынан өҥөйөн, өһөҕүнэн өҕүйбүтүн, хаанынан хотуолуу оонньообутун,хабырҕатынан

тыыммытын, өрө көрбүтүн өһүлүөҕүм, үрүҥ хараҕын умса көрдөрбөтөхпүнэ, үрүҥ күнүттэн үргүппэтэхпинэ, сарсыҥҥы күнүн сабыйбакка, аараннан арахсыбатым буолуо–
Бойбоох сырайа-хараҕа туран илбистээх тылларынан илгиһиннэ.
Биир толору күн айаннаатылар, айылҕа халлаанын анныгар хонон тураат, дьоннорун хаалларан, тыҥ хатыыта хара тыа хаххалаабыт, түҥ тыа төгүрүктээх, тыымпы күөлгэ турар балаҕаҥҥа тиийэн кэллилэр Чэлгиэн, Бойбоохтуун. Кинилэр эрэ кэлэллэрин кэтэһэн турбут курдук, балаҕан аана тэлэллэ түстэ, кыырар кыаһаанын кэппитинэн, дүҥүрдээх, былаайаҕын туппутунан тэлгэһэтин ортотугар тэлэкэчийэ-тэлэкэчийэ эккирии-эккирии кутуран куллугуратан барбыта.
Бойбоох, Чэлгиэнниин аттарыттан түһэн син балачча көрөн турдулар, ойуун сири сыллыыр курдук тиҥсирийэн иннилэригэр кэлэн,, хорус,, гына түстэ. Тугу эрэ кутура-кутура көнөн истэҕинэ Бойбоох өрө ууммут дүҥүрүн туһаайан үрэн сирилэттэ, дүҥүн хайдан,, хаарх,, гынар тыаһын кытта сарылаабытынан Сүлүһүннээх сиэмэх ойуун тиэрэ баран түстэ, дьиэттэн дьоно сырсан тахсан көтөҕөн ыллылар.
— Билбэккэҕин эрэ бэһирбэт буол, тыыҥҥын кытта көтүтүөхпүн, уһуну-киэҥи санаан оҕолоргор хааллардым, аматыйан сахалыы саҥар, киһилии кэпсэт, муостааҕы мус, сиэллээҕи сиэт–
Чэлгиэннээх санааларын сиппиттии бара турдулар.
— Үс хара санаалаах, буор булгунньах буолан, айаммыт суолун аҥаабыллыы, сыталлар, аньыылара аһара барбыт, хара санаалара хаанныы халыйбыт, сөптөөхтөрүн сөһүргэтэрим буолуо, аньыыларын аһыммакка, санааларын сайгыам, күллэрин күдэҥҥэ көтүтүөм–
Бойбоох айаннаан иһэн кимнээҕи эрэ саанан, түгэхтээхтик түөскэ. Чэлгиэн тугу да саҥарбата, хаһан да бу оҕотуттан итэҕэс санаабат кыыһын утары биир тылы быктарааччыта суох. Игирэчээннэр Бойбоох кэлбитигэр иилиҥкэйдэһэ түстүлэр. Сып-сап хомунан айаннарын салҕаатылар. Күн дьааһыгырыыта биир улахан алааска киирдилэр. Бэрэтигэр ыаллар балаҕаннара көстөрүгэр таҕыстылар. Соһуйуохтарын иһин ханан да ото-маһа тэпсиллибэккэ чөллөй турар эбит. Хайыахтарай балаҕаҥҥа хонордуу тэриннилэр. Өтөрүнэн киһи-сүөһү үктэммитэ көстүбэт балаҕан иһигэр.
— Кэннибититтэн кэтээн кэллилэр, ойуур саҕатыгар олороллор, дьэ бу түүн туох буоларын көрүөхпүт, ким-кими суоллуурун–
Бойбоох чэйдии олорон дьонугар кэпсээтэ, дьоно чөрбөс гына түстүлэр. Сэгэртэй, Хотууна бу айылҕалаах дьону кытта айаннаһан хаххалаах, дурдалаах курдук сананнылар. Баай дьон диэтэххэ бардамнаабакка, көҥүл босхо тыына кэпсэтэ сылдьаллара, көрөргө дьикти үчүгэй этэ. Маннык дьону кытта дьылҕалара буолан барсан иһэригэр оҕолоругар Мичилгэ махтаннылар.
Түүн

ортото үс хара күлүк, сырайдара туос сабыылаах, өтөх саҕатыгар сыбдыйан киирдилэр, кэннилэригэр туох эрэ киҥинэйбитигэр эргиллэн көрбүттэрэ, куттаммыт санааларыгар күнү-ыйы бүөлүүр сүрдээх улахан үс хагдаҥ эһэ суоллаан иһэллэрэ. Бэрт куһаҕан саҥаны таһаараат өтөххө ыстаннылар, аны иннилэригэр үс сур бөрө аһыылара килэйэн суолларын туора олордулар, ыһыытаһа–ыһыытаһа ойуурга атах балай сырыстылар. Бастара батарынан бара турдулар.

Содержание

• 63
• 64

63

— Били баҕайылар бэйэлэрин ииппит айаларын ырбытыгар ыйыллар ыйаахтаах эбиттэр, үүрбүт-түрүйбүт бэлэстэригэр силлээбит, баай аймахтарын бары аньыытын бэйэтигэр ылынан сүгэһэр гынан сүнньэ уйара дуу–
Бойбоох саҥа айаннаан истэхтэринэ саҥа аллайда. Көкөт, Күлүктүүн кылгас ураҕас тутуурдаах сатыылаатылар, айаларын бэрт кичэллик ыллыгы туора үтэллэр эбит, аллара киһи хара быарын туһугар, иккиһэ орто киһини мунньунан, үсүһэ ыҥыырдаах киһини түөһүнэн кытаанах ырбалаан чаачарын тардаллар эбит. Ол ырбаларыгар үһүөн таптаран халлаан диэкки мээнэннэн көрбүтүнэн барбыттар. Биир суон тииккэ хабырҕатыттан ырбаҕа ыйанан турар, иккис хара быарыгар хараҕаланан өйөммүтүнэн өлбүт, үһүс суон тиити кууһан турар, сүнньүгэр ырбата хоройбутунан. Көрөргө дьулаан, сыт-сымар үөн-көйүүр, хара суор таҥалайын тоҥсуна-тоҥсуна халаахтыыр. Сотору утум үрэх үрдүгэр балыкка быһыттыы сылдьар дьоҥҥо түбэһэн илдьиттээтилэр,, дьоннорун өлүгүн харайдыннар,, диэн.
— Туох барыта кэмнээх кэрдиилээх, ити көмүс туһугар хараҕа хараҥарбыт таайдарарыгар анал айа тардыллан турарар, аҥаабыллаан эстэрэ чугаһаабыт, бэйэлэрин аҕаларын ууһун кырдьаҕаһа тардыбыт, аҕа ууһун хараҥаттан ыраастаары.—
Ылгын Бойбоох кэлбитигэр хайдах да буолуон булбакка биир кэм кыра оҕо курдук түҥ-таҥ буккулла сырытта. Оҕотун көрө–көрө Алааппыйа аараннан эрэйи көрөр, бүгүн хайаан да Чэлгиэнниин кэпсэтэр санааланна, иккиттэн биирин быһаарсаары. Эмиэ да ити кыыстан толлор, хайдах эрэ киһи кутун-сүрүн баттыыр, эмискэ-эмискэ сып-сытыытык батарыта көрөттөөн ылаттыыр. Онтон Чэлгиэн диэн бэйэ киһитэ, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас, бэйэтэ быһа бааччы дьаһайбат курдук да, барытын ыпсаран быһаарбыта эрэ баар буолар, оннооҕор ити билигин чугас эргин оҕолору үөрэттэрэн эрэр, хаһыс да сыла. Сахалар Ньукулай диир,, бэһиэччиктэрэ,, уу сахалыы эппиккэ дылы кэннинэн эрэ тыбыырбат, оҕо бөҕөнү ааҕарга суруйарга үөрэттэ дииллэр. Чэлгиэн, Бойбоохтуун эмиэ үөрэнэн, иннилэрин барытын көрүнэллэр , кини оҕото Ылгын ону үтүктэн үөрэнэ сатыы сылдьар…
Сэгэртэйдээх, Хотуунаны оҕолорун кытта Алааппыйалаахтан чугас Эбэлэрин илин баһыгар хаалбыт өтөххө түһэрдилэр, бу киэҥ дойду, илин баһынан ааһар улахан от үрэхтээх, баһа-атаҕа биллибэт толооннордооох, былыр манна улахан баай киһи,, мөҥүрээн,, олорбута үһү, эбэтин илин баһынан үрэххэ түһэр хоруу хастарбыта үһү, өссө элбэх оттуур ходуһа таһаарынаары. Ону сөбүлээбэккэ олохтоох ойуун этэ сатаан баран үс түүннээх күн кыыран, хантан эрэ абааһы кыыһын күөрэтэн, баай Байамаҥҥа сөрөөбүтэ дииллэр, ойууну ойохтору

бэйэлэри хамначчыттарын үлтү хаайан дьиэтигэр хаайан тыыннаахтыы уоттаппыта дииллэр. Ойуун балаҕана умайан үрдэ сууллуор диэри дүҥүрүн тыаһа лүҥсүйбүт, бүтэһигэр ол тыас хара буруону кытта халлааҥҥа көппүтэ дииллэр, ол кэннэ уоттаабыт икки киһи сэргэстэһэ ол өтөх саҕатыгар эриэн ситиигэ ыйанан туралларын булан хара тыа быыһыгар кистээбиттэр. Баай Байамай ойуунун уоттаан да өнүйбэтэх, харааччы буккуллубут, абааһы кыыһа сөрүөстүөҕүттэн быһыыга-майгыта барыта алдьаммыт. Тугу да күөстэммэккэ сиикийдии сиир адьынаттаммыт, баҕа–чоху диэбэккэ, чиэрбэтигэр тиийэ айаҕар анньан иһэр үгэстэммит. Онтон сиргэнэн, кэлэйэн ойохтору, оҕолору кый мырах бастара батарынан тэскилээбиттэр. Абааһы буулаабыта аанньа буолуо дуо сүөһүлэри, сылгылары сыһыыннан, толоонунан сырса сылдьан сиикэйдии сиэтэлээбит, хааннарын уулаабыт. Сэмнэхтэрин суор, тураах тоҥсуйбут. Аҕыйах сылынан аамайдаабыт, буруо гынан көтүппүт. Кэмниэ кэнэҕэс хоруутун төрдүгэр уҥуоҕун кырамтата ыһылла сытарын булан, эмиэ икки атахтаах үктэммэт сиригэр кистээбиттэр.
Ити үһүйээни истэ-истэ, бу сири инчэҕэй эттээх, тэбэр сүрэхтээх сүүһүннэн сыллар тухары тумна сылдьар буолбут, ходуһаҕа ыһыллыбыт сүөһү, сылгы уҥуохтара ыһылла сыппыттарын, ийэ сир бэйэтэ иҥэринэн кистэннэҕэ дии. Ол атах баран тэскилээбит барахсаттар сурахтара-садьыктара иһиллибэт, киһи да буолтара, кии да буолтара, баҕар ойуун кырыыһа ситэн сиэтэлээбитэ дуу, ким да билбэт…
— Чэлгиэн ити баай олоҕор бу дьону олохтууртан туттунуохха, Эдьиийи, абаҕабытын уонна били кыыһы аҕалан ыраастатан көрүөххэ, ол кэннэ Көкөттөөххө арчылаах алгыһы астаран түөрэх кээстэриэххэ. Ойуун аспыт амырыын алдьархайа ааһа илик буоллаҕына, ону төттөрү сабар кыһалҕа буолуоҕа.—
Баай олоҕор Чэлгиэн, Бойбоохтуун тахсан ону-маны көрө-истэ сырыттахтарына сүрдээх улахан тыа куугунаан иһэрэ иһилиннэ,
— Оо бу маҥай аллааҕы көр, үктэннилэр диэн абааһы көрөн үтүрэйэ иһэр дьүһүнүн көрүҥ, холоругунан холдьоҕоору–
Утары иһэр холоругу көрөн турдулар, күөл арҕаа баһынан киирэн, эбэтин ортотунан уулары-майдары өрө ытыйан утары сирилээн истэ. Бу тыаһа–ууһа улаханын ууну ытыйан өрө көтүтэн таһаарарыгар, күөл түгэҕиттэн балыктары, бадарааннары ыһыахтаата. Соронуулаахтык өрө сүүрэн тахсан иһэн турар дьоҥҥо чугаһаат,, чугурус,, гынарга дылы гынна, ол кэннэ намыраатар намыраан кыра тыал буолан төттөрү көтө турда.
Ыраахтан көрөн турбут Ылгыннаах кутталларыттан куттара көтө сыста.
— Ити мэнээккэ кэлэн барбата, тугу эрэ этээри, сэрэтээри сылдьар, чэ бээ билэн көрөн иһиллиэ,—
Бойбоох түгэхтээхтик саҥарда, Чэлгиэн туох

да диэбэтэ, кырдьык тугун ханныгын билбэккэ сылдьан, ыл да ыалы олохтуур ыарахан буолсу. Манна ыһыах кэнниттэн кэлэ сылдьардыы кэпсэттилэр, от үлэтин иннигэр. Аны Чэлгиэни Алааппыйа соҕотохтуу ыҥыран ылла…
— Чэлгиэн мин ийэ киһи буоламмын, эйигиттэн биир көрдөһүүлээхпин, сатанара дуу диэммин. Оҕом туһугар ылынаарай диэн, кырачааным эн кыыскар куттуун сүрдүүн курдары таттаран, эрэйдэнэр да буолла, хайыамый ийэ киһи тыл көтөҕөбүн, оҕолорбутун холбуох диэн–
Алааппыйа хараҕыттан ып-ыраас таммах сүүрэн түстэ.
— Этэрин эттиҥ да, мин,, ээх,, диэбитим иһин кыыһым туох диирэ биллибэт, барытын бэйэтэ курдары билэ сылдьар–
Чэлгиэн бу ыраас дууһалаах дьахтары хомотумаары, сымнаҕастык, холкутук кэпсэтэр, кини баҕарбытын иһин, кыыһа олоҕун бэйэтэ билинэр киһи, уруккуну-хойуккуну санаан Чэлгиэн ,, мүчүк,, гынна, аан бастаан көрсүбүттэрин, таҥыннаран кэбиспиттэрэ, кып-кыра киһи бойбойон турбута,ол кэннэ Тугутчаана аата сүтэн,, Бойбоох,, диэн сүрэхтэммитэ.,, Хайа мин төлкөбүн түстээри, кэскилбин тэрийээри сылдьаҕыт дуу?,,
Кэннигэр киһи саҥарбытыгар Чэлгиэн ходьох гына түстэ. Сэрэйбитин курдук Бойбооҕо бу күлэ турар.
Чэлгиэни уоллаах, кыыһа ахтаннар олох арахсыбыкка тутуһа сылдьаллар, кыыһа хаппырыыстаан аҕатынаан утуйар, дьиэтигэр түптээн олорбокко, куруук көстө-көстө сүтэрин иһин оҕолоро ахтан арахсыахтарын баҕарбаттар. Аҕыйах хонугунан Сэгэртэйдээх, Хотууна олохтоох сирдэригэр түһэрээри төнүннүлэр. Эдьиийдэрэ, абаҕалара, Күөрэгэй уонна Көкөттөөх барыстылар…
Баай Байамай олоҕор тиийэн улахан кулуһун отуннулар. Кыырыыны көрөөрү киһи бөҕө муһунна, үһүөн таҥастарын таҥнан күн киириитэ кутуран киирэн бардылар,
Олорор дьон көрдөхтөрүнэ кулуһун эмиэ тэҥҥэ үҥкүүлээн эрэр курдук өрө көтөн тахса-тахса эккирээтэ.
Өр өтөр буолбата тыҥырахтаах көтөр арҕааттан тэлээрэн кэлэн хордоҕой үрдүгэр күөһэлис гына түстэ да, дүҥүрүн өрө тутан кыырбытынан Мургун ойуун туран кэллэ, ону кытта хаһан эрэ кини таһаарбыт абааһытын кыыһа тэбис тэҥҥэ кутуруксуттаан эккирэһэн барда. Халлааҥҥа хараҥа былыттар халҕаһалыы уһуннулар, сир титирэстээн ылыар дылы уоттаах чаҕылҕаннар этиҥ буолан лүҥсүйдүлэр. Эмискэ үөһэттэн холлоҕос курдук уот субуллан түстэ да Мургуннаах, абааһы кыыһын үрдүгэр түстэ, тыас бөҕө тыаһаата, уот холлоҕос төттөрү халлааҥҥа көтө турда, Мургун эккирии турбут сиригэр хара хоруо эрэ хаалбыт, абааһыта эрэ, аһайа эрэ мэлийбиттэр.

64

Сарсыарда саһарҕаны кытта сиик түһэн кэмигэр, үс тымтайга кутуллан турбут сылгы киитин икки өттүттэн тутаннар сөҕөруйан эрэ кулуһун чоҕун үрдүгэр куттулар, алаас үрдүнэн

кии сыта тарҕанна, айылҕа сииги кытта сытын отугар-маһыгар иҥэриннэ. Саҕахтан саҥа күн былтайан эрдэҕинэ, абаҕалара, эдьиийдэрэ, кыыс удаҕан тахсан эрэр күҥҥэ үс төгүл тобуктаан туран сүгүрүйдүлэр, туран эрэн ытыстарын нэлэтэн күннэригэр туһаайдылар. Баар дьоннор үтүктэн истилэр. Көкөт икки илиитин өрө уунан туран аналлаах алгыс тылларын этэн-тыынан эйээрдэ, чуор куолаһа ыраахха дылы салҕана-салҕана оттон-мастан тэйэн бара турда. Бэлэм турар кымыстаах тууйаһы тута сылдьан Көкөт алгыһын этэ-этэ хамыйаҕынан хаама сылдьан ыһыахтаата, күн диэкки илиилэрин уунан тураннар Көкөт тугу этэрин үтүктэн истилэр. Күн лаппа ойуута, саҥа ыал олоруо диэбит тэлгэһэлэригэр түһүлгэ тэрийдилэр, барытын эрдэттэн тэриммит буолан өр гыныахтара дуо, ас арааһын тартылар. Сэгэртэй, Хотууна маннык сылаас истиҥ көрсүһүүнү күүппэтэх буолан ытамньыйан ыллылар, оҕолоро олохтоох оҕолору кытта бодоруһан дьүөгэлии буолан көтөр кынаттаах сылдьаллар.,, Оһуохай,, кырдьаҕас оһуохайдаан дьиэрэттэ, эдэрдиин-эмэнниин сиэтиһэ сылдьан дьиэрэҥкэйдээн тэптилэр. Бойбоох наһаа дьиктитик Хотуунаны тонолуппакка одуулаан олордо, биирдэрэ ону билэн,, дьик,, гынан ылла. Тымныы-итии сүүрээн этигэр төттөрү-таары сүүрэкэлээтэ.
— Хотууна эн бу дойду буорун кытта туох ситимнээххиний?-
Бойбоох ыйыппытыгар бары соһуйдулар, Хотуунаны көрө түстүлэр, эрэ Сэгэртэй кытары.
— Суох мин эһэм, эбэм саҕаттан түөрэҕим түспүт сирэ,, Хомурҕан,, халдьаайыта этэ,,
Бойбоох тугу эрэ көрөн олорбохтоон баран
— Суох эн бу сиртэн силистээххин, дьиҥ дойдуҥ буоругар кэлэн үктэнниҥ, Аан Алахчын аҕаһыҥ тэҥҥэ кэлэн арчылаан ааста, кини түбэһиэх отун маһын арыйан, билбэт дьонугар мэҥийбэт, эйигин анаан кэлэн илбийдэ, дойдуҥ тыынын киллэрдэ, кэтэспитэ көстөн, ахтыбыта аһыллан–
Баар дьоннор мунаарыы бөҕө буоллулар, толкуй үөһэ түстүлэр, тиэрэ-маары туойдулар. Баай Байамайтан сыдьааннааҕа дуу дэстилэр. Мантан тыын тэскилэтэллэригэр ордон хаалбыт кыырпахтара буоллаҕа…
— Мин эбэм Хапсык эмээхсин, эһэм Уран оҕонньор онтон-мантан ойдон быстан кэллибит диэбэттэр этэ–
Хотууна мунаарбыттыы саҥаарда,
— Ии тоойуом ол хас эмэ сүүһүннэн сыллааҕыны, ким түөрэ хаһан билиэҕэй, айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ–
Оһуохай аадьуо олохтоохтук быһаара олордо. Ити курдук биир утум тардар удьуор хантан халыйан кэлбитэ, кимтэн кииннэнэн түспүтэ, иннэ-кэннэ иһиллибэккэ, туоҕа ханныга биллибэккэ хаалбыта. Күн киириэр дылы көрүлээтилэр, ахта саныы сылдьар гына аллаастарыгар аан тылынан алгыһы арчылаатылар. Сөрүүҥҥэ Чэлгиэннээх дойдулаатылар, быстахха биэс ыанар ынаҕы аҕалан хааллардылар,

торбостору. Хотууна ынахтарын таптаан, имэрийтэлии сылдьар, араас таптал аатын иҥэртээтэ, турбут уоллаах, кыыһа балаҕаннарын өрө тардаллар, аҕалара Сэгэртэй оттуур ходуһатын кэрийэн кэллэ, Чэлгиэн сымнаҕас миинэр миҥэ биэрбитэ, атах тардыһарыгар, онон абырана сылдьар. Бу эбэтэ балыга, куһа киһи айаҕын баҕас көрүнэр. Аны үрүҥ аһа дэлэйэ, үрэҕэр ардьаах уган көрбүтэ, күндүөбэй, атын да балык толору эбит, арыычча иллэҥ буоллаҕына,, барчалаан,, көрүүһү. Отун үмүрүтэн баран, наҕылыччы уһун кыһын устата хаһаастанар гына, бу дойду дьоно-сэргэтэ, эдэрдиин кырдьаҕастыын Чэлгиэни аҕа баһылык оҥостон кээспиттэр эбит. Бойбоох олох хотун, биир киһи күлүгүн быһа хаампат, сураҕа Чэлгиэн киэҥ ,, Тайҕаттан,, аҕалан оҕотуттан атыннык көрбөт дииллэр. Кыһын суол турда да иирбэ–таарба сырыылаах дьон дииллэр. Сэгэртэйгэ аны үнүр Чэлгиэн үс,, Буускап,, хотуур хаалларан барбыта, ол барахсаны уктаан, куукталаан таптайан баран от охсон көрбүтэ, олох киһи бэйэтэ хааман иһэр курдук, халлаан туран биэрдэҕинэ оту ылбахтыыллар ини, аны нэһилиэгин кинээһэ кэлэн ааспыта, ону маны ыаспайалаан ахан биэрбитэ, Чэлгиэн көһөрөн аҕалтын истэн муннунан–айаҕынан тыымматаҕа, арааһата саҥа дьон көһөн кэлтин истэн холдьоҕо кэлэн баран төнүннэ быһыылаах, дьэ туох олох көстөн иһэр. Нэһилиэк уопсай мунньаҕар бу урут хаалбыт, куттанан дьон ырааҕынан тумнан ааһар сирдэрин, кинилэргэ анаабыттар үһү, чаччыыналара кэлэ сылдьан кэпсээбитэ.
Сайыҥҥы күн кылгас, оттон ордубакка күнү былдьаһыы, уһун күн, күн тахсыаҕыттан киириэр дылы кинини сырсар курдуккун. Ылдьыын кэнниттэн, Ыспааһаптар ардахтара кэлбитэ эрэ баар, уойбут кус-хаас соҕуруу айаннаары күөлтэн-күөлтэн аймана көтөллөрө, хаардаах өксүөн хаһыҥнара хаарыйан көтөҕө-сэбирдэх тыал хоту тэлээрэн сир устун төкүнүйэллэрэ. Дьон ууну булкуйан, кыһыҥҥы хасааһы хаһааныы, сорох хара тыаҕа уһун атахтааҕы кытта, бырта сыатын мыычаһын байанаттан көрдөһөн арҕахтааҕы астаары аттаналлара. Хаһаас арыыны, идэһини эрдэттэн мэнэйдэһии.
Нэһилиэктэрин иһин биир моһуоктаах сурах тилийэ сүүрэн кэбистэ. Атыыһыт Арамааҥҥа үс киһи куораттан тахсыбыттар, сураҕа күһүҥҥү эккэ, арыыга, түүлээххэ кэпсэтэ диэн. Онтон дьэ оһол төрүт төрдө тоҕута туппут, аргыардаах ардаҕа хабалаҕа хабыалаабыт. Ол талааннаах тарбахтар, үс күлэр эмэгэт үтүөлэрэ, албас харатын ап-чаҕай күүстэрэ этилэр. Хаарты маатыска хараҕынан хаамыы, тиэрэ атах тэбиитэ этэ.
Сураҕа киһи бөҕөтүн соролообуттар, кыаммат өттө кыһыл илиитинэн хаалбыт, сэниэлээх өттүн сэтэлгэлээн сиэппиттэр. Бу дьоннор олох атын сыаллаах соруктаах

сылдьаллара, Сэгэртэй, Хотууна таайдара ити дьону эттэһэн, бырыһыанын бысыһан, көмүһү көрдөтө ыыппыта. Иимэргэ иҥмэтэх илэ сылдьар илэчиискэлэр, баардаахха баппатах баранаактар этилэр. Сылдьыбыт сирдэрин сотуун өлүү курдук сотоллоро, ааспыт сирдэрин аан курдук алдьаталлара…
— Чэлгиэн ити көмүс содулугар, бар дьоммут баалларын эһэргэ тиийдилэр, хараҕар кыһыл көмүс кыбыллыбыт таайдарын Күлүк эрэ тохтотор кыахтаах, киниэхэ анаммыт ырба тыҥкырайа тыҥаан турар, ити үс күлүк курдук харамайдары хаартыга охтордоххо, аҥаабыллыыр айа кылыыта төлө тэбэн, ыйыллыбыт ырбыыта ыйаахтааҕар тиийиэ этэ.—
Бойбоох Чэлгиэни көрсөн дьону хаартыга кэлэн алдьатан эрэллэрин кэпсээтэ, аны ол турдахтарына, ытаабыт- соҥообут сырайдаах дьахтар кыра уол оҕо батыһыннарыылаах киирэн кэллэ…
— Чэлгиэн туох эмэ көмөлөөххүн дуо? Быйыл кыһын ыал устун, айахпытын атан кумалаанныы барар буоллубут–
Салгыы кыайан саҥарбакка ытаан барда…
— Ол туох өлүүтэ алдьархайа буолла, киһилии кэпсээ эрэ,—
— Эрим быйыл кыһын туттуохпут диэн, хас да сыл курулаабыт кунаммытын хаартыга сүүйтэрэн сиэтэн бардылар, эбиитин ньирэйдээх ынаҕар оонньуу барда–
Дьахтар өссө этиэн ытыырыгар буолан кыайан эппэккэ турда.
— Дьон бөҕө сүүйтэрдэ, кээһиилээх отторугар, миинэ сылдьар аттарыгар, сорох эр дьон ойохторун кырбаан туран симэхтэригэр тиийэ сүүйтэрдилэр. Оо абам да баар, оҕолорбун аһынабын, бачча кыра дьону ыалга хамначчыттыы ыытыах муҥум буоллаҕа.—
Саҥара-саҥара ытыыра эбии бэргээтэ.
Чэлгиэн Бойбоохтуун Күлүгү көрүстүлэр, Күлүк бэйэтэ да истэ сылдьар эбит, үгүс элбэх дойҕоҕо суох Атыыһыкка тиийдилэр. Хара дьиэҕэ киирбиттэрэ киһи,, лыык,, курдук. Хас да остуол оонньуу олороллор, биир,, остуос,, быһар эбит. Атыттар,, куруускалыы,, олороллор. Дьиэ таһынааҕылар сырайдара харахтара мөлтөх, үксүлэрэ маннааҕы тэлгэһэ таһынааҕы дьон. Билбэт да дьонноро бааллар. Күлүк,, остуос,, туруорар киһиэхэ тиийдэ, сылыктаан хайдах хаарты таһаарарын көрөн турда, бу сордоохтор итиилээх холуодаҕа умса-төннө түһэллэр эбит. Остуолга сытар харчыга ымсыыран, арааһы бары уураллар. Ойоҕостон көрөргө дьэ кырдьык да кыһыылаах баҕайы. Элбэх сырыыларга сылдьыбыт сытыы сырайдаах харахтаах,, остуос,, туруорааччы, хаартытын да ырытара тырылатан, илиитэ имигэһэ элбэхтик эриллибитин көрдөрөр. Чэлгиэн киирэн иһэн көрдөҕүн, хас да сүөһү, сылгы хаарчахха хааллан тураллара, сүүйбүттэр хаайан турдахтара.
Күлүк көрөн турбахтаан баран, эбиэн хотунун тыыртаан ылла, бааны чуолкайдаста,, кургуом,, диэбитигэр баар дьоннор бары чуумпура түстүлэр.

Содержание

• 65

65

Балаҕан иһэ чуумпурбута киһи сүрүн баттыыр түгэнэ тыыммыттар даҕаны, бааннаах киһи хайдах эрэ илиитэ салыбыраан ыларга дылы гынна. Баар дьоннор айахтарын атан Күлүк сырайын одууластылар, арааһата,, акаары,, дии санаатылар .,, Бааны эппиэттиигин дуо?,, бүтэйдии көөҕүнээтэ бааннаах. Күлүк мөһөөччүктээх,, импириал,, харчыны кылыгыратан остуол үөһэ ыараханнык,, лис,, гына уурда. Оччону көрөн ,, һуу,, диэн суугунаһыы буола түстүлэр. Куруускалыы олорооччулар тохтоон бэттэх кэллилэр, мөһөөнчүктээх манньыаты көрөөт иҥсэлэрэ көптө, ылбыт саҕа сананан бааҥҥа эбии харчы быраҕаттаатылар. Кэнэҕэс бааннаах соронуулаахтык хаартытын ылан тиэрэ тутта, сэрэнэн-сэрэнэн суонньугун сыыйда, эбиэн хотуна быган тахсыбытыгар көрөн турар дьоннор,, баар,, диэн ыһыытаһа түстүлэр. Атыыһыт көрөн туран сырайа күлүгүрэ түстэ, ити дьоҥҥо баар кыттыспыт үбэ күдэҥҥэ көттө буруо буолан. Абатыгар хабырынан ылла, хараҕа хараҥарталаата. Аҕыйах хонуктааҕыта үллэ турбут үбэ, үрүллүбүт хабах тахсарыныы биирдэ,, хоош,, гына түһэн, санаалыын сарбылынна, иһигэр Чэлгиэни ыт ылбатынан үөхтэ, кыраата. Кыбыытыгар, хаһаатыгар хааллан турбут сүөһүтүн, сылгытын тустаах дьоннор уҥа-хаҥас сиэтэн бардылар. Били сыарҕа хаара түстэҕинэ, тиэйэн киллэрэр барыһын ааҕан утуйбат да буолбута, халаан уутунуу биирдэ сотон ааста. Абатыгар-кыһыытыгар ытамньыйан ылла, ыйы быһа ыал сылгытын, сүөһүтүн босхо аһатар хамначчыт буолан ыллаҕа. Хаартыһыттарынан хаххаланан үрүҥ, хара сүүрүгү үмүрүйэ тардан ылыам дии санаабыта, аны үс аҕалбыт дьонун иитиэхтиир кыһалҕаҕа түстэ. Туох таҥарата кыраабыта буолла, итиччэ үбү,, ымыр,,да гыммакка ыраастык ылан бардылар. Күлүк дьэ кыаҕырбыт эбит, Чэлгиэҥҥэ илии-атах буолан. Кыыһырбыт уоҕар салгыны кытта,, сутурҕалаан,, ылла. ,, Ытаабыт, ыллаабыт да иһин,, аны кэлэн күөх от чэлгийэрэ биллибэт, итини этэн эрдэхтэрэ,, Ыстаабыккын эрэнимэ, ыйыстыбыккын эрэн,, диэн. Чэлгиэнниин элбэх да сыл эрбии биитин курдук эристилэр, ол тухары түмүгэр наар кини хотторуулаах буолан иһэр. Абата кинини ыт да үрэригэр холообот, үөнүн-күрдьэҕэтин билбэтэх курдук туттар. Араастаан ойуунунан да сиэтэ сатаата, хата ол үрдүк ааттаахтара бэйэлэрэ будумаҥҥа муналлара, аптыын-хомуһуннуун, абааһылыын сүтэллэрэ. Биир киэһэ чэйдии олорон, үс киһиттэн бас-көс көрүҥнээхтэрэ, туох кыһалҕаҕа бачча ыраах кэлбиттэрин кэпсээтэ…
— Арамаан наһаа сүөм түһүмэ, итиччэ кэлиэ да барыа, бачча ыраахха от хаата сүөһүнү, сылгыны эккирэтэн кэлбэтэхпит, кыһыл көмүс тыынын сырсан кэлбиппит–
Атыыһыт соһуйан үөһүн таттара түстэ, мэктиэтигэр иһэ олорбут

чэйэ көхсүгэр турда, хараҕын өҥүргэһинэн көрөн ылла, аттыгар олорор киһитэ көхсүгэ саайбытыгар тыын ылла. Дьүккүс гынан олорор дьонун сырайдарын көрөттөөтө, кырдьык эрэ, сымыйа эрэ биллибэт…
— Соторутааҕыта Улахан Эбэҕэ Чэлгиэн көһөртөөн аҕалбыта, онно урукку Баай Батамай олоҕор түһэртээбит.Сэгэртэй, ойоҕо Хотууна, икки турбут оҕолоохтор–
Атыыһыт дьонун сырайын итэҕэйбэтэх курдук , саарбахтыы көрөттөөтө.
— Оччо элбэх көмүһү хантан ылааллар уонна ол дойду олохтоох урдустара, хайдах бачча сиргэ тыыннаахтыы ыыттылар–
—Уоллара Мичил ол дойду көҥүл боотурдарын булсан, хааннаах ыһыаҕы ыспыттар, кырыыстаах кыһыл көмүһүнэн хаампыттар, кини өлүүтүн чааһын аҕалан дьонугар туттарбыттар. Олохтоох баай таайдара былдьаһаары ойууннаммыта, үс бэрди булан суол тоҕойугар тоһуттарбыта, ырбаҕа ыйанан суох-тураах аһылыга буолбуттара. Чэлгиэни кыһыл илиигинэн туппат киһиҥ быһыылаах, ити кыыһынаан Бойбоохтуун.—
Истибэтэҕин истэн Атыыһыт турулус-ирилис көрө олордо.
— Ол айылаах элбэх көмүһү сүгэн-көтөҕөн аҕалбыттара буолуо дуо?—
— Соҕотох киһи үллэр үйэтигэр тиийэр үп буолан таайдара былдьаһа- тараһа сатаата ини, кырдьык сырайдаан-харахтаан көрбүт суох даҕаны, көрбүттэр баһаам баай дэһэллэр–
— Билигин хаар түһэн суол иис тахса илик кэмигэр, Сэгэртэйи бэйэтин кэтээн, төргүү мутукка ыйаан туран сүрэҕин быарын ыгыахха, ханна барыай муҥкук киһи, тириитин үстэ хастаатахха этиминэ–
Атыыһыт хара санаата, хайаан да кыһыл көмүстэн матымаары сүбэ-ама буола олордо.
Бойбоох ыксаабыттыы Чэлгиэннээххэ көтөн түстэ, туох эрэ ыксаллаах быһыы, майгы буолтун сэрэйэн Чэлгиэн бэйэтин кытта кэпсэтэрдии таһырдьа таҕыста…
— Чэлгиэн сэрэйбитим курдук ити дьон хаартыннан сырайданан, Сэгэртэйи сэймэктээри кэлбиттэр эбит, көмүһү ыла иликтэринэ арахсыбат санаалаахтар. Хайыыбытый? Сэгэртэйи саалаан-сэптээн кыайан көмүскэниэ суоҕа, үйэтигэр өтөҕүттэн быкпатах киһи, көҥдөйү туһаайбат, уһуктааҕы ууммат, биилээҕи да билбэт, киһи хара тыа булда буолбатах.—
Оччоҕо хайдах гынаары гынаҕын, Чэлгиэн мунааран токоолосто.
Атыыһыттаахха бара сылдьыахха, сырай көрсөн сэрэтиэм, истибэтэхтэринэ иирэр мэнэрик иччитин иҥэриэм, ааһар тыал аргыарын аһаттыам–
Санаатылар да өр өтөр гыныахтара дуо, Атыыһыт аарыгырар аартыгар тиийдилэр. Балаҕаҥҥа бары бааллар эбит, киэһээ аһылыктарын аһаары аамайдана олороллор, Бойбоохтоох киирбиттэригэр, көйгүөрэ олорбут бэйэлэрэ,, ах,, бардылар, Атыыһыт дьон кэннигэр сырайын кистии сатаата…
— Мин эһиэхэ ону-маны сэһэргии кэлбэтим, сэрэтээри гынабын, Улахан Эбэ аартыгын аана эһиги үскэ сабыллан турар, онон-манан өҥөҥнөөн

күрүөһүлүү сатаамаҥ, аналлаах айаҕыт тардыллыбыта, истибэккэ өҥөйөн өлөргүтүн оҥостуоххут, өһөх хааҥҥытын хара суор хабыалыа, көхсүгүтүн көҥүтэ сынньан, Атыыһыт абааһы кыыһын аҕынныҥ дуо? Сөрүү тутан ситимнээн бэриллиэ,
Сэрэппэтэ диэмэҥ, Сэгэртэй көмүһүгэр сананымаҥ даҕаны, олохтоох сирин булбута, аһыллыбат сиригэр анаммыта, сарсыҥҥы күнү ааспакка манна суох буолуҥ, өчөстөхтөххүтүнэ өйүүҥҥүттэн үрүҥ күнү үстэ көрөн ааһыаххыт–
Дьиэлээхтэр муннуларынан-айахтарынан тыыммакка хааллылар. Түүннэри түҥ-таҥ түһэн түҥкэлийэр аакка бардылар. Кыһалҕалаах кырыыска киирэн, бу сиргэ букатыннаахтык хаалыахтарын баҕарбатахтара.,, Чэлгиэн ити дьон акаарыларын, иҥсэ туһугар икки харахтарын үүтэ бүөлэнэр быһыылаах. Көмүс муннуларын да анныгар сытар, турар буоллаҕына көстүө суоҕа, кини буор тыыннаах, ийэ тылын эттиҥ да бэйэҕиттэн атыҥ киһиэхэ көстүбэт,,
Чэлгиэн көмүс туһунан буолбакка, кыыһа ыал буолан, иринньэх оҕону иччилээн, кыһыл оҕону көтөҕөн, ыал Далбар Хотуна буолуон баҕарар. Күннэр–дьыллар көтөн–сүтэн ааһаллар, арай айылҕаттан айыллыбыт Бойбооҕо чороҥ соҕотох. Арай ити игиричээннэрэ ийэ оҥосто сылдьаллар.
— Чэлгиэн кэмим кэлиэҕэ, ийэ кыылым сымыыттаан уйатыттан түһэриэҕэ, оҕо кутун аныаҕа, ыксаама–
Чэлгиэн санаатын таайбыттыы күлэ-күлэ мичээрдиир.
— Хата Сэгэртэй уолун Кустугу үөрэттэр, бу кэмтэн ыраах–чугас илдьэ сылдьыахха. Атын аналлаах, сиртэн силистээх, булгуруйбат дьылҕалаах оҕо. Кэлин кэмҥэ кэнэҕэһин, биһигини үс бүк сабырыйыа, ааппытын ааттатыа, суон сурахпытын бөҕөргөтүө.—
Сир тоҥон кыстык хаар ыксаабыкка наҕыллык аадьуо түһэн тэллэҥниир. Чэлгиэн уолаттара бу кэмҥэ тииҥ, киис булдугар сылдьаллар. Бэйэтэ аҕыйах хонуктааҕыта Иччилээххэ барса сылдьыбыта, таарыйа Харыйалаах үрэх толооннорун кэрийбиттэрэ, туох эрэ арҕаҕын булбатах кыыл сылгылары булан, сүгүн ол дойдуга сырытыннарбакка сор хааннарын сордообут, бултаннаҕына эрэ тохтуур кыыл буолбут. Сарсыарда эрэ туран мыраан үрдүнэн баран иһэн кыыл суолугар иҥиннилэр, субу суолларын быһа охсон ааспыт, суола улаханын көрөн сөхтүлэр, саар тымтайы уурталаан барбыт курдук, сотору аллара кыланар саҥата иһилиннэ. Аттарыттан түһэн атахтарынан киирдилэр. Толоон ортотугар сүрдээх улахан кыыл икки атаҕар туран кэллэ, төҥкөйөн тоҥ сири баппаҕайынан кырбыы–кырбыы сүрдээх ыараханнык көхсүн тыаһатар, чамкыскыйталаан ылаттыыр. Чэлгиэн дьону хаалларан бэйэтэ утары барда, уолаттар сааларын бэлэм тутан турдулар. Кыыл киһи иһэрин көрөн утары ойуолаата хааһаҕы быраҕаттыыр курдук, Чэлгиэн тохтообокко утары сүүрдэ. Кэлин уолаттара өйдөөн

да көрбөтүлэр. Хаар бөҕө өрө ытылла түстэ. Ыттара аҕыйахта ньаҕырҕаан иһэн тохтоотулар. Чугаһаан көрбүттэрэ кыыл умса сытар, ыттар онтон-мантан ытыран көрө-көрө тардыалыыллар. Өйдөөн көрбүттэрэ сүнньүгэр быһах уга хоройо сылдьар, ону көрөн дьэ сэрэйдилэр, кыыл үрүҥ сүнньүн быһа астаран тыына быстыбыт. Дьэ түргэн туттуу, бэркиһээн эрэ кэбистилэр, ааттыын да,, Холорук,, хара тыа мааны кыыла бэйэтин баһыйа тутарга түбэһэн кыл тыына көттөҕө, туох да хом санаата суох. Уолаттар өр гыныахтара дуо, сиэр-туом быһыытынан барытын астаан үөллээн кэбистилэр. Үтээҥҥэ тастылар. Быйыл элбэх булчуту ыраах тыаҕа ыыталаата, чугас эргин булчуттары эмиэ кэпсэттэ. Кустук билигин аттанан Чэлгиэннээҕи батыһа сылдьар. Таҥаһын сабын ийэтэ дьып- дьап курдук бэрийбит, иис тарбахтаах хотун хаан эбит. Оҕотун илдьэ сылдьалларын эрдэттэн истэн барытын, бары өрө тарда сатаабыта, тастарыгар улаханнык саҥарбакка эринээн күлүктэригэр имнэнэллэрэ, истэригэр бу дойдуга кэлсибиттэриттэн үөрэ саныыллара. Сүөһүлэрэ билигин да үүт бөҕө ыанар, арыылаан хаһааналлар, эбэлэриттэн көмүс хатырыктаах бөҕөтүн бэлэмнээтилэр. Күһүҥҥү көтөрү тиргэлээн, хара тыаҕа уоллара сылдьыһан булт бөҕөтүн бултаатылар, үнүр кырдьаҕас этэ аҕалан хаалларбыта тириилэри, көрөн Сэгэртэй саллыбыта улаханыттан, аны эмиһэ. Сааламмакка хайдах бултаммытын уолуттан истэн Холоругу икки атахтаах тэҥнэспэт киһитэ, чахчы өбүгэттэн өйөнүүлээх, үөһэттэн анатыылаах эбит дии санаабыта. Хотууна оҕотун маннык бэйэлээхтэр тэҥнээх курдук санаан сыһыарбыттарыттан сүрдээҕин сүргэтэ көтөҕүллэ сылдьара. Маннык сир баарын билэн эрдэ булбуттара буоллар, улахана Мичилэ барахсан баар буолуо этэ. Барыта таай аймахтарын иҥсэтигэр уолларын үлтү кыыртаан атах балай кыйдаабыта. Суох буолбут оҕотугар махтана санаата, киэҥ сиринэн тэлэһийэн дьон дьорҕоотторун булсан, бу сири буллардаҕа, үнүр түһээтэҕинэ баһыттан атаҕар дылы от мас өҥнөөх таҥастаах, Далбар Хотун киирэн күөх лабааннан имэрийэн тахсыбыта, ырыа-чыычаах аргыстааҕа, көтөр, сүүрэр саҥалааҕа. Ол кэннэ кырдьаҕас да кырдьаҕас оҕонньордоох, эмээхсин сыллаан тахсыбыттара. Онон дойдум иччилэрэ, төрүттэрим атыҥырыы көрсүбэтилэр диэн Хотууна үөрэн дэгэйэ сылдьара. Сир–сир дьоно сэргэтэ атын-атын майгылаахтарын, бара сатаан сорох саҥарар саҥалара туспатын Сэгэртэй дьиктиргии көрө сылдьар, антах эппиккэ дылы барыны барытын күлүктээхтэр, үрдүк өһүөлээхтэр быһаараллара, чорбойоргун туура тута сатыыллара, манна кэм чуумпу, ыгыы түүрүү, түһээн хамсаабат хабалата биллибэт. Хата кинилэр Хотууналыын Чэлгиэн быһыытын

майгытын кыайан өйдөөбөккө сылдьаллар. Улахан баай киһи дииллэр да оннуктаахпын диэн ачыарыһа-даххаһыйа сылдьарын истэ-көрө иликтэр. Үнүр оҕолоро бурдук ырдан аҕалбыта, итир сыатыгар алаадьылаан сырылаппыта минньигэһин, сэлиэйдээх бутугас миинин иһэр үчүгэйин. Хаһан да кинилэри бурдугунан хатаҕалаабат этилэр, аҕалара дьиэ таһыгар бултаабыт түүлээҕин уола илдьэн туттарбыта. Бэйэтэ эмиэ ыраах тыаҕа тахсыһан киирбитэ. Аҕалара отун, маһын тиэйэрин быыһыгар дьиэ таһыгар бултанар. Аны бу күннэргэ куоракка бараары тиргиллэ сылдьаллар. Ылгын эмиэ барсар эбит, Кустуктуун эмдэй-сэмдэй саастаахтар, кэлэ-бара сылдьыһаллар. Ылгын аһаах көрүҥнээх ырааппат, наар дьиэтин таһын бэрийэр, көрөр-истэр. Бүгүрү баҕайы оҕо. Биирдэ үөһээ Тайҕаҕа тиийэ барса сылдьыбыт үһү, улаханнык саллан кэпсиир. Чэлгиэн уолаттара киһи эрэ тэҥнэспэт, иҥиир-ситии дьоннор диир. Үөрүйэхтэрэ бэрт, туох да кинилэри тохтоппот, айылҕаны кытта тэҥҥэ алтыһаллар, мутук тостор тымныытыгар аһаҕас халлаан да анныгар хонон тураллар үһү. Ийэ киһи истэригэр дьулаан суол, кини оҕото ону тулуйуо дуо?
Болдьоспут күннэригэр Ылгынныын сыарҕалаах аттанан, Чэлгиэннээххэ бардылар, аара ыалга хонон тиийдилэр.
Кустук аан бастаан айан аартыгын аһарыгар, ийэлээх, аҕата алгыы хааллылар. Аартык иччитэ оҕолорун сымнаҕас хараҕынан көрдүн диэн сүгүрүйэн көрдөһөн ыллылар.

Содержание

• 66

66

Кустукка кыра чэпчэки сыарҕалаах ат биэрдилэр, таһаҕастаах сыарҕатын кэннигэр сэтиилээтилэр, өйөнөрдөөх сыарҕа үчүгэйин, тиэрэ түһэн сытарга сынньалаҥа, эһэ тэллэх үрдүгэр, от тэлгэтэн, саҕынньах бүрүннүҥ да тойон оҕотоҕун. Ылгыны кэлэрин кытта Бойбоох кыра оҕо курдук таҥаһын-сабын бэрийэн, бэйэтин сыарҕатыгар илдьэ олорор. Ата даҕаны тыыллан хабыллан ат да ат быһыылаах,, манна тур,, диэн барбыт сириттэн хамсаабат, иччитэ кэлэн олордоҕуна эргийэн көрөр,, айанныыбыт дуо,, диэбиттии. Саҥарбат эрэ быһыылаах, Ылгын кэпсээбитэ, ити аатырар,, Сындыыс,, уола үһү, сайын үөргэ ыытыллар. Элбэх көлө тыынар тумарыгын быыһынан, тыҥ хатыыта аһаҕас халлаан чаҕылыйар сулустарын аннынан айан аартыгар таҕыстылар. Кустук киэҥ Туймаада туонатын көрөр үөрүүтүттэн санаата көтөрүллэн иһэр. Саха киһитэ санаата кэлэн ырыаҕа ыллаабыт, олоҥхолоон ойуулаабыт, кэпсээн киэргэппит, улуу уустар умсулҕаннаах удьуордара төрөөн- үөскээн үгүс сыллаах үһүйээҥҥэ, умнуллубат сээркээн сэһэн сэргэхсиппит, сирин-уотун көрөртөн ордук дьол суох курдук санаан иһэр. Киниэхэ барыта сонун этэ, аата ахсаана биллибэт алаастар, үгүс үрдүк мырааннаах үрэхтэр, сарсыардааҥҥы дьыбарга хатыҥҥа ыйанан хаалар кутуйахтар, өтөх саҕатыттан кытыан быыһыттан тилигирээн тахсар хара улардыын. Кыһыҥҥы да айылҕаҕа араас көтөр, сүүрэр элбэх эбит, үрэх эниэтин туораан иһэр тайахтар, бэс чагдаҕа тумарыгы кытта көтүһэр табалар, хордоҕой хаарын хаһан кутуйахтыы сылдьар саһыллар, субу-субу халаахтаан ааһар хара суор, киһи ааҕан сиппэт үгүс көрүҥэ баар эбит. Улахан өрүс кыдьымаҕын быыһынан үөһэ аллара түһэн айаннаан иһэн, хардары элбэх үөрдээх бөрө ааһан иһэрин көрдүлэр. Аттаах дьон субуруһан иһэрин көрөөт, өрүс туруору эҥиэтин аҕыйахта ойуолаан аҥардамҥа тахсан бардылар. Бөрө былыр былыргаттан, өбүгэ үөскээн төрөөн тэнийиэҕиттэн, кыргыс үйэтин кэрдиистээх кэмнэригэр, боотур тыын оҥостор дьоло-соргута үһү. Илбис иҥэриитэ бөрө өлбөт-сүппэт сүргэтинэн барара дииллэр. Саха киһитэ санаата буолан бөрөнү мэнээк бултаспат,тыытыспаты тыыппаттар. Кустук уһун киэҥ айаҥҥа, оҕо киһи истибитин, санаатынан сааһыылаан бөлүһүөктүү истэ. Сороҕор тоһуттар тымныы күннэргэ халлаан уоттаах сулуһун кытта, дьүкээбил уоттара долгун курдук араас өҥүнэн сүүрэкэлии оонньууллара, көрүөхтэн кэрэ буолара. Ардыгар халлаан быһыыта-таһаата алдьанан хаардаах буркун ытыйара, инниҥ-кэнниҥ көстүбэт үрүҥ хаарынан бүрүйэрэ. Онно этэ эрэйдээх айан диэн, киэҥ толооннору туораары, хахха сиргэ тахсаары, хаар хаһыыта, сыарҕа сосуһуута. Хаста да уһун хонуктаах буркуннары

аһараары кураанах хаалбыт балаҕаҥҥа уот оттон хоннулар. Айан хонуктарын Бойбоох анааран күнүн тиһэн иһэрэ, кини эттэ да этириэс тохтууллара, ким да утары баран айахтаппат этэ, сороҕор киһи итэҕэйиэ да суоҕун курдук буолара, сибилигин чуумпу баҕайытык турбут халлаан, иирэн-кутуран турара, ону билбэккэ сорох айанньыттан онно киирэн биэрэн быстараллара, күнү дьылы кыайан билгэлээбэккэ. Суолга кэлэр- барар элбэх билэр-билбэт дьоннорун көрсөллөрө, олор бары Бойбооҕу сорох көрөн, сорох истэн билэллэрэ. Аргыстаһа сатааччы да элбэҕэ, Чэлгиэн уолаттара киһи эрэх-турах эркин курдук эрэнэр дьонноро, ыарахаҥҥа ыксаабаттар, өлөн-охтон биэрбэттэр, самныбат санаалаахтар, иҥнибэт иҥиирдээхтэр. Билбэт дьоннор Бойбооҕу сэнии көрөөччүлэр,, Бу иирэ талах курдук кыыс ичигэс дьиэҕэ сыппакка, туох сорун көрөн ыарахан олоҕу талбытай,, дии саныыллара. Билээччилэр бу кыыс биллибэт күүстээҕин, көстүбэт аргыстааҕын сэрэйэллэрэ, дьиктитэ хайдахтаах да хаҥыл сылгы, кини илиитин иһигэр киирдэҕинэ, кутун-сүрүн баттатара, баҕаналыы тэбинэн хамсаабат буолара. Кустукка куорат ыраахтан үрүҥ-хара буруо быыһыгар тунааран көстүбүтэ. Туймаада туоната кини кыараҕыс алааһыгар холоотоххо атын дойду эбит, аалыҥнас киһи, аттаах-атыырдаах элбэҕин, эчикэйэ киһи мунан да барыыһы. Туох эрэ хаппыт диэн ааттаах айан дьоно түһэр сирдэрэ баар эбит. Олох кыра мэйиилээх киһи куу-хаа курдук буолан хаалла, Кустук наар дьонун батыһа, тугу гыналларын үтүктэ сырытта. Хаарты, арыгы дэлэйбит дойдута эбит. Чэлгиэни дьиэлээх тойон үрүҥ дьиэҕэ хоннороору ыҥырбытын,, уолаттарбын кытта хонобун,, диэн буолуммата. Аны таһаҕастарын киэҥ-куоҥ үрдэ аһаҕас суон дүлүҥнэри сытыары кэккэлэтэн оҥоһуллубут олбуорга сыарҕалары хаалаатылар, халыҥ маһы хайытан ааннаабыттар, ыт баһын саҕа күлүүстээх, икки бөрө курдук ыттар суон сыапка сыталлар, киһини көрдөхтөрүнэ бу тырыта тыытыах курдук түһүөлүүллэр. Арай Бойбооҕу көрдөхтөрүнэ кутуруктарын купчутаат ыйылыы түһээт уйаларыгар дьылыс гынан хаалаллар, туохтара эбитэ буолла. Ууларын быыһыгар солбуһа сылдьан таһаҕастарын көрөн киирэллэр. Эттэрин, арыыларын нөҥүө күнүгэр туттардылар, дьэ манна эбит араас атыыһыт, субу былдьаан ылыах курдук да тутталлар. Биир сиргэ айдаан буолан иһэн тохтоото, бэрт дьүдьэх таҥастаах тыа киһитэ сордооҕу көрдөрбүтүнэн туран аҕыйах арыылааҕын, эттээҕин былдьыы сатаатылар,, Билэҕин дуо мин киммин Быһахтаах Былатыан уола, илэ бэйэбинэн чиэппэр күүстээх Көнчөх Бүөтүр буолабын,, икки харыс уһуннаах быһаҕын таһааран били муҥнаах муннугар үҥүлүттэ, икки үллүбүт хабах

курдук аргыстаах, оҕус муннун быатын былдьастылар, тыа киһитин түҥнэри анньан кэбистилэр. Дьоннор көрбөтөҕө буолаллар, биһигини эрэ тыыппаттар диэбиттии. Чэлгиэн сорунуулаах баҕайытык супту хааман тиийдэ, быһахтааҕы саҕатыттан өрө ыйаан таһааран элиппитэ тас иэнинэн,, таралыс,, гына түстэ. Икки аргыһа ону көрөөт атахтара тилэҕэ көстөн хаалла, быһахтаах дьонун кэнниттэн аттыы-аттыы куотта.
Кустук бастаан дьулайа санаабыта, быһахтаах киһини көрөн, онтон Чэлгиэнтэн салынна, бу туохтан да иҥнэн толлон турбат, бэйэтин кыаҕын күүһүн билиммит чахчы эр бэрдэ эбит дии санаата. Быыһаппыт муҥнаах Чэлгиэҥҥэ дэлби махтанна, куораттан чугас олохтоох эбит. Ити курдук уһун күн кэрийэн туох итэҕэстэрин быһаҕастарын барытын ыла сатаатылар. Кустукка эбии икки аты сыарҕалары атыылаһан малын өрөһөлүү тиэйдилэр, дьонум төһө эрэ үөрэллэр, үйэлэригэр бачча малы-салы көрбөтөхтөрө. Аны киэһэлик түһэр олбуордарыгар кэлбиттэрэ, киһи бөҕө мунньустубут, улуу ойуун кыыраары киирэ сылдьар чугас эргинтэн, дьиэлээх киһи кыыһа,, таарымталаабытыгар,, дэстилэр. Бу ат эккирэтэр дьиэҕэ киһи,, лыык,, курдук симиллибит, хамсалаах табахсыт элбээбит. Көмүлүөгү кыыгыначчы оттубуттар, кыымнар кытыастан хараҥа халлааҥҥа харбыалаһаллар. Сотору эдэркээн кыыс оҕону икки өттүттэн өйөөн бастары сылдьар эһэ тэллэххэ олортулар, оҕо барахсан уот иннигэр умса көрөн олордо, ийэлээх, аҕата аттыгар талах олоппоско олорон дьону эргиччи көрдүлэр, барахсаттар көмө көрдөһөр курдук көрөөхтүүллэр. Сотору салҕааһын үрүҥ дьиэттэн ойуун орҕостон таҕыста, хара маҥнайгыттан кутуран куллугуратта, кыаһаанын тыаһа кылыгыраан, дүҥүрүн охсо-охсо чупчуруйан иһэн тохтоон тула өттүн көрүннэ. Дьиэлээх кэтэспэхтээн баран,, Хайа кырдьаҕас тоҕо тохтоотуҥ? Кыаҕыҥ баарынан көмөлөһөн көр,, намыыннык көрдөһө олордо. Ойууна тугу да саҥарбакка дьону кэриччи көрөн иһэн, кэтэҕириин олорор, Бойбоохтоох, Чэлгиэҥҥэ хараҕа тохтоото. Былаайаҕынан чарапчыланан одуулаан турбахтаата, дүҥүрүн охсон,, дор,, гыннараат, тугу кэпсиир эбит диэбиттии иһиллээн ылла.
— Кэбис мин кыаҕым таһынан, үрдүк айыылаартан анаммыт, кустук курдук куоһаммыт. Өбүгэ өргөс тыыннаах ситимэ, ону кытта тоҕус күлүк туһахталаах, Аар Айыылар анаан айан түһэрбит мааны оҕолоро баар эбит, кинилэртэн күрэнэн, мин сүүрэр атахтарым, көрөр харахтарым, көтөр кынаттарым күлүк сиргэ түстүлэр, көстөн биэрэн кыымы кытта аһаҕас халлааҥҥа көтүөхтэрин баҕарбатылар, кэбис диэ, эһиги айаҥҥын аартыгын, суолгут тоҕойун быһа хаампыт суох–
Ойуун үрүҥ дьиэҕэ төттөрү,, дьөгдьөрүс,, гынан хаалла. Балаҕан

иһигэр баар дьон бары соһуйдулар, бэйэ-бэйэлэрин сырайдарын хардары-таары көрүстүлэр. Саҥата суох уку-суку тахсан бардылар, дьиэлээх хотун кыыһын илиитин тутан олорон саҥата суох хараҕын уута иэдэһинэн сүүрдэ. Кыыс тугу да саҥарбат, уоту тобулу одуулаан олордо. Бойбоох саҥата суох кыыс төбөтүн имэрийдэ, кыыһа утуйан нуоҕайбытынан барда. Үрүҥ кыллаах дэйбиир көрдөөбүтүн аҕалан биэрдилэр, сытар кыыһы ботугуруу-ботугуруу үстэ эргийдэ, дэйбииринэн сиппийдэ, уокка дэйбиирин кылыттан үһү сыыйан ылан түһэрдэ, биирдии-биирдии. Дьон көрөн олордоҕуна кыллара үрүҥ буруо буолан урааннан көттүлэр. Өссө үс кылы сыыйан ылла, ытыһыгар силлээт ботугуруу-ботугуруу үс сүүмэҕи өрөн таһаарда, ону эмиэ уокка кэриэрдэн буруо таһаарда, буруотун кыыс сырайыгар үрдэ, кыыстара уһуктубут курдук олоро түстэ, эргим-ургум көрөөт саҥата суох туран үрүҥ дьиэтигэр киирдэ, ийэтэ кэнниттэн батыста. Бойбоох дэйбиири дьиэлээх тойоҥҥо туттарда…
— Бу дэйбиири кыыскыт хаппахчытын ааныгар ыйаан туруҥ,, Харысхал,, буолар ,, таптыыр,, киһитигэр таҕыстын хаахайдаһымаҥ, олоҕунан оонньоомоҥ.—
Дьиэлээх саҥата суох Бойбооххо махтанан сүгүрүйэн ылла, хараҕын уутун харытынан сотунна.

Содержание

• 67

67

Сарсыарда Бойбоох атын көлүнэ турдаҕына, дьиэлээх Хотун тахсан чигдигэ хочугураан кэллэ, былааты саба быраҕыммыт, тымныы дьыбара бурҕаҥнас,
— Кыыскын ыйытаары гынаҕын быһыылаах, ханнык да хара,, дьай,, абааһы буулаабатах, кыыскыт кутун муннарбыккыт, аҕатынаан буруйдааххыт, таптыыр киһитин үүрэҥҥит, баайы кытта аймахтаһа сатаан. Кыыскыт биир ыар санааны ылыммыт, онон кыыскыт дьылҕатын бэйэҕит билэҕит.
Ол баай уола түптээх олоҕо суох киһи, аҕата эрэ баарын тухары баар, кэннэ хара хоруо. Сирбит уолгут төрүт киһи төрүөҕэ, аҕа баһын түстүүр дьылҕалаах. Бэйэҕит билиҥ кими-тугу таларгытын–
Хотун тугу да муннунан-айаҕынан тыыммата, туох диэҕэй баары кырдьыгынан этитэн баран, сыыһа суолу тутуспутун кэмсинэ санаата, дьиэтигэр ыксалынан харбыаласта. Аны өр-өтөр буолбата тойон дааһахаччыйан таҕыста, тоҕо эрэ эмиэ ыксаабыт көрүҥнээх, кыыһын туругун ыйыталаста, Бойбоох инникитэ икки суол баарын быһааран биэрдэ,
—Бастакыта таптыыр киһитинээн кыыс дьоллоон олоҕо.
Иккиһэ харах уулаах, хара тумул,
Хайатын таларгыт көҥүлгүт—
Көлүйбүт атын сиэтэн сэтиитин холбоно барда. Ылгыны үчүгэйдик хайан олорто, суксуруһар сыарҕалары батыста. Кустук илэ хараҕынан көрөн итэҕэйдэ, Бойбоох хайдах курдук аһыгар-таҥаһыгар кыһаллан оҕолуурун, ити буоллаҕа ис сүрэҕиттэн таптыыр киһиэхэ сыһыан диэн. Бу айаҥҥа сылдьалларын тухары, ити быһыыны омнуолаан ким даҕаны тыл да аҥарын быктарбат, хайдах эрэ буолуохтааҕын курдук сыһыаннаһаллар.
Кустук үйэтигэр маннык аһы-үөлү көрбөтөх, илиитигэр да туппатах буолан, кииппэлээх таҥастар, иннэтиттэн сүүтүгэр тиийэ, таҥас тигэргэ араас өҥнөөх сап баар эбит, ийэтэ иҥииринэн эрэ тигэрин өйдүүр, төһө эрэ үөрэр, биир эмэ кырадаһын таҥас буллаҕына араас өҥнөөн аттаран муҥнанара. Сайын кэтиллэр таҥас абыраҕы уйбат буолуор дылы кэтиллэрэ, уоттуйан тырытта сылдьыар дылы. Ийэтэ иис тарбахтаах, тугу барытын тикпитэ, аттарбыта эрэ баар буолар, аҕата маһынан киһини эрэ хаамтарбат уус бэрдэ. Дойдуларыгар олордохторуна баай дьахталларга иистэнэн, аҕата эмиэ олор үмүрүйбэт тутууларыгар сылдьара, ыкка уҥуох быраҕар курдук төлүүллэрэ. Сахалар күлэн этэллэринии,, Нуучча хараҕын уута эрэ суох,,
,, Көрдөөбүт көмүһү, сыппыт сыыһы,, диэбиттии ким киириилээх-тахсыылаах сылдьар сирэ быһыылаах. Көмүһүн сороҕотун Чэлгиэн сүбэтинэн илдьэ кэлбитэ, куорат таһыгар көмүс кутар уус баарыгар тахса сылдьыбыттара. Дьахтар симэҕин кутан биэрэригэр көрдөспүттэрэ, төлөбүрүн аныгыскы киириилэригэр кэпсэппиттэрэ, аҕыйах эт, арыы хаалларбыттара. Атынын ылалларыгар аахсардыы, аны үрүҥ көмүһү кытта алтаны аттаран

кутуллубут куру аҕатыгар ылбыта. Дьэ кырдьык да уран оҥоһуу тарбахтааҕа буолара көстөрө. Бойбоох, Чэлгиэн улаханнык биһирээбиттэрэ, уол оҕоломмут дьоллоругар, кини оннугар көрө сылдьан, оннук оҕобут төрөөн ааспыта диэхтэрэ, кэлин кэнчээритигэр хааллаҕына, Мичил аата ахтыллан ааһыаҕа. Эмиэ уһун айан салгымтыалаах сыннарыыта буолбута. Урут Кустук улаханнык аттанан, атыырданар диэни билбэт этэ, айан сылгыта улахан көрүүлээх эбит, ат моһуогурдаҕына алдьархай, суолга хааларга тиийэҕин, Чэлгиэн уолаттара аттарын имэрийэ- томоруйа сылдьаллар, субу-субу таныытын ыраастыыллар, кылгас да тохтобулга, сиһин быатын төлөрүтэн үрдүгэр улахан саҕынньаҕы саба быраҕаллар. Кырыатын кырыаччылыы сылдьаллар. Кустук кинилэртэн хаалсыбат курдук тутта-хапта сатыыр. Киһиттэн киһи үөрэнэр кыһалҕата. Араас да сирдэр-уоттар элбэхтэрэ, дьоно-сэргэтэ атын-атын буолара киһи хараҕар быраҕылла түһэрэ. Хаарты элбэҕиттэн дьэ киһи саллар, хас тохтуур, хонор сирдэр хаартыта, арыгыта суох буолбаттар. Киһини тардар оонньуу быһыылаах, айан дьоно үгүс аҥара оонньуур эбит. Сорох-сорохтору киһи да аһыныах курдук. Үнүр биир хонор сиргэ сыарҕалары, аттары сүүйтэрэн айан дьонугар табалаһан иһэр киһи баара, сүрдээх суол, дьоно ас-таҥас күүтэн олордохторо. Тылыттан өһүттэн иһиттэххэ, бэйэтэ да кыаммат соҕус олохтоох киһи быһыылааҕа, үс кыра оҕолоох, кырдьаҕас төрүппэттэрдээх үһү. Кинилэр нэһилиэктэрин олохтооҕо, Чэлгиэн кыл тыыныҥ ыктаҕына биһиэхэ кэлээр диэн ыҥырбыта…
,, Ылгын,, диэтэхтэринэ Кустук бастаан буккуллар этэ, онтуката иккиэлэр эбит, улаханана аакка киирбит ,, Ырыа Ылгын,, олоҥхоһут, тойуксут.
,, Ырыа,, диэн кылгас аттаан ыҥыраллар айанньыттар үгүс араҥалара, нарыннык иэйиилээхтик убаастаан. Улахан,, Хоптолоох,, тохтобулугар аттарын хонон-өрөөн сынньатан ааһар сирдэрэ, бэйэлэрэ да сылааларын таһаараллара. Дьиэлээх өрүүллэрин истэн сырайа туолбут ый курдук дьэлтэйэн айаҕа ырбайыар дылы үөрдэ. Бүгүн дьиҥнээх дьоро киэһэ буоларын кэтэстэ, биир убаһаны төкүнүттүлэр, хантан эрэ дьахтар бөҕө баар буола түстэ, барытын ньылбы сууйан таһырдьа хас да иһиккэ буһаран быргыттылар. Бүгүн айанньыттарга дьоро киһиэ , харта сыатын хабыалаатылар, эмис убаһа хаһатын тоҥнуу тотуохтарыгар дылы симиннилэр. Бүтэйдии сүүрүҥүйдүү буспут, бөдөҥ кырбастарга сытыы быһах биилэрэ кылбастылар, бу буолар саха таптыыр иҥиҥтиэмээх аһа-үөлэ, үгүс үйэлэргэ өрүһүйэн кэллэҕэ, быччыкыны, мундуну кытта.
Көмүлүөктэригэр эһэкээннэрэ тохтообокко күлүбүрээтэ, чачыгырыы таһырҕаан кыымынан ыһыахтанан, хараҥа халлааҥҥа сулус уотунуу сырыстылар.
,, Ырыа,, ананнаан иһэрэ, ыйдаҥалаах түүн ыллык устун иһиллэрэ, халлаан сулуһуу сурулаан, кэрэ кэпсээн буола киэргэтэрэ.,, Хоптолооххо,, хоноро дьиэлээх дьоҥҥо кэрэ эйгэ кэриэтэ, сырдык ыра буолара. Уус тыллаах үтүөтэ, сээркээн сэһэн сирдьитэ, хонон-өрөөн ааһара, үс мутук үрдүк өһүөлэрин көтөҕөрө, ыалдьыты-хоноһону ыҥыртыыра, уһун сылга уостан түспэт үтүө номох буолара.
,, Хоптолоох,, алааһын хас ыалын аайы, сыарҕалаах ат арааһа бааллыбыт, элэмэстэр-тураҕастар эҥин араас өҥнөөхтөр, тоҕуоруйан ахан тураллар.
Киэһэлик улахан балаҕаҥҥа, киһи ханан да ааспат кыһалҕата буолла. Көмүлүөк иннигэр үс атахтаах төгүрүк сандалы үрдүгэр, кымыстаах чороону уурдулар,, Ырыа Ылгын,, уот иннигэр талах олоппоско оллооннуу олорон аан тылы аһан, киирии тылы кэпсээбитинэн барда. Маннык үтүө тылы өтөрүнэн истибэтэхтэрэ ырааппыт дьон уутааҕар чуумпуран олордулар…
Кини кэпсээтэҕинэ бу Орто Дойду олоҕо от-мастыын, ойуурдуун, хамсаабат хара тыалыын , үс дойду үтүөлэрин оонньоон-көрүлээн ааһар сирдэрэ эбит. Ол быыһыгар абааһы уола, аллараа дойду ааттааҕа алтахтаан тахсан, орто дойду олоҕун огдолутан барбытын, күн уота көөчүктээн, ууга түһэн умсаахтыыр сирдэрин кэһэх курдук кэспитин, кэрэ бэйэлээх күн сиригэр көстүбэтэх, айыы сиригэр айыллыбатах, кэрэ куотун уоран талаан ылбытын, Орулуос Дохсун ыһыытыы-ыһытыы ый суолун ирдээбит, хахайдыы хаһыытыы-хаһыытыы хараҥа ыыры хайыта сынньыбыт, үгүөрүүлүү үөгүлүү-үөгүлүү өтөрүтэ түһүөлээбит…
Сотору-сотору истэн олорооччулар,, Ноо онтон хайдах этэй,, диэн ордоотохторун аайы,, Ырыа,, өссө тэбиэриһэн туран кылыһахтаах куолаһынан олоҥхотун ойуулаан, төрөөбүт түөлбэтин, түөрэҕэ түспүт тэлгэһэтин, араас дойду аартыктарын, үүт курдук үллэ турар үрэхтэрин ахта санаан аһартыыра, ырыа гынан ыйаттыыра. Кустук истэ олорон, ис-иһиттэн этэ-хаана аһыллан, бииргэ сылдьар дьонноро, айылҕаттан атын-атын айдарыылаахтарын истэн-билэн барбыта. Бары даҕаны айыы сирин айдарыылаахтара, күн сириттэн кустук курдук куоһаммыттарын билбитэ. Маннык дьону кытта сылдьарын киэн тутта санаабыта. Ити курдук уһун түүн олоҥхо истибиттэрэ, сарсыҥҥы күн ойуута тарҕаспыттара. Чэлгиэннээх эмиэ дьыбары быыһынан, аттар тыыннара бурҕачыйар тумарыгар уйдаран аартыктарыгар тахсыбыттара, айаннарыгар суксуруспуттара.
Сэгэртэйдээх, Хотууна хаһан да көрбөтөх элбэх астарын-үөллэрин тутан, уҥуохтара халыр босхо барыар дылы үөрбүттэрэ. Аны хас да сыарҕалаах аттанан от-мас тиэйиитигэр холкутук сылдьара. Кустуга аҕалбыт курун тутан олорон Сэгэртэй хараҕын уута халыйбыта, улахана Мичилэ кэлэн барбытын

курдук санаабыта.
Үйэтигэр кэппэтэх таба таҥастара, сылдьарга ньымсата, туттарга чэпчэкитэ сүрдээх этэ. Аны бу тимир тилиһиктээх сэптэри уола Кустук мутук уутугар оргутан, хайдах иитэри, туттары үөрэтэн биэртэ, бэйэтэ тэйиччи сылдьан бултанар, билигин үчүгэйкээн сабыс саҥа килэпэчийэ сылдьар бэрдээҥкэлээх, аҕатыгар эмиэ аҕалбыт. Ийэлэрэ иистэнньэҥэ киирэн таҥас тигэн сырылатар, кыыһынаан.
Куораттан эдэр ыт оҕото атыылаһан аҕалбытын, атын сыарҕатыгар олордо сылдьар, кэлин улахан булка илдьэ сылдьар баҕалаах.
Чэлгиэн ,,Ороһуоспа кэнниттэн ыраата барабыт,, диэбитин иһин бултуу түһэр баҕалаах дьиэтин эргин чугаһынан атынан сырытта, өтөр наар киһи бултаабатах буолан, тэһииркээбэт хойуу, кэлин туут хайыһарынан үрэҕин сыыйда, кыыл ытаары, эрдэ борук сорукка барар, ыраахтан кыыл турара биллэр, тыына бурҕачыйан. Оннук кэрийэн икки кыылы бултаата, эттэрин үрэх устун атынан тиэйэн ылла. Тааҥнаан баран тоҥмут буолан акка үчүгэй, сорох сиринэн олох хаара суох. Күн аайы ырааттар ыраатан иһэр, биир күн улаханнык соһуйда, үрэҕи чэпчэки туут хайыһар суола быһа охсон ааспыт. Бу дойдуга киһи суоҕун курдук кэпсээбиттэрэ, суоллаары гынан баран төнүннэ. Хайдах эрэ толло санаата.
Аҕатыгар кэлэн кэпсээбитин, дьоно эмиэ соһуйдулар. Сарсыарда эрдэ Алааппыйаах, Оһуохайга барда, олоро эмиэ дэлби соһуйдулар, бу дойдуга киһи өтөр-наар олохсуйа илик буолуохтаах диэн сылыктаатылар. Чэлгиэҥҥэ бара сылдьарга сүбэлээтилэр. Чэлгиэн соһуйа иһиттэ, ити ыһыытыыр үрэх баһыгар киһи баара буолуо дии санаабаттар этэ, Бойбоохтуун оҥостон барыстылар. Киһи суоллаан төһө ырааталлара биллибэт, суол төрдүгэр сыарҕалаах атынан сүгэһэрдэрин бырахтардылар, тэйиччи сир. Аттары илдьэ Сэгэртэй төнүннэ, Чэлгиэннээх хайыһарданан суоллаатылар, хайыһар суола көбүс көнөтүк мыраан үөһэ тахсан барда. Тоҕо бачча ыраах кэлэн барбыт баҕайытай диэн муодаргыы санаатылар. Хонон тураат салгыы суоллаатылар. Мыраан үрдүттэн көрбүттэрэ ыраах аллара улахан үрэх эрийэ- буруйа тус хоту түһэр эбит. Үрэх үрдүгэр үс ураһа көстөр, биир эрэ ураһаттан буруо унааран бурҕачыйар. Сэрэнэн аллара тыаһа ууһа суох түстүлэр, кэтээн көрдөхтөрүнэ биир кыыс оҕо киирэ-тахса бурҕачыйар уонна тыынар тыыннаах баара көстүбэт. Чугаһаан истэхтэринэ кыыстара тыастарын иһиттэ быһыылаах, ох саатын аҥаабыллаабытынан ойон таҕыста. Чэлгиэннээх билбэт саҥаларынан хаһыытаата. Арай Бойбоох чөрөс гына түстэ, ити кини хаһан да умнуллубат, сүрэҕин түгэҕэр сөҥө сыппыт төрөөбүт тыла иэйиилээхтик ыҥырарга дылы .
Хайдах эрэ туймааран ыларга дылы гынна, төрөөбүт төрүт

тылынан утары хаһыытаата уонна икки илиитин ууммутунан утары сүүрдэ чигди устун, турар кыыс эмиэ соһуйда быһыылаах, эмиэ утары сүүрдэ, утарыта көрсөөт куустуһа түстүлэр.
Ураһа иһигэр сытар кырдьаҕас оҕонньор баар эбит. Бу эдэркээн кыыс оҕо быһыта- орута эрэ сахалыы саҥарар эбит. Бойбоох сырайдыын-харахтыын сырдаабыт, төрөөбүт тыл саҥата минньигэһин, истэргэ кэрэтин ахтыбыт да эбит бу уһун сылларга, кэпсэтэ олорон хараҕын уута таммалаабытын бэйэтэ да билбэтэ.
Бойбоох көһөрөн барабын, эһигини манна хаалларбаппын диэн сөбүлэҥнэрин ылла.
Сыыдам киһини Кустугу эрдэ ыыттылар, аттардаах кэлэн тоһуйарыгар. Урукку хаалбыт таба наартытын үүйэн оҕонньору сытыаран соһон барардыы бэлэмнээтилэр.
Дьиэлээх Чуораана кэпсээнинэн урут син элбэх аҕа ууһа эбиттэр, ону сиэмэх ойууннара толук туттан тонообут, өллөр даҕаны сүгүн дьабыныгар көппөккө сиир-аһыыр турукка кииртэлиир эбит. Сылга биирдэ биллэн ааһар идэлээх эбит. Нөҥүө күнүгэр наарталарын соһон айаҥҥа туруннулар, мынаан үрдүгэр тахсан көрбүттэрэ, кыра холорук тугу эрэ суоллуур курдук ураһалары тула эргичиҥнии сылдьар эбит. Тута сэрэйдилэр ким суоллуу сылдьарын. Бойбоох дьонун ыыталаан баран, кэннилэригэр хаалла, мантан ыла үрэххэ дылы таҥнары түһүү, айаннара чэпчээтэ, өр- өтөр гыммата кэннилэригэр үрүҥ хаары үлтү ытыйан, мас көмнөхтөрүн ыһыахтаан сүрдээх улахан холорук мырааны өрө сүүрэн таҕыста. Бойбооххо чугаһаатар, чугаһаан иһэн улам-улам хаптайан сүтэн хаалла.
Кустук кэтэһэн турарыгар тиийдилэр, Сэгэртэйдээххэ хоноот дьиэлээтилэр. Чуораана Бойбоохтон ыйыппытын, ойуун кута олохтоох сиригэр көппүтүн кэпсээтэ, бэйэтин төрүт төрдүн тоҕус күлүктээҕин көрөн.

Содержание

• 68

68

Бу сиртэн буортан тэйбит, ыйаастыгас харахтаах ньымса кыыһы Кустук хара маҥнай көрүөҕүттэн, хайдах эрэ сүрэҕэ,, мөҕүл,, гынан ылбыта. Кыыһа кини санаатыгар эмиэ кини диэкки хайдах эрэ имэрийэ көрөн мичээрдээн ыларга дылы гынара, баҕар бэйэтин санаатыгар буолуо. Чуораана сылгыны көрө-көрө куттанар, ыраахтан үөрүнэн сылдьар сылгылары көрөөччү да чугаһааччыта суох, сиэллэрэ-кутуруктара субуллан хаһыҥырыы-хаһыҥырыы сырсалларын көрө-көрө куттанара. Билигин бэйэтэ сыарҕаҕа олорсон иһэн хайдах эрэ этэ тардарга дылы гынар, Сындыыс уола кутуруга субуллан, иһэхтэрэ ыһыллан сыарҕалара көтөн иһэргэ дылы, Бойбоох төрөөбүт тылын ахтан Чуорааналыын арааһы барытын кэпсэтэллэр. Чуораана дьонноох сиргэ киириэн баҕарбыта ыраатта, Улахан Эбэҕэ ыаллар кэлэн олохсуйан эрэллэрин көрөрө, кэпсэтиэн сахалыы билбэтэ моһуоктуура, кэлэн Кустуугу көрбүтэ, көрүө дуо саа тыаһын истэн ыраахтан чуҥнаабыта, кини хайыһарын суолун батыһан кэлиэ диэн сэрэйэр этэ. Дьон кэлбитигэр куттана санаабыта, Бойбоох төрөөбүт тылынан хаһыытаабытыгар наһаа да үөрбүтэ, утары сүүрбүтүн бэйэтэ билбэккэ да хаалбыта. Билигин бу дьонноох сиргэ кэлэн Бойбооҕу кытта олорор, аҕатын оҕолуур, хата аҕата манна кэлэн арыый буолла, билигин дьиэ таһыгар бэйэтин кыһалҕатын көрүнэр. Аҕатын саас торҕоннообут эһэ баттыаҕыттан дьээкэрэн сытыганныыр буолбута, билигин бу дойду отоһута илбийэн, уҥуоҕун-иҥиэҕин көннөрөн, бааһын үүтүн эмтээн атаҕар туруорбута, аҕата сахалыы үчүгэйдик билэр, саҥарар. Табалара баалларына атыыһыкка түүлээхтэрин туттаран кэлэрэ, сытыаҕыттан бөрөлөр буулаан аҕыйах табалаахтарын ыспыттара уонна оҕолууруттан ордубуттара, аҕатын сүбэтинэн бөрө отун хомуйан ону араастаан оргутан иһэрдэрэ, бааһын үүтүн сууйара соторо. Бойбооххо этэн хаалбыт түүлээҕин аҕалтарыан баҕарбыта. Бойбоох бу түөлбэ туллар тутааҕа, этэн баран эҕэриппэт Далбар Хотуннара быһыылаах, игирэчээннэр Чуораананы сахалыы үөрэтэллэрэ, хата Бойбоох кэлэригэр-барарыгар хараха буолан абыраабыттара. Кустукка эрдэ этиллибит буолан Чуорааналаах түүлээхтэрин бэйэтин дьиэтигэр чугаһаппыта, эттэрин кытта үрэх аартыгар таспытын атынан аҕалбыта, аҕыйах хонугунан барытын илдьэн биэрбитэ. Кини билигин Чуорааналаах удьаралыгар бүлтуур буолан ураһаларыгар олорор. Булт табан ааһар сирэ буолан олохсуйан олоро сылдьыбыттар.
Аны күһүн Чуораана, аҕатыныын Кустугу кытта бултаһа тахсыам диэн больдоспута, онон бииргэ бултуур санаатыттан үөрэн көтөр кынатата эрэ суох сылдьар. Кустук биир түгэҥҥэ түбэһэн уонча табаны охтордо, үөһээ бэс чагданнан таба табар сирэ эбит,

этин тоҥ ураһаҕа таһан хаалаата, ол сылдьан биир дьикти түгэҥҥэ түбэһэ сырытта, киһи итэҕэйиэ да суоҕун курдукка. Биир дьыбардаах күн үрэх устун иһэр бөрөлөрү көрсө түспүтэ, элбэх үөртэн хайдах быыһанарын толкуйдуу турдаҕына үөр кэнниттэн улахан бөрө тахсан утары олорон улуйан лоҥкунаппыта, атыттара Кустугу тумнан ааһа турбуттара, кэннилэриттэн улаханнара батыспыта, ыраатан баран эмиэ улуйбута. Аҕатыгар кэлэн кэпсээбитэ,,Ол ааһан иһэр кыыллар, бэйэлэрэ эмиэ туһунан сыаллаах-соруктаах айылҕа оҕолоро, онно биирдэ сааны эспитиҥ буоллар, иэдээн буолуо этэ. Былыр кыргыс үйэтин саҕана боотурдарыга бөрө тыынын илбиһинэн иҥэттэрэллэрэ дииллэрэ. Бу айылҕаттан муударай, кыахтаах, толлон турбат тулуурдаах, барыга бары ирдэбиллээх буолары ирдиирэ дэһэллэрэ, бөрөнү сорох аҕа уустара аймаҕырҕаан,, төрүппүт,, диэн ааттыыллара. Өйдөөх кыыл уонна биири өйдөө ханнык да ойуун, удаҕан хаһан да ,, бөрөнү,, тирэх гынан кыыл оҥостубат, атын барыта баар буолар, көтөр-сүүрэр,, бөрө,, киһи өйүгэр-санаатыгар кыайтарбат. Бэйэтэ айылҕаттан атын айдарыылаах оҕо,,
Чэлгиэннээх идэлэринэн эмиэ уһун айаҥҥа бараарылар тэринии түбүгэр түстүлэр. Уруккуттан сылдьа үөрүйэхтэр туох уһун киэҥ тэрилэй, сыарҕалары сайын саҥалыы оҥорон барыта бэлэм. Кустук туох итэҕэстээҕин сылдьыһар дьонуттан билсэн барытын тэринэ сатаабыта. Чуорааналыын биир сыарҕаҕа олорон барарын истэн иһигэр наһаа үөрбүтэ, кыыһа да үөрэр курдуга. Чэлгиэн түүлээҕи барытын Тайҕаҕа илдьэн көмүскэ мэнэйдэһэр санаалаах, түүлээх онно сыанаҕа турар, эти кытта. Көмүһү бэттэх аска-таҥаска эргитэн ааһыахтара. Билигин киһи санаабыта куоракка барыта баар, аны кыахтаах атыыһыттар ууннан аҕалтарар буолан эрэллэр. Санаан көрдөххө сүөһүнү тыыннаахтыы үүрэн киллэрэр судургутун иһин, иһиттэххэ хас да төгүл түөкүттэргэ түбэһэн сүөһүлэри бэйэлэри сүппүттэр бааллар. Арай айанныыр аартыктарыгар, түһэр сирдэригэр дьону кэпсэтэн тоһуттарар ордуга дуу, үчүгэйдик ырыҥалаан ыллахха сатаныыһы, аны олохтоох дьону кэпсэтэн хас үрэх, өрүс туоруур оломун ыйдарыахха, онно барытыгар билсии-көрсүү кэпсэтии. Антах куттаммат, олохтоох омуктар сылдьар ыырдарын Бойбоох, Харачаас билбэхтиир буолуохтаахтар, аны Чуораана баар, кэпсээниттэн иһиттэххэ хайалаах сиртэн халыйан, булт эккирэтэн бэттэх кэлбит курдуктар.
Уһун айаҥҥа тугу толкуйдаабат буолуоххунуй, Чэлгиэн барыны-барытын ыраҥалаан, ыйдаҥардан көрөр. Үнүр биир хонуктуур сирдэригэр улахан айдаан буола сыспытын санаан кэллэ, бу ,, Мэйик,, куруук айдааннаах-куйдааннаах сиринэн ааҕыллара, ахтыллара. Киэҥ-куоҥ балаҕаннар,

элбэх даллар-хаһаалар, хоспохтор, бу барыта элбэх киһи тохтуурун, сылдьарын туоһулуур. Тиийбиттэрэ таһырдьа кураанах сыарҕатын үрдүгэр киһи ытыы олороро, аттыгар икки киһи бэрт мөлтөх сырайдаах тураллара, туох буолтун туоһуластылар, хайа эрэ баай таһаҕаһын наймылаһан испиттэрин бэҕэһээ күрүлүүр күнүс былдьаан ылбыттар, үс сыарҕа эти,, Тойоҥҥут кур иэһин төлүү илик,, диэн сылтаҕыран. Чэлгиэн наһаа соһуйда, онно бу сордоохтор туох буруйдарай, аны ол тойонноро иэстээн үйэлэрин тухары босхо хамначчыт гынаттыыра чуолкай. Эти былдьаһан охсуһан муҥнаммыттарын, кырбаан баран таһырдьа быраҕаттаан кээспиттэр. Бөлүүн кыбыыга хонон турбуттар, ханна баран тугу гыналларын билбэккэ олороохтууллар. Аттарын сыгынньахтаан, сойута баайдылар, саҕынньаҕынан сабаттаан баран ,,ытанньахтары,, батыһыннаран балаҕаҥҥа киирдилэр. Таһырдьаттан киирбит дьоҥҥо арыгы сыта ,,аҥылыс,, гына түстэ. Иһирдьэ уһун титирик остуолга аһаан-сиэн чалҕарыйа олороччулартан биир хара бараан үллүбүт киһи туран кэллэ, суон куолаһынан көөҕүнээтэ–
Өссө көрдөөбүккүтүн ылаары киирдигит дуо? Билигин быылгытын тэбээн бэриллиэ–
Соронуулаах баҕайытык дьону быыһынан тоҕо дьулуруйан кэлбитин Чэлгиэн холуттан кыра оҕо курдук мөҕүһүннэрбитинэн таһырдьа чигдигэ ааны аһан күөлэһийэр дылы элиттэ.
Олорооччулар адаарыһан турдулар, сорохтор кыыннаах быһахтарын харбаннылар. Айдаан буолтун истэн түгэх дьиэттэн дьиэлээх тахсан саҥа аллайда…
— Оо бу барахсаттар, таҥараҕа мастаммыкка дылы ,, Холоругу,, бохсоруйаары өрө көрдүгүт дуо? Дьэ кытаатыҥ көрүллүө хаскыт хаалар, халаан аһыыргыт хаалар ини–
,, Холорук,, аатын истээт,, Кирис,, гына түстүлэр.
Били дьон күрээри дуу, хайаары дуу тахсыбыттарын Чэлгиэннээх батыһан таҕыстылар.
— Эһиги баай Байдамҥа хос моонньох буолан төһөлөөх киһи хараҕын уутун сууннардыгыт? Сымыйалаан этин халаан ылаҥҥыт үйэлэрин тухары төлөрүйбэт хабалаҕа тэбэҕит, төрөппүт оҕолору. Бу бүтэһик сырыыгыт буоллун, аара суолга ардай аһыылаахтар, субай хааҥҥытын соппойуохтара, ириэнэх эккититтэн ирдиэхтэрэ, аньыыгыт аһары барбыт–
Бойбоох мас-тас курдук батарыта көрөттөөн туран быһыта баттаан саҥарбыта, эттэрин төттөрү ылбыттара. Өргөннөөбүт баҕайылар, өтөрүнэн өрө көрдөрбөтөх бэйэлэрэ, сор суолларыгар, быстар быаларыгар, айыы сирин ааттаахтарыгар, бэйэлэрэ да билбэттэринэн киирэн биэрэн, күн диэкки көрөн эрэ ыллылар. Ырыалара ылланнаҕа, үтэһэлэрэ туоллаҕа.
Кустук ол айдааҥҥа улаханнык дьулайа санаабыта, куруук күллэ сылдьар Чэлгиэҥҥэ холоотоххо сүрдээх ыарахан тыыннаах-хааннаах бэдиктэр этилэр, эбиитин кыынтан быһаҕы орообуттарыгар

этэ тардан ылбыта.,, Холорук,, ааты истээт хаптас гыммыттарыгар сүрдээҕин соһуйбута, кимтэн эрэ ити ааты ыйытыан баҕарбыта да толлубута, бу маннык дьылҕаҕын утуйарга ууран айылҕалыын алтыһан, ону кытта аартык икки атахтаах илбис тыына иҥмит ааттаахтарын кытта аахсарга, мээнэ киһи мэҥийбэтин, кыаҕа суоҕу сахсырҕалыы сааҕынатан, иннин кыайан соломмоту соролуулларын көрбүтэ. Бойбоох мэнээк киһи буолбатаҕын билэр, атыттары саҥа көрбүттүү атыҥырыы санаата, бары даҕаны бэйэлэрин билиммит, бииртэн биир бэрт буоларын сэрэйбитэ. Оннук дьону кытта утумнаһа сылдьарыттан киэн туттан ылла, эркин курдук эрэммитэ. Били үс муҥнаах кинилэртэн харыс да хаалбакка аргыстаспыттара, сытыы-хотуу сырайдаах уолаттар урут айаҥҥа үөрүйэҕэ суохтара кыайбыта, ыыппыт баайдара ити ,, Мэйиккэ,, күүтэллэр, онтон төннөҕүт диэн болдьоон ыыппыт, хантан билэн көрүөхтэрэй туох дьон күүтэрин. Билигин бэйэлэрэ да буккулла иһэллэр, эттэрин туттаран баран тугу ылалларын биэрэллэрин, ханна гыналларын. Чэлгиэн көмөлөһөн бииргэ төннүһүөх буолан ону эрэнэн иһэллэр. Бу баай угаайытыгар киирэн биэрбит муҥнаахтары, сир-халлаан икки ардыгар сор суолугар хаалларыан баҕарбакка Чэлгиэн аргыс гынан соһоттоон иһэр, төннөн иһэн ол баай Байдамҥа ыалдьыттаан ааһар санааланна.
Чуораана ылааҥҥы күн Кустукка өйөнөн утуйан сурдургуу сытара, сып-сылааһынан сыстан. Мантан ордук дьол суоҕун курдук сананан Кустук үөһэ тыынан ылар. Сыарҕа иҥнэл-таҥнал түстэҕинэ уһуктан төгүрүччү көрөттүүрэ. Аара төннөн иһэр айанньыттары көрсөн араас сонуннары истэллэрэ, аны бэттэх элбэх сиргэ көмүс көстөн киһи бөҕө элбээбит диэтилэр.
Чэлгиэн урут сылдьар ыалыгар туораатылар, бу Харчаастаах, Бойбоох төрөөбүт-үөскээбит удьаралара, манна чугастааҕы сонуну билэн олороллор, бу дойду сис баайа, кини киһи көмүскэ да сыһыаннааҕа чуолкай.
Хаһан да көрсүбэтэх урууларын-аймахтарын көрсүбүттүү үөрдүлэр. Сылдьыбатахтара ырааппыт дьоҥҥо сандалы бастыҥын тартылар. Кырдьаҕастар барахсаттар олохтоох сирдэригэр бараахтаабыттар, билигин улахан уоллара Толлуман аҕа баһылыга буолан олорор эбит. Сорох кырдьаҕастар төһө да бүдүгүрэ кырыйдаллар урукку бэйэлэрин оҕолорун көрөөрү киирдилэр, Бойбооҕу эбэтинии , Харачааһы аҕа хаана эбит диэн сылыктаатылар. Туох олохтоохторун уһуннук ыаспыйалаатылар, сарсын өрүүллэригэр көрдөстүлэр, аҕа баһын кырдьаҕас ойууна дьабыныгар көппүтүн солбуйан эдэр ойууннаммыттара сарсын кыыра кэлэрин кэпсээтилэр.
— Чэлгиэн билигин мантан чугас Ааллаах үрэҕин үрдүгэр өлгөм көмүстээх сири буланнар, киһи бөҕө сиртэн-сибииртэн симиллэ

тураллар. Эккэ-аска улаханнык тутахсыйбыттар быһыылаах, онно өрөөн баран туттараарыҥ, сирдьит биэриэм–
Толлуман Чэлгиэҥҥэ сүбэлээтэ, биирэ сэргии иһиттэ, ыксаабакка аттары бэйэлэри сынньаннылар. Бойбоох төрөөбүт хаардаах хайаларын көрөн оҕо сааһын санаата, эбэтэ оннук киһини бул диэн эрдэттэн сыаллаан-соруктаан ыыппыта, адаар хайалары көрөн туран хараҕа ууланна.
Нөҥүө күнүгэр икки наартаннан кэллилэр, балаҕаҥҥа икки эдэр киһи эрчимнээхтик көтөн түстүлэр.
Киэһэлик имик симиккэ көмүлүөк сырдыгар кыырардыы тэриннилэр. Эдэрдэр эдэр курдук эккирээн киирэн бардылар.
Хатан дьыбар хатааһыннаах
Халлаан уотун сырдатынан,
Суор уола Сургуулук
Илбис күүһүн иҥэринэн,
Аал уоппун айах тутан
Аһан киирэр ааннарбар
Ааҕан сиппэт албастаан
Араҥаччылаан тоһуйуҥ Домм…
Истэр кулгаахтарым
Көрөр харахтарым ,
Бааргыт дуо? Баар буоллаххытына
Үөлэһинэн өҥөс гыныҥ…
Ойуун кутура-кутура кыырбытыгар, оһох уота өһө-өһө күндээрдэ, симириҥнии-симириҥнии сандаарда.
Көмүлүөк ураатынан хара суор хааҕыргаан киирэн ойуун санныгар олоро түстэ, тугу эрэ кэпсиирдии хааҕыргыы-хааҕыргыы төттөрү көтөн таҕыста. Кутура туран ойуун тохтуу түстэ, өйдөөбөтөх курдук эргин-ургум көрдө. Бойбооҕу көрөөт сырайа кубарыйа түстэ.

Содержание

• 69

69

Суор Уола айаҕын атан турбахтаан баран кыырар малын кутуруксутугар туттарда, балаҕан иһигэр баар дьоннор тугу да өйдөөбөккө эмиэ элээр-мэлээр ыйытардыы көрө олордулар. Хайдах-хайдаҕый диэбиттии, хардары- таары Бойбооҕу субу саҥа көрбүттүү…
— Эдьиий баарын билбэккэ, хомуһуннаан ходьойбуппар санааҕын тутума, Алы гын… Кыра киһиэхэ кыыһырыма, улуу киһи суолун сырдыга, ыллык буолан сырдатта, суолун-ииһин хайыма диэн илдьит ыыппытарын истибэккэ, кимин-тугун билээри бэһирбитим…
Аатын ааттаппат аҕыс Айыылар анаан түһэрбит, тоҕус туһахталаах кыыстара буоларгын , айаныҥ аартыгын аһан көрөөрү гыммытым, оҕоҕор өс санаа тутума, эдьиийдээхпин эт бэйэҕин, көрөр күннээхпиттэн сиргэ тиийэ сүгүрүйэбин.—
Сүгүрүс гынан тоҥхолдьуйан ылла.
— Сурдьум ситтэххинэ- ханнаххына, сэттэ хатылык сэтиилэнэн, тоҕус түһүмэх тоҥууланан, күннээх халлаан кустуктанан, Айыы сирин араҥаччыта буолсугун–
Уонна умса тардан оройуттан сыллаан ылла…
— Ыксал санаа ыктаҕына, хара санаа хаайдаҕына, ыраах да буолларбын ыҥыраар, ый уотун ыллыгынан, сардаҥаны суолланан аҕа ууһун араҥаччылыыр, аан тылгар олорсон санааҕар санаа эбиллиэ, күүскэр күүс түһүө.—
— Эдьиий эн курдук тоҕус күлүктээх түһүө биллибэт, саһан олороргун сатаан булбатым, суорум киирэн эппитигэр биирдэ,, бабат,, дии түстүм–
Суор Уола Сургуулук эппитигэр Бойбоох күлэн,, мүчүк,, гынна
— Эйигин көрөөрү, эт бэйэбинэн киһитийэн киирбиппин, Суоруҥ Уола таба көрөн тыллаан биэрдэ–
Бойбоох күлэн лаһыгыратта, балаҕаҥҥа баар дьоннор кыыстарын диэкки дьиксиммиттии көрдүлэр, хаһан эрэ кып-кыйа сэрбэйэр оҕочоос, орто дойду олоҕун оҥоһуктаах ыйааҕынан, үөһээ Айыылар тоҕус күлүгүнэн кустук курдук куоһаан, көрө-истэ сылдьар мааны кыыстарын биһиккэ бигээн, сылааска суулаан күн сиригэр түһэрбит оҕолоро эбит. Аҕыйах хонуктан бэттэх бодоруспут дьүөгэтин саҥа билбит курдук Чуораана сыныйан көрө сатаата, билбэтэх да эбит, амырыын аһыытын, дэгиэ тыҥыраҕын кистии тутан кистэммит, атын сиртэн айдарыллан, күн сиригэр көмүс кыырпах буола түспүтүн…
Чэлгиэн Толлуманныын анаан кэпсэттилэр, аны сайын салама ыһыаҕыттан саҕалаан, от оройугар дылы Ааллаах үрэҕин оломун, улахан Эбэ аата–ахсаана биллибэт илиилэрин-атахтарын туоруурга,, Хомустаах,, ходуһатыгар көрсүөх буолан болдьостулар. Бу өттүгэр улаханнык куттаммат, Харачаас уста-туора сыыйбахтаабыт сирэ, хата истэр тухары сайыҥҥы өттүгэр уоруйах-түөкүн элбэх дэһэллэр, чэ көрөн иһиллиэ, Бойбоох син иннин торутар ини, күнүн-дьылын суолун–ииһин аттарыаҕа. Олоохуна өрүс харгытын ыйдарыаҕа, баран иһэн билсэн ааһыа.
Саҥа аһыллыбыт артыалларга бара сырыттылар,

чахчы бу түргэн сүүрүктээх таас үрэх үрдэ иҥин-араас салҕааһыннаах дьиэлэринэн, эмиэ да өрүс үрдүк эниэтин дьөлө хаһан үрдүн буорунан бүрүйбүттэр, үөлэһинэн буруо бурҕачыйар, туруору саха да балаҕаннара элбэхтэр. Ыйдаран син буллулар, тойоттор дьиэлэрин, эти, арыыны икки илиилэринэн ыллылар, түүлээххэ олох харахтара уоттана түстэ, анал түүлээх эрэ тутар сирдээхтэр эбит, барыта үрүҥ, кыһыл көмүс манньыат кылыргыыр, аахсыыта. Уу көмүһүнэн кытары ааҕыстылар. Сайын эт аһылык быстар эбит, тыыннаах сүөһүлэри үөрүүннэн тутабыт диэн сыанатын үрдүттэн быһыстылар. Кэпсэтээччи Бойбоох, кыыс оҕото эппиккэ дылы хас да сыл үөрэммитэ туһалаатаҕа, үөрэхтээх,, бэһиэччиккэ,, аахсара, суоттуура сүрдээх. Мантан улаханнык тугу да ылбатылар, сулумах сыарҕалаах судургутук айаннаатылар. Күн уһаан, халлаан сылыйан айанныырга түргэтээтилэр. Оҕус моонньоох баһын кытта, көҥдөй көхсө сууллан күнүс бидилгэхтэр буолан бардылар. Хайалаах үрэхтэр эрдэ сиҥэлэрин уутун киллэрэн, мууһунан килэйэн халтараан бөҕөтө, били үс аргыстара куоракка кэлэн тугу да ылалларын билбэккэ буккулла сырыттылар, тойонноро ону-маны ылаарыҥ диэбэтэх буолан мунаара сырыттылар.
Чэлгиэн сүбэтинэн үс гыммыт бииригэр сээкэй атыыластылар бэйэлэригэр, атынын илдьэн биэрэргэ эттэ, тойонноруттан толлор буолан Чэлгиэни барыс диэн көрдөстүлэр, Бойбоох эмиэ барыста, атыттар аадьуо айанныы турдулар. Өр өтөр гымматылар икки хонугунан баай ыал түһүлгэтигэр анньылла түстүлэр. Тэлгэһэтин көрдөххө улахан кыахтаах ыал олороро көстөр, тутуулара-хабыылара барыта бөҕөтө-таҕата. Аҥардас дьиэтэ-уота хабарҕалыы муннуктаах ат эккирэтэр улахана. Хас да хара балаҕана ынах сааҕа сыбахтаах ханаччыттар олорор ыыспалара. Чэлгиэн Бойбоохтуун үс киһини батыһыннаран үрүҥ дьиэҕэ киирдилэр. Кэтэҕириин наараҕа үллэ сыппыт дьиэлээх, киирбит дьону көрөөт сүр сылбырҕатык ойон турда да ордоотоон хайа ыстанна.
— Ыт сырайдар, бөлөнөхпөр бөллөччү уойан баран, аны баарбын суохпун халаан-талаан бараары бу кэриим ыт кэрэдэхтэрин батыһыннаран кэллигит дуо?—
Бойбоох хараҕа халлаан хатааһынын курдук чаҕылыйа түстэ…
— Баай Байдам бардамҥар икки хараҕыҥ үүтэ бүөлэнэн, киирбиккэ-тахсыбыкка ытырыык ыт курдук борбуйугар хатана түһэҕин дуу?—
Тойон кыыһырбыт омунугар, саҥата да кыайан тахсыбакка быбыгырыы-бабыгырыы кымньыыннан сири кырбыы турда. Бу үйэҕэ кини бэйэлээх үс күлүгүн быһа хаамар киһи суоҕа, арҕахтаах эһэтээҕэр суостаах-суодаллаах буолара, дьиэҕэ баар дьоннор бэркиһээннэр суугунаһа түстүлэр. Субу хайыта-тырыта тыытыахтыы өҥдөҥнөстүлэр. Ол ампаалыктаһа

турдахтарына дьиэ аана аһылынна, хаар маҥан баттахтаах, бытыктаах бара сатаан хаастыын кытары маҥхайбыт кырдьаҕас, тайах маска тэптэрэн киирэн кэллэ. Билигин да өһө илик уоттаах хараҕынан дьиэ иһинээҕилэри, Бойбоохтоох, Чэлгиэни кэриччи көрүтэлээтэ…
— Оо бу киһи дьүһүлэннэххин, кимнээх киирэн туралларын билбэккэ, киэҥ айдааны тардаҥҥын силлибэт сиргиттэн, хайыыгыттан хаптаран, инчэҕэй эттээхтиин имири эстэр турукка киирбэккин, буолар да эбит бүгүҥҥү күнү ааспакка буруоҕун таҥнары дапсыйан, үөлэскин үрэйиэхтэрэ, холлоҕоскун ыһыахтара–
Бу хаар маҥан баттахтаах аҕа ууһун айдарыылааҕа, өлбүтү өрүһүйэр, тэмтэрийбити тилиннэрэр маҥан Хопто ханыылаах тумус туттар киһилэрэ үрүҥ Айыы ойууна Сүргэн бэйэтинэн этэ.
Баай Байдам Сүргэн сөҥ саҥатыттан,, дьик,, гына түстүлэр, бу сыллар тухары бу айдарыылаах абаҕатыгар өйөнөн аҥардастыы айбардыыра, атыыр буолан айаатыыра. Байдам санаатын таайбыттыы…
— Миэхэ эрэҥкэдийэ санаама, мин кыахпар сиртэн халлаан курдук үрдүктэр, мин ымыы куппун ыстаабакка ыйыстыахтара, хайыспакка эрэ хааммын ыһыахтара, толлубакка эрэ туора хабыахтара–
Абаҕата тайаҕар өйөнөн туран дьиэлээхтэри эргийэ көрдө, көйгүөрэ олорбут оҕолуун-улаханныын бары,, ах,, баран дьиктиргээбиттии киирбит дьону көрөн олордулар. Бу кыталык курдук кынтайбыт эдэркээн кыыс оҕоттон, кинилэр чугас эргин тэҥнээҕэ көстөн аһыыларын килэтэн, атыыр оҕустуу харсыһан кыайтарбатах абаҕалара куттаннаҕа дуу.
Оҕолор барахсаттар тугу өйдүөхтэрэй, ийэлэрин, эбэлэрин, аҕаларын, эһэлэрин саҥаларын күүппүттүү оҥой-соҥой эргиччи дьонноро туох дииллэрин күүтэн олордулар.
Арай абаҕалара алдьархай ааҥнаан эрэрин ис туругунан бүтэйдии билэн турбута. Бу кынтайан турар кыыс айаҕыттан биир тылы астаҕына, бу балаҕан иһигэр баар инчэҕэй эттээҕин арбаҕастаах да абыраабат, аҕыйах сылынан икки атахтаах олоро сылдьыбыт сыта да суох буола, эрбэһин от үүнүөҕэ, сиҥнибит балаҕан өһүөлэрэ эрэ хаалыахтара. Оо буолар да эбит, бу тыл уҥуоҕа суох диэбиттии айахтатан , алдьархайы астахтарын, өлөллөрүн оҥостон ииннэрин өҥөйөн эрдэхтэрин, бу сабыс саҥа чычып-чаап диир чыычаахтары кытары. Оҕонньор хараҕыттан уу чаалыйан таҕыста.
— Эһээ хайдах буоллуҥ? Кэл манна–
Икки эмдэй-сэмдэй оҕолор сырсан кэлэн абаҕаларын икки өттүттэн сандалыга состулар.
Биир кыра сэрбэйбит кыысчаан сүүрэн сарахаччыйан кэлэн Бойбоох атаҕын кууһа түстэ, өрө көрөн туран…
— Чээ, чээтиин эдьиий–
Уонна эбии тугу эрэ бэйэтин оҕо саҥатынан бульугур-балдьыгыр дии-дии Бойбоох сырайын өрө мыҥаан туран күлэн ымайда. Бойбоох саҥа уһуктубуттуу,, дьик,, гынан ылла, кыыһы көрөөт сырайа сырдаата, күлэн ымайда, оҕону көтөҕөн ылла…

Содержание

• 70

70

Баай Байдам дьэ өйдөнөн тоҥхолдьуйа-тоҥхолдьуйа Бойбоохтоох, Чэлгиэҥҥэ утары кэллэ,
— Ыалдьыты-хоноһону ытыгылыыр дьоммут, сыыһа саҥарбыппын, сымнаҕастык санааҥ, күдээринэ тыал тыаһыныы истэн эрэ кээһиҥ,—
Сибилигин тынаан турбут кирис өтүү быһа ыстарыныы, быһымах санаа сырдык сардаҥата тыкпытыгар чуумпуран олорбут дьон көйгүөрэ түстүлэр. Киирбит дьону тоҥолохторуттан сиэтэн сандалыга олортулар. Байдам иннигэр,, тэс,, курдук мөһөөччүгү уурбуттарын, аһан көрөөт мэктиэтигэр мээнэннэн көрөн балачча турбахтыы түстэ, итэҕэйбэккэ сандалы үөһэ сүөкээбитигэр үрүҥ, кыһыл көмүс манньыаттар нарын ырыа буолан лаҥкынастылар. Бачча үтүмэн үбү кыһылынан- үрүҥүнэн үмүрүччү тутан көрө илик киһи ытыһыгар ылан ыараҥнатан көрдө, ымсыылаах оонньуурун ылбыт оҕолуу үөрдэ. Үс уолун мөҕөн күргүйдээбит бэйэтэ, хайдах да гыныан билбэккэ, олордуон-туруорун булбакка кууспаҕалаан көрөттөөтө.
— Уолаттарым куһаҕаннык саныы сылдьыбытым, киэҥ аартык түөкүттэрин кэдэрги кэпсэтиилэргэр киирэн биэрэн, эһигини эрэйгэ-кыһалҕаҕа тэбэ сыспыппар, куһаҕаннык саныы сылдьымаҥ-
Байдам кырдьык да аттыын-суоллуун тоҕус үйэ тухары өбүгэтин уутумнаан, төрүттэрэ түөрэх кээспит тэлгэһэлэригэр, адаар муостааҕы алаас- сыһыы тухары ,, һай,, диэн кэллэҕэ, төһө сылгылааҕын бачча буолуо диэн үөрүнэн быһа ааҕара, төрүт сыҥаһа баайа халаан уутунуу хаатыйаланан, отонноотоххо оҥоойук туоларыныы таһынан туолан дьалкыйара.
Кистэлэҥ санаатыгар кыһыл-үрүҥ көмүс угуйара, оннуктаахха олустук ымсыырара.
Урут эһэтэ этэр буолара,, Сылгы диэн сыһыыга сылдьар халлаан хаһыҥа буоллаҕа, бүгүн баар, сарсын суох, сүөһү от хаата ардахтаах дьыл айаҕын булбатыҥ да аппытынан барар,, диирэ. Онон кини сахалыы сылыктаан, кэлэр өттүгэр хаһыытыыр үп гынар санаалааҕа, ол баҕа санаата туоларыгар, устугас урдустары кэпсэппитэ, үс уолун аттаан-таймалаан эт тиэйэн ыыппыта, аара тоһуйан ол урдустар этин батаран манньыатынан манньалыахпыт диэн үөрдүбүтэрэ. Хата халаан ылбыттарын бу дьон бэртэрэ баар буоланнар, бу кылыгырата олордоҕо.
Антах туох быһыы, майгы буолтун уолаттарыттан истибитэ. Дэлби Чэлгиэннээххэ махтаммыта.
Чэлгиэн бу үлэһит ,,үс уолу аны сайын Үрүҥ Тунах кэнниттэн ылан барабын сүөһү үүрүүтүгэр, Тайҕаҕа көмүс саҥа аһыллыбыт сиригэр,,диэн сырдаппыта.
Ону истээт Байдам эмиэ хараҕа уоттана түспүтэ, киниттэн уонча мөҥүрүөн сүөһүнү үүрэн барарга көрдөспүтэ. Эмиэ уолаттар хамнастарыгар аахсарга илии охсуспуттара.
Чэлгиэн, Байдамныын кэпсэтэр кэмигэр кыра кыыс Бойбоохтон олох арахсыбакка тутуһа сырытта, көтөхтөрөн да көрөр.
Бастаан,, ар-бур,, диэн ардырҕаһыах

курдук айдаарсыбыттара, арыылаах алаадьыннан айах тутуллан, кыынньыбыт кымыһынан утахтанан, сайаҕас санааҕа кубулуйда.
Дьиэлээх кыргыттар, хотуттар Бойбоох таҥна сылдьар таҥаһын баһыттан-атаҕар дылы ымсыыра көрөн үөһэ тыыннылар. Хара таба тыһынан, маҥан кырымах кыбытыылаах, уус тарбахтаах аттаран тикпит курумулаах, күндү саарба саҥыйахтаах, күннээх хара саһыл тириитинэн тигиллибит бобуонньуктуу сырайын сабар чомпойдоох. Тыа дьахталлара санааларыгар тиийбэт күндү таҥастааҕа.
Баралларыгар бары тахсан атаардылар, Сындыыс Уола сэргэҕэ иҥэрсийэ тоһуйда, көнтөһө суох турарын көрөн соһуйдулар. Сыарҕаҕа олороот Бойбоох чупчуруйарын кытта, аттара тоҥуу хаарынан сиэлэн тамаһыйда кутуругу, сиэлэ субуруйда. Бараары турдахтарына Сүргэн Чэлгиэҥҥэ сүгүрүйэн ылбыта. Ону дьиктиргээн ыйыппыттарын.
— Муҥнаахтар уу оломун, халлаан үрдүгүн, киһи таһымын билбэккэ киирэн биэрэр дьоммут ээ, ити сылдьар дии өлбөт-сүппэт өбүгэбит өргөстөөх үҥүүтүн өрө туппут, кылааннаах кылыһынан кыа хааны кыргыс үйэтигэр кырыытынан кэспит, илин сылдьыбыт илбистээх Холорук сыдьаана илэ кэлэн барбытын билээхтээбэтигит–
Дьиэлээхтэр кырдьык да соһуйдулар, үһүйээн курдук уостан-уоска ахтыллар, сээркээн сэһэнньиттэр көмүлүөк сырдыгын иннигэр оллоонноон олорон, былыргы быдан дьыллар быыстарыгар Урааҥхайдар удьуордарын, сахалар соргуларын, өрө тутан өрөгөйдөөн ааспыт хоннохтоох сырыылаах,, Холоругу,, уустаан-ураннаан кэтэһиилээх кэрэ кэпсээн гыналлара,,Номнуо хойут, кэмниэ кэнэҕэс, Орто Дойдум олоҕор көстөн ааһар буолуоҕум,, диэн кэриэс тылын кээспитэ дэһэллэрэ, ол улуу киһи удьуора, өлбөт-сүппэт кэнчээритэ кэлэн ааспыт буоллаҕа. Хантан билиэхтэрэй хас киһи хантан хааннааҕын, кимтэн киин төрдүн тардыһарын, оччо билэр буолан баран,, Омолуйбат,, да буоллаҕа, Байдам иһигэр хомойо санаата…
— Миигин хомуруйа санаахтыыгын да,, Холорук,, сөргүтэри сөбүлээбэт, ахтары абааһы көрөр, хайыаҥый ону–
Сүргэн сөбүүлээбэтэхтии сөҥүдүйдэ.
— Иккиэн даҕаны аҕыс Айыыһыттаах, Тоҕус Иэйиэхситтээх, Халлаантан харысхаллаах, Күнтэн көмүскэллээх, Ыйтан ыйаахтаахтар. Кыыһа атын айдарыылаах айылҕаттан анатыылаах, үөһээ үтүөлэр, тоҕус туһахталаан түһэрбит оҕолоро–
Сүргэн тугу эрэ санаан мүчүк гынна.
— Кыра кийиит кыыһыгар тоҕо эрэ кутун сүрүн туттарда, оҕо даҕаны атыҥырас бэйэтэ тоҕо эрэ ала чуо кинини эдьиий дии-дии кууспаҕалаан, кырыыс тылы кыйдаата, сырдык санаа салайда, ыарахан тыллары ыһыктаары турбутун туора садьыйда, ити кыыскытыгар сырдык уйа түһэрэн барда, оҕоҕут ситтэҕинэ-ханнаҕына, куорсун анньар сааһыгар үстэ кэлэн барыаҕа.

Онон өрүһүйбүт оҕоҕутун хараххыт харатыныы харыстааҥ–
Бары күйгүөрэн оҕолорун тула көттүлэр, кыра кийиит оҕотун ыксары кууһан сыллаталаан ылла. Баай Байдам бардамыгар тэптэрэн, баһа-атаҕа суох уот тыллаах оноҕоско киирэн биэрэ сыспытын өйдөөн хараҕа ууланна. Билигин даҕаны ийэтигэр көтөхтөхтөрө хаппырыыстыы сылдьар…
— Эдьиий байда-эдьиий байда–
Дии–дии тэбиэлэнэр, ийэтэ ону көрө-көрө күлэр. Оҕотугар Айыы Куттаах аҕастара Айыыһытын анаан ааспытыгар эдэр ийэ Иэйиэхситэ үөрбүтэ.
Байдам суол тоҕойугар түһүлгэлээх буолан Чэлгиэннээх иккис күннэригэр таһаҕастаах дьоннорум сиппиттэрэ. Билигин күнүс айанныырга ыарахан, ыарахан таһаҕастаах сыарҕалар сына сыталлар. Түүн тоҥокко сир ылбахтаһан хаалаллар, аны хаар анна ууланан күнүс олох айаннара тохтоото. Билигин да хас да күн баар айаннара этэҥҥэ буоллаҕына, ыксааннар биир күн хаалбыт өтөххө туораатылар. Балаҕана сэнэх соҕус, хахха аата хахха, хаппыт маһы үлтү кулаан киллэрэн көмүлүөктэрин оттон куугунатан кэбистилэр. Түүн тоҥот буолуор диэри утуйардыы тэриннилэр, өтөҕү булуохтарыттан хас да суор арахсыбакка хааҕыргыы–хааҕыргыы төттөрү таары көтө-көтө онно-манна түһэллэр. Уолаттар дьиктиргии санаатылар, Бойбоох иһиллээн турбахтаан баран өтөх саҕатыгар үтэтиттэн эт кырбастарын, лэппиэскэ бытарҕайын уурталаата. Суордара эккирэһэн түһэн Бойбооххо түгү эрэ кэпсиир дуу, үҥсэргиир дуу курдук хааҕырҕастылар.
— Чэлгиэн мантан ырааҕа суох ыалы көстүбэт түүҥҥү күтүөт буулаан олохторун огдолуппута, кимэ туга биллибэт түүн киирэн эрдэрин таһырдьа соһон баран ойохторун хоойугар киирэн, уһун түүнү быһа сордорун сордоон хоннорор үһү, алаас ыалын барытын аймаабыт, кыргыттардаах дьон куоттарбыттар, хас да ойуун, удаҕан кэлэн ол күтүрү суолун ииһин булбатахтар, ыксаан илдьит ыыппыттар, биһигини билэн, баран көрүөххэ хантан күөрэйбитин, суолун хайан көрүөххэ–
Хайыахтарай илдьит ылан баран утуйар кэлиэ дуо бидилгэҕи кэстэрэн айаҥҥа туруннулар. Уолаттар бэйэлэрэ дьаһанан айанныыр дьон, кинилэри күүппэккэ.
Киэһэлик кэҥэс алааска киирэн бастакы ыалга тохтоотулар, киирбиттэригэр дьиэлээхтэр соһуйан өрө көрө түстүлэр, бу алаас олохтоохторун көстүбэт күүс булбутун билбэккэ-истибэккэ хантан күөрэйбит барахсаттарый дии санаатылар. Саха дьонун үгэһинэн киэһээҥҥи аһылыкка ыҥыран ону-маны сэлэстилэр. Куттанан түүҥҥү ыалдьыты ахтыбатылар. Аһаан-сиэн хойутуу утуйардыы тэриннилэр, Бойбоох тылланан аан таһыгар сытта, Чэлгиэн аҥар баһыгар бастанна. Түүн ортото утуйбута буола сыттахтарына балаҕан аана тэлэллэ түстэ да ыар сыт аҥылыйа түстэ, Бойбооҕу бүрүнэн сытар куобах суорҕанын саралыы тардан ылаат, үөһүн таттаран күлэн күһүгүрэттэ.

Содержание

• 71

71

Күлэн күһүгүрүү турбут эмискэ үөһүн таттараат таһырдьа түстэ, Чэлгиэн, Бойбоохтуун батыһан тахсан тус хоту хараҥа халлааны көрөн турбахтаат төттөрү киирдилэр. Дьиэлээхтэр былыр туран көмүлүөккэ хаппыт хардаҕастары уурбуттара, уоттара араастаан өрүтэ ыстаҥалаан уһуун-кылгаан араас күлүгү түһэрэн умайан тачыгырыы күлэр–үөрэр.
Ити үлүгэр тыаска-ууска утуйар кэлиэ дуо, улахаттар бары турбуттар, кыралар хаппахчыттан былтас гына-гына төттөрү түһэллэр.
— Хайа тоойуом били баҕайыны куоттардыгыт дуо? Туох ханнык күтүр эбитий? Аараннан арахсыыһы дуу, алдьархайы аҕалардыы сылдьар дуу?—
Дьиэлээх кырдьаҕастара уот иннигэр талах олоппоско көхсүнэн олорон Бойбоохтон ыйыталаста.
— Олох түҥ былыргы, киһи-сүөһү бу алааһы булан дугуйдана илигинэ олоро сылдьыбыт биир эстибит аҕа ууһуттан хараллыбыт ойууннарын араҥаһа сиҥнибитэ ыраатан, үөр буолан илэ сүүрбүт, суолун-ииһиин буркуҥҥа булкуйан, тумарыкка тумнаран булларбат эбит.—
Ким да бу дойдуну булуохтарыттан, Сүллэр ойуун туһунан үһүйээн-номох истибэтэх эбит.
— Хантан булан, хайдах гынан халбарытан, киһи-сүөһү буолабыт, ыксал тирээн, ыы муннукка ыктарарбыт кэллэ–
Кырдьаҕастара мунаарбыттыы уотун көрө олорон үөһэ тыынан ылла.
— Ойуун кута-сүрэ дьабыныгар көппүтэ киһи үйэтэ буолбут, хараллыбакка хаалбыта, ийэ буоругар иҥмэтэҕэ, үөр буолан үргүтэлээн эрдэҕэ, түүҥҥү ыалдьыт харахтанан.—
— Ол араҥастан аҕыйаҕа хаалбыта, муохтаах силис былдьаан көстөрө да күчүмэҕэй, үрдүгэр хаппыт абырҕалы мунньан уоттаатаххытына, хаалбыт кырамтатын аал уот бэйэтэ харайыаҕа, буруо буолан ыраастыаҕа.—
Ким да саҥарбакка бэйэ-бэйэлэрин сырайдарын көрсөллөр.
— Биһиги айан дьоно ыксыыбыт, онон бэйэҕит көрөн дьаһанаарыҥ, сирдьиттэр баар буолуохтара–
Бойбоох барардыы ойон турбутугар, дьиэ иһинээҕилэр бары айманан ыллылар, сүрэхтэрэ наһаа хайдыбыт быһыылаах, олох бэйэҕит даһайсан барыҥ диэн ытыах курдук буолуталаан ыллылар. Тигээйи тикпитинии сааҕынаһа түстүлэр. Хайыахтарай дугдуруй да оҕус, хайыахтарай сыарҕалаах аттарынан улахан алаас саҕатыгар таҕыстылар, өтөххө аттарын хааллартаан, халыҥ кырыылаах хара тыаҕа таҕыстылар. Лиҥкир ойуур быыһыгар биир сиргэ үс суор олорон, тугу эрэ ыйардыы хообурҕаан ыллылар, хаар үрдүнэн хаамыталаатылар. Эр дьоннор өр гыныахтара дуо, туора күрдьэҕинэн хаарын ыраахха дылы ыраастаан кэбистилэр. Араҥас турбут бэлиэтэ муох быыһыгар эмэх мастар төбөлөрө чороһон көстөллөр. Хаппыт абырҕалы харса суох өрөһөлүү мустулар, тула өттүттэн уматтылар, кэлсибит кырдьаҕастара эһэкээни алгыы-алгыы кымыс кутта, арыылаах алаадьыны кытары уурда. Сөҕүрүйэн

истэҕинэ эбии хаппыт маһы өрөһөлүү ууран истилэр.
— Бу умайбыт күлүн биир сиргэ мунньан кэбиһиҥ, маһынан кириэс анньан туруоруҥ, үс суон дүлүҥү ытаһалаан үрүт үөһэ ууруҥ–
Бойбоох эппитин курдук барытын тэрийдилэр. Үлэлэспит дьонноро куттаммыт курдук дьик-дьах тутталлар.
— Аньыыта харата түһүө диэн куттанымаҥ, ойуун дьабыныгар көппүтэ хас үйэ буолта биллибэт, ити илэ барбыт үөрү, кытарар эрэ кыайар. Кыргыс үйэтин саҕана өбүгэлэрбит үгэстэрэ.—
Чэлгиэннээҕи балаҕаннарыгар сандалы маанытын тардан хоннордулар, сарсыарда тыҥ хатыыта дэлби алҕаан махтанан атаардылар. Аҕа ууһун кырдьаҕаһа улаханнык махтанна, кини обургу көрбөт, билбэт бэйэлээх буолуо дуо кимнээх кэлэн илэ сүүрбүтү ииннээн, үөр буолбуту үтэйэн барбыттарын. Дьиэлээх тойон Кынаачай, айдарыылаах аймаҕыттан кимнээх кэлэн барбыттарын туоһуласта…
— Кэбиис нохоо киһи кэпсээн гыммат, дьыбардаахха тыыммат, атын сиртэн айдарыылаах, туора сиртэн тутаахтаах барахсаттар. Умсулҕаннаах уһун айаҥҥа, сылааларын аахсыбакка, туораан тахсан, иччилээх илдьити истээт, көстүбэтэҕи көтүттүлэр, харысхалы хаххалаатылар–
Кынаачай кырдьык да дьиктиргии санаата, ити алдьархай ыраахтан суолга быстаран иһэннэр, билбэтэх-көрбөтөх дьон кыһалҕатын ылынан, кэлэн бардахтарын көр, киһи өйдүү охсубат дьикти айдарыылаах оҕолор кэлэн аастахтахтара.
Чэлгиэннээх дьоннорун ситтилэр, суолга быстаран туралларын. Мантан салгыы барар кыахтара суоҕун билинэн, мантан чугас олорор сурах хоту истэр Дабаан аймаҕар туораатылар.
Баай Тымтай тоҥуйдук көрүстэ…
— Хас айан кэрэдэҕэ суолга собулҕа курдук быстардаҕын аайы, кинилэр бөхтөрүн харабыллыыр ыттарын булбуттар дии, киэр кэбэлийиҥ, кэтэххитинэн ааны астара иликпинэ–
Аны сайын суол кууруор дылы хаалларарга көрдөспүттэрин, үлтү күргүйдээн таһаартаата.
Чэлгиэннээх тугу саҥарбакка , мантан чугас олорор Тууйаска бара сырыттылар, ол киһи этэллэрин кытта үөрүүннэн сөбүлэстэ. Таҕастарыттан чэпчэтэн хас сыарҕа аайыттан көҕүрэттилэр. Мантан Быралгылар олохторо чугас, хонуктаах эрэ сир,аара баар от үрэх сиҥэтин уутун киллэрбит, онно ыҥыырга ырдан тастылар. Манна этэ сылаалаах үлэ, бурдугу чэйи, кииппэлээх таҥастары ындыыга төргүүгэ баайталаан таспыттара, кэлин сыарҕаларын таһаарбыттара, чэпчэки таһастаан. Тууйаска төлөбүрүн тугунан ылаҕын диэн Чэлгиэн ыйыппытын,, кэбис айан дьонуттан, суол арааһынай,, аккастаабытын, бурдук, чэй, табах, таҥас хааллардылар. Тууйас бачча баайы үйэтигэр көрбөтөх буолан хараҕа ууланыар дылы үөрдэ, иистэнэр тэрилин Бойбоох дьахтарга биэрбитигэр илиитэ салыбырыар диэри үөрдэ, бу тыа ыалыгар мэнээк

көстүбэт күндү маллар.
Тымтай ыалыгар баһаам баайы хаалларбыттарын истэн, хабырынан ылла, эбиитин аҕата оҕонньор истэн, кэлэн дэлби мөҕөн барда…
— Кэлбит дьону киһилии көрсүбэккэ, ытырыык ыттыы борбуйдарыгар түһэ сылдьаҕын, сордоох саатар айах атан кимнээхтэрин-туохтарын ыйытар өй тиийбэт. Холдьохпут дьонуҥ,,Холоруктара,, холлоҕоскун хомурах курдук ыстахтарына билиэҥ, эриэҥ кыыл тылыҥ тардаары, аата ааттаммат Айыыһыттаах, күлүгүн аньыырҕаан быһа хаампат, икки атахтаах үҥэр-сүктэр кыыстарын кыйдаабыт буола-буола, үтэһэҥ туолбут быһыылаах, бэйэҕин сэттэтэ да сиэтиннэр, айыы санаа киирэн оҕолору, кыралары эрэ тыыппаталлар–
Аҕата оҕонньор кыыһырбыт уоҕар ытамньыйан ыла-ыла дэлби кырыыр-таныйар икки аҥардаах мөҕөн барда.
,,Тымтай,, хос аатыныы улахан салайбыт төбөлөөх, уһун систээх, кылгас маадьаҕар атахтаах түөрэҥэлээн хаамар, хаххан курдук харахтаах түс-бас киһи этэ. Үнүр туох былас муостаах иһигэр киирэн дьүһүлэммитин бэйэтэ да билбэт, өлөр быатыгар абааһы имнэннэҕэ дуу. Аҕата сөпкө да этэн-тыынан барда, өй хаата оҕонньор, билигин да тэтиэнэх бэйэтэ кэлэн барар ыҥыырдаах атынан, сурдьугар Тууйаска ымсыыра санаата, кыры–кырбас оҕолордоох, сыл аайы субурутар ойоҕо, төрүөхтээх дьахтар. Тууйас дьонун тылын истибэккэ хара күүһүнэн тулаайах кыыһы ылбыта дьоло эбит. Кинини аҕата үрэн- тэбэн баай ыалтан ылларбыта, туох да ньэгирэ суох, саатар Тууйас ойоҕун курдук сыл аайы төрөөтөҕө дуу, икки оҕоннон бүппүтэ. Билигин санаатаҕына сыыһа да гыммыт эбит, кыра сылдьан бииргэ улааппыт кыыһын сөбүлүүрэ, кыыһа да аҕыйах хонукка көрбөтөҕүнэ суохтуура, ийэлээх аҕата ону билэн олох эрдэ баай ыалы кытта илии охсуһан, халыым төлөһөн кыыһы көһөрөн аҕалбыттара, онон ыра санаата бүппүтэ, ойоҕо эмиэ киниэхэ сыһыаны тымныы этэ, баҕар ол да иһин оҕолоно сатаабата буолуо. Сурдьа Дьулуур,, Тууйас,, киниттэн атын быһыылаах сытыы-хотуу буола улааппыта. Аҕалаах, Ийэтигэр кыра сааһыттан иннин биэрбэт этэ, таһыллара элбэҕэ да өчөс муҥутаан оҥорбутун оҥоро турара. Ойох да ылара оннук этэ, бииргэ оонньоон улааппыт кыыһын ылбыта. Аҕата, Ийэтэ атырдьах салаатыныы арахсыбыттара уолларыттан. Хата уоллара харытын күүһүнэн кыахтаахтык олорор, оҕолоро улаатан туох да үлэни киһилээбэттэр. Таптыыр дьоннор олохторо атын буолар эбит, кинилэр курдук күннээҕиннэн күнү аһарыы буолбатах. Билигин кинилэргэ ымсыырар эрэ, ол иһин барыга-бары ырдьыгыныы сылдьар буолла, аҕатыгар абарар. Олоҕун алдьатан баран өссө кырыыстаах ээ. Арай сурдьун кытта кэпсэтэн баран ыһыахтыы бара сырыттахха сатаныыһы, билсэ-көрсө. Чэлгиэн олоҕун

көрө, кэпсээн тухары сүрдээх өйдөөх, киириилээх-тахсыылаах киһи киһитэ диэн кэпсииллэр.
Бойбоох холдьоҕуллан баран Тымтайга куһаҕаны санаабатаҕа, хараҕын көрөн бу киһи дьоло суох олоҕу олорорун билбитэ, хата аһына санаабыта. Аны сайын көрсөллөрүн сэрэйбитэ. Быралгы ытыс үөһэ көрсүбүтэ, манна хонон өрөөн сынньаммыттара. Хата чэй, бурдук, табах кэлэн саха тэҥэ суох курдук санаммыттара. Баччаҕа барыта тиийбэт тирии, тарпат тараһа, арай үрүҥ ас дэлэйэ, көтөр кэлэн, балык күөрэйэн ол этэ сүрүн аһылыктара. Билигин барыта баар таҥара талбыта. Чэлгиэни кинилэр дьоллоругар түспүт таҥара курдук саныыллара, бэйэтин эрэйин кыһалҕатын аахсыбакка, дьон туһа диэн сыппах киһи өйө-санаата тиийбэт сиринэн эргийтэлээн кэлэрэ. Онно тугу-кими көрсөрө, абааһы аҥардаах киһи аатыттан ааспыт аҥардаах, аһыылаах тиистээх-тыҥырахтаах түүҥҥү түөкүттэри таныыларынан тыыран, эҥэри эрэйдэринэн эллээн төрөөбүт түөлбэлэригэр төннөн эрдэхтэрэ.
Аны Алааппыйалаах, Оһуохайга сылдьан-хонон аастылар. Кустук дьоно оҕолоро кэлэн көтөр кыната суох буола түстүлэр. Уоллара араас түгэннэри кэпсиирин истэ-истэ харахтара ууланан ылар. Туох кыһалҕатыгар итинник сылдьар баҕайыларай диэн сүрдээхтик сөҕөн ылаллар.
Уһун кыһын дьиэлэригэр үктэммэтэх дьон кэлиитэ биир улахан киһи тылынан кыайан эппэт үөрүүтэ. Ньургуһуҥҥа Чэлгиэнин сыта да күндү этэ, киниттэн ыраас салгын, от-мас сыта дыргыйар курдуга. Оҕолоро иэмэх курдук иилиллэ сылдьаллара.

Содержание

• 72

72

Чэлгиэн быйылгы ыҥырыылаах ыһыаҕын Улахан Эбэҕэ оҥороору гынарын дьонугар быктарда,, Оһуохай,, кырдьаҕас мөлтөөн, ыыра кыараан ыраатар кыаҕа суоҕун иһин, кинини ааттаан-суоллаан түһүлгэ тэрийээри гынарын кэпсээбитигэр, дьоно үөрүүннэн ылыннылар. Аны,, Оһуохайга,, бэйэтигэр бара сылдьан ,,ээх,,дэттэриэххэ, баҕар ол киһи олох аккаастаан олох тыбыыран кэбиһиэ. Арааһынай ээ, ааты-суолу дорҕоонноон ыытары сөбүлүө суоҕа. Чэлгиэн, Бойбоохтуун тиийдилэр, Ылгын идэтинэн Бойбооҕун иннигэр-кэннигэр элэҥниир, хотуна ону көрөн үтүөмсүйэр курдук, мүчүҥнээн ылар.
— Хоноһо эйиэхэ, ааттаан кэллибит, ылыныа диэн эрдэттэн.,, Оһуохай,, ыһыаҕа ыытаары оҥостобут, атын сиртэн ыҥырыылаах, бу олорор алааскытыгар–
Чэлгиэн ытык кырдьаҕаһы утары олорон туох диирин кэтэстэ. Ылгын истэн үөрүүтүгэр айаҕа ыпсыбат буолла…
— Эһээ,, ээх,, диэ, өйдүү саныы сылдьыахпыт, кэнэҕэһин да оннук ыһыаҕы ууһаан-тэнийэн истэххэ оҥорор буолуохпут, умнуллан хаалбат гына–
Оҕолор бары,, Оһуохайы Эһээ,, дииллэрин сөбүлүү истээччи. Олорбохтуу түһэн баран…
— Кырдьык оннук ааттаан оҥорон көрүөххэ баар этэ, кыайтарар буоллаҕына, араас ааттаах ыһыахтары ыһаллар, сиргэ дойдуга–
Аны түһүлгэ түһэрэр сирдэрин көрөттөөбүттэрэ. Манна алгыстаан арчы түөрэҕин кээстэрэ Эдьиийдэрин, Абаҕаларын, Күөрэгэйи аҕаларга сөбүлэспиттэрэ. Кустугу эмиэ көрсөн Ылгынныын атын да уолаттары кытта үчүгэй сэргэ буолуо диэбит мастарын ойуурга кэрдэн таҥастаан кэбиһэллэригэр соруйбуттара, манна улахан ыҥырыылаах ыһыах буоларын истэн Кустук дьоно сүрдээҕин үөрбүттэрэ. Чэлгиэҥҥэ барыта ыксал, ыгым буола түспүтэ, барытын саба тутарга элбэх сүүрүү-көтүү, кэпсэтии. Харачааһы сэргэни оҥорорго кэпсэппитэ, бэйэтэ хайа уолаттары ылан барарын көҥүллээбитэ. Хас да атыыр үөрүн Улахан Эбэҕэ илтэрэн, ыанар биэлэрин арааран ылбыттара, таарыйа туттуллуохтаах баайтаһыннары илпиттэрэ.
Биир күн Эдьиийдээх кэлэн алгыстаан түөрэх кээспиттэрэ, былыр бу Эбэни бастаан булалларыгар, хоту баһыгар түөрэх түһэрбиттэр, оһуохай оонньоон ааспыттар диэн онно түһүлгэни түһэрдилэр.Күлүк, Көкөттүүн Тууйастарга бара сырыттылар, таарыйа сылдьыбыт сирдэрин аайы илдьит ыыттылар. Тымтайы эмиэ көрсөн аастылар. Төннөн иһэн Быралгыларга сырыттылар, Улахан Эбэҕэ быйыл ыҥырыылаах ыһыах буоларын истэн сүрдээҕин үөрэ хааллылар, көмөҕө уолаттары ыыттылар.
,, Оһуохай,, бэйэтэ көрөн истэн түһүлгэтин тэрийдэ, бачча сааһыгар дылы, икки атаҕын тилэҕэ элэйиэр дылы төһөлөөх сири ии курдук эргийбитэ буолуой. Ол тухары көрдө ини, көрбөтө ини араас түһүлгэ ааттанан, кэс тыл кэһиилэнэн тэриллэрин.
,, Оһуохай,,

эдэр сылдьан Улуу Эбэни сыыйан, Өбүгэлэр өргөс кылыһын өрө туппут, илбистээх иирээн кэмнэригэр түмсүү түһүлгэтин тэрийэн ыҥырыылаах ыһыаҕы ыспыт сирдэрин илэ хараҕынан көрөн сөрү диэн сөхпүтэ, бэри диэн бэркиһээбитэ. Үрдүк очуостар бысталанан ааһар сирдэригэр, киэҥ нэлэмэн хочоҕо тус хоту хайыһан үс сэргэ турара, бу чахчы мас талыытынан туруорбуттар этэ. Ортоку сэргэҕэ Улуу Өксөкү икки кынатын саратан турара, уҥа өттүгэр ат төбөлөөх, хас өттүгэр чороонноох сэргэ. Маны ол дойду кырдьаҕастарыттан ыйыталаһан көрбүтүн, үһүйээн эрэ курдук хаалбытын быстах-остох кэпсээбиттэрэ. Бу өбүгэлэрин үөгүлүүр үҥүүлээх, кыланар кылаастаах, чупчуруйар оҥоҕостоох, бөрө тыыннаах боотурдар илбис иҥэринэн, улуу өрүс өйөбүл буолан тус хоту түһэллэригэр аһаҕас аартыгы аныырыгар алҕаан туруорбуттара үһү. Өссө үгүс сыллаах үһүйээҥҥэ ахтылларынан,, Холорук,, илэ бэйэтинэн хонон-өрөөн туруорбут сэргэлэрэ дэһэллэрэ.
Ону санаан,, Оһуохай,, манна оннук өбүгэ сэргэтэ турара дуу, кыргыс киэнэ диэн кыаллыбата дуу…
— Чэлгиэн мин былыр күөгэйэр күммэр, Олоохуна сиригэр тиийэ сылдьыбыттаахпын, ырыа-тойук ханна тиэрдибэт буолуой, онно Улуу Эбэ үрдүгэр дьикти сэргэлэри көрөн аһарбытым, үһүйээн бөҕө кэпсииринэн,, Холоруктаах,, туруоран ааспыттара дэһэллэр. Кыргыс аартыгар аттанаары, илбис иҥэринэн, алгыс аартыгын аспыттара үһү, төһө кырдьыга сымыйата биллибэт. Үс сэргэ, ортокута өксөкү икки кынатын саратан тус хоту көрөн турара, уҥа өттүгэр ат, хаҥас өттүгэр чороонноох сэргэ, оччотооҕу түҥ былыр туох санааттан туруоран ааспыттарын ким да билбэт–
Чэлгиэн ыйытардыы көрбүтүгэр…
— Биһиги Сахалар кыргыс кэмигэр Хотой Айыытыгар арчыланан ааһар кэммит баар этэ дэһэллэрэ. Ол тулхадьыйбат тускулу, тостубат дьылҕаны, самныбат соргуну биэрэрэ үһү. Билигин хайдах эбитэ буолла оннук алҕаан аһар. Өбүгэбит үҥэн-сүктэн кэлбит Айыытыгар анаан-минээн туруорар.—
— Хайдах эбитэ буолла, арай кынатын сараппакка, атын сэргэлэри кытта туруордахха, арааһата үрдүк Айыылартан айдарыылаахтар эрэ анаан көҥүл көрдүүллэрэ дуу, ыйыталаһыам кэлэн көрүүлэнэн да көрүөхтэрэ–
Эдьиийтэн баран ыйыппытарын,, Өбүгэлэр үрүҥ тунах ыһыаҕар Өксөкүнү олордубаттарын, атын суолталаах, атын алгыс тыллара ананалларын, туора тылы тутталларын кэпсээтэ,,
— Эдьиий биһиги бу ыҥырыылаах ыһыахпытын,, Оһуохайга, Олоҥхоҕо,, аныыбыт. Ытык кырдьаҕаска анаан, умнуллубат кэриэс гынан хааллараары, ону эн туох дии саныыгын.—
— Сөбүн сөп эрээри, эн тоҕо Тугутчаанаттан ыйыппаккын, оҕоҕута саныыгын дуу, төһө да эдэрин иһин Үөһээ Айыы үрдүк кэрдииһигэр турар киһи, кини үүннээн-тэһиннээн

үтүө тылы этэн туруордаҕына Үөһээ Айыылар үөрүүннэн ылыныахтара, мааны кыыстара буоллаҕа дии–
Чэлгиэн Эдьиийэ билбэт-көрбөт суолугар өрө тарбачыһыан баҕарбата өтө көстөрө.
Хайыай Бойбооҕун көрсөргө тиийдэ, киһитэ билигин антах биэ ыаһыныгар Алааппыйалаахха көмөлөһөр, ол быыһыгар ыһыах итэҕэһэ-быһаҕаһа элбэҕин ситэрсэр.Чэлгиэн көрөөт…
— Хайа Эдьиийиҥ антах аста дуу, ыйыппыккын ыйыппатах оҥорон–
Күлэн маҥан тиистэрэ кэчигирэстилэр. Чэлгиэн кырдьык бииргэ сылдьарын тухары кыыһытан тугу да ыйыппат, биирдэрэ бэйэтэ ис санаатыттан оҥорбута-оһорбута эрэ баар буолар, онно үөрэнэн да хаалла быһыылаах, кэпсэтэ турар киһитин ис санаатын курдары таайар, тугу саныыргын барытын сэрэйэн билэр.
— Өргөс кылаанын өрө туппут кыыллаах киһи, миигиттэн ыйытаҕын дуо?
Сахалар аан маҥнай таҥара оҥостон, Хотой Айыытыгар үҥпүттэрэ, алгыс тыллаан анаабыттара, Өксөкү өлбөт-сүппэт тыынын өрө туппуттара,
Туох буолуой санааҕа киирбит буоллаҕына туруордаххыт дии, онно аньыы-хара суох.
Өксөкү-өй, олоххо, үрдүккэ дьулуһуу, олохтон дуоһуйуу, күүс-кыах уһун үйэлэнии, өбүгэбит уоһуттан түһэрбэтэх олоҥхото, оһуохайа–
Бойбоох Чэлгиэни кытта кэпсэтэ туран халлааны одуулаата…
— Саныаҕыҥ эрэ кэрэх, айбыт аналлаахтарыҥ кэлбиттэрэ эрэ баар–
Чэлгиэн тугу этэр диэн Бойбооҕу үтүктэн хантас гыммыта, ыраас халлаан кырсынан, үс тойон аадьуо тэлээрэн сүтэ-сүтэ көстөллөр. Бу үрдуктэрин көҥүл халлаан оҕолоро, ыксаабакка биир мээрэй эргичийэ тэлээрэ сылдьаллар, ол быыһыгар олох ханна эрэ үөһэ сүтэн ылаллар.
— Ити баар санааҥ салайан, өйүҥ тобулан аҕаллаҕа, кинилэртэн кылланан, кыргыс кыыла ситимнэнэн сырыттаҕыҥ, сотору сөбүлэһэллэрин сөргүтүөхтэрэ, буолуналларын биллэриэхтэрэ–
Бойбоох чэпчэки-чэпчэкитин дугунан сылгы хаһаатын диэкки тэлээрэ турда. Дьикти кыыс бачча сааһыгар дылы кыыс оҕо курдук байбары кэтэн тэлээрэ илик.
Уһун күнү быһа тэлээрбэхтээн баран күн сөҕөрүйэрин саҕана, үрдүк өтөх үс өттүгэр суон баай тииттэргэ,, лөглөс,, гына олоро түстүлэр,
Өтөххө букунайар дьону умса көрөн олордулар,, Оһуохай,, тобуктаан туран тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу тоҥхонноон ылла.
Балачча олороот тииттэриттэн тэбинэн көтөн таҕыстылар, олорбут тииттэрэ иэмэх курдук имиллэҥнээн ыллылар. Көрөн турбут Чэлгиэни үс төгүл үрдүнэн эргийдилэр, аҕыйахта дайбанан халлаан кырсыгар тахсан сүттүлэр.
Чэлгиэн Харачааһы көрсөн үс сэргэттэн саамай улаханнарыгар, баһыгар Өксөкүнү оҥорон олордоругар көрдөстө уонна Чороон, ат баһын атын сэргэлэргэ.
— Бу сылдьыбыт сылларым тухары араас сэргэлэри көрөөхтөөтүм ини, биир сиргэ тоҕус сэргэ турарын көрбүттээхпин,

дьон аньыырҕаан дуу, толлон дуу кэпсээбэт этилэр, арай тоҕус улуу ойуун кыыран ааспыт сирэ диэн сири-буору аннынан кэпсииллэрэ, онно саамай дьиктиргээбитим, улахан муостаах сэргэ турара ортоку. Туохха турбут сэргэлэрин ким да билбэт этэ, илиилээх-атахтаах сэргэлэр эмиэ бааллара.—
,, Оһуохай,, сэргэлэртэн сылтаан ааспыт олоҕуттан биир түгэни сырдатан ааста.
— Сорохтор ат сэргэни Айыыһыкка аныыллара, чорооннооҕу Иэйиэхсиккэ иҥэрэллэрэ. Тыл баар күүһэ-күдэҕэ көстүбэт, түгэҕэ биллибэт аналлаах-анаарыылаах.
Уус тыллаах Олоҥхоһукка абааһы уола кытта ыллаһар дииллэрэ, быыра сылдьар кэммэр сүүнэ кырдьаҕаһы көрөн аһарбытым, кырдьыы кыайан уотун иннигэр аргынньахтаан олороохтуур буолара. Абааһы уола үстэ күрэххэ ыллаһа сылдьыбыттаах үһү, баһа суох бараммат тыллаах-өстөөх кырдьаҕас этэ. Ол ырыата-тойуга бэйэтин кытта бараахтаатаҕа олохтоох сиригэр.—
,, Оһуохай,, киэҥ кэпсээннээх киһи, көрбүтэ-истибитэ да элбэҕэ бэрт, бүппэт сээркээн сэһэннээх, ыһыах түһүлгэтин түһэрэ кэлбит дьон уһун күн, үлэ быыһыгар кини кэхтибэт кэпсээнин, бүппэт түмүгүн истэллэр-кэтэһэллэр. Сэргэлэри хас да төхтөрүйэн ууллубут сылгы сыатынан соттулар, саһаран тахсыар дылы. Аны Хотой сэргэ туруута мунаарыылаах буолан ылла, манна ,, Оһуохай,, бэйэтэ алҕаан этэн-тыынан эбэтин көрөн турар гына туруордулар.
— Хатылы Эбэм
Хоолдьукпун хоҥкутан
Тобуктаан тураммын,
Ааттаһан эрэбин…
Сыыһа тутан сыспыттаах
Буоллахпына
Санааҕар тутума.
Иринньэх сааспыттан
Ийэттэн түһээтин,
Эн сылаас хонноххор
Хоонньоһон улааттым.
Уллуҥах үктэнэн
Сүһүөхпэр тураммын,
Сир иэнин кэрийдим
Араастаан эргийэн ыламмын.
Эдэркээн саастарым
Эргиллэн кэлбэттии күрэнэн,
Киин түспүт сиригэр
Тилэҕим элэйэн үктэнним.
Иһирэх Ийэлии ахтаммын
Ахтылҕан санаабар аалларан,
Бу буорум сымнаҕас Кутугар
Букатын кэлэрдии турабын.
Иэммин хастаан иэдэттилэр
Диэмэ,
Бу сиргэ мин кэлэн
Барбыппын туоһулаан,
Бэйэм оннугар Эбэбин
Көрө турдун диэммин,
Хотон Айыы сэргэтин
Эйиэхэ туруордум.
Кыыһыран кырыы хараххынан
Көрүмэ,
Айманан алдьархайы
Аҕалыма…
Алы гын ааттаһабын
Көрдөһүүбүн киэр
Анньыма.
Кэнэҕэһин да кэхтимэ
Алла турдун арыылаах
Аллаадьылыы…
Үллэ турдун кыынньыбыт
Кымыстыы
Бараммат барҕа баайыҥ
Алгыс баһа сыаланнын Домм…
,, Оһуохай,, Эбэтиттэн көрдөһөн алгыс тылын анаабытын кэннэ сэрэнэн сэргэлэрин туруордулар. Баар дьоннор бары тахсан Сэргэлэри алҕаатылар, аҕалбыт астарын уурдулар, Сэргэлэрин төбүрүөннээн туран,, Оһуохай,, дьол-соргу оһуохайын этэн дьиэрэттэ, дьирэҥкэйдээн тэптилэр. Халлааҥҥа хотоҕой тыаһаабытыгар хантас гынан көрбүттэрэ, үс,, Тойон,, кынаттаах эргийэ сылдьаллар эбит. Ыһыах ыһар күннэрэ

бу ыган кэлбитигэр, сүрүн соруктарын толорбуттуу бары үөһэ тыыннылар, кимтэн ордук,, Оһуохай,, үөрдэ, кэс тылын киэр аспатылар, оҕо буолан окко түспүт оҥоһуутун оннугар, Эбэтин көрө турар Сэргэлэммитигэр.
Ыҥырыылаах Ыһыахха уонча улахан аҕа ууһа кэлэбит диэн илдьит ыыттылар, кыра оторой-боторой дьоннору аахпатахха үгүс киһи кэлэр туруктаах,, Оһуохай,, аата ааттанар түһүлгэтигэр үгүс киһи көмүөл мууһунуу халыйан кэлэр буолбутун истэн мэктиэтигэр эдэр сааһа эргийбитин курдук дьиэрэҥкэйдии түстэ.
Чэлгиэннээххэ биир улахан түбүк түстэ, ол дьон хонор-өрүүр сирдэрин, түһэр түһүлгэлэрин тэрийии. Ааты-суолу оонньоторго сир-буор сырайдамматах киһи дии санаа буолан утуйар уулара да ахсааннаах буолла. Аат ааттаан, күүстээхтэр көрсүһэр суон сурахтара алаастары аймаата, кустук курдук куоһанан, ох курдук оҥостуу үрдүгэр түстүлэр. Ааттаах түөрэҥ туйахтаахтарын икки атахтаах билбэтинэн, кулгаахтаах истибэт, харахтаах көрбөт сиригэр кистээн баайдылар. Ыһыахха диэн уонча мөҥүрүөн сүөһүнү, баайтаһын биэлэри бэлэмнээтилэр. Аны аат былдьаһыытыгар улахан уксуулар буолаллара чуолкай, улахан аҕа уустарыгар убургу буолуохтаах. Ол диэн кырата, улахана аҕа ууһун аата-суола үрдүүрэ. Үгүс сылларга үһүйээн буолан хаалара. Өбүгэлэр былыр-былыргаттан аат былдьаһыыта аҕа ууһун инники кэскилэ, төлкөтүн түөрэҕэ дэһэллэрэ.
Бойбоох ыһыахха,, Сындыыс уолун,, сүүрдээри сылдьара, онтуката бэйэтэ таптыырынан көҥүл босхо сылдьара. Ол да буоллар иччититтэн ырааппыкка кэлэ-бара сылдьара, ис-иһиттэн тэбиэһирэн этэ-сиинэ кычыкаланан сүүрэкэлээн кутуруга хоройо-хоройо ойоро.
Чэлгиэн Сындыыһы,, Тойон,, сэргэтигэр туруорар баҕалаах, икки биэни кытта.
Чэлгиэн Кустугу атах оонньуутугар киллэрэр санаалаах, атаҕар чэпчэкитин билэр, көрбүтэ даҕаны. Күүстээхтэрин көрдүүр түбүгэр түспүттэрэ.

Содержание

• 73

73

Чэлгиэннээх итиччэ элбэх киһи кэлэр илдьитин истэн, ону түһэрэр, хоннорор балаҕаннарын, туос ураһаларын туруортаабыттара, урукку баай Байаман олоҕор эмиэ тэрийбиттэрэ, Хотууналаах, Сэгэртэй үөрүүннэн ылыммыттара, Чуораана аҕатынаан кинилэргэ түспүттэрэ, түһүлгэҕэ көмөлөһөн бары иллэҥнэрэ да суоҕа. Бачча элбэх үлэ дьонун аһатаары Чэлгиэн биир баайтаһыны астаппыта, ол даҕаны үлэ дьоно аһанньаҥ буоланнар өр барбатаҕа, салгыы төһө тиийэринэн сүөһүнү тутталларыгар соруйбута. Чэлгиэни ити иһин бар-дьоно сөбүлүүллэрэ, үлэһит дьонугар дэлэгэй илиилээҕэ, хаһан да күргүйдүүр-көбүөлүүр саҥаны туттубат, ким эрэ сатаабатаҕына-кыайбатаҕына сэмэлээбэккэ бэйэтэ көмөлөһөн барара, Чэлгиэннээҕэр Бойбооҕу хата ордук Хотун оҥостоллор. Бу эмиэ дьонугар-сэргэтигэр сымнаҕас тыллаах-өстөөх кыыһы бары сөбүлүүллэрэ. Алааппыйа Бойбоох хаһан кийиит буолан кинилэр модьоҕолорун атыллаан киирэрин кэтэһэн кэлтэгэй буоларыгар тиийдэ, эмиэ да толло саныыр кини аһаах уолун, ити хаҥыл сылгы курдук кыыс көрүө дуо дии саныыра. Бойбооҕо баарыгар Ылгынын кыра оҕолуу таҥаһын-сабын тэбии ыраастыы сылдьара. Бу буортан-сыыстан тэйбит чэнчис кыыһы Алааппыйа сөбүлүүрэ.
Аны Чэлгиэннээҕи соһутуон быатыгар, хас да аҕа ууһун кырдьаҕастара айаннаан иһэллэрэ иһилиннэ, эрдэлээн эдэр оҕолору арыаллатан, күрэхтэр ыһыах эрэ күнүгэр баар буолардыы суоттаммыттар. Бу эмиэ өбүгэттэн хаалбыт биир үтүө үгэс этэ, эдэрдэр сүрэхтэрин холбуур биир ньыма буолара. Кэлэр дьонун, ыалдьыттарын түһүлгэлээхтэр,, Оһуокай,, Сэгэртэйтиин көрүөстээхтэр, ууга-уокка түһүү манна буолбута. Ас диэн амтаннааҕынан, сандалы маанытынан көрсөрдүү тэриммиттэрэ. Бастакыннан Маҕандаайы аҕатын ууһун ытык кырдьаҕаһа Тускун аҥнан-бохтон кэлбитэ, бэйэтин кытта уонча көрөр- истэр кыыһа- уола кэлсибитэ. Хоноһо- Оһуохай тэлгэһэтигэр тэһиин тутан тоһуйбуттара. Тускуну тилэх баттаһа Тымтай инитинээн Тууйастыын кэлбиттэрэ, ол курдук аҕа уустар кырдьаҕастара кэлитэлээн барбыттара, оҕо саастаахтар оонньуу тэрийбиттэрэ, эдэрдэр эһиэхэйдээн эккирээбиттэрэ. Үйэтигэр тэлгэһэттэн тэйбэтэх, килбик кэрэ кыргыттар оһуор үктээн ойбуттара. Ириэнэх маһы иэччэх курдук эргитэр, тоҥ маһы тоһута турар иҥиир-ситии ыччаттар, куба мааны кыргыртары кыҥастаһан, кылардыырга тиийбиттэрэ. Кырдьаҕастар кыстыктарын кэпсэтэллэрэ, ол быыһыгар сээркээн сэһэнньиттэр былыргы былдьаһыктаах сыллар быыстарыгар, үтүмэн үйэлэр үһүйээннэрин кэрэхсиир кэпсээн гынан оллоонноон олорон ,,Олоҥхолоон,, ойор күннүүн көрсөллөрө. Хаһан да ханна буоларын курдук аҕа уустарыгар Айыы куттаах айдарыылаахтар

аргыстаһан, айгыстан кэлбиттэрэ. Кинилэр обургулар киэҥ Эбэ кэлиитин кэрэхсээн көстүбэт күлүктэрин, көтөрдөрүн-сүүрүктэрин көрөр-истэр кулгаахтара сири сиигинэн сиксийбиттэрэ, кыырай халлаанынан халаахтаабыттара. Чэлгиэннээх ыһыах күн иннинэ кэлэн Кустукка түспүттэрэ, ийэтигэр көмүс ууһа кутан оҥорбут симэҕин туттарбыттара, аҕатыгар Аар Дарханнар курдарын анаан аҕалбыттара, оҕолоро Мичил аатыттан бэлэх ууммуттара. Ийэ киһи Хотууна оҕолообут оҕото, ахта саныыр Айыыһыта атынынан ананан кэлбитин курдук санаан хараҕын уута таммалаата, Сэгэртэй оҕотун аатын ботугуруу-ботугуруу куру үс төгүл сыллаан ылла.
Сурах хоту бу аат былдьаһыылаах ыһыахха, истиһэ-истиһэ икки атахтаах, билбэтэх-көрбөтөх тоҥ күүстээхтэрэ, бүдүрүйэр диэни билбэтэх, ийэ буору харбаабатах, буулаҕа бухатыырдар баар буолбуттара. Көтөр кынаттааҕы, сүүрэр атахтааҕы сүгүннээбэтэх сүдү сүүрүктэр кэлбиттэрэ. Ытарчалыы ылбыттарын ыһыктыбат, тутан баран туура ыыппат кытаҕас тарбахтаахтар баар этилэр. Түөрт түөрэн туйахтаахтарын кистии саба туора туппуттара. Ыһыах бэлэмэ түүннэри түбүк буолбута, Чэлгиэн улаханнык көстө биллэ сатаабатаҕа, бу ,, Оһуохай,,оонньууругар, киниэхэ анаммыт түһүлгэ этэ. Ол да буоллар аат ааттаан кэлбит аҕа уустара, улуу киһи удьуорун, өлбөт-сүппэт Өбүгэлэрэ өрө туппут өргөстөөх ситимин көрүөхтэрин, кэс тылы кэпсэтиэхтэрин баҕараллара.
Айдарыылаах айылҕалаахтар Аар Айыы Тойон тоҕус туһахталаах мааны кыыһын көрүөхтэрин баҕаран Бойбооҕу бара-кэлэ манаспыттара. Кырдьык да киһи эрэ хараҕар быраҕыллар, кыыс оҕото кубалыы устара, хайа да бэйэлээх Далбар Хотун харахтаан көрбөтөх сиэдэрэй симэҕинэн симэммит Кыталык Куо этэ. Кыыс-дьахтар аймах ымсыыран ордугургуу санаабыттара.
Ыһыах күн эрдэттэн киһи бөҕө үмүөрүсмүтэ, аҕа уустарын анаммыт түһүлгэлэригэр түһэрбиттэрэ, Аар айылҕаны аһаары, дорҕоонноох табыктарын табыйан Айыылартан алгыһынан аан тылы аһары көрдөһөн аҕыс алгысчыт, тоҕус тойуксут туойбуттара, аал уоттарын айах туппуттара. Кымыстаах чороону күөрэччи көтөҕөн кыталык кыргыттар битии оһуор үктээн киирбиттэрэ, тоҕус туруйа уол сиэтиилээх. Түһүлгэннэн ас арааһын мааны сандалыта күөх кырыска тэлгэммитэ, манна саха санаабыта, киһи көрдөөбүтэ барыта баара, бииртэн-биири аҕала турбуттара. Оһуокай бөҕө ойбута, эһиэхэй бөҕө этиллибитэ, олоҥхо да оллоонноон олорбута. Үрүҥ түүн үмүрүйбэт үгүс үтүө үҥкүүтэ үрүмэччилии көппүтэ. Күн тахсыыта арчылаах алгыһы этэн тыынан дьиэрэппиттэрэ. Манна этэ бараммат Саха тылын ситимнээх силиитин ситэрэр, уус тыллаах Урааҥхайдар уруйдаан уран тыл айхалын алгыстаан

аһаллара. Кырдьаҕастыын, кыралыын үрүҥ Күнтэн арчылаах алгыһы көрдөһөн ытыстарын ууммуттара.
Иккис күн ыһыылаах-хаһыылаах, иэмэх курдук эрийсэр илбистээх күн үүммүтэ. Быһыйдарын быһаарсан, сүүрүктэри сүүмэрдинии. Бөҕөстөрүн кистии-саба туппуттара. Уот тыллаах быһа эппэтин диэн сэрэнии-сэрбэнии үлүгэрэ.
Былыргылыы курдаһан тустууга,, Кыымаайы,, аҕатын ууһуттан Бөҕө Баатыры ким да ийэ сиригэр тас иэнинэн түһэрбэтэ, аҥардастыы атыыр оҕустуу айаатаата.,, Кыымаайылар,, тутум үрдүү түстүлэр, соргулара соноотоҕо.
Сындыыһы Тойон сэргэҕэ көнтөһүн иилбиттэрэ, тыыллан-хабыллан киһи хараҕа хатанар атыыра . Сааһырдар да этэ сиинэ толорута, түөһэ кэтитэ сиһэ уһуна, хаһан эрэ онньоҕунан үктүүр атаҕа көбүс көнөтүк үҥкүүлээн эрэр курдук дьирэҥнээн, атаҕын былчыҥнара үөһэ-аллара сүүрэлээн ылаллар, сиэлэ-кутуруга сыыйыллан дьүһүн мааныта. Кырдьаҕастар бу Дьөһөгөй Айыытыттан аналлаах толуу сылгыны кыраҕатык көрө–истэ сылыктаатылыр, үөр атыыра буола сылдьарын истэн, Сындыыс сыдьааныттан ылар баҕалаах кистии-саба элбээтэ, эдэригэр сүүрэн түөрт туйахтааҕы иннигэр түһэрбэтэҕин истэн сэргээн көрүү-истии буола түстүлэр, Бойбоох сиэтэн түһүлгэни үс төгүл эргитэн аҕалла, сиэлин, сиһин имэрийбитигэр иҥэрсийэ-иҥэрсийэ Бойбоох түөһүгэр хоҥоруутун сууралаата. Манна көрдүлэр Дьөһөгөй оҕото иччитигэр истиҥ сыһыанын, муҥура биллибэт эрэлин. Бойбооххо эр бэртэрэ, эдэркээн элик үтүөлэрэ ымсыы харахтарын хатаатылар. Бу бэйэлээх иирэ талах курдук имигэс, уҥуохтаах көнөтө, быһыылаах майгытын ырааһа, ыал буолбатаҕын истэн дьиктиргии санаатылар. Арай айдарыылаах кырдьаҕастар, бу атын сиртэн силистээх, сүүһүгэр туһахталаах, тоҕус курдуур күлүктээх, тыытыстахха тыҥырахтаах, ааҕыстахха аһыылаах,, чыычый,, оҕо кистэнэ сылдьарын, көрө-билэ сылдьаллара. Кырдьаҕастарга анаан күөх кырыс түһүлгэтин тэрийбиттэрэ, сандалы маанытын тардыбыттара. Хотууналаах, Сэгэртэй үрүҥ көмүс курданан, кыһыл көмүс симэхтэнэн түһүлгэҕэ киирбиттэрэ, бу дойду сыҥаһа баайын силлибэт силистэрэ, төрүт дьон төрүөхтэрэ, үтүө дьон үнүгэстэрэ буоларын билэн, кэлии кырдьаҕастар тоҥхолдьуйа тоһуйбуттара, тэҥнээхтэринии атах тэпсэн олорбуттара, сэргэстэһэн сэлэспиттэрэ. Атах оонньуутун араас көрүҥэ аһыллыбыта, манна баар буолбуттара, куобахтаан курбалдьытан, кылыйан кыыралдьытан бэрди-бэрт куһарбыта. Чэлгиэн сүүрүөҥ диэн атах оонньуутугар Кустугу киллэрбэтэҕэ, оторой-боторой уолаттары оонньоппута. Мадьыларга да Харачааһы чугаһаппатаҕа, бу улахан аат-суол былдьаһыылаах түһүлгэҕэ уолаттарын куттарын-сүрдэрин харыстаабыта. Былыр былыргаттан

Өбүгэ саҕаттан, быһый быһыылаахтар, сүүрэр атахтаахтар, быстыбат тыыннаахтар, түөрт туйахтааҕы кытта түһүлгэ түмүгэ буоларын билэрэ-истэрэ.
Ыһыах аһыллыаҕыттан үс Тойон арахсыбакка кыырай халлаанынан элиэтээн сүтэ-сүтэ көстөллөр, Оһуокай кырдьаҕастары кытта Эбэ хоту баһыгар баар үрдүк өтөххө ас арааһын тартылар, алгыс тылын анаатылар.
Бу улуу көтөрдөр кинилэргэ анаммыт Сэргэлэрин ыһыаҕын көрө-истэ сылдьар курдуктар.
Үгүс киһи кэлбитэ тохтоло суох Оһуохай, этээччи да элбэҕэ. Манна эбит иҥин-араас быһыылаах-тутуулаах тойуктар, сорох наҕылыччы куоҕаҥнаан устан иһэр курдук, ардыгар эккириир аҥардаах өрө көтө-көтө түһүүлээх дьиэрэҥкэй тэбиилээх. Элбэх да эбит Саха тылын сардаҥата, бу хонуктарга түүннэри-күннэри түмүгэ көстүбэт, тылтан тыл төрөөн тахса турар, Ойуокайдаан ойоллор, ,,Эһиилги дьылга элбэх сыа сиир буоллубут,,диэн кырдьаҕастар күлүктэригэр имнэнэллэр. Ким үөрбэт буолуой оҕолоро күтүөт, кийиит буолан атын сиртэн аҕалан аал уоту уматан, торҕо буруо унаардарын.
Бүгүн киэһэ сөрүүҥҥэ саха саамай кутун туттарбыт оонньуута, үһун сылларга умнуллубакка киэһээҥҥи кэпсээҥҥэ киирбит, сарсыардааҥҥы сэһэн сэргээбит сүүрүүтэ, көтөр кынаттаах, кус быһыйдар үһүйээҥҥэ хааллахтара.
Эбэ соҕуруу баһыгар баар бэрэтиттэн түһүлгэҕэ дылы түһүөхтээхтэр. Чэлгиэн, Бойбоохтуун Кустуктарын алгыы хааллылар. Манна кырдьык даҕаны быһыйдарынан биллибит, араас дойду ааттаахтара бааллара, кыралаан уксуу да баара Кустук аатын ким да аанньа ахтан ааттаабата, билбэттэр даҕаны. Атын элбэх ааттар ааттаннылар. Сытыы харахтаах оҕолор,, Түстүлэр,, диэн ыһыы бөҕө буоллулар. Кырдьаҕастар уоттара өһөн эрэр харахтарынан көрө сатаан, харахтарын уутун сотто-сотто олоотоотулар. Ким бастаан иһэрин оҕолортон ыйыталаһа олордулар, сир аҥарыгар кэлтэрин кэннэ дьэ көрдүлэр. Манна дьэ улахан соһуйуу буолла, маҥан ырбаахылаах курпааскы курдук халыйан иһэрэ, кэннигэр элбэх киһини хаалларан.
Дьэ манна буолла Эбэлэрин үрдүнэн үлүгэрдээх хаһыы–ыһыы, мэктиэтигэр Эбэ көтөрө барыта айманан таҕыста. Чуораана киһи элбэҕэр кыһаллыбакка Кустугу кууһа түстэ, түбэһиэх истиҥ минньигэс тыллары саҥара-саҥара сыллаан ылла. Хотууна хараҕын уутун сотунна, аҕата тугу да саҥарбата, айбыт киһи үөрүүтэ таһыгар көстө сылдьара. Ити буоллаҕа, ,,сэнээбиккиттэн сэрэн,, диэн, аар саарга аатырбыт атахтаахтар, кинилэри кэккэлэһэ сыһыарбат киһи көстүбүтүн илэ харахтарынан көрдүлэр. Кырдьаҕастар былыр кэлэн ааспыт сүүрүктэри ахтыһа олордулар, эдэрдэр онно эрэ кыһаллыбакка,,Оһуокайдарын,, оройуттан туттулар, нарын кыыс сылаас тарбахтарын, чэрдээх

уол илиитигэр ууран , дьиэрэҥкэйи ойдулар. Аны,, Ырыа,, олоҥхолоон саастаахтар бары ону сэргээн сэгэйэн олордулар. Олоҥхото эриэ дэхси киһи биир тылынан этэн кээспэт кэпсээнэ, аҕыйах тылынан анаарбыт үлүгэрэ, бачча саастарыгар дылы этээччини элбэҕи истэн, араас кэпсээн күүгэнин көрөн- истэн кэллэхтэрэ.,, Ырыа,, гиэнэ ылбаҕайа, этэн-кэпсээн кэҕийэрэ кэрэтин, дьэ баар эбит барахсаҥҥа этэр тыл эриэкэһэ, кэпсиир тыл кэрэмэһэ, туойар тыла толорута, хантан эрэ хааһаахха хаайа сытан хостуурдуу хотоҕостуу субуйара. ,,Ырыа,, олоҥхото ыраах ыырдаммакка,,Хатылы Эбэ,, хоннохторун, быттыктарын, салҕана-салҕана бара турар бараммат омоон суол ыллыктарын, отун-маһын олуктарын оһуор гынан ойуулуура, кэрэ кэпсээҥҥэ киллэрэрэ…
Олоҥхону истээччилэргэ бэйэлэригэр анаан күөх кырыска ас арааһын тэлгэппиттэрэ, сандалы маанытын тардыбыттара.
— Чэлгиэн,, Сындыыһы,, тэйиччи үүрдэриэххэ, сарсын ат сүүрүүтүгэр мэһэй буола сылдьыаҕа–
Бойбоох көрсөн сибис гыммытыгар, Чэлгиэн уолаттарын соруйда, Сындыыһы үөрдэри атын алааска салайдылар.
Ас астыырга анаммыт уолаттар, кыргыттар бу элбэх киһи аһын бэлэмигэр түүннэри, күннэри сүүрдүлэр. Сайыҥҥы куйааска түүн сөрүүҥҥэ сүөһүнү астыыллара, баайтаһын биэни холбуу үтэһэтин бэлэмэ, бутугас миинэ, хаан кутан буһарыыта, элбэх буолан үмүрүтэ тутар этилэр, быыстарыгар күнүскү, киэһээҥҥи ыам икки ардыгар түһүлгэни өҥөс гынан ааһаллара. Сарсын ыһыах саамай күүтүүлээх, күөн көрсүүлээх күнэ, сарсыарда эрдэттэн аттарын аҕалан түһүлгэҕэ хаамтаран көрдөрбүттэрэ, манна бааллара араас өҥнөөх иҥин араас дыабаҥнаспыт, таныыларын тыаһата-тыаһата тэлэкэчийбит, түөрт туйахтарыгар үҥкүүлээн дьиэрэҥкэйдиир бэйэлээхтэр. Бойбоох Сындыыс Уолун сиэтэн киирбитигэр көрүү-истии бөҕө буоллулар, аҕатынааҕар лаппа халыҥ көрүҥнээх киэҥ агдалаах, кэтит таныылаах, холку көрүҥнээх. Аты билэбит диэччилэр уһун күн сылыктаатылар, кыттар аттары төрдүттэр-төбөтүгэр дылы ыйыттылар, ханна сүүрбүтүн кими кыайбытын. Кырдьык бу кыттар аттар бары сүүрүү диэни сүһүөхтэринэн билбит, элбэх биэтэккэ кыттан кыайыы өрөгөйүн аҕалбыт түөрт туйахтаах түргэттэрэ этилэр.
Бүгүн Оһуокай да тохтообута, онно-манна суксуруһуу, итиннэ-манна мөккүһүү, уолуктаһыы да буолуталаан ылбыта. Аҕа уустара бэйэлэрин аттарыгар харса суох уксубуттара, Чэлгиэн дьонноро бэйэлэрин аттарыгар эрэллэрэ улахан этэ. Бойбоох хааман иһэн хараҕын кырыытынан көрбүтэ Эбэтин хордоҕойугар Сындыыс кэлэн турара, өйдөөх сылгы бүгүн сүүрүү буоларын этинэн-сиининэн биллэҕэ. Бойбоох Чэлгиэҥҥэ эппитин, биирдэрэ күлэн кэбистэ,, Уола сүүрэрин

көрө кэллэҕэ дии,, күлүү-оонньуу курдук аһарда.
Улахан аҕа уустара уоннуу мөҥүрүөн сүөһүнү кытта биирдии атыыр үөрүн уурдулар, уон иккилии биэттэн итэҕэһэ суох буолуохтаах, оннук илии тутустулар. Чэлгиэн кииримээри гыммытын Бойбоох саба саҥаран тохтотто,, Бэйэбит бар-дьоммутун бу биирдэ буолар көргө ыҥыран баран, тиэрэ түһэн кээһэрбит сүрэ бэрт, арааһа хотторуу буолан Сындыыһы көрдүөхтэрэ дии саныыгын быһыылаах, оннук да буоллаҕына сиргэ түспүт түөрэҕэ билиэҕэ, Дьөһөгөй Айыыта айбыт аналлаах буоллаҕына түөрэх түспүт сиригэр хаалыахтаах,,
Чэлгиэн төһө да саарбахтаатар Бойбооҕун утары хаһан да биир тылы быктарааччыта суох. Чэлгиэн уксууга кыттыбат сураҕын истэн аҕа уустара,,Сүөм,, түспүттэрэ, кинилэр ис санаалара биллэрэ ,,Сындыыска,,этэ. Ол баҕа санаалара туолумаары гыннаҕа, сотору бэйэтэ кэлэн ,,кыттабын,,диэн илии тутуспутугар,,тутум,, үрдүү түстүлэр, өссө күүскэ күө–дьаа буолан уксуу сытыырхайда. Быстах уксуу баһа суох бара турбута. Ат сүүрүүтүн көрөөрү ыһыытыыр ыраахтан, сырыытыгар сылайбакка, уксуу көрүгэр киирээри киһи бөҕө кэлбитэ, илии-атах тиийэр сирин этэ да барыллыбат. Хас кэлбити сандалыга олордон иһэллэрэ, ат сүүрүүтэ чугаһаатаҕын аайы уксуу өссө күүһүрэн, улаатан испитэ, муҥур сыҥаһа баайдар үрүҥ, кыһыл көмүһүгэр тиийэ уксубуттара. Атыыһыт Арамаан хантан эрэ сүүрүк ат аҕалбытын кытта киллэрбитэ, бу үрдүк уҥуохтаах саха сылгытыгар майгыта суоҕа, кини обургу кырылас көмүһү куппута, уксууну өссө үрдэппитэ…
— Үөһэ–аллара Тайҕа, алла сытар көмүһүн, ытыһынан ыһыахтаан, хомуоһунан харайан, хамыйаҕынан халбыйан, хаһыытыыр харчыламмыт, үтүмэн үгүс үптэнэн үөгүлүүрэ чугаһаабыт, чэрдээх ытыс Чэлгиэн дьэ төһөнү уксаҕын, көрөн үөрүөҕү,—
Чэлгиэни иннигэр кэннигэр түһэн ыыстаан ыллаҥнаата.
Чэлгиэн холку муҥутаан,, мүчүк,, эрэ гынан ылла, көмүһүнэн уксар санаата суох сылдьара.
Атыыһыты Бойбоох сытыы хараҕынан батары көрөн туран
— Төһөнү уксаары гынаҕын? —
Уонча кыһыл көмүс манньыаты, уксаары тутан турар тууйастарын иһигэр кырылаччы кутан кэбистэ. Укса турар дьон үөстэрин таттара түстүлэр. Аҕыйаҕы укпуттар тэҥнииргэ тиийдилэр, Арамаан тылыттан хаптаран хайыай, талыгыр гына бырахта. Тууйаһы,, Оһуокайга,, туттардылар. Баар дьон харахтара хараҥаран ылла, итиччэ үлүгэр үп истэр тухары, ырааҕынан-чугаһынан уксуу иһитигэр түспүтэ иһиллэ илигэ. Аттаахтар сүүрдэр сирдэригэр бардылар, алаас иһигэр, түһүлгэҕэ чуумпу тыҥаата. Бары ботур-ботур кэпсэтэллэр, дьоһуннаах кэпсэтии тахсыбат даҕаны, туох тахсарын кэтэһии-манаһыы.
Бэрэ куутуйатыттан түһүөхтээхтэр, арыы хатыҥ мэһэйдээн көдөрбөт,

арыыны мүччү түстэхтэринэ эрэ көстөллөр. Сытыы харахтар сотору соҕус,, Иһэллэр,, диэн ыһыы бөҕөтүн түһэрдилэр. Уонча ат эрбии тииһин курдук тардыалаһа иһэллэр. Арамаан ата чорбойбут, ууналаан олорор. Атыыһыт мэктиэтигэр өрө ыстана түстэ, ыһыытыы-ыһыытыы ытыһын таһынан, айаҕа ырбайыар дылы үөрдэ. Дьон көрөн турдаҕына сиэлэ-кутуруга сыыйыллан Сындыыс халыйан таҕыста үөс хордоҕойтон, уолугар сыста түһээт олоро-олоро буурдаата, уола аҕатын кэнниттэн буурдаан унаарытта, инникилээн испит Арамаан атын ойоҕолуу көтөн аастылар. Сындыыс барбахтаһан иһэн уола чорбойон барбытыгар, туора халыйан үөрүн диэкки сиэлэ-кутуруга сыыйылла турда. Көрөн турбут, сиргэ да олорбут дьон маны көрөн улаханнык соһуйдулар, бэркиһээтилэр, сааһырдар да түөрт туйахтааҕы иннигэр түһэрбэт Дьөһөгөй Айыытыттан аналлааҕы көрдүлэр.
Сындыыс Уола тэппит атаҕын кубулаппакка кэлэн ааста биэтэги. Кытаанах ыһыы-хаһыы манна буолла, Атыыһыт мэктиэтигэр бүк түһэн хаалбыт, саҥата суох сукуҥнуу турда.
Аахсыы түмүгүнэн, уксубут сүөһүлэрин, сылгыларын аны күһүн кыстыкка ылар буоллулар. Чугастар түүннэри түстүлэр. Ыраахтар сарсын барардыы хаалан, кырдьаҕастар ыһыаҕы ырыттылар, эдэрдэр түүннэри оһуокайдыы ойдулар. Ким да бачча сиргэ кураанахха таах кэлэн диэн түктэри санаата суох сылдьар. Бары үөрүү- көтүү көтөллөөх, ыраас санаа ымыылаах, куруутун маннык мунньустан күөх сайыммытын көрсөрбүт буоллар диэн баҕа санаалаах тарҕастылар. Чэлгиэн кэлиэхтээх сүөһүнү, сылгыны Быралгыларга, Оһуокайга, Сэгэртэйгэ уонна ыһыаҕы тэрийсибит, кыттыбыт дьонун ылаҕыт диэн эрдэттэн быһаарда. Кыстатааччыларга эрдэттэн от бөҕө бэлэмэ буолар буолла. Бойбоох тууйастан бэйэтин эрэ укпутун ылла, атынын эмиэ ыһыаҕы тэрийбит, кыттыбыт дьоҥҥо үллэр диэн Оһуокайга биэрдэ. Бар дьонноро Чэлгиэннээх, Бойбооххо улаханнык махтаннылар.
Чэлгиэннээх аны сүөһү үүрэн бараары ол түбүгэр түһэ сырыттылар.

Содержание

• 74

74

Ытырыктата санаабыт ыһыахтара, санаа хоту үчүгэйдик барбытыгар, ,,Оһуокай,,атын да аҕа уустара Чэлгиэҥҥэ, Бойбооххо ис сүрэхтэриттэн махтаммыттара. Ордук ,,Хоноһо Оһуокай,, уйадыйбыта, кырдьар сааһыгар маннык дорҕоонноохтук ааппын-суолбун уон улуус улуулара, аҕыс улуус ааттаахтара ааттаан кэлэннэр, тэҥнээхтэринии тэлгэһэбэр түһэн, түһүлгэбэр сырдык түөрэх кээһэн ааһыахтара дии санаабат этэ. Маны тэрийэргэ тыл көтөхпүт эй-ээх дэппэккэ сүбэ-ама буолбут Бойбооҕу, Чэлгиэни киэҥ ыллыктаах, уһулуччу өйдөөх, мэнээк киһи тэҥнэспэт ыраах ыырдаах эбиттэр дии санаабыта.
Кэлэн барбыт аҕа уустара кыралыын-улаханныын үрдүк дуоһуйууну, кэскил санааны илдьэ барбыттара. Кинилэргэ тэҥэ суох киэҥ олохтоох, күннээҕини көрбөккө, ырааҕы ыйдаҥардар, олох усталаах-туора хаамар олугун чиҥник үктээн, чэгиэн-чэбдик ыллыктаах, сүдү сүргэлээх дьонунан аахпыттара. Хоно сытан ходьойон, өрүү сытан өттүгэстээн биир дьиктини көрбүттэрэ, туора киһи кэпсээн оҥостубута буоллар, ким да итэҕэйиэ суоҕа этэ, ону баран бэйэлэрэ эт харахтарынан көрөн, хаптаҕай кулгаахтарынан истэ сырыттылар, ыһыахха ыҥырыллан ытык ыалдьыт быһыытынан. Сүрүннээн бу аҕа уустарын Чэлгиэн үүннээн-тэһииннээн тута сылдьарын көрдүлэр-иһиттилэр, кинини кытта биир Айыылартан анаммыт ситимнээх Тугутчаананы(Бойбооҕу) көрдүлэр. Хас да хонукка көрө сырыттылар манна ,,умнаһыт-кумалаан,, суох, хамначчыты да көрбөтүлэр. Бары саба түһэн туох да соруйтарыыта суох биир киһи курдук түмсүүлээх эбиттэр. Эт кулгаахтаах дьон истибиттэрэ, ити ыһыахха киирбит үтүмэн үбү биири да энчирэппэккэ бар дьонноругар түҥэттэрэ,, Олоҥхоҕо,, хаалларбыттарын. Ити аҕа уустарын сүрүн араҥаччыта, дьыбары дьааһыйтарбат, хаһыҥ хаарыйтарбат, ыарыыны ырааҕынан ыырдатан, тумууну тумуннарар Бойбоох буоларын билбиттэрэ…
Чэлгиэн бу күннэргэ утуйар да иллэҥэ суох сырытта, оттуур сирдэрин кэрийэн көрдүлэр, от үүнүүтэ хайа да дьыллааҕар өлгөм курдук. Быйылгы күүлэйи тэрийэргэ ,, Ырыа Ылгыны,, соруйан хааллараары сылдьар,, Ырыа,, бэйэтэ Айыы куттаах киһи сиэри-туому тутуһар, тэрийэн ыытыаҕа, күнүн-дьылын көрөн. Бэйэлэрэ сүүрбэччэ сүөһүнү үүрэн бараары хаарчахха хаайан тураллар, аараттан уонча сүөһүлээх Баай Байдамтан үс уоллаан ылан ааһыахтаахтар. Антах көрсөр күннэрин болдьоһон тураллар, суол хайааччылара сирдьиттэрэ күүтүөхтээхтэр, кус оҕото куорсун анньан көтүөр дылы,онуоха дылы тиийэ сатыахтара, күн-дьыл моһуок мотуок буолбатаҕына, уһун ардахтар кэллэхтэринэ харгыс буолан хаайар, күүтэр дьон күннэрин, дьылларын сүтэрэн куһаҕаннык саныахтара, аат-суол алдьанарыттан

ордук куһаҕан суостаах суох, бары кэтэхтэрин көрдөрүөхтэрэ, оччоҕо эппиккэ дылы,, ыт үрбэт, ынах маҥыраабат,, киһитэ буоларга тиийэҕин. Анараа Тайҕа дьонноро,, Тоҥус болдьохтоох,, буоллахтара, эрдэттэн кэлэн күүтэ да сытар буоллахтарына көҥүллэрэ, айылҕа оҕолоро аартыктара аһаҕас, бүгүн манна, сарсын онно. Сүөһүлэрин Хатан уус кэлэн тимири кытардан өттүктэригэр бэлиэ туруортаата. Кэлин күннэргэ Бойбоох саҥата суох сырытта, тугу эрэ ырааҕы толкуйдуур курдук сылдьар…
— Чэлгиэн аара суолбутугар улахан буомнары көрсөр буоллубут, билигин тугун да быһаарбакка сылдьабын, Байдамҥа дылы аартыкпыт аһаҕас, онтон салгыы,, тумарык күдээринэ бүрүйэн турар,, хараҥа туох эрэ биллибэт баар–
— Тугутчаана хайыахпытый, дьоҥҥо тылбытын биэрбиппит, айаннаан көрөөхтүүр буоллахпыт.—
Чэлгиэн куолутунан холкутук саҥарда, айан буолан баран эрэйдээҕин билэр. Олох ыксаан ыы муннукка ыктардахтарына аара суолтан илдьит ыытыахтара. Сүөһүлэр сүнньүлэрин булан айанныахтарыгар дылы хас да уол барыстылах, Алааппыйалаахха хонон аастылар, аны кыра Ылгын барсабын диэн ыынньаҕалатан турда,, Хаал суол эрэйдээх буолуо, сүүрүктээх үрэхтэри, улахан Эбэлэри хайдах туоруурбут өссө биллибэт,, диэбиттэригэр, уоллара хоргутан уоһа боллойдо, хараҕа ууланан барда, наар кинини аһаах, мөлтөх курдук сэнииллэрин абааһы да көрөр, Бойбоох төбөтүттэн ыга кууһан ылла,, Чэ барыс даҕаны, сири-дойдуну көрө,, этээтин кытта сырайа уларыйа түстэ, үөрэн кэтит сырайа дьэлтэйдэ. Алааппыйа аччыгыйын бу кыыс этэҥҥэ көрө-истэ сылдьыаҕа диэн эркин курдук эрэнэрэ. Чэлгиэн бу ис дууһатыттан аһаҕас уолу сөбүлүүрэ, Бойбооххо утары тыл быктарбатах бэйэтэ, бу сырыыга да саҥарбата. Ылгын икки кур кунаннары холбоото. Алааппыйа аччыгыйа аартыктан тахсан сүтүөр диэри көрөн турда,, Эбэлэрим оҕобун этэҥҥэ илдьэ сылдьыҥ,, баҕатынан алгыы хаалла. Аны Быралгыларга тиийэн хоннулар, сүөһүлэрин ыһыллыбатын диэн түптэлээн хоннороллор. Билигин бырдах муҥутаан түһэр кэмэ. Быралгы хаһан эрэ Атыыһыт кигиитинэн отторун уоттуу сатаабыт икки уолун сүһүө үүрүүтүгэр биэрдэ, икки кур оҕуһу холбоото. Аны этэҥҥэ буоллаҕына аҕыйах хонугунан Байдаммаҥҥа тиийиэхтээхтэр. Бэйэлэрэ элбэхтик сылдьыбыт аартыктара буолан судургутун айаннаан истилэр, кыһын сыарҕалаах атынан айанныыр курдук буолуо дуо, эппиккэ дылы ырыаннан айан, хонуктарыгар хас да сиргэ күөх кырыһынан түптэлээтэххэ утуйарга да сынньалаҥ, сүөһү да ыһыллыбат. Хаста да тыатааҕы көрсөн моһуоктуу сырытта да син туох да өлүүтэ алдьархайа суох араҕыстылар. Сайыҥҥы суол уһуур да буолар эбит, баһа атаҕа биллибэт

улуу улахан Эбэлэри эргийии, сүүрүктээх үрэх оломнорун көрдөөн сыыйыы, ханнык баҕарар үрэх туоруур оломноох, харгылаах буолар. Сороҕор дьону көрүстэхтэринэ ыйыталан ааһаллар, этэҥҥэ Байаманы булан, хонон-өрөөн аастылар, сүөһүлэрин холбонон, үс уола үүрсэн барыстылар. Мантан ыла сирдэрэ-уордара мунаах Улахан Эбэлэри сыыйарга илиитэ-атаҕа, сиэнэ элбэҕэ, аарааҥҥа дылы сирдьит ыллылар. Үрдүк мырааннаах бэс чагда устун айаннаан истилэр, аллара синньигэс үрэх оҕус ииктээбитин курдук харах ыларын тухары субуллан бара турар кыһыл талах кылдьыылаах. Хонуктарыгар быһыттыы сылдьар дьоҥҥо тиийдилэр, сүөһү үүрэн иһэр уонча аттаах киһини көрөн сүрэхтэрэ хайда сыста быһыылаах. Биирдэрэ ууну барылаччы кэспитинэн үрэх нөҥүө ыстанна, иккитэ сырайдарын буорга анньан сыттылар, Чэлгиэннээх бэйэлэрэ маннык дьикти көрсүһүүгэ соһуйдулар, ыксаан ыһыытаан тохтоттулар. Аттарын баайталаан холомоҕо кэллилэр, үтэһэҕэ балык үөлэн сырылаппыттар. Туохтан куттанан ыстаҥаласпыттарын ыйыппыттарын, бу аҕыйах хонуктан бэттэх туох эрэ киһи үөйбэтэҕэ-ахтыбатаҕа буолан эрэрин көрбүттэр, кыра былыт мииниилээх, сытыы тыал көтөллөөх, үүнэн турар мастары эрэ үрдүнэн кутура-кутура ааһар эбит, биир түгэҥҥэ кинилэр үрэхтэрин үрдүнэн ааһан иһэн сор куһаҕаннык ис-иһиттэн ыараханнык сарылаабыт, дүҥүрүн охсо-охсо ааһан иһэн өһөх хаанынан силлээбитэ, үрэх уутугар түһэн умайан барбыт да үрэх үрдүнэн сирдьигинии-сирдьигинии сүүрэ турбут, киэһэ буолла да дүҥүр тыаһын кытта кутурар саҥа бөҕө буолар үһү. Куттара көтөөрү ыксаан бу түүн күрээри олорбуттар, дьонноох сиргэ, Чэлгиэннээҕи көрөн ол иһин куттаммыттар, илэ сиэри кэллилэр дии санаан ууга-уокка түспүттэр.
— Ол аата бу үрэх уутугар киирбэт оҥордоҕо, уу иччитигэр хааннаах илгэ бырахтаҕа. Хайыахпытый айаммыт бытаарарга тиийдэҕэ, бу дьону кытта барсан ырааҕын тумнан ааһыахпыт–
Бойбоох уолаттар үрэҕи кэстэрэн туораары гыммыттарын тохтотто,, уолаттар бачча чыһаас сир туох куттала кэлиэй диэбиттэрин…
— Уу дириҥэ, чычааһа оруол оонньообот ойуун,, илгэ,, кээспит уутугар киирдэххинэ илииҥ, атаҕыҥ иҥиирин ыксары баайан тумнарар, киирдэххитинэ сүөһүлүүн-сылгылыын уҥуоргу кытыл буоругар үктэниэххит суоҕа.—
Бойбоох эппитигэр ,,чугурус,,гына түстүлэр. Хайыахтарай олох туора сиринэн халыйар буоллулар, быһыттаабыт уолаттар бу ыллыгы батыһаарыҥ диэт түһэ турдулар, сүөһү хааман туора-маары саадьаҥныырын күүтүөхтэрэ дуо, үүрүүлээх айан бытаанын кэтэспэтилэр. Хонуктарыгар кинилэр дойдуларыттан атын оттоох-мастаах сиргэ киирэн кэллилэр. Алаас диэҕи алаастыҥы буолбатах, хочо диэҕи холооно

суох, сыһыыга сыһыаннаах, арыы хатыҥ алардаах, бэстээх үрдүк мырааннаах, кумах сирдээх кыра-кыра көрдүгэнэ, ото-маһа одуу дойду эбит. Бу сир силлибэт силиһэ, туллубат тутааҕа, аҥардастыы айаатаабыт, соҕотохтуу суостаах эһэлии часкыйбыт Баай Батаахап саха саарына, киһи кэрэмэһэ киэҥ кэлиилээх туонатыгар киирэн кэллилэр. Уолаттарын кытыы сиргэ сүөһүлэрин маната хаалларан баран Батаахабы көрсө Чэлгиэн, Бойбоохтуун бардылар, киһилэрэ эрдэ дьон иһэрин били үс уолтан истибит буолан мааны сандалыга ас хотойорунан тардан тоһуйда. Ону маны олохторун-дьаһахтарын, туох сыаллаах соруктаах айаннаан иһэллэрин ыйыталаста, тоҕо бачча туора халыйан тахсыбыттарын истэн соһуйуу бөҕөнү соһуйда. Бойбоох тугу да саҥарбата, Чэлгиэн кэпсэтэ олорон Бойбоох тоҕо эрэ сэрэхэдийэрин сэрэйэн олордо. Эмискэ Бойбоох ойон турда, кэтэххэ умса туттан олорор кырдьаҕаһы уоттаах хараҕынан батары көрөн туран…
— Хара хаан олбохтонон, хайыр хайыы уҥуоҕунан хаампыт, сиэмэҕинэн хаан бэлэһигэр субай хааны уулаабыт хара суор тумустаах, өһөҕүнэн өҕүйбүт Өркүн ойуун, сэнээҥҥин суолбутугар силлээтиҥ, хааннаах илгэ хааллардыҥ, итиччэтигэр иэмэх курдук эрийсэрбит буолуо, эн Баай Батаахап отутан-маһынан оонньообокко, биһигиннэн бэһирбитиҥ, бэлэскэр хатыы уҥуоҕа буолан хатаныахпыт–
Өтөрү-батары саҥартаат тахсан бардылар. Дьиэлээхтэр айахтарын атан саҥата суох хааллылар. Бары ойууннарын диэкки эргийэн ыйытардыы көрдүлэр.

Содержание

• 75

75

— Ити кыыс сиртэн сэрбэйбэккэ сылдьан, тылы өһө кыһыытын, бэлэһэ бэтиэхэтин, кырдьаҕаспыт иннилэрин иилээн, кэннилэрин бүөлээн сылдьар инигин–
Баай Батаахап хадаар хаана хабырҕатыгар турда, өчөс хаана өһөҕүнэн оонньоото, кини Өркүн ойуунунан, тэҥнээхтэрин тэйиппитэ, чугастарын чууртаабыта, ыраахтарын ыраастаабыта, сиргэ-уокка соҕотохтуу суудайбыта, аҕыс алааһынан айаатаабыта, тоҕус түөлбэни тобуктаппыта.
— Кырдьар сааспар ырааҕы ыйдаҥардыбакка, сырайбын-харахпын, көрөрбүн-истэрбин тумарыгынан тумнараннар, күдэригинэн көтүтэннэр, мэнээк дьон диэн мэҥийбитим, айа тардан ачыаһырбытым, алдьархай аанын аһынныбыт, сор суолун түөлбэбитигэр түһэрдибит–
Оһууннара олорон эрэн, мэнэрийэн барбытыгар аҕа ууһун ааттаахтара айахтарын аттылар, өйдүүн өһөн түстүлэр. Эркин курдук эрэммиттэрин эһэн таһаарда, хахха гынар дурдаларын хахсаах тыалынан хаарыйан аастаҕа.
— Туохтаах дьонтон тууйулуннуҥ, кимнээх дьонтон кэлии үүтүгэр түстүҥ. Эн бэйэлээх элбэҕи эҥэрдэрин тыырбытыҥ, сырдык суолларын сойуппутуҥ, тоҥ ииннээбитиҥ, күллэрин көтүппүтүҥ–
Баай Батаахап истибитин итэҕэйбэккэ, кулгааҕын хаһынна, хараҕын ириҥэтин хаҥас илиитинэн хаһыйда.
— Оо муҥнаахтар муннубут аннын көрбөт буоллахпыт, ыырбытыттан ырааҕы ыйдаҥардан ылбатыбыт. Кимнээх кэлэн киирбиттэрин кэлин кэлэн өйдөөтүм, алдьархайга аан ааһан биэрдибит.—
Өркүн ойуун,, кэп,, туонан кэҕиҥнии олорорун көрөн , Батаахап уйатыгар уу киирэн барда билигин да ис дьиҥин өйдөөбөккө элээр–мэлээр көрөттөөн ылла. Эмискэ ойууннара иһин түгэҕин туттаат сууллан түстэ, улуйар- орулуур икки аҥардаах сиргэ тиэйэ сырытта…
— Сордоох бу буолар быабар Үрүҥ Айыы Тойон ылгын кыыһа Күн сирин көмүскэлэ, Айыы сирин араҥаччыта буола Орто Дойду олоҕор оҕо буолан түспүтүн билбэккэ киирэн биэрдэхпин, тэгил сиртэн тэҥнээхтэри тэһэ көрөн ылбаккабын, өбүгэбит өрө туппут өргөһүн, сытыы кылыс сырыылаах,, Холорук,, илэ бэйэтинэн киирэн кэлтин кэскиллээҕи кэпсэппэккэ, киһилии көрсүбэккэ кэтэҕинэн астардыбыт, күлбүтүн күлбүтүн күлэ-күлэ таптайыахтара, сэмнэхпитин силлиэҕэ ыһыахтара–
Балаҕаҥҥа баар дьоннор, баттахтара туруор дылы куттаннылар, туох иэдээнигэр илэ киирэн эрэллэрин эттээх-хааннарынан сэрэйдилэр. Үлүгэри үтэ илигинэ, алдьархайы аҕалыан иннигэр, аҕа ууһун кырдьаҕаһын арыалдьыттаан атаардылар, үүрүүлээхтэр ыраата иликтэринэ үҥэн-сүктэн көрдөһүннэрэ, аара суолтан аҕалтаан үтүө үгэстэри үллэстэн сандалыны салайсарга, киһилии кэпсэтээри, сахалыы саҥараары.
— Чэлгиэн Батаахаптар аҕа уустарын кырдьаҕаһа, арыалдьыттаах иһээхтиир, күүтүөххэ кырдьаҕаһы, туох ыксалыгар харбыаласпыттара

буолла. Туох да өлүүтэ-алдьархайа тахсыбатахха дылы.—
Өр өтөр буолбата маһы быыһынан атахтар элэҥнээн иһэллэрэ көһүннэ, сиэллэрэн иһэн турар дьоҥҥо хаамтаран кэллилэр.
— Кырдьаҕаһы кырыы хараххытынан көрүмэҥ,үөстээх тылынан үтүрүйүмэҥ, хаалар тылы хааҕырҕаата диэмэҥ, ыллыктаах тылбын ылыныҥ, кэс тылбын кэһимэҥ, уордайаҥҥыт уолуккутунан тыынымаҥ, хонон-өрөөн хоноһолооҥ, сыта-тура сынньаныҥ. Куһаҕаннык көрүстүлэр диэн курус санаа кууспатан, ыллыктаахтык ыалдьыппатылар диэн ыгар санаа туппатын,—
Кырдьаҕас киһи көрдөһүүтэ сиргэ-буорга тэпсиллэрэ өбүгэ саҕаттан өһүллүбэт өс буолара, ыһыллыбат ыарахан тыллар ытаһалыыр этилэр, аньыы тыллар адаҕа буолаллара.
Хайыахтарай төннөргө тиийбиттэрэ…
— Өркүн ойуун хаанынан хаахтаабытын, өһөхтөөҕүнэн өҕүйбүтүн, хааннаах айа тардыбытын, эт бэйэтиттэн ирдиэхпит, тыытыспытын тыынын таһаарыахпыт, аартыкпытын аһыныахпыт–
Өркүн ойуун охтубутун өйөөн-убаан өтөҕүн буллардылар.
Баай Батаахап үлэһиттэрэ аара суолга көрсөн сүөһүлэри хаарчахха хаайарга көмөлөстүлэр. Айанньыттары алаһа дьиэтин айаҕар, тойон сэргэтин төрдүлэр Батаахап тоҥхоҥнуу тоһуйда,
— Сыыһа быһыыламмытын санааҕытыгар тутумаҥ, алҕас тыл киһиттэн эрэ тахсар, ону өскө өлүүгэ тиэрдимэҥ. Урааҥхайдыы уруурҕаһан, сахалыы сэлэһэн сэргэхсийэ түһүөҕүҥ, киһи кэпсэтэн, ынах маҥыраһан билсэр баҕайыта–
Баай киһи бараммат чалбараҥар олордулар, сэһэн-тэппэн тэнийдэ. Истиһэ-истиһэ ырааҕынан чугаһынан халыҥ аймахтара Холоруктаах, Бойбооҕу эт харахтарын көрөөрү, үөһээ Айыылартан ананан түспүттэри кытта айах атан кэпсэтээри кыралыын-улаханныын кыйма курдук муһуннулар. Уһун түүн устата олохтоохтук кэпсэттилэр, иҥэн-тоҥон айаннарын аҕыннынылар, курдары суолу сирдиир киһи биэриэх буолан үөртүлэр, аны Өркүн ойуунтан илдьит кэллэ, Бойбооҕу, Чэлгиэни кэлэ сырыттыннар,, үрүҥ тыыммын өрүһүйэн, хара тыыммын харыстаатыннар,, диэн.
Өркүн иһин түгэҕин саба туттан баран токулла сытан үөһэ-аллара ынчыга ырааппыт, уһуутуу-уһуутуу өрө мөхсөн ылаттыыр. Икки кыыстааҕа, кырдьаҕас ойоҕо ытыы-ытыы Бойбоохтон ааттастылар. Сиэннэрэ барахсаттар тугу да өйдөөбөккө Бойбооҕу өрө мыҥаан олордулар. Бойбоох уот иннигэр сытар ойууну үстэ эргийдэ, тута сылдьар дэйбииринэн сытар киһини туора-маары сототтоото, түмүгэр төбөтүн имэрийдэ, оройун үрэн сирилэттэ, ойуун утуйбутунан барда.
— Аҕаҕыт тыынын хааллардым, мантан ыла ойууннаабакка, оттоон-мастаан айаҕын ииттиэҕэ, хомуһунун хомуйдум, үөрүн-сүөрүн үүртэлээтим–
Дьиэлээхтэр үөһэ тыыннылар, үөрэн харахтара сырдыы түстэ, күтүөттэрэ кытта абааһы көрөллөрө ойууннуурун.
Саҥа сирдьиттэнэн

түүннэри-күннэри түстүлэр, улахан өрүс үрдүгэр тоһуйар дьонноро кэлбит буолуохтаахтар, кырдьык бу киһи үйэтин тухары хара тыаны харахтана сылдьыбыт буолан, дойдутун очурун-чочурун, аппатын-дьаппатын ааҕа билэттиир эбит, хас үрэх тоҕойун- туорайын харгытын-хаспаҕын туораан ааһыталаатылар.
Сэрэйбиттэрин курдук дьонноро былыр кэлэн эҥэргэ ураһа тардына охсубуттар, табаларын тыаҕа ыыталаан кээспиттэр, мантан өссө өрө өксөйөн эбэ таас харгытынан туорууллар эбит, куттала диэн киһини туруорбат күүстээх сүүрүктээх үһү, оҕуттуҥ да өрөһүннэрбэккэ ылан барар диэтилэр. Аҕыйах хонугунан ол харгыларыгар тиийдилэр, кырдьык күрүлээн-барылаан ыраах дойдуттан тыаһа иһиллэр эбит. Сүүрүгэ үллэ-үллэ түһэрэ көрүөххэ дьулаан. Таба манныкка сылдьа үөрүйэх эбит таастан-тааска далаһалаан чэпчикитик тахсан бараллар. Хас да өртүгү салҕаатылар, таастан-тааска төлөрүйбэт гына чиккэчччи тартылар. Аттарын сиэппитинэн тутуһан таҕыстылар, кэнниттэн сүөһүлэрин үүрдүлэр, кутуруктарын хоротон син туох да моһуога суох уҥуоргу кытылы буллулар. Өртүктэрин төлө тардан соһон ыллылар. Аны биир куһаҕан сураҕын кэпсээтилэр, кинилэр баран иһэр сирдэригэр кимнэрэ-туохтара биллибэт улахан түөкүттэр буулаабыттар үһү, хас да сиргэ көмүс сууйааччылары халаабыттар, тыыннаах кими да хаалларбакка наар биилээҕиннэн хабырҕаларын хайа сотоллор эбит. Аттаммакка, табаламмакка атахтарынан сылдьар, быһый быһыылаахтар, күүстээх көрүҥнээхтэр дэһэллэр, сырайдарын маннык дьон сылдьаллар диэн ким да билбэт, көрбөт эбит. Сорохтор туоһунан саба бааныылаахтар дэһэллэр, чэ быһата таабырын. Сүөһү үүрэн иһэр дьону иһиттэхтэрэ, сүөһүгэ санааларын уурбаттара чуолкай, төннөргө харгыс буола сатыахтара, ол да буоллар таҥара сэрэҕи таптыыр, кэтэнэ-манана айаннаатылар, түүнүн түптэлээн хоноллор, сүөһүлэри үстүү киһи солбуһа сылдьан маныыр. Биир түүн утуйа сытан Бойбоох Чэлгиэни ойоҕоско аста,, Дьоннор иһэллэр айдаарыма,, билигин түүнүн кыралаан хараҥарар буолан барыта борук-сорук көстөр, уолаттары уһугуннардылар, бэйэлэрэ Чэлгиэнниин сүөһү маныыр уолаттарыгар бардылар. Уолаттарга тиийбэккэ охтубут сыгынахха сөрөнөн көрө сыттылар. Хараҥа ойуур иһиттэн түөрт киһи күлүкүччүйэн таҕыстылар, сыгынньах быһах тутуурдаахтар. Сыгынах аттынан ааһан истэхтэринэ Чэлгиэн ыстанан тураат бастакы киһини илиитин таһынан садьыйан ааста, үргүлдьү барыларын туора-маары быраҕаттаата. Тыаһы истэн уолаттара сырсан кэлэн чороччу маамыктаннан эрийтээн кэбистилэр, билигин сөрүүн бырдах суох. Сырдаабытын кэннэ көрбүттэрэ, ханнык да түөкүҥҥэ майгына суох

эдэр дьон буолан биэрдилэр. Хата куттанан сап-салыбырастар, кимнээхтэрин ыйыталаспыттара, мантан ырааҕа суох олохтоох,, Барыллыа,, баай хамначчыттара эбиттэр. Түөкүттэргэ балыйан сүөһү уордара ыыппыт. Бойбоох көрөн,, мүчүк,, гынна түөкүннээн аһыыр дьылҕалара суохха дылы, атахтарын төбөтүттэн охтуох курдуктар. Сирдьит оҥостон Барыллыа баайга бардылар. Муҥнаахтар муораҕа муммуттар диэбиттии, сордоохтор икки уот икки ардыгар кыбыллан истэхтэрэ. Тойонноро бүгүн тыынаахтыы тириилэрин сүлэрэ чахчы, оннооҕор буолуоҕу оҥотторор киһи.
Күн үөһэ ойуута Барыллыа туонатыгар үктэннилэр. Сүөһү үүрэн элбэх аттаах киһи иһэрин көрөн тоһуйан тураллар эбит.
— Хара түөкүттэри ханна дьөлө түһэн сылдьалларын булан аҕаллыгыт–
Барыллыа хара маҥнайгыттан суоһурҕанан көбүөлүү тоһуйда, үс салаалаах кымньыытынан суоһурҕаммыттыы сири таһыйан ылла, били муҥнаахтар олох,, ньыкыс,, гына түстүлэр.

Содержание

• 76

76

Бойбоох көрөн турбахтаата, Чэлгиэн саҥарбата хаһан да быһа түһэн инникиннэн чобуорхайааччыта суох, Бойбоох бэйэтэ иннин-кэннин быһаарсар киһи, бу да сырыыга оннук буолла, Барыллыа хамначчыт уолаттарын араас быдьар тылынан үөҕэн кутан-симэн кутааланна, тугу да билбэтэх көрбөтөх курдук тумсун дулҕаҕа сотто турда, аҥардастыы уолаттары буруйдаан…
— Бээ тохтоо эрэ, этэн баран эҕэрийэр баҕайыта, аҥардастыы буруйдаан кырыыс тылынан ыһыахтанар, сэттээх-сэлээннээх, тыл чыычаах буолбатах, төлө көппүт төлөрүйбэт ыйаахтаах–
Барыллыа Бойбоох саҥатыттан тылын быһа ыстыы сыста, өйдөөбөтөх киһилии мээнэннэн көрөн турда. Бойбоох көмүлүөк таһыгар олорор кырдьаҕаска эргиллэн…
— Хаардьыт бэйэҕинэн үс хонукка айаммыт суолугар, аартыкпытын арыаллаатыҥ, атын сиринэн ааһыахтара, туора тоҕойунан туоруохтара диэн ыалдьыттыы ыҥырбыт дьүһүнүҥ дуо?—
Бойбоох саҥа таһааран күлбүтүгэр, кырдьаҕас тайахха тэптэрэн турда.
— Аҕыйах хонуктааҕыта үөһэттэн өҥөйбүттэрэ, айан аартыгын сырдаппыттара, бачча сааспар дылы Айыы сирин араҥаччылыыр айдарыылаахтара, күн сирин күөҕүнэн чэлгитэн алгыс аныыр аналлаахтара илэ бэйэлэринэн түһэн айан аартыгын аһалларын истэ-көрө илик этим. Кимин-тугун билээри кэтии-маныы сатаабытым да хайа да өттүттэн кыайан хайан көрбөтөҕүм, ыксааммын ыҥырыыбын ылыныахтара суоҕа диэммин, Барыллыаны кикпитим, тоҕус халлаан улаҕатын маанылаах оҕолоро маннык эдэркээн буолуо диэн түүҥҥү түүлбэр да суоҕа, күнүскү көрүүлэниигэ да киирбэтэҕэ.—
Бойбооххо кырдьаҕас ытыктабыллаахтык сүгүрүс гынна, кыыһа хардары сүгүрүйэн ылла.
— Онтон Эйигин көрбөтөрбүн да көхсүбүнэн сэрэйбитим, харахтаабатарбын да хааным тардыбыта, Улуу киһи удьуора, Өбүгэбит өлбөт-сүппэт сыдьаана иһэргин истибитим–
Чэлгиэҥҥэ хайыһан Хаардьыт сыныйан одууласта,, Холорук,, хайдах эбитэй диэбиттии.
Барыллыа күлбүтүнэн кэлэн Өбүгэлии тоҥонохтон тутуһан истиҥ санаатын биллэрдэ, уҥа илиитин сүрэҕэр туттан сүгүрүс гынна, бу былыргы дьыллар умнуллубат улуу өйдөбүллэрэ буолан хааллаҕа, биир хааннаахтар ханыы тардыһар түгэннэрэ.
Барыллыа саха-тоҥус хаан тардыһыылаах буолан, бу дойду быыһын-хайаҕаһын биэс тарбах курдук билэрэ, саха аймахтара төрүттэрин удьуордаан сүөһү-сылгы ууһатан түһүлгэлэрин тэнитэн,, һай-һат,, диэбиттэрэ, атын аймахтара,, өбүгэттэн,, анаппытарынан атах балай сылдьаллара, айылҕалыын алтыһаннар аһаҕас халлаан оҕолоро этилэр. Киһи бэрдэ эмиэ күлүмүрдэс көмүскэ уһун илиитин укпута, ол гынан баран бу,, Холорук,, курдук кыһын-сайын хантан эрэ сир түгэҕиттэн хоннохтоохтук сылдьар кыаҕа суох этэ, онно сөптөөх дьон дьорҕоотторо

да суоҕа,, Холоругу,, кулгааҕын уһугунан элбэхтик истибитэ. Айан дьоно сүрдээн-киэптээн кэпсииллэрэ. Туохтан да толлубат, халаан уутуттан хаайтарбат, буркун да булгуруппат сындыыс сырыылаахтара, өбүгэттэн хаалбыт өргөс хааннаахтара дииллэрэ. Онтон бу кыыһы кырдьаҕастан истибитэ, Хаардьыт сырдык санаалаах, үөһэттэн иэйии тылын иҥэриммит, айылҕаттан алгыс тыла анаммыт айдарыылааҕа, тоҕус халлаан улаҕатыттан айыы кута анаммыт, иэйии кутун иҥэриммит, тоҕус хотылыктаах ойуун дуу, удаҕан дуу иһэр диэбитэ. Эдэркээн кынталдьыйбыт кыыс буолуо дии санаабатаҕа, түс-бас тыллаах-өстөөх кырдьаҕаһы көрөөрү гыммыта. Ол иһин хара маҥнайгыттан суоһурҕаммыта буолан сотуоламмыта, кыыһырбыта буолан кыбдьырыммыта. Ону баара барытын курдары көрө сылдьар дьоннор түбэспиттэрэ. Аны үөрүөхтэрин дуу, соһуйуохтарын иннигэр Харачаас, Бойбоохтуун бу Тайҕаҕа күн сирин көрөн, айыы сиригэр ананан түөрэхтэрэ түспүтүн истибиттэрэ. Барыллыа сандалыны санаа кыайарынан тардыбыта, ас маанытын тэлгэппитэ.
— Оҕо сааспыттан оҕо куппун биһиктээбит, кыра сааспыттан кыһыл чоххо үктэннэрэн, иринньэх сааспыттан ис турукпун иччилээбит, Айыы куттаах аҕастарым кырдьар сааспар аһыннахтара,, Тоҕус түһүмэххэ,, тиийбэтэрбин даҕаны, ылгын кыыстарын көрөр күнүм баар эбит, өбүгэбит өрө туппут,, Холоругун,, кытары. Дьабыммар көттөхпүнэ, көтөр кутум көрсүөҕэ, кэпсээн-сэһэн оҥостуо–
Хаардьыт хараҕын уутун соттон ылла, бу күн сиригэр кэлэн Аар Айыы Тойон Орто Дойду олоҕор оҕо гынан түһэрбит тоҕус курдаах кыыһын кытта. Өбүгэтин силлибэт ситимин, быстыбат быһыылаах,, Холоругу,, көрбүтүттэн улахан санаа көтөҕүллүбүт үөрүүтэ этэ.
Барыллыа сахаҕа аҥар кырыытыттан көрүллэр толуу киһи, сытыы уоттаах хараҕынан чолбоодуччу батарыта көрөттүүрэ, хотой курдук сүһүөхтээх мунна, түргэн-түргэнник бөтүгүрээн саҥарардыын киһи килбиэнэ, саха саарына көстөрө. Хаардьыт тугу эрэ этээри гына-гына туттунара, Бойбоох туох тылы көтөҕөөрү, сырдатаары гыналларын сэрэйдэр да бэйэлэрэ тыл көтөҕөллөрүн күүтэрэ, кэтэһэрэ да этэн быстыа суох быһыылаахтара…
— Чэлгиэн күммүт-дьылбыт уларыйаары турар, аҕыйах хонугунан уһун ардах кэлээри турар, онон аҕыйах хонукка хорҕойор сирдэ булуохха, мантан салгыы Уйулу үрэҕин хас да күн сыыйыахпыт, онон ардахха хайа үрэҕинэн айанныыр кутталлаах, үрэх уута күүскэ кэлэн ааһар, түһэрэ түргэн.—
Чэлгиэн Барыллыаттан аҕыйах хонор хахха сир көрдөөбүтүн үрэх үрдүгэр бөдөҥ мас тулалаах хаалбыт өтөҕү ыйда. Хайдах эрэ саарбахтаабыт курдук саҥара-саҥара. Хаардьыт Бойбооххо кистээн,, Ити өтөх сибиэннээх, сэрэнээриҥ сэргэхтик сылдьыҥ,,

сэрэтэн сибис гынна, уолаттара истибэт кэмнэригэр. Уонча киһи хайдах ыалга төбүрүөннээн сытыахтарай, аҕыйах хонукка түһэр хаххалаах буоллахха үчүгэй, билигин сүөһүнү маныырга биир кутталлаах, бырдах сүттэ, түүнүн тымныйан ытыс таһынар хараҥа, тэллэйдээн тыаҕа мэнээк хаамсаллар. Уолаттар өр гымматылар үрэх үрдүгэр сүөһүлэр түүнүн хонор хатыйыы хаарчаҕын табыгылдьытан кэбистилэр. Тугу гына сытыахтарай Харачаас быстахха туттар сүүнэ ардьааҕы кыһыл талаҕынан үүйэн элэгэлдьитэн кэбистэ. Таас үрэх сүүрүгэ мөлтөх сирин булан кылгас талах быһыт оҥоро охсон быһыттарын түһэрдилэр, киэһэлик араас балыгы тыаҕа соһон таһааран куттулар, бөдөҥүн мииннээн, атынын үөлэн кэчигирэттилэр. Маннык быстах балыктааһыҥҥа үөрүйэхтэр, урут эмиэ балыктаан тураллар. Сирдьит табалаахтара, биир лөкөйү охторбуттарын ырдан аҕаллылар, чугас сир буолан өр гымматылар, сүүрүҥүйдүү оргутан ыла-ыла таһын халыкынатаат,, илиптэ,, оҥостон хаһааннылар, айаҥҥа аара суолга аһыыр үтэлэрэ. Истэрэ ыларынан сыта-тура аһаан-сиэн сынньаннылар. Бойбоох эппит ардаҕа аҕыйах хонугунан хара былыта халыйан биир күрүс ууннан суккуйда, күн аҥарынан көрөн турдахтарына үрэхтэрэ үрүҥ-хара күүгэнинэн үллэ-үллэ хаатыгар баппакка хара ыарҕа быыһынан сүүрдүлэр. Кыра Ылгын хата сынньанна, аһыы-аһыы утуйуу, Бойбоох кыра оҕолуу бостууктуур, аһын-үөлүн, таҥаһын-сабын барытын көрөр-истэр, ким да ону сии-хоһуу гыммат, буолуохтааҕын курдук саныыллар. Кэлин күннэргэ утуйар ууларын туох эрэ аймаата, биллибэт туох эрэ ыарахан саба баттыырын курдук, сорох киэһэ балаҕан үрдүнэн киһи хаамарын курдук буор саккырыыр. Сүгүн утуйбакка түүл- бит курдук сырыттылар. Биир күн ойон тураат Бойбоох, Чэлгиэнниин Барыллыаҕа бардылар, киһилэрэ кинилэри көрөөт сырайа уларыйа түстэ…
— Ити туохтаах дьиэҕэ биһигини хоннортуу түһэрдиҥ, кистээбэккэ кэпсээ эрэ–
Бойбоох быһаччы ыйытта, Барыллыа тугу да саҥарбата мээнэннэн көрөн олордо.
— Ити уол былыр хаһыс үйэҕэ кэлэн ааспытын хантан билээхтиэй, кини төрүөн лаппа иннинээҕи буолбуту.—
Түгэхтэн Хаардьыт тахсан кэллэ, талах олоппос ылан уот иннигэр олорон туох эрэ санааҕа ылларбыттыы чыпчыранна …
— Былыргы номоххо кэпсииллэринэн, биһиги аймахха күн сиригэр көстүбэтэх, айыы сиригэр айыллыбатах, туналҕан ньуурдаах кыыс оҕо кэрэтэ күн сирин көрөн төрөөбүтэ дииллэрэ. Бу кыыс оҕо кыталыктыы дайдаҕына, күн кустуктана үөрэрэ, ый кытта ымайара сиккиэринэн сипсийэн нарын ырыа ыллаһара–
Чэлгиэннээх тугу да саҥарбакка иһиллээн олордулар.
— Ол барахсаны ийэ кута биһиктэнэн куорсунун ситэрбэккэ сыттаҕына, илэ сүүрбүт абааһы

аҥардаах сиэмэх ойуун буулаабыт, ойох ылаары кутун-сүрүн көтүппүтүн, кыайан уйбакка, ити эһиги хоно сытар балаҕаҥҥытыгар быаланаахтаабыт. Дьоно барахсаттар кыһыл көмүс сымыыттарын ытыы-ытыы ыар санаалаах ийэ буорун булларбыттар. Ол кута-сүрэ мунан муҥу көрө сылдьаахтыыр, сырдык аартык аанын көрдөнөөхтүүр, иҥин-араас хомуһуннаах үтүөлэрэ үтэйэн көрөөрү гыннахтарына хара күлүк бүөлүү түһэн аартык аанын астарбата, холоругунан холдьоҕон, буркунунан бүрүйтүүрэ.—
Хаардьыт курус кэпсээнин кэпсии олорон үөһэ тыына ылла.
Чэлгиэн тугу да өйдөөбөтө, туох да ичээн, ойуун буолбатах киһи ол кини кутун-сүрүн хантан сылгылаан сырдык суолу ыйар, Бойбооҕун да иһин-таһын өйдөөбөт, кыра сааһыттан ытарҕалыы иилэҥкэйдэһэр да дүҥүрдэнэн ходьойбута, кутуран да куллугураабыта суох.
— Тоойуом туохтан эрэ толло сырыттаҕа, баҕар киирэ сылдьыа, Хара Бэкир хайаан да биллэн ааһыа, сиэмэх кыыл сүгүн буолуо суоҕа, кинини кыл тыынын быһан, хомуһуннары хомуйар киһи, ол кыыс барахсаҥҥа сырдык суола аһыллыа этэ.–
Хаардьыт эмиэ үөһэ тыынан ылла.
Бойбоохтоох аны туох буоларын кэтэһэ сырыттылар. Биир түүн кыыс оҕо айманар саҥата иһилиннэ, көмүлүөк үөлэһинэн кыра чыычаах чыбыгыраан киирэн Чэлгиэн санныгар олоро түстэ, кэнниттэн айаҕын аппытынан тыҥырахтаах көтөр чардырҕаан киирбитин, Бойбоох төттөрү үрэн таһаарда, таһырдьа киһи өлөр саҥата сарылаата, ырааттар-ыраатан олох да сүттэ. Бары таһырдьа сууллан таҕыстылар, Бойбоох икки илиитин өрө уунан тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу алгыыр дуу, ааттаһар дуу курдук саҥарбытыгар сып-сырдык уот үөһэттэн тыкпытыгар Чэлгиэн санныгар олорбут чыычаах чыбыгырыы түһээт үөһэ тэлээрэ турда. Нөнүө күнүгэр ардыы турбут халлаан үчүгэйкээн күн үүнэн чаҕылыйа мичээрдээтэ. Үрэх уута хайдах кэлтэй да ааста, Чэлгиэннээх айаннаары Барыллыаны көрсө бардылар, Хаардьыт сырайа-хараҕа сырдаабыт…
— Оҕобут барахсан сырдык кута көтөөхтөөтө олохтоох сиригэр, аны үөһээ дойду Айыылара бэйэлэрин быһаарыылара буолар. Сэрэйбитим ээ Хара Бэкири хаппахчылаах сирин булларыахтара диэн. Сиртэн-Халлааҥҥа дылы улахан Махтал буоллун, хара дайы халбарытан аҕа ууһа аньыыттан босхолонор түөрэҕин кээспиккитигэр.—
Түөлбэ дьоно айхаллаан атаара хааллылар.

Содержание

• 77

77

Хас да хонуктаах айан киһилиин-сүөһүлүүн таас үрэҕи сыыйарга эҥиэ силгэлэрин эстэ, хаамарга хайыр таас этэрбэс уллуҥун ордорбото, үһүс күннэригэр талаах, аабы булкаастаах хотоол сири булан хонон-өрөөн алдьаммыты абырахтанан, силлибити ситэрэн, сылааларын таһааран абыраннылар. Аны курдары түһэн этэҥҥэ айаннаатахтарына, аара суолга туох да харгы буолан хаайбатаҕына, айан суола быһа охсор аартыгар тахсыахтаахтара. Бу аҕыйах хонуктан бэттэх ким эрэ сытыы хараҕын уота, көхсүлэрин дьөлө көрөргө дылы гынар буолла, уолаттара бүтэй эттээх буолан тугу да билбэккэ күлэ-үөрэ айаннаан иһэллэр, Чэлгиэннээх, Бойбоох биллиллэр да уолаттарын куттаамаары саҥарбаттар. Эдэригэр бу сирдэринэн элбэхтик дьиэрэҥкэйдээбит буолан Харачаас быыһын-хайаҕаһын бэрт үчүгэйдик билэр, биһигин ыйаабыт сирэ-дойдута. Эмискэ Бойбоох,, Тохтооҥ,, диэн хаһыытаабытыгар чугуруҥнаһа түстүлэр. Бойбоох атын Ылгыҥҥа туттарда, сиртэн уһун ураҕаһы ылан аҕыйахта хаамаат салгыны охсубутугар, тимир ырбалаах айа эстэн суон маска батары түһэн оноҕоһо салабырыы турда, аты агдатынан, киһи хара быарынан туһаайан тардыллыбыт.
Бары соһуйан чиккэҥнэһэ түстүлэр, мэкчиргэлии тула өттүлэрин көрөн лэкээрүҥнэстилэр, хантан эрэ хара тыаттан алдьархай ааҥныа диэн куттаммыттыы чыпчыҥнаһа турдулар. Бойбоох атын сиэтэн хаампытыгар кэнниттэн сукуҥнастылар, киэһэлик кыра үрэх үрдүгэр турар балаҕаҥҥа хонордуу тэриннилэр, түүн ытыс таһынар хараҥа, суон дүлүҥнэри кэккэлэтэн куутаа оттон куугунаттылар, үрдүгэр суох уккунньахтары уурдулэр түүннэри сырдатан аһыылаахтары чугаһатымаары, билигин баччаҕа тыатааҕы, бөрө да кутталлаах. Көмүлүөккэ хаппыт хардаҕастары ууран уот сахтылар, саҥардыы үөһэ-аллара түһэн аһаары тэринэн эрдэхтэринэ үрэхтэрин уҥуор киһи ыһыытыыр саҥата иһилиннэ, Чэлгиэннээх хас да буолан уоттаах хардаҕаһы өрө тутан үрэҕи кэһэн туораатылар, үрэх эниэтиттэн кыа хаан буолбут киһини булан сэрэнэн көтөҕөн аҕалан наараҕа сытыардылар. Уу сылыта охсон бааһын-үүтүн соттулар, уҥа илиитэ быһа хадьырыйыылаах, тымтык тыыран уҥуоҕар ыксары тутан чаартаатылар. Эҥил баһын балачча дириҥник өйө тардыллан хаанынан оҕуолуу сылдьарын Бойбоох ытыһыгар силлии-силлии аһаҕас бааһын сотто, ол тухары тугу эрэ ботугуруур, хаана тохтоон бааһа-үүтэ бүүрэ тардан барда, оргуйбут ууга кыыл үөһүн булкуйан булкуйан иһэртилэр. Түүн оройо кытылга сыппыт сүөһүлэрэ орулаһа-орулаһа ойон турдулар, кутаа таһыгар үмүөрүстүлэр. Уҥуор сир түгэҕиттэн ынчыктыыр курдук туох эрэ ыараханнык ыҥыранна. Хараҥаҕа туох да көстүбэт,арай үрэх хара ыарҕатын быыһынан күөх

уоттар сытыытык кылахачыйан аастылар. Халлаан сырдыар дылы сүөһүлэрин манаан түбүгүрдүлэр. Халлаан сырдыыта киһилэрэ өйдөнөн балаҕан иһин эргиччи көрдө, сылаас уу иһэрдэн өйөөн олортулар. Көстөр дьүһүнүнэн модьу-таҕа көрүҥнээх, эрилкэй харахтаах, сытыы сырайдаах-харахтаах. Чэлгиэн туохха түбэспитин ыйыталаста…
Быйыл хаар ууллуоҕуттан биир абааһы иҥмит кыыла буулаан сор хааннарын сордообут, Харыйалаах олохтоохторун ыал аатыттан аһартаабыт, сүөһү-сылгы бөҕөтүн тардыбыт, бара сатаан икки киһини киһи билбэт гына убахтаан баран көмпүтүн булан кистээбиттэр. Өйө туохха да киириммэт, ынах ыллыгын кытта айа суолун батарыгар айа тардалларын тыҥынаҕынан эһэр эбит, үнүр бу киһи айатын эспиттэр, айа суолугар. Хараҥаҕа саба түспүтүн кыанар буолан куоппут, хата кутааны көрөн чугуйбут, онтон атын баттыыр эбит. Быһаҕынан киирсээри гыммыта төттөрү тэйэн тириитигэр да хатаммат, сымалалаах маска аалына-алына кумахха үҥкүрүйбүтэ куйах курдук түүтэ кытааппыт. Улахана икки атахтаах хаһан да харахтаан көрбөтөх адьырҕата. Күнүс тукалаан аннынан ааһан истэхтэхтэринэ үөһэттэн часкыйа-часкыйа кыыл ойуолаан иһэрэ көһүннэ, күн уотугар түүтэ кылаппаччыйар. Чэлгиэн атыттан ыстанан түстэ, көнтөһүн Көкөккө туттараат утары сүүрдэ, сүөһүлэр орулаһа-орулаһа кутуруктара хоройон онно-манна ойуолаатылар. Бары айахтарын атан турдулар, туох быһыы-майгы буолтун кыайан өйдөөбөккө да хааллылар. Кумах бөҕө өрүкүйдэ, биирдэ көрдөхтөрүнэ кыыллара хааһах курдук суулана-суулана аллара кулахачыйда, Чэлгиэн үөһэ туран хаалла. Сүөһүлэрин бөөччөйөн кыылы көрө бардылар, сорохтор сүөһүлэригэр хааллылар. Кыыл хадьырыйбыт киһитэ көрөн баран улаханнык салынна, адьырҕа сүнньүгэр удьурҕуй быһах уга батары саалла сылдьара. Бу буоллаҕа бэркэ бэрт түбэһиитэ. Харыйалаах олохтоохторун хабахха тыыннарын, сор хааннарын сордообут хара тыына хараллыбытыгар үөрэ санаата. Кыылларын үрдүгэр мас чөмөхтөөн уот анньан кэбистилэр, абааһы иҥмит кыылын астыы барбатылар. Харыйалаах ыалларыгар эрдэ тиийдилэр, ыҥыыртан киһилэрин өйөөн түһэрдилэр, олохтоохтор уолларын көрөн аймана түстүлэр, өйөөн балаҕаҥҥа киллэрдилэр. Айманыы бөҕө буолан айдарыылаахтарын ыҥырдылар. Аҕа баһылыктарын аччыгый уола Түмэрэй Бөҕө диэн эбит. Айдарыылаах аҕастара уолларын бааһын-үүтүн сирийэн көрдө, дьиктиргээн эргийэ көрөн иһэн хараҕа Бойбооххо хатана түстэ, кимнээх киирэн туралларын саҥа өйдөөн көрбүттүү Чэлгиэннээҕи хардары таары көрүөлээтэ. Кинилэр күнүс да тымтыканан тиийбэт үрдүк Айыылаахтара илэ бэйэлэринэн кинилэр тоҕойдоругар туораан, түһүлгэлэрин таарыйан

илэ сүүрбүт абааһы аһыылааҕын уодьуганнаан утаарбыттарыгар ис сүрэҕиттэн махтанна.
Түмэрэйтэн туохха да кыайтарбатах кыылы хайдах харайбыттарын истэн сүрдээҕин соһуйда, ити үлүгэрдээх хаһыырдаҕына хара тыаны хамсатар, үөгүлээтэҕинэ үүт тураан халлаан хараҥа былыта халыйа көтөн, муустаах тобурах буркунун булкуйан силлиэннэн сэтиилиир, сэттээх кыылы кыһыл илиитинэн төннүбэт сиригэр түһэрбиттэрин, үтүмэн түгэҕэр үтэйбиттэрин истэн сүрдээҕин үөрдэ, бэркиһээтэ. Бу тоҕойго чугас эргин кинилэргэ киэптиир, ааттаах суоллаах Одун хаантан оҥоһулаах,Чыҥыс хаантан ыйаахтаах Айастаан аҕатын ууһун Аар Дарханын үс күлүгүн быһа үктээн ааһар көстө илигэ, ырааҕынан ыырданаллара, тоҕойунан тумналлара, арҕааннан аартыктаналара, соҕурууннан суолланаллара. Ону баара туга биллибэт кыыл күөрэйэн, сиэллээҕин сыһыыттан сиэтэлээбитэ, хороҕор муостааҕын хонууттан хомуйбута. Бара сатаан баламаттык быһыыламмыта, бултаһарга дураһыйбыт икки эр бэрдин эрдэ ииннээбитэ, хара буору булларбыта, туйах хатарыахтаах аҕа ууһун салгыахтаах ситимнэрин туура тута сыспыта, кыл тыынын быһыаҕын, үрүҥ тыынын өрөһүйбүттэрэ, балаҕайтан былдьаабыттара. Чэлгиэннээҕи тэйиччи турар балаҕаҥҥа түһэрбиттэрэ, уһун элгээн үрдүгэр сүөһү мэччийэр хаарчахтаах. Харыйалаах олохтоохторун үөрүүлэрэ үрдэ суох үрүмэччилии көппүтэ, харахтара сырдаабыта хааннара оонньообута…
Айдарыылаах аҕастарыттан кистии-саба, ээр-сэмээр сипсийэн ыйыппыттара, ким кэлэн күннэрин таһаарбытын, хараҥа кыылы халбарыппытын.
—Ити өбүгэбит өрө тутан сахалар соргубутун соноппут, кэскилбитин түстээбит, үгүс үйэлэргэ уос номоҕор олоҥхо бухатыыра оҥостубут,, Холорук,, сүппэт-өспөт сыдьаана илэ бэйэтинэн ыырбытын ыраастаата, ыра санаабытыгар сырдык ыллыга сыдьаайда.–
Үрдүк Айыыларыгар үҥэн сүктэн махтаннылар, ыарахан кэмнэригэр ыырдарын сырдатар көмүскэли көрсүһүннэрэн, огдолуйар олохторугар сырдык олук түһэрбитигэр.
— Булсан да бииргэ түмсэр буолаллар эбит, Айыы тыллаах алгысчыт, иэйэр тыллаах олоҥхоһут, тоҕус халлаан улаҕалаах Аар Айыы Тойон биһиктээн түһэрбит кыыһа.—
Түмэрэйтэн бэйэтиттэн туох буолтун ыйыталаһан истэллэрэ, манан алдьархай ааҥнаабыта ааһара буолуо дии санаабыттара, үөйбэтэх өттүлэриттэн үлүгэр үтүрүйэн киирбитэ, кэтэспэтэх сирдэриттэн куһаҕан күөрэйбитэ. Бэйэлэрэ да билбэттэринэн былыр үйэҕэ барбыт удаҕан кыл тыынын таарыйбыттара.
Биир түүн утуйа сыттахтарына хараҥа күлүк ааны курдары киирэн кэлбитэ, көмүлүөк сырдыгар көрдөхтөрүнэ киһиэхэ ханан да мөссүөнэ майгылаабат, күлүк күлүкүччүйэн турара.
— Уһуктубат уһун уубун уйгуурдан, уһугуннаран

туруордугут, тахсыа суохпун таһаардыгыт, уолбун уотунан уһаардыгыт, баарбын буруоҕа тумнардыгыт, итиччэтигэр ичигэстэһиэхпит, аньыыны хараны аахсыахпыт, биллэрбэккэ буулаан, сэрэппэккэ сиэтэ диэйэххитий.—
Буруо буолан таһырдьа унаарыс гынан хаалла. Нөҥүө күнүгэр Чэлгиэн, Бойбоохтуун аҕа ууһун кырдьаҕаһын көрсө бардылар, ким да киирэн кэп туонан тахсыбытын өйдөөбөккө хаалбыттарын кэпсээтилэр, урукку дьыллар улаҕаларыгар улуу удаҕан төрөөн ааспытын ыйыттылар.
— Оо бу кубулҕаты көр, оҕобутун илэ сиэбит абааһы кыыһа дугуйдана сылдьар. Биһиги түөлбэҕэ өтөрүнэн төрөөбөтөх, оҕо киэнэ одьунааһа түспүтэ. Кыра сааһыттан кыһалҕата суох улааппыта, обургу сааһыттан оттуун-мастыын тустара. Куорсунун куурдубакка, сиһин ситэрбэккэ сиэбиттэрэ. Эр гынаары эрэйдээбиттэрэ, ойох тахсаары ороһуйбуттара. Оҕобутун суоллары сүтэбиттэрэ, бэйэлэри мэлиппиттэрэ. Араас албас хомоһуннаахтар, үөһэттэн-аллараттан аттарыылаахтар, ирдии сатаан илистибиттэрэ, суолун хайан сордоммуттара. Оҕобут көмүс уҥуоҕа көстөн, көтөҕүллэрэ буоллар. Ити илэ сүүрбүт илэчиискэни, барар сирин батаран, үтүргэҥҥэ үтүрүйүө этибит, ити илэ сүүрбүт абааһы кыыһыттан оҕо кутун төлө туттарар киһи.—
Чэлгиэннээх, Бойбоохтон көрдөһөр курдук муҥатыйдылар.
— Биһиги айан дьоно алларыйаары гынныбыт, мантан салгыы уһаан-тэнийэн бардахпытына аара суолга быстаран дьылга барар куттала–
Чэлгиэн мунаарбыттыы саҥарбытын иилэ хабан ыллылар.
—Инньэ эрэ диэмэҥ, күөрэйбити күрэттэххитинэ, оҕо кутун ыллаххытына, көмүс уҥуоҕун көтөҕөн, күн сириттэн көттөҕүнэ, кыах баарынан көмөлөһөн көрүөхпүт, айыы киһитэ аһыныгас, күн киһитэ көмүскэс, хайдах эрэ халбарытан, үтүргэҥҥэ үүрдэххитинэ, түөлбэбитигэр ырыа чыычаах ыллыаҕа, ыра санаабыт сырдыаҕа–
Бойбоох, Чэлгиэнниин эй-ээх диэбэккэ саҥата суох тахсан бардылар. Дьиэлээхтэр сырай-сырайдарын көрсөн хааллылар. Улаханнык хоргуппут дьон күлүгүрэн хааллылар.
—Чэлгиэн бэйэ бодобутун тардыныахха, мин бүгүн ити илэ сүүрбүккэ кэнтик быраҕыам, хайаан да киириэҕэ, эн кыргыс кыылгын ыҥыраар, төһө да илэ сүүрдэр ону кытта туруулаһар кыаҕа суох, оҕо кутун төлө туттарыахпыт–
Халлаан хараҥарыыта Бойбоох таһырдьа кыра кутаа отунна, уолаттары барыларын балаҕаҥҥа үүрдүлэр, Чэлгиэнниин тэлгэһэҕэ бэйэлэрэ хааллылар. Чэлгиэн тэйиччи турда, Бойбоох уотун эргийэ сылдьан ытыһыгар тута сылдьар кылыттан быраҕа-быраҕа тугу эрэ иһигэр ботугуруу сырытта. Түүн ортото туох эрэ кыыкыныыр саҥаны кытта, уот иннигэр хара күлүк барыарыс гына түстэ, ону кытта тэбис тэҥҥэ хараҕа күөх төлөнүнэн, айаҕа кыһыл уота кытарбытынан хараҥа көтөр

баар буола түстэ да харааран турар күлүгү бобо харбаан ылла, ыһыытаппытынан өрө көтөн таҕыста, кып-кыра чыычаах оҕотун төлө туппуттара чыбыгыраабытынан уокка түһэн истэҕинэ Бойбоох ытыһыгар түһэрэн ылла. Дабыдалыгар саҥа куорсун анньан эрэр ымыы, Бойбооххо тугу эрэ үҥсэргиир курдук чыбыгыраата. Бойбоох илиитин өрө уунан туран тугу эрэ ботугураабытыгар хотоҕойо тыаһаабытынан улахан көтөр ымыыны харбаат, сырдаан эрэр им сырдыгын көрсө көтө турда. Бойбоох, Чэлгиэнниин сүтүөхтригэр дылы көрөн турдулар.

Содержание

• 78

78

Харыйалаах олохтоохторо Чэлгиэннээҕи ис сүрэхтэриттэн истиҥник атаарбыттара, айаннарын алгыы хаалбыттара. Түбэһэ түһэн түҥнэстэр түөрэхтэрин төлкөтүн сырдык аартык аһаннар, куһаҕантан куоттарбыттарыгар, алдьархайтан абыраабыттарыгар махталлара муҥура суох этэ. Сүөһү үүрээччилэр улахан туох да молоһо суох хас да күн айаннаан түһүөхтээх түөлбэлэригэр тиийдилэр. Аара суолга быстарыкка туттуохпут диэбит икки тыһаҕастарын да туттубатылар. Бачча дьон ыалга хоно сытыахтара дуо, кураанах балаҕаны булан өрө тартылар, өрөөн тыһаҕастарын астаатылар. Чэлгиэннээх, Бойбоох бириискэҕэ бара сырыттылар. Тойотторун көрсөн сыаналарын быһыстылар, тыл-тылга киирсэн сүөһүлэрин аҕалан туттардылар, үлэһит дьон онтон-мантан кэлэ турар буоланнар аһылык кырыымчык кэмигэр, тыыннаах сүөһүлэри сыанаҕа ыллылар. Чэлгиэннээх түспүт сирдэригэр тиийэн хонон-өрөөн, аттары бэйэлэри сынньаннылар. Кырдьаҕастар олохтоох сирдэригэр бараахтаан, биир эмэ хаалбыт, аҕа ууһун баһылыгынан кэлбит-барбыт, киирбит-тахсыбыт Сүргэн буолан суллукуччуйа сылдьар эбит. Аныгы киһи быһыытынан үөрэхтээх, тоҕо эрэ хара маҥнайгыттан Чэлгиэннээҕи киһилии көрсүбэтэ, сөбүлээбэтэхтии дьиэс-куос туттар, кэпсэттэҕинэ тиэрэтин эрдэн хахаамалаһан ылар. Айдарыылаах абаҕалара таҥаралаан, билигин эргэлээх хараҕынан туртаччы көрбүт Харыылаах Хара Суор уола Модьугу ойуун түөлбэни түбүлээн олороро. Чэлгиэннээх кэлэллэрин кытта харсыык оҕустуу муоһун-туйаҕын тоһуйан көрсүбүтэ, Бойбоох, Харачаас дойдулаах дьон аҕыйах билэр дьоннорун көрүстүлэр. Кырдьаҕастар бүтээхтээбиттэр, эдэрдэрэ көс омуктар хааннара кэлэ-бара, таба аһылыгын батыһан урукку олохторун хаалларбакка сылдьаахтыыллар, куһаҕана көмүс көстүөҕүттэн мастарын кэрдэн, таастаах үрэхтэри үлтү сүргэйэн сирдэриттэн-уоттарыттан үүрүллэр курдук сыҕарыйан иһэллэр. Бойбоохтооҕу Модьугу ойуун кыырарбын көрө кэллиннэр, иччилэрбин ыҥыртаан хомуһуммун көрдөрөн, уллуҥахтарын уулларыам, сүрэхтэрин хайытан аны бу сиргэ кэлбэттии, эргийбэт оҥортуом, эргийэр күннээх буоллахтарына иэччэхтэрин хайытыам, хараҥа харахтыам Хара Суорум харахтарын хаһыаҕа, көхсүлэрин хаанын уулаан көҥүтэ тоҥмуйан сэмнэхтэрин ый ыһыаҕа, күн күдэҕэ оҥоруоҕа, куттаан дуу, киһиргээн дуу мэнэрийбитэ түөлбэ иһин ырааҕынан-чугаһынан тилийэ сүүрбүтэ.
— Чэлгиэн баран көрүөххэ, туох муостаах туйахтаах,тиистээх-тыҥырахтаах, киһиттэн эрэ кэдэрги быһыыланарын.—
Киэҥ тэлгэһэҕэ кутааны куугуначчы оттубуттара, ытыс таһынар хараҥаны хайа суруйан халлааҥҥа кыымнар ыһыахтаналлар. Чэлгиэннээх кэтэххэ дьон хаххатыгар ыҥыырдарын тэлигэр

олордулар, элбэх киһи мунньустубут, туох эрэ дьиктини күүтэрдии бары чуумпутук олороллор. Эмискэ хараҥаҕа дүҥүр тыаһа лүҥсүйдэ, кыаһаан тыаһа кылыгыраата, ону кытта ыһыытаабытынан олорор дьону үрдүлэринэн көтүөлээн кутаа иннигэр хорус гынаат кыыран илгистибитинэн барда.
— Хаах-хуух, хаан айахтаах Харыылаах Хара Суор уола, модьу атах Модьугу түүҥҥү сырыылаах түлүрбэх, хааҕырҕаары өһөх хаан илгэтин куурбут куолайбар кутуҥ эрэ, инчэҕэйинэн илиттэн кураанаҕынан кулгуйар, быстах дьылҕалааҕы туора хабарга куду анньан куртахпын толоруҥ хаах–хуух–
Дүҥүрүн өрө тутан айаҕын аппытыгар өһөх хаан бөлөнөҕө бэлэһигэр түспүтүн ыйыстан дьүккүс гыннараат хараҕын араастаан эрилиҥнэттэ. Өссө илбириһэн турда өрө көтө-көтө кутааны үрдүнэн көтүөлээтэ, икки илиитин саратан сахсыллыбытыгар, хара суор икки кынатын сарбатан кутааны тула эккирии сылдьара барыҥнаата. Олорор дьон ону көрөн сыҕарыйан биэрдилэр, эттэрэ тардан дьигиҥэһэ олордулар, истэригэр толук туттан биһигини эрэ туора хаппатын диэн харахтарын кистээн умса көрдүлэр. Бу эдэр ойуун улаханнык дьонноох сиргэ кыыран абын хомуһун көрдөрө илик, арай Сүргэн хам-түм ыҥыран кыырдарара иһиллэр. Дьоннор улаханнык толлон даҕаны чугаһаабаттар, ый туолар түүнүгэр дүҥүр тыаһын кытта кутурар саҥа бөҕө кутулларын истэн ырааҕынан дьаадьыйаллара. Бэйэтэ соҕотоҕун хара суор курдук дугуйданан олорор баҕайыттан куттаналлар да этэ. Ол бүгүн дьэ түһүлгэтин дьонугар ким буоларын көрдөрөөрү, ыйыллыбыт ыйаахтааҕын, өбүгэттэн ситимнээҕин өһүллүбэт силистээҕин абын-хомуһунун аһан баардаахтарын биллэрээри, аһыылаахтарын аҕалаары кыыран илгистибитэ. Бу эмиэ бэйэтэ туһунан көстүү этэ, Сүргэн кигиитинэн Чэлгиэннээххэ хааннаах кэнтик быраҕаары, аны бу дойдуга эргийбэттии, аартыктарын аанын хара дьайынан хаппахтаары үрүҥ харахтарын өрө көрдөрүмээри, ооҕуй оҕус илиминии кыл ситими тардаары ачыаһырбыта. Бойбоох ойуун ортолуу кыыран мэнэрийэн истэҕинэ, сүр күүскэ үрэн сирилэттэ, өрө уунан охсо турдут дүҥүр хайдар тыаһа,, харх,, гына түстэ да Хара Суор уола хаһыырбытынан тиэрэ баран түстэ.
— Сорбуун… Сор быабар икки хараҕым үүтэ бүөлэнэн, тоҕус күлүктээх, тоҕус халлаан улаҕатын биһиктээн түһэрбит оҕолорун билбэккэ, киирэн биэрэн кыылым кыйданнаҕын, миинэр миҥэм бүдүрүйдэҕин, хааҥҥа харыардылар, хаппахчылаан хаайдылар–
Ойуун кутаа иннигэр кэп туонан улуйа сыттаҕына балаҕаҥҥа көтөҕөн киллэрдилэр. Бойбоох билэр этэ, бу дойду аартыгын ап чаҕай ооҕуй илиминэн тартаҕына, үйэлэр тухары бу дойдуга эргийбэттии бараллар, кинилэр эрэ буолуо дуо кэнчээрилэрэ эмиэ кэлбэттии.

Харачаас көхсүн хаана көймөстөн,хадаар хаана кыынньан, кыбдьыгыран өһөх хаана оонньооно. Сүргэн багдайар балаҕаныгар сүөдэйдэ, кэнниттэн Бойбоох саппай уобуста. Туох да үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох, балаҕаҥҥа көтөн түһээт оһох иннигэр оллонноон олорор Сүргэни уолугуттан ыт оҕотунуу тараҥнаппытынан өрө ыйаан таһаарда…
— Көр эрэ маны иһиҥ саахтанан, очоҕоһуҥ соноон күөрт ыт курдук күлэн, аартык аайы эпчиргэлиир, тоҕой аайы түҥнэри көтөн оонньоһор оҕолоргун булбуккун дии. Ким билбэт киһитэ буолан киэбирэҕин, биһиги бу төрүт төрөөбүт түөлбэбит, аата ааттаммат ытык Эбээ сиэннэрэбит. Чолоҥнообуккун тохтотуоҕа, киэрбирбиккин кирсигин быһыаҕа—
Баһа-атаҕа босхо барыар дылы сахсыйаат илиитин таһынан элиппитэ баҕалыы баран түстэ. Дьиэ иһигэр сахсырҕа көтөр чуумпута буолла, айахтарын атан олордулар, Харачаас диэн кимин киэҥ Тайҕа билэн турдаҕа, кулгаахтаах буолан кини киэҥ дьалхааннаах сырыытын истэллэрэ. Төһө да саас баттаатар, сымарыттыбыт таас көрүҥүн ыһыктыбатах, биһигин ыйаабыт хаардаах хайатыттан хатааһын хааннааҕа көстөр. Хас диэкки үөһэ-аллара тыынан эппэҥнии сытар Хара Суор уолугар Бойбоох хааман тиийдэ,
— Өбүгэҥ үтүө быһыытын умнубуккун,, кэлбити кытта кэйсимэ, барбыкка баайсыма,, диэн быһыы-оһуу баарын сиргэ-буорга тэпсэн, айыллыбыккын алдьаттыҥ, түөрэххин түҥнэрдиҥ–
Бойбоохтоох тахсан баралларын кытта кус-хаас тойуга буола хааллылар.
— Оо буолар да эбит, биһиги аҕа ууһун үгүс сылларга үүннээн-тэһииннээн олорбут Хахсык Эдьиий сиэннэрин киһилии көрсүбэккэ, аһыыгытын килэтэн, муоскутун тоһуйан туох үчүгэйи ыллыгыт, өнүйбэт сордоохтор эбиккит–
Эһэ тэллэххэ күнүн-дьылын ааҕа сытар эһээлэрэ кэлэйэн улаҕаҕа түҥнэри хайыста.
Тыҥ хатыыта айаннарыгар туруннулар, хонон-өрөөн сынньаммыт аттар сиэлэн-хааман сэгэлдьийэн истилэр, үүрүүтэ суох судургу айаҥҥа күн-дьыл былдьаһыгар түүннэри-күнүстэри түстүлэр.
— Чэлгиэн иннибитин-кэннибитин кэтээн, көмүскэ суудайбыт хара хаан ыллыктаах, өһөх хаан үктэллээх дьон дьорҕоотторун, өргөс уһуктаахтарын көрсөн дьылҕабытын оонньотор буоллубут–
Чэлгиэн уолаттарын көрө-истэ айанныылларыгар соруйда. Аны хонуктарыгар түөртүү киһи аттары бэйэлэри манаан хонор. Биир күн Бойбоох үрэҕи олох ырааҕынан тумнарга, үрэх туоруур оломугар кэтэһэллэрин сэрэйэн, аны хайа үрэҕин сыыйар сирдэрин тумнан хаардаах хайалары хапчааннарынан сирдьиттэрэ салайда. Сыра-сылба быһынна, хара мастаах сиргэ үктэнэн,, һуу,, дэстилэр. Эккирэтээччилэр да киҥнэрэ-наардара холунна, аһаҕастык киирсэргэ сананнылар. Мантан салгыы эккирэтэн сиппэттэрин сэрэйдилэр. Биир күн эниэттэн түһэн

иһэн көрбүттэрэ, ыраах аллара алта аттаах киһи суолу туора туралларын көрдүлэр. Бойбоох Ылгыныттан куттанар, бэйэтин кыайан көмүскэммэт аһаах киһи иҥин арааска тэбиллиэ, сүрэҕэ хамсыыр аһынан.
Чэлгиэн дьонун аттарыттан түһэртээн Бойбоохтуун бэйэтэ сатыы утары түстүлэр.

Содержание

• 79

79

Аттаахтар бэйэлэрин кыахтарын толору билиммит дьон ыҥыырдарыгар өттүк баттанан олордулар. Чугаһаабыттарыгар сулардыы бытыктаах сөҥ куолаһынан саҥаран лоҥкунатта…
— Тыыннаах дойдугутун булуоххутун баҕардаххытына, кылбайаргытын ууран кулуҥ, эбэтэр бу сиргэ суох, тураах аһылыга буолан үйэлэр тухары хаалыаҥҥыт–
Атыттара күлэн алларастылар, бары да сырыыны сылдьыбыт, сырай харах сытыы бөтөстөрө. Хааны халытарга хааннара хамсаабат, илиилэрин иҥиирэ тардыбат эрэстииннэр.
— Эһиги баай Сүргэн биир хамса табаҕын иннигэр, кутуу чэйин туһугар биһиги хааммытыгар хараҥардыгыт дуо?—
Бойбоох төбөтүн кыҥначчы быраҕан үөннээх хараҕынан акка олорор дьон сырайдарын кэрийэ көрдө. Чэлгиэн тугу да саҥарбата.
— Өбүгэҕит,, уу оломун билбэккэ эрэ кииримэ, өссө тыалынан киирбит Холоругунан тахсар,, диэн баарын умнубуккут.
— Үгүһү элбэҕи ньаамырҕаама, өбүгэннэн өттөйүмэ, билигин биилээҕинэн бысталаатахха билиэххит, бэрт дьоннор уһуктаахха үөллэххэ өлбөккө илэ сүүрэр үөр буоларгыт буолуо–
Сулардаах ордоотоот ыҥыырыттан сытыы кылыһы сыыйан ылла, атыттара киһилэрин үтүктэн эмиэ кылбачытан таһаардылар.
— Оо муммут муҥнаахтар, таҥараҕа мастаммыттыы,, Холорукка,, хааннаах илиигитин уунаҕыт дуо?—
— Холорук буоллун, хойгур буоллун, кыһыл көмүһү ылбакка эрэ аанньаннан арахсыахпыт суоҕа–
Сулардаах атын соруйаары батыйалаах илиитин өрө уунна.
— Сордоохтор кэннигитигэр ким кэлэн турарын саатар көрүҥ–
Бойбоох күлэн саһыгыратта.
Кэннилэрин хайыһаат иэннэрэ кэдэс гына түстэ, тыаһа суох уоттаах күөстээх холорук эриллэ турара, кинилэри көрөөт куугунуу түстэ да халлааҥҥа дылы хара былыты ытыйан таһаарда. Батыйаларын быраҕаттаат үөрээ–тараа ыстаннылар бастара батарынан…

— Ити дьон иирбиттэр дуу, өйдөрө көппүт дуу? Хаһыытыы-хаһытыы хара балаҕан буор муостатыгар тиэйэ сыталлар–
Ойдуо киирэн аҕатыгар Омоллойго муҥатыйда.
— Бээ ол туох буолар быһыыларай, бар Эдьиийгэр ыстаннар, кэлэ сырыттын, туох буолтун иннин-кэннин көрөн-истэн бардын,—
Омоллой икки уолун илдьэ таҕыста, кырдьык икки үлэһит уола айахтарыттан үрүҥ күүгэн тахсан өҥүргэһинэн көрөн сыталлар, субу-субу таттаран ылаллар. Балаҕан иһинээҕилэр куттанан онно-манна түспүттэр, оҕолор таһырдьа куоппуттар, Эдьиийдэрэ кэнэҕэс айгыстан кэлэн дьиэҕэ көтөн түстэ, сиргэ сытар уолаттары наараҕа сытыардылар…
Эдьиийдэрэ кыыран иһэн тохтоото, тугу эрэ иһиллиирдии дүҥүрүн эргим-ургум тутта, хайдах эрэ саарбахтаабыт курдук эргичиҥнээтэ, сытар уолаттары хардары-таары көрдө.
— Бу уолаттар көрүө суохтарын көрөн өйдөрү куттары көтүтэн ааспыт, алҕас атын киһи аартыгар туора туран биэрбиттэр.—
Эдьиийдэрэ

хайдах да кыайар кыаҕа суоҕун истэн Омоллой ыксыы түстэ, баар суох илии-атах уолаттара ити быһыы буола сыттахтарына, үмүрүйэр үгүс сүөһүтүн-сылгытын ким үүрэн-түрүйэн сылгылаан, самыы тутан салайыай. Хайдах халбарытан бу алдьархайтан быыһанарын ыйыппытын,, Мин кыайбат суолум наһаа ыраата иликтирэни эккирэтэн көрдөһөн аҕалтаа,, кинилэр кыайар суоллара, бу уолаттарга куһаҕаны баҕарбатах суоллара, бэйэлэрэ билбэккэ эрэ киирэн биэрбиттэр.
— Чэлгиэн эмиэ айаммыт атын сиринэн өҕүллэр буолла, дьон эккирэтэн иһэллэр ыксалынан ситэн төннөрөөрү, күүтүөххэ кэлэллэрин.
Аттарыттан түһэн туора баайталаан сынньана олордулар. Үс аттаах киһи өрө мэҥитэн кэллилэр, аттара үрүҥ-хара күүгэнинэн устубуттар…
— Биһиги аҕа баһылыкпыт Омоллой үҥэн-сүктэн сүһүөхтээх бэйэтэ сүгүрүйэр,, күүс-көмө көрдөһөр, сырдык санаа суолланан күн-ый буоллуннар,,диэн илдьит истиҥин ыытта–
Омоллой Чэлгиэннээҕи сүгүрүйэн көрүстэ, уһаппакка кэҥэппэккэ туох өлүүтэ алдьархайа буолтун кэпсээтэ, кыаллар буоллаҕына көмөлөһөргө көрдөстө. Омоллой Бойбооҕу көрөн хайдах эрэ саарбахтыы санаата, бу эдэркээн иирэ талах курдук, кыталыктыы кынтайбыт кыыс ама Эдьиий этэрин курдук тоҕус халлаан улаҕатыттан ситимнээҕэ буолуо дуо?
Өҥүргэһинэн өрө көрө сытар уолаттары көрөөт Бойбоох…
— Оо бу муҥнаахтары илбис тыына иҥмит, кырыыс хааннаах сэбин илиилэригэр ылбыттара, дууһаларыгар холбообуттара, Ол аньыы хаанын иҥмит сэбин куттара-сүрдэрэ уйбатах,—
Уолаттар тыаттан туох быһылаан буолтун көрө сыппыттара, Холоруктан куотан үрүө-тараа сырсыбыт дьон бырахпыт батыйаларыттан биирдиини аттарын ыҥыырыгар баанан кэлбиттэрэ. Алаастарыгар киирэн иһэн түҥ-таҥ барбыттара, онтон ыла өйдөрө көппүтэ. Уолаттары уот иннигэр эһэ тэллэххэ сытыардылар, көмүлүөккэ хаппыт хардаҕастары уурдулар, Эһэкээн үөрбүттүү таһыргыы-таһыргыы күлүбүрээтэ. Бойбоох ботугураан Эһэкээнин алҕаата,кыынньыбыт кымыһы, арыылаах алаадьыны сыалаах эти бэристэ. Сылгы кылын көрдөөн ылан уотугар ууран сыт таһаарда. Сытар уолаттары биир-биир төбөлөрүн имэрийдэ, ууллубут тыатааҕы сыатын сэрэнэн айахтарыгар кутта, уолаттара харахтарын симэн, утуйан хаһыҥыраан бардылар, батыйалары уктарын булгу оҕустаран уокка быраҕаттаата, кытарбыт тимир ууллан хара буруоннан урааннан халлааҥҥа унаарда.
— Сарсыарда үчүгэй буолан уһуктуохтара, сиргэ сытары мэнээк хомуйбат буоллуннар–
Бойбоох бараары хомуммутугар дьиэлээхтэр ыксыы түстүлэр,, Хонон барыҥ, көрдөһөн аҕалбыт дьоннорун хоннорбокко, ыалдьыт курдук ытыгылаан ыыппатахха кыбыстыыга киириэхтэрэ, саха сиэрин кэһиэхтэрэ. Бу түөлбэҕэ элбэх ыал

төбүөрэннээн олорор буолан киһи бөҕө мунньуһунна, сурах хоту истэр,, Холоруктарын,, тоҕус түһүмэхтээх Үрүҥ Айыы ылгын кыыһын көрөөрү. Хоноһолорго сандалы маанытын тартылар, ыалдьыттарга ас аһаарын тэлгэттилэр. Түөлбэ аатырбыт олоҥхоһутун уу тылы суккуйар Ураанай Уолун ыҥыран аҕаллылар. Чэлгиэннээх Ырыа Ылгын баара буоллар дии санаатылар да хайыахтарай, ол да буоллар Көкөтү киллэрэн олохтоох олоҥхоһуттуун уот иннигэр кэккэлэһиннэри олорпуттара хардары-таары этэн тыынан эрдэҕэстээн бардылар. Олохтоох Кыыс Ньургун олоҥхону онон- манан быһыта тардан ойуулаабыта, сирин-дойдутун силигин ситэрэн этэн- тыынан эрэдьиэстиир киһи буолан биэрбитэ. Көкөт даҕаны киһиттэн эрэ хаалсыбат, айаҕа аһылынна да этэн баран эргийээр диэбит эрэстииннэрэ буоллаҕа. Хааҕыргыыр тыл барахсан халлаантан кутуллан куйаартан куллугуруу көтөллөр. Көкөт көҥкүнүүр кылыһахтаах куолаһа киэҥ Тайҕа субуллар суолан, үгүс бүппэт үрэхтэри, хаһан да ууллубат хаардаах хайа хапчааннарын, эҥсиллэр эрэһэ долгуннаах Эбэлэрин, аата ахсаана биллибэт илиитэ атаҕа көстүбэт айгыр силик алаастары, сибэккиннэн симэммит сыһыыларын, хочолорун-алардарын хоһуйан куугунатта.
Бойбоох, Чэлгиэнниин сырай-сырайдарын көрүстүлэр, Көкөтү маннык эрэ кэрэ кэпсээннээх, аһар тыл албастаах, туойар тыла тоҥуулаах дии санаабаттар этэ, уус тылы утумнаабытын, алгыс тылы анаппытын, иэйии тыла эҥэрдээҕин билэллэрэ.,, Ырыа,, баарыгар ыллаан көрөөччүтэ суох, ол киһи оллоонноон олордоҕуна, кэпсээн кэҕийдэҕинэ, халлаан кытта иһиллиирэ, оттуун-мастыын чуумпурара, сиккиэр тыала сипсийэрэ. Айылҕаттан айыллыбыт анала буоллаҕа. Халлаан кылаана кылбайа сырдыыта олоҥхолоон бүттүлэр, истэ кэлбиттэр тото астынан махтана-махтана тарҕастылар. Бойбоох өйдөөн көрбүтэ били икки уол олоҥхо истэн олчойон олорбуттар эбит, Бойбооҕу көрөөт,, кирис,, гына түстүлэр, кыыстара,, мүчүк,, гынаат хараҕынан имнэнэн ылла. Ону көрөн олорон айдарыылаах Эдьиийдэрэ бу дьон дьорҕоотторо, тус-туһунан айдарыылаахтара, түөрт өрүттэн түһүлгэлээхтэрэ түмсэ түһэр да буоллаллар эбит. Айыы Сирэ анаатаҕа, Күн Сирэ күрүөлээн көмүскэлин түһэрдэҕэ.
Айанньыттары алгыс тылынан арчылаан аартыктарын астылар,, Тоҕойбутун тумнар буолумаҥ, кэлэн иһэргитин кэтэһиэхпит, ааһан истэххитинэ ахтыахпыт,, дэһэ хааллылар.

Содержание

• 80

80

Күн-дьыл уларыйан халлаан тымныйан эрэрэ биллэн барбыта, түүнүн хаһыҥнаан сорох күн өксүөннээх ардаҕа хаарыйан от-мас саһарбыт, сэбирдэх арахсан тыаллаах күн тэлээрэ көппүтэ. Чэлгиэннээх сулбурҕатык айаннаан иһэн биир моһуоктаах түгэн үөскээн аҕыйах күн тохтуурга тиийбиттэрэ. Көрбөтөхтөрүн көрөн улаханнык соһуйбуттара, суолга таҥаһа тырыттыбыт атах сыгынньах дьахтар сытара, аттыгар уол оҕо олороро, эмиэ атах сыгынньах илдьирийбит кирдээх таҥастааҕа. Сүр түргэнник кэлтэгэй отуу тута охсубуттара, лабаалары быһыта сыспыттара, ол үрдүгэр имитиллибит эһэ тириитин тэлгээн дьахтары ол үөһэ сытыарбыттара, дьахтарга кээнчэлээх этэрбэс кэтэрдибиттэрэ, куобах суорҕанынан бүрүйбүттэрэ. Оҕоҕо эмиэ ону-маны булан таҥыннарбыттара. Оннук мучумааннана сырыттахтарына тымтай сүгэһэрдээх мас тайахтаах оҕонньор кэлбитэ,, Оо бу муҥнаахтары көр оҕолоругар баран иһэн быстардахтара,,
Түргэн үлүгэрдик тууйаска тымтайыттан мунду кутан биэрдэ. Уолаттар солуурчахха оргутан билгиттилэр,
— Мантан чугас Дуораан(Дьүккүйэр) баай олорор, бу Кыталык Куо онно баран иһээхтээтэҕэ, эдэригэр үҥкүүһүт үтүөтэ, тойуксут туйгуна, дэлэҕэ Кыталык Куо диэн ааттыахтара дуо, киһи кэрэмэһигэр кэргэн тахсан үс оҕоломмуттара, ньир бааччы олохтоох ыаллары аҕалара эмискэ суорума суолланыаҕыттан, эрэйгэ тэппитэ, эстэргэ ыыппыта. Аҕалара сиргэ өлө сытарын булбуттара айа ырбатыгар табыллан. Дьон бары Дьүккүйэри күтүрүүллэр этэ, ким да куттанан тыл аҥарын да быктарбатаҕа, биир тулаайах уол онно кытыктааҕын кэпсии сылдьан бэйэлиин сүппүтэ. Туох баалларын барытын апчарыйбыта, билигин бу дьон түөлбэлэригэр күтүөтэ олорор, эмиэ биир оройунан көрбүт төбөт, икки оҕото барахсаттар онно хамначчыттаан үрүҥ харахтарын өрө көрбөккө сырыттахтара. Ийэлэрин атах балай үүрбүттэрэ кумалаанныы сатаан баран оҕолоругар истэҕэ, онно да кинини киһи кэллиҥ диэн көрөллөрө саарбах–
Оҕонньор кэпсээнин чуумпуран олорон иһиттилэр, икки атахтаахха маннык сырайа хараҕа суох хара баттал баарын истэн хадаар хааннара оонньоото, көхсүлэрин өһөҕө буста. Кырдьаҕас киһи устар олоҕун тухары элбэх үчүгэйи-куһаҕаны, эрэйи-кыһалҕаны көрөөхтөөн кэллэҕэ, бу кэпсэтэ олорор дьоно мэнээк дьон буолбатахтарын көхсүн хараҕынай сэрэйдэ.
— Күн уота сөтүөлүүр Күөрэгэйдиир алааска билигин күтүөтүнээн бэйэлэрэ эрэ мөҥүрээн хааллылар, атах тэпсэн олорбут ыалын иин курдук иҥнэри үктээн, аан курдук алдьатан баран–
Оҕонньортон Дьүккүйэр олоҕун ыйдардылар, кырдьаҕас арҕаа аартыгы ыйан баран бэйэтэ илин диэкки талырдыы турда. Бойбоох, Чэлгиэнниин барардыы тэриннилэр, Кустуктаах,

Харачааһы барсыҥ диэн соруйаат, аттарын сиэллэрэн ходьоҥолото турдулар. Чугас сири өр гыныахтара дуо, тоҥ күөс бастыҥа тиийэн кэллилэр. Күн туллар алааһын икки хонноҕор элбэх тутуулаар бачыгырыһан көстөллөр. Чэлгиэннээх чугас өттүгэр халыйдылар, титииккэ сылдьар дьон дьиктиргээбиттии өҥөҥнөстүлэр, дьон кэлтин таһырдьа сылдьар оҕолор эттилэр быһыылаах, үрүҥ-хара балаҕантан араас онньойбут-ханньайбыт сырайдаах дьон тоҕо сууллан таҕыстылар. Чэлгиэннээх аттарыттан түһэн көнтөстөрүн баҕаланарга иилэ бырахтылар, бүтэй аанын аһан сэргэлэргэ тиийбэккэ атахтарынан утары бардылар. Барыларыттан искэл ынайбыт истээх, сырайа тэстиэх курдук мардьайбыт сырай күргүйдүү тоһуйда…
— Туохпун умналаары тэлгэһэбэр киирдигит, хас кэрэдэҕи айах тутан аһатар киһи диэн истэн кэллигит дуо? Арбастаах абаҕабынан атаххытын тэҥнэтэ иликпинэ дьүгэлийэ охсуҥ, туттараммын тараах иэннэтиэм, хараххытын хара суорунан тоҥсуттарыам–
Кытара-кытара кыланна, чохчойо-чохчойо үөгүлээтэ. Хабах курдук тыына тахсыар дылы хаһыытаата, өрө көтө-көтө үгүрүөлүү үөгүлээтэ. Чэлгиэннээх тугу да саҥарбакка хайдах дьүһүлэнэрин көрөн турдулар. Онтон-мантан өҥөҥнөөн көрөөччү элбээтэ. Тойонноруттан куттанан чугаһаабаттар.
— Биһиги эйигин билиэхпитин да баҕарбаппын, Кыталык Куо оҕолорун ыла кэллибит, Өндүүлээх, Ырыачайы.—
Бойбоох туох да буолбатаҕын курдук холкутук кэпсэттэ.Дьүккүйэр өһүргэнэн иһин хайа түһэ сыста . Мэктиэтигэр кэннинэн чинэриҥнээтэ,, Туох буолан саҥарбаккын,, диэбиттии кэннигэр турар маҥан баттахтаах кырдьаҕас сырайын көрбөхтөөтө.
— Көр эрэ маны ол хаһааҥҥыттан мин хамначчыттарбын хомуйталыыр буолбуккутуй? Көрдөөбүккүтүн ыла иликкитинэ кэлбит сиргит диэкки кэбилийиҥ–
Бойбоох ыйаастыгас хараҕа өссө өрө иэҕиллэн таҕыста хаастыын, кырдьаҕас сырайын батары көрдө. Кырдьаҕас тонолуппакка көрөн турбут бэйэтэ, Бойбоох хараҕын утары көрбөккө кэннин хайыста.
— Чэ сөп бу киэһэ хара суор курдук хааҕырҕаа, сарсын ардахтаабыт тураах буолан мээнэннэн көрөн сахсайан олоруоҥ. Баҕалыы бахчаҥныаҥ, чохулуу чохчоҥнуоҥ–
Хара дьиэттэн тахсан кыыстаах уолу булан аттарыгар мэҥэстэн бардылар.
Дьүккүйэр хараҕа кытара кыыһыран саҥата суох хаалла.
—Ити туох–туох диэн кулгуйан бардылар?—
Ойуунуттан ыйыппытын биирдэрэ чыпчырынан эрэ кэбистэ.
— Хаһан да айахтааҕы атыппаккын, наллаан кэпсэтэр суох. Ити киэһэ аһыырдаах киһи оонньоспот дьоно кэлэн бардылар, мин курдуктары билинэн да көрбөккө, тыал курдук куппун-сүрбүн көтүтэн ааһыахтара–
Дуораан(Дьүккүйэр) хабах курдук,, хоош,, гына түстэ, мэктиэтигэр аччыырга куччуурга дылы гынна, алдьархай аанын

аһан үктэммитин дьэ оройдотто, ытаа да ыллаа аны кэлэн арбаҕастаах да абыраабатын сэрэйдэ…
Оҕолор ийэлэрин көрөөт кууһа түстүлэр, маннык ырбыт дьүдьэйбит маҥхайбыт баттахтаах эмээхсини атыҥырыы көрдүлэр. Кинилэр ийэлэрэ хааман-сиимэн кынтайдаҕына киһи эрэ хараҕа хатанар кэрэ Далбар Хотуна этэ, дэлэҕэ бар дьоно Кыталык Куо диэхтэрэ дуо. Ийэлэрэ маннык дьүһүлэммитин көрөн ытаһа олордулар, сурдьуларын Кырачааннарын кууһан ыллылар. Чэлгиэннээх нөҥүө күнүгэр Дьүккүйэр олоҕор төннөн тиийдилэр, киһилэрэ олох атын киһи көрүстэ, солкотооҕор сымнаабыт, хайдах да гыныан булбат, иннилэригэр-кэннилэригэр тоҥхоҥнуур. Кырдьаҕас абаҕалара уҥа илиитин түөһүгэр туттан төбөтүн нөрүтэн көрүстэ, бу өбүгэ үгэһинэн муҥура суох ытыктабыл биир көрүҥэ этэ.
— Дуораан биһиги Эйигиттэн өлүү-чаас үллэстэр санаабыт суох, айыыгын хараҕын үөһээ үрдүк Айыылар бэйэлэрэ быһаарыахтара, биһиги Кыталык Куоҕа икки ыанар ынаҕы ньирэйдэри таҥаһын-сабын ыла кэллибит, оҕолор бэйэлэрэ талыахтара–
Ким да утары биир тылы эппэтэ, оҕолор бэйэлэрэ олорбут дьиэлэриттэн туһалаах диэбиттэрин ыллылар, икки ынаҕы титииктэн сиэтэн таһаардылар, ньирэйдэрэ батыһан тойтойо ойдүлэр. Чэлгиэннээх кэннилэриттэн Дуораан хабырына хаалла, хайдах эрэ гынан ыт курдук атаҕастаан барбыттарын иэстэһэр санааланна. Өндүүлээх, Ырыачай ынахтарын бэйэлэрэ сиэттилэр, араастаан таптаан ылаллар, билигин да итэҕэйбэккэ иһэллэр Дьүккүйэр кытаҕас илиититтэн төлө туттарбыттарын, субу-субу эргиллэн көрөллөр ситэн кэлэн тараччы тутан төннөрүөхтэрэ, хаһан да бүппэт түүннэри-күннэри түбүктэригэр. Уолаттар ньирэйдээх ынахха хатыйыы хаарчах сүүрдэ охсубуттар, ийэлэрэ барахсан бырда быстан хамсыыр да кыаҕа суох, үүт иһэн, мунду мииннээн син сэниэ кииллэрэн саҥата тахсар буолан барда. Аҕыйах хонугунан ыҥыырга олорор буолбутугар айаннаатылар. Чэлгиэн бу ыалларын быйыл Быралгылаахха хаалларыа кыстата, олохторо көрдөрөн иһиэ этэҥҥэ сырыттахтарына.
— Чэлгиэн Дьүккүйэр син-дьүгээр арахсыбаттыы оҥостон, Орто дойду олоҕор оройунан көрөн түспүт Ордьумаан ойууну кыһыл оҕус гынан суолбутугар тоһуйтара ыыппыта, айан аартыгар айаатаан булгунньаҕы бурҕайан харсаары хара хаана хамсаабыт–
Бойбоох биир киэҥ алааска киирэн иһэн кэпсээбитигэр бары соһуйа, куттана да түстүлэр, иһирдьэ киирэн иһэн чугурус гыннылар. Ытык булгунньах үрдүгэр уот кыһыл оҕус айаатыы-айаатыы муоһунан сири-уоту сүргэйэ сылдьар эбит. Дьулаан көстүү, уолаттар дьулайан туора халыйдылар, Чэлгиэн соҕотоҕун утары барда, киһи иһэрин көрөөт орулуу туһээт муоһун тоһуйбутунан ыстанна.
Чэлгиэн утары

сүүрдэ, көрөн турдахтарына улахан уоттаах холорук буолан тыаһа ууһа сирилээн тиийбитигэр оҕус туора ыстанна, холорук ситэн ылан үлтү ытыйбытынан ууга киллэрэн бырахта, хаста да ууттан тахса сатаабытын орулаппытынан кутаҕа сөрөөтө, биирдэ көрбүттэрэ Чэлгиэн бэйэтэ эрэ иһэр холкутук хааман. Кыталык Куо харысхаллаах дьоҥҥо ханыы буолбутуттан хараҕа ууланан туора сотунна, Айыы Тойон Таҥара баар эбит диэн махтана санаата.
Куоракка аҕыйах хонукка кыһыл көмүстэрин ыраас манньыакка уларыттылар үрүҥ-кыһыл көмүскэ. Ыҥыырга тугу элбэҕи ылыахтарай, ким чэй, табах. Ким иистэнэр сэп-сэбиргэл. Чэлгиэн Кыталык Куоҕа уонна оҕолоругар кыһын таҥнар таҥастарын, оҕолор барахсаттар кыраттан да үөрэн харахтара чаҕылыҥныыр. Бойбоох игирэчээннэригэр эмиэ кэһии хомуйда. Чэлгиэн уоллаах, кыыһын матарбата, Ньургуһуҥҥа кыһыл көмүс симэҕи куттарбытын ылла. Үөрэн-көтөн дойдуларын быстылар.
Күрүлүүр күнүс тус илинтэн сүрдээх күүстээх холорук оту-маһы үлтү ытыйан сыгынахтары силистэри түөрэн Дуораан(Дьүккүйэр) тэлгэһэтигэр куугунаан киирдэ, үс тойон сэргэтин туура тардан ытыйбытынан ылан барда, хоту диэкки ытылла турда. Кыралыын, кыамматтыын, кырдьаҕастыын суорҕаннарын бүрүнэн балаҕаҥҥа бүгэ сыттылар. Кэмниэ кэнэҕэс балаҕан ааныттан өҥөйөн көрдүлэр холорук барбыт, ол оннугар үс сэргэлэрэ суох, оннулара оҥойон хаалбыт, Ордьумаан ойуун хараҕын өҥүргэһинэн көрөн тыыллыы тэбэ сытар.
— Бу сордоох сырайа-хараҕа бүдүгүрэ бүөлэнэн, Холоруктуун харсаары холоммутун көр, буолар да эбит Айыы киһитэ санаммат, Күн киһитэ көрүүлэммэт күүһүгэр, өбүгэтин өрө көрөн дьүһүлэммитин . Дуораан үүннээх тылбын үтүргэҥҥэ утаарбыккын, тэһииннээх тылбын таһырдьа тамнаабыккын. Үс үйэ тухары үнүгэскин үргүүр буолбуттар, алдьархайы аҕалбыккын, сорго суол аспыккын–
Абаҕата хараҕын уутугар хара-хара ытаата, кырдьаҕас киһи хараҕын уута ыарахан тыыннаах буолар дииллэрэ өбүгэлэр. Кини бу биир киһи бардамыгар, иҥсэ илбиһэ иҥмитигэр атын айыы куттаах оҕолорун аһыммыта, кэхтэ туруох кэнчээритин аһыйбыта. Маны биттэнэн быстах санааҕа баһыйтаран, харам санааҕа хаайтаран, биир алааска үөскээбит оҕо сааһын доҕорун сор суоллаатаҕа, эрдэ ииннээтэҕэ. Бэйэтин кутаа уокка да үтэн сиэтиннэр, тириитин сүлэн да ыллыннар аһыйар биллибэт. Төһөлөөх элэ-была тылбын этэ сатаабытым үрдүнэн оҥорбутун оҥоро, алдьаппытын алдьата , уорбутун уора, сиэбитин сии турар. Оннук киһини оройун да хастыннар, чөмчөкөтүн да кирдиннэр. Хайдах эрэ гынан оҕолорун, сиэннэрин бу хара аньыыттан халбарыппыт киһи, үс уолу аны кыһын сыарҕа хаара түстэ да Холорукка ыытар

санааланна, кини киһи киэҥ аартыгын, дьалхааннаах сырыытын билбэт киһи суох буолуохтаах. Онно баран олох суолун тардыһыахтара, бу кыраммыт сир үс үйэ өнүйбэт, онуоха дылы өтөхсүйэн да бүтэр ини, иэгэйэр икки атахтааҕа эһиннэҕинэ…
Чэлгиэннээх тоҥоруу буолуон эрэ иннинэ этэҥҥэ Быралгылаах олохторун буллулар, Кыталык Куону үөрүүннэн кыстатарга сөбүлэстилэр, киһи-сүөһү элбиирэ кинилэргэ туох куһаҕаннаах буолуой, хаан тардыһан халыҥаан иһиэ этилэр, Чэлгиэннээх хонон өрүү сыппатылар. Оһуохайдаахха таарыйан аастылар, Кустук, Ылгынныын хааллылар өтөхтөрүгэр. Ньургуһун оҕолорунаан аҕаларын күн курдук көрүстүлэр.,, Чэлгиэн хаһан киһилии олоробут, эйигин оҕолору аҕыйахтык көрөбүт,,
Ньургуһун кырдьык эрдээх да, эрэ суох курдук, оҕолоро аҕалара суох тулаайах оҕолуу улаатан иһэллэр.
Чэлгиэн да кэлин кэмҥэ тохтоон дьиэ таһыгар сылдьыан баҕарар буолла, бэркэлээтэҕинэ Туймаада хочотугар киирэн тахсыа, Бойбоох да ыал буолуо этэ.
Кини айанныырын тухары итинник сылдьыа, биир силлибэт ситиминэн сиэтиһэ сылдьар айдарыылаахтар.

Содержание

• 81

81

    Этэҥҥэ олордоххо сыл-хонук биллибэккэ ааһар,, дииллэрэ өбүгэлэр. Сыыһа сылдьыахтара дуо олох хаамар оҥкула буоллаҕа, хаһан эрэ үлэччи таҥнан бойбойон турбут кыракый кыысчаан Чэлгиэн олоҕун аартыгар арахсыбат Аанньала буоларыгар Айбыт Айыылар анаан түһэрдэхтэрэ, бу сыллар тухары үгүстүк да өһүйдэ, кинини эрэ буолуо дуо айаҥҥа күнү-дьылы сылыктыыра, инникитин өтө көрөр Бэриэтчитэ билгэлиирэ, Айыы Тойон Таҥарата анаан айбыт оҕото, кинилэргэ кэлэн кэскиллэрин кэҥэттэҕэ, түөрэхтэрин түһэрдэҕэ. Чэлгиэн кыра сааһыттан батыһыннарбыт буолан оҕотуттан атыннык санаабат этэ, ыал гынар баҕата күнтэн-түүн күүһүрэн иһэр, кини маннык айанныырын тухары арахсыспат доҕор буолан сааһын куоттарыыһы. Баарыгар Ньургуһуҥҥа субу-субу киирэн кыра дьону кытта оонньоһон тахсааччы, идэтинэн бүгүн киирбитигэр Чэлгиэн кэпсэтэрдии сананна…
— Тугутчаана мин аны ыраах айаннаан бүтэбин, чугастыы ас-таҥас туһугар куоракка эрэ киирэ сылдьыам, эйигин ыал гынан Ийэ куккун иччилиэхпин баҕарабын, сөбүлэһэр буоллаххына күнү-дьылы уталыппакка Алааппыйаах, Оһуохайга бара сылдьыам. Кырдьаҕас күнүн ааҕа сытар киһи төһөлөөх үөрэн кута-сүрэ сырдыкка көтүө турдаҕа, кыралара кыһалҕата суох ыал буолан аал уотун торҕо буруота унаардаҕына–
Бойбоох бэйэтэ да ис кутунан Чэлгиэн ыраах айантан тохтоору сылдьарын билэрэ-сэрэйэрэ. Этэҥҥэ буоллаҕына Ньургуһуна эмиэ оҕо күүтэ сылдьара, кини да биир кыыс оҕо төрөөбүт аатыгар, элбэх ууну-хаары атаҕынан оймоон олох оломун аастаҕа. Кэнники кэмнэргэ Ылгынын да ахтара, сүрэҕэр итии сүүрэн дьикти иэйиилээхтик санатан мөхсөн ылара. Ол киһи килбик симик бэйэлээн ,,ыал буолан олоруох, оҕо төрөтөн ойор күнү көрсүөххэ,, диэбэтэ чахчы, Чэлгиэн этэринии бэйэлэрэ баран этэр тыл эгэлгэтин эрэйэн, кэрэ тыл кэскилин көтөҕөн кэллэхтэринэ эрэ сатаныыһы. Чэлгиэн да билээхтээн эрдэҕэ бу хаҥыл сылгы курдук кыыһы кыра сааһыттан, иҥнэн-толлон турбакка иннин бэйэтэ көрүнэн күн бүгүнүгэр дылы кэлбитин. Хаһан да бу кыыс ыарахантан ынчыктаан, куһаҕантан куттанан, алдьархайтан антах хайыһан турбат киһи . Аһыылаахтары кытта аахсан, тыҥырахтаахтары кытта тыытыһан, иирсээн диэн иҥнэн-толлон турбат иччилээх илбис иҥмит киһитэ. Чэлгиэн кэлин кэмҥэ көрүүтүнэн түүлээҕи хото сыанаҕа тутар буоллулар, эрдэттэн биирдиилээн дьону дьиэ таһыгар, хастыы да киһини ыраах үрэх баһыгар тэрийэн таһаарардыы кэпсэтэр санаалаах Быралгыларга, Алааппыйалаахха сылдьардыы барда. Кустуктаахха сылдьан ааһыахтаах. Бойбоох хаалыа дуо кутурук курдук сылдьыһар. Быыралгылаах үөрэ көрүстүлэр, бултуур сэби-сэбиргэли таҥаһы-сабы

Чэлгиэн хааччыйыах буолан кэпсэтэн араҕыстылар. Ылгын Бойбоох кэлбитигэр айаҕа ырбайа үөрдэ, мэктиэтигэр икки хараҕын үүтэ көстүбэт буолуор дылы сырайа мэлтэйдэ. Чэйдии олорон Чэлгиэн малтаччы быһа-бааччы оҕолорбутун ыал оҥоруоххайыҥ диэн тыл көтөххө. Бойбоох сырайдыын, кулгаахтыын тэтэрэн таҕыста. Оһуохай кырдьыыга да кыайтардар, кыралара ыал буоларын истэн хараҕа ууланна. Хаһан да бу бэйэлээх таҥара табата, мөлтөх аһаах кинилэр оҕолорун тэҥнээҕим дии санаан, бэйэтинэн тыл көтөҕүө диэн түүллэригэр да суоҕа, Алааппыйа эмиэ ытаньыйан ылла. Кини ийэ киһи билбитэ ыраатта, оччугуйа бу кыыска куттуун-сүрдүүн курдары таттарарын. Оҕотугар кистээн бэйэҥ тэҥнээххин бул атыны диэн өһүргэтэн турар, ону баара кыыс бэйэтинэн тыл көтөҕө кэлбит, Чэлгиэн киһи убаастыыр киһитэ, оҕону кытта оҕо, кырдьаҕаһы кытта кырдьаҕас, ити кыыһы кыра сааһыттан оҕотун курдук ииппитэ. Бу кэмҥэ Ылгынтан ордук дьоллоох күн сиригэр суоҕа буолуо, аны сайын Үрүҥ Күн ыһыаҕар уоллаах, кыыс дьылҕаларын тэрийэргэ дэстилэр. Ыһыаҕы хайдах тэрийэллэрин аны саас сүбэлэһиэх буоллулар. Хотууналаах, Сэгэртэй Чэлгиэннээх, Бойбооҕу ытыс үөһэ түһэрэн көрүстүлэр. Кустук Ураһалаах кыыһын кытта аны кыһын бултуур сирдэрин өрө тарда барбыттар, ыҥыыр атынан. Аттарыгар таарыйа от бэлэмниирдии. Бойбоох хонуохха диэн хааллылар, Чэлгиэн көрдөҕүнэ Бойбоох сырайа-хараҕа турбут, тугу эрэ ырааҕы көрө сылдьар курдук. Тыҥ хатыыта Чэлгиэни уһугуннарда, халлаан быһах биитинии кылбайбыт…
— Чэлгиэн дьоммутун куһаҕан тыын иҥмит кыыла суоллаан иһэр, кытаатыахха–
Аттарын тиэтэлинэн ыҥыырдаат Кустуктаах суолларын хайан торҕо сэлииннэн тэптэрдилэр. Сэгэртэйтээх тоҥ буорга туйах тыаһын истэн соһуйан эрэ хааллылар. Хоноһолоро хайдах буолан тыҥ хатыыта харбыаласпыттарын өйдөөбөтүлэр. Хата Чэлгиэннээх дьоллоругар Тарыҥ үрэххэ хонон быстахха түһэн ааһар үүтээн оҕото тутта сылдьаллар эбит, көҥдөйүн бүтэрэн үрдүгэр муохтаах от тэлгээн даҥ кута сылдьаллар эбит. Чэлгиэннээх кэлбиттэригэр соһуйан, дьиктиргээн харахтарын муҥунан көрдүлэр, хата дьон кэлэн симии оһох оҥоро охсон эһэкээннэрин алҕаан уот отуннулар. Кустук түргэн-тарҕан тутуулаах буолан кыра икки эрэ бата сытар үүтээнин начаас абыгылдьытан кэбиспит, өссө ойоҕоһунан титиригинэн сүүрдэн даҥ куппут тыал курдары үрбэт гына. Намыһах киһи төҥкөйөн сылдьар, быстах хонон ааһарга табыгастаах. Бойбоох тоҕо кэлбиттэрин кэпсээтилэр, оҕолор сырайдара уларыйан хаалла, куттаммыттара өтө көстөр, түүн утуйа сыттахтарына сир түгэҕиттэн ньирилиир, ону кытта көҕүс тыаһа үрэх ноҥүө ырдьыгыныыра иһилиннэ.

Аттара хаһыҥырыы-хаһыҥырыы көнтөстөрүн быһа түһээри мөҕүстүлэр. Ыйдаҕаҕа көрдөхтөрүнэ үрэх уҥуор аабы быыһынан хара күлүк элэгэлдьийэр, сороҕор сып сытыы күөх уот ,,кылап,, гынан ааһар.
— Бу кыыл эйэннэн арахсыбаттыы кэлбит–
Чэлгиэн кылгас уктаах батыйаны кэннигэр тутан үрэх эниэтин сүүрэн түстэ, киһи иһэрин көрөөт кыыла часкыйа-часкыйа сири кырбаата, утары ыстанан ойуолууругар үрэх уута барылыы түстэ. Чэлгиэн утары ыстанна үрэх ортотугар көрсөөт, хаһыытыы түһээт сытыы кылыс кылапачыс гынна да, кыыла кыламмытынан ууга умса баран түстэ. Уһун өртүгүнэн быалаан кытыыга соһон таһаардылар. Маннык улахан аһыылааҕы көрө иликтэр, батыйаннан үрүҥ сүнньүн быһа охсон ааспыт. Бачча эмис кыыл хайдах арҕах булуммакка бэйдиэ сүүрбүтүн дьиктиргээтилэр. Баччаҕа арҕаҕын чугаһыгар сылдьар буолааччы.
Бойбоох, Чэлгиэнниин ырдан аҕалан Кустук дьонугар, элбэҕин Оһуохайга хааллардылар, кырдьаҕас тыатааҕы этин амсайан, эппиккэ дылы сэниэ эбиллэн бөҕөргүүргэ дылы буола түстэ. Өбүгэлэр сөпкө да түстүүллэр эбит, кырдьаҕас этэ- сыата киһиэхэ күүс-сэниэ киллэрэр, үөһэ искин-үөскүн ыраастаан сааскар саас эбэр, Оһуохай табылыннаҕына хос сиэн оҕотун көрөр дьоллонон айыыта харата ыраастанан, ыра санаа оҥостор ырайыгар ыттан төрүттэрин көрсөр дьоллонуо.
Кустуктаах Ураһалаахха салгыы барбыттара ыксыыллар, үрэх тоҥо илигинэ төннүөхтээхтэр.
Чэлгиэннээх аны саамай ыраах сирдэригэр Тыымпы тыатын үрэҕин баһыгар таҕыстылар, уончалар түөрт уол хаалыахтаахтар. Тыытыллыбатах өлгөм бултаах сир, курдары түһэн үс күнүнэн тиийиэхтээхтэр, аара Ааттаммат Эбэҕэ сылгыһыттарга хоннулар, манна баар уолаттар кыһын эмиэ бултууллар. Этэҥҥэ Тыымпы сиһигэр тиийэн уолаттар үрэх толоонугар от оттоон үллэҥнэттилэр, Харачаас биир уоллуун,, хохуора,, сыарҕа оҥордулар, дуҕа иэхтилэр. Кыһын үрэх устун Ааттаммат Эбэҕэ тиийиэхтээхтэр, онтон суоллаах сир. Чэлгиэн бу добдурҕа саҕана олох иллэҥэ суох сырытта, наар түүлээхчиттэрин тэрийии, аны бултуурга сэп-сэбиргэл элбэх, онон харса суох хааччыйар, саа сэбигэр тиийэ.
Дьон кулгааҕа, хараҕа чуор, ырааҕы истэр түргэнник түөлбэлэри тилийэ көтөн кулгаахтаах барыта иһиттэ. Аны сайын Аҕа уустарын араҥаччыта, күннээххэ көстүбүт көмүс куттара, Ылгынныын ыал буолан ыҥырыллар ыһыахтарын билиҥҥиттэн ыра санаа оҥостон кыыдааннаах кыһын бүтэ охсон кылыһахтаах оһуохайга ойуохтарын баҕардылар. Кустук эмиэ Ураһалаах кыыһын кытта ыал буолар ыһыахтара бииргэ буоларын истэн, уостан түспэт улахан сонун буолла, элбэх сиринэн эрдэттэн эрийэ көттө.
Кыстык иһэрин биллэрэн айылҕа барахсан отун-маһын ииктэтэн

ааста, өр-өтөр буолбата халыҥ былыттар халыйан кыстык хаара ыксаабакка тэллэҥнээн маҥан куобах суорҕанынан отун-маһын үллүйдэ. Чэлгиэн быйыл өрдөрбүт кыл муҥхатынан Улахан Эбэҕэ күүлэй тэрийэбин диэн бар дьонугар биллэрдэ. Харачаас тугу сатаабатаҕа суоҕуй, муҥха тэрилин барытын бэрийдэ чочуйда, кини оҥорбута барыта тупсаҕайа туттарга чэпчэкитэ. Муус баһар сүүрүн сүөһү ойоҕоһун уҥуоҕун талаҕынан үүйэн кээспитэ ураҕас тутаахтаан, балык баһар кыл сүүрү, үтүмэх, көхө, дьахталларга уһун муҥха соһор ситимин кылынан хаттарбыта. Муҥха буолар күнүгэр үс сыарҕаҕа нырыы маһын тиэйэн киирдилэр. Эбэлэрин эҥэригэр үс сиргэ кутаа отуннулар. Эрдэттэн бэлэмнэммит аһы-үөлү тиэйэн киирдилэр, хас да улахан тымтайга кыынньыбыт кымыс, кыра тууйастары.
Көкөт, Эдьиий, Күөрэгэй Эбэлэриттэн көрдөһөн алгыс тылын астылар, күөх Боллох иччититтэн көмүс хатырыктааҕыттан киэһээҥҥи күөскэ куду анньарыгар. Эбэлэрин эҥэригэр ас арааһын тэлгэттилэр, Эһэкээннэрин аһаттылар. Хара сарсыардаттан киһи бөҕө субуруста, аттаах-атыырдаах, сыарҕалаах оҕус сыннарыылаах. Улахан Эбэлэрин үс уһун атаҕын нырыылаах тардарда сүбэлэстилэр, ортоку киэҥ түөлбэтин хаалларардыы. Кырдьаҕас Кынаачай туона үктээн ыллаҥнатта, муннуктарга, чардаакка абырҕалы анньыалаата. Сытыы батас анньыылар мууһу курдурҕаччы түстүлэр, нырыыһыттар күйгүөрэн Эбэ иһэ эймэҥнэс киһи буола түстэ. Эргэ барар кыргыттар, Далбар Мааны Хотуттар баар суох мааны таҥастарын таҥнан киэргэнэн ахан киирбиттэр, үтүөмсүйэ туттаннар кылап-халап көрдүлэр, сыарҕаҕа тиэйэн киирбит муҥхаларын бэрийдилэр. Кынаачай субу-субу ордотуур саҥата иһиллэр, нырыыһыттарын да хаһыытыыр, анньыыһыттары да мөҕөттүүр. Элбэх киһи көҕөр өр гыныахтара дуо, сотору тахсар чардаакка тиийэн үтүмэхтэри таһааран муҥха кулгаах быатын таһаардылар, модьу-таҕа көрүҥнээх Кыыл уола аадьуо сыыйа тардан тааһаабытынан барда. Кынаачай мөҕөттөөн баллыгырыы сылдьар, икки киһини сыттык маһынан муҥха аппатын диэн үүйэ баттатан истэ. Кынакка илдьит соболор көстөн дьон өрө эккирэһэ түстүлэр, сотору ийэ тахсыытыгар чардаат иһэ үллэ турар күөс курдук оргуйбутугар үөрэн уһуутаһан ыллылар. Тааҥ тахсыбатын диэн сыарҕаҕа куту-кута тыаҕа тастылар, Эбэлэрэ өлгөмнүк күндүлээн баар дьон хааһахтарыгар кутуннулар. Чэлгиэн Оһуохайга өлүүлээн таһаарда, кырдьаҕас Эбэтин балыгын тото амсайар буолбутуттан үөрэн хараҕа ууланна, урукку быралгы сылларын санаата, маннык эрэ сымнаҕастык сылаастык оҕолорум ыччаттарым илиилэригэр сытыам диэн санаа да суоҕа, соҕотоҕун сорсуйарбар кииним эрэ түспүт өтөҕөр тиийдэрбин

диэбитэ. Чэлгиэннээх күн-ый буолбуттарыгар муҥура суох махтанар. Бастакы күн күүлэй балыгын барытын үллэстэн үөрэ-көтө тарҕастылар. Кэлин икки күҥҥэ,, абааһы аһаабыт сириттэн арахсыбат,, диэбиттии киһи бөҕө сырытта, истиһэн кэлии өссө элбээбит, бу да күннэргэ Эбэлэрэ матарбата, кыаҕа тиийэринэн харса суох лэһигирэс соболору бэлэхтээтэ. Кыайан муҥхаҕа сылдьыбатах кырдьаҕастарга, аҥардас тулаайахтарга собо ыытаалаан барҕа махтал бөҕөтүн ыллылар. Муҥханы дьаһайан туона үктээбит Кынаачай кырдьаҕас бу күнтэн уостан түспэт улахан махталга сырытта. Тыыннаах дьону күөх Боллох күндүтүттэн матарбат туһуттан улахан хааһахха толору кутан Атыыһыкка ыыттылар, үөрүүтүттэн уҥуоҕа халыр босхо барда, кини да саас баттаан сырыыта сыылбатыйан, ыыра кыараан дьиэ бөҕө эрэ буолара тиийдэҕэ. Чэлгиэни кытта уһун сылларга хатыстар да киэҥ ыллыктаах, өйдөөх киһиннэн ааҕара, уруккуну-хойуккуну санаан хараҕа ууланан ылла. Киһи саҕачча акаары бу күн сиригэр суох эбит дии санаата, мутугунан быраҕар муҥур үйэтигэр эйэ дэмнээхтик олорбокко элбэхтик эрэйгэ тэбиллэрин бэйэтэ көрдөөн бэрт былдьаһар.

Содержание

• 82

82

Кырдьаҕас Кынааҕай бэйэтэ эмиэ биир туһунан иэйиилээх ,, Кырдьаҕас,, ааты хос самылактаммыт киһи, биһиги,, Кырдьаҕастар,, диэн дьээбэ тыллаах, дьиҥинэн сааһын ортотун да туола илик. Эдэр эрдэҕинэ,, Кынат Уол,, дэниллэрэ, атаҕынан иэгэйэр икки атахтаах иннин быһа түспэтэх киһитэ үһү. Сүүрдэҕинэ илиитэ-атаҕа көстүбэккэ курпааскы халыйан иһэрин курдук этэ дэһэллэр кырдьаҕастар, үөлээнэхтэрэ. Бэйэтэ кэпсииринэн түргэнник сүүрдэҕинэ атаҕа сири билбэккэ көтөн тахсаары гынарым диэн кэпсиирэ үһү, төһө кырдьыга, сымыйата биллибэт. Кырдьык ыһыахтарга сүүрэн, атах оонньоон мүһэни баҕас ылбахтаабыта дииллэр, барыта үһүйээн курдук. Уонча көстөөх сири атаҕын тэбиитин кубулуппакка күнүнэн эргийэрэ үһү. Ол бэйэтэ эмискэ сүүрэрин-көтөрүн бырахпыт. Ким да билбэт тоҕотун, арай сири-буору аннынан Чуумсук кэпсээбитэ иһиллэн остуоруйа курдук хаалбыт. Биир ыйдаҥа түүн хабаҕа хайдаары ойоҕун хоонньуттан оронон таһырдьа тахсыбыт, илин диэкки хайыһан дьааһыйа-дьааһыйа ииктээн тыктара туран алааһын уҥуоруттан икки туох эрэ көтөн иһэрин көрбүт, түргэттэрэ диэн аттынан халыйан ааспыт салгыннарыгар сиргэ олоро кэлэн түспүт. Оннук салгыы көтө турбуттар, ол сүүрээччилэртэн инникитэ,, Кынат Уол,, этэ диэн андаҕайар, кэнникитэ тэҥкэ тиит саҕа хара бэкир түсүһэн иһэрэ…
Кынаачайтан ыйыттахтарына,,Ээ пахай ол киһи сиикэйдиир, омурдун абырахтанар, хата бэйэтэ түүн ойоҕун хоойуттан саһан хайа эрэ көссүүтүгэр күүлэй тэбэн кэлбитин ханарытан кэпсиир,, ону истэн Чуумсук улаханнык өһүргэммит дэһэллэр, ойоҕун да кулгааҕар тиийэн оройун хастаҕа. Ол гыннар Чуумсук кэпсиирэ оруннааҕа буолуо дэһэллэр, тоҕо эрэ эмискэ атах оонньуурун бырахпыт үһү. Билигин да атаҕар чэпчэки тыаһа-ууһа суох кэлбитэ барбыта эрэ баар, атаҕын төбөтүгэр дьиэрэҥкэйдээн хаамар. Чэлгиэн муҥханы дьаһай диэбитигэр үөрүүннэн ылыммыта, эрдэттэн хайа күөлү тардалларын сүбэлэһэн, сул саҕана Эбэтин уутун эппиэдэйдээн кэлбитэ. Чэлгиэни улаханнык ытыктыыр, эдэр сааһыттан турбут олорбут сырыылаах, мас көнө уолу сөбүлүүр. Быйыл күөх боллохторо күндүлээн тутум үрдүү сылдьар, билигин киһи барыта собо айах. Үнүр аны сылгыһыттарга баран Ааттаммат Эбэ Куутуйатын тардыаҥ этэ дуо диэн ыйыппыта. Онно сүрүн сылгылара барыта турар, кыһыннары сылгы көрүллэр сирэ. Билигин убаһа араарыыта онон киһи элбиир ол дойдуга.
Ааттаммат Эбэ кырдьык да күн туллар күөлэ эбит, Кынаачай бу сиргэ-уокка урут үктэнэн көрө илик, ыраах да эбит, аара хонон кэллилэр, урут Чэлгиэни кытта улаханнык бодоруһа илик буолан ис-тас санаатын үчүгэйдик өйдөөн-дьүүллээн билбэт этэ. Кини

баай киһи буолла да бардам, тот киһи дохсун дииллэринии дьонун этэ дьаһайа сылдьара буолуо дии санаабыта, олох кини өйүттэн тиэрэ быһыылаах-майгылаах киһи буолан биэрбитэ. Үнүр да муҥхаҕа Улахан Эбэҕэ көрбүтэ,, Муҥханы дьаһай,, диэт дьаадьыйан биэрбитин. Бииргэ сылдьар уолаттара олох санаатын өтө таайардыы бэйэлэрэ оҥорбуттара-туппуттара баар буолан иһэр. Дьон да табыллан аргыс буола сылдьаллар эбит кыахтара-күүстэрэ, эппиккэ дылы сатаабаттара диэн суох. Дьиҥ Хотуннара бу Бойбоохторо эбит, кини илиитин- атаҕын кэтиир курдуктар, саҥаран-иҥэрэн сыыдам сырыылаах кыыс оҕо кылааннаҕын көрдө-иһиттэ. Илдьэ сылдьар атыыра иччитин кытта киһилии эрэ кэпсэппэт, сыарҕатыгар олороот чупчуруйарын кытта атара сэлииннэн түспүтэ бу көрүөххэ кэрэтин кынтайан баран сиэлэ кутуруга сыыйыллан иһэрэ, бары да сылгы бэрдин илдьэ сылдьаллар да бу Сындыыс Уолугар тиийэр суох эбит. Кынаачай биир уоллуун Куутуйаны эппиэдэйдээтилэр. Эбэттэн тахсар өттө дириҥ, аҥарыттан лаппа чычаарар эбит үркү, муҥха хаамыа суох. Урут сурах хоту истэр Эбэтин илэ көрөн чахчы салынна, соҕуруу сиһи хайа суруйан киирэр улахан үрэҕэ, хоту Куутуйаланан тахсан барар эбит, киһи хайдах да ойуулаан оҥорбот киэҥ уораҕайдаах дойдута . Сөпкө да манна сылгы туталлар , баһа-атаҕа биллибэт сыһыылар, быттыга-хонноҕо ааҕыллыбат хочолор, быста-быста салҕанар түмүгэ көстүбэт толооннор, элгээн эгэлгэтэ, алаадьылыы алаастар. Өссө Кынаачай сөҕүөн дуу, бэркиһиэн дуу иннигэр бу кыыстара хайдахтаах да хаҥыл сылгыны хамсаппат эбит. Хайдах эрэ бу кыталык кыыһы хара маҥнайгыттан сэнии көрбүтэ, хаҥыл үйэтигэр быа түспэтэх атыырын хайдах айааһыырын көрөн тото киэптэттэ. Үүннээн баран көнтөһүн төлө тардан кээспит сылгыларын ойоҕоһугар тэҥҥэ ойсон иһэн үрдүгэр хатана эрэ түспүтэ баар буолар, дьэ манна буолар күһэҥэ быстара, күн туллар мөҕүүтэ. Кэлин атаҕар өрө тура-тура ойуолааһын, ол быыһыгар бугуйан тиэрэ баран түһүү, Бойбоох охтон бэрт модьугу курдук хатанан баран сылдьар. Кэлин мөҕө сатаан баран айаҕыттан үрүҥ күүгэннэнэн, уҥуоҕа халыр босхо баран салыбырыы тураахтыыр. Кынаачай дьэ оройдотто бу халлааны хастыыр, иҥиир күүстээх уолаттар Хотун Хаан оҥостон күлүгүн быһа хаампаттарын. Дьон кулгаахтаах буолан истибэт буолуохтара дуо уонча аттаах киһи кэллилэр муҥхалаһа. Сарсыарда ойон тураат сыарсаҕа муҥхаларын соһон киирдилэр. Уонча нырыы быһыннылар, муҥхаларын түһэрээт, үтүмэхтэрин соһон таһаардылар, чардаакка Кынаачай үс талаҕы аста, аны хоту баһыттан утары нырыылаан кэллилэр. Нырыыһыттар чугаһаабыттарыгар үс талахтара өрө тилигирии

түстэ, Кынаачай соруйарын кытта икки бэлэм турбут уолаттар чардаакка быга сыппыт ситимнэри соһон ыллылар, талахтары сулбурута тартылар. Кынаачай сэрэйбитин курдук адаҕа курдук сордоҥнор, борохойдор, омуннаатахха олорор оҕо саҕа лиһигирэс соболор, эмиэ сыарҕаннан барытын тыаҕа тастылар. Сарсыарда киирэллэригэр Эбэлэригэр бэлэх уурбуттара, Көкөт уот оттон алҕаабыта, киэһэ хонуктарыгар икки үтээнинэн сытан бары Эһэкээннэригэр махтанан айах туттулар. Ити курдук Кынаачай мындыр муҥутаан балыктааһыны баһылаан бардаҕа, үтээҥҥэ сытан үгэстэринэн барыны барытын кэпсэтэллэр.
— Кынаачай эйигин эдэр сааһыгар абааһы уолун кытта сырсан турардаах диэн үһүйээн баар дии кырдьык дуо?—
Бас уола Баскыыр наараҕа тиэрэ түһэ сытан ыйытта. Кынаачай сэрэммиттии эргим-ургум көрөн ылла…
— Дьиикэйи олох ахтыма билигин да санаатахпына этим тардар–
— Ээ онно туох аньыыта-харата кэлиэй, ааспыт аастаҕа дии, хата сиһилии кэпсээ эрэ–
Кынаачай көхсүн этиттэ, кэпсиибин дуу, суох дуу диэбиттии үүтээн иһин эргиччи көрдө…
— Кырдьык кыра сааспыттан сүүрэр дьаллык киирэн моһуоктаабыта, уҥуох-уҥуоҕум барыта кычыкыланан сүүрбүппүн бэйэм да билбэккэ хааларым, сүүрдэхпинэ наһаа чэпчиирим, икки илиибин быластыы уунан баран алааспар күнү көрсө сүүрэн тэптэхпинэ мэктиэтигэр атаҕым сири таарыйбат курдук буолара, кэлин аҕам көрөн мөхпүтүгэр көрбөтүгэр сүүрэрим,, Нохоо аньыылаахтык дьүһүлэнимэ, аны көстүбэти батыһыннара сылдьаайаххыный,, дэлби мөҕөрө. Эһэм кэпсээн турар сырсыбытын. Олорор алааһын киириитигэр,, Мин кыайдым,, диэн ыһыытаабыт үһү. Кини эмиэ мөҕөөхтүүрэ да дьолоҕойбор оҕустарбат этим.,, Кынат Уол,, аатыра сылдьыбытым. Аны ойох ылаары атын алаас оҕолоругар оһуохайга ойорум, дьиэбэр эрдэ кэлээри сүүрэн тэбэрим. Биир киэһэ идэбинэн хойутаан хаалан дьиэбир муҥмунан тэптим, ыйдаҥа. Арай Холболоох өтөҕүн ааһан иһэн иһиттэхпинэ кэннибэр киһи сурдургуур, эргиллэн көрөөт иэним иҥиирэ кэдэс гына түһэргэ дылы гынна, сүрдээх улахан уоттааҕыннан көрбүт баҕайы ойоҕолуу түһэн иһэр эбит. Кымньыылаппыт курдук өрө көтө түстүм да түһүнэн кэбистим. Кулгааҕым куугунаата, хараҕым уута сарт түстэ. Чуумсук олорор өтөҕөр өрө сүүрэн кэллибит, ол киһи тахсан утары ииктээн тыктара турарын үрдүнэн көтөн аастыбыт. Хараҕым кырыытынан көрдөхпүнэ охтон атаҕа адаарыйан эрэрэ. Алааһым аартыгар киирээт,, Мин кыайдым,, диэн хайа ыстанным, эргиллибитим сүөдэйэн тураахтыыр, сүр ыараханнык часкыйаат сүтэн хаалбыта, онтон ыла сүүрэрбин быраҕа сылдьабын. Чуумсук барахсан төһө эрэ сүрэҕэ хайынна, кини киһи булан-булан хабаҕырбыт да кэмэ баар–
Кынаачай,, мүчүк,, гынаат күлэн кэбистэ.
— Ити хоту куутуйа үрдүгэр турар үрдүк киэҥ өтөххө ханнык эрэ кэмҥэ Куонайдар диэн аҕа ууһа олорон ааспыта дииллэр. Элбэх киһи аастаҕа онтон хаһыс түһүмэх эбитэ буолла,—
Аны Хаптаанай уус тугу эрэ кэпсээри уоһун-тииһин оҥоһунна. Тугу эрэ толкуйдаан олоро түстэ.
— Ол саҕана биир сиргэ таба олорбокко сыҕарыйан иһэллэрэ үһү. Бу аҕа ууһугар Былдьырыыт диэн уол оҕо тура төрөөбүтүн,, Сыыһа тута сылдьымаҥ, борбуйун көтөхтөҕүнэ баар эрэ Боотургут, хаххахыт- дурдаҕыт буолуоҕа,, диэн олохтоох ойуун көрүүлэммит–.
— Аны аҕата кимэ биллибэт, тулаайах хамначчыт кыыстара долборукка төрөөбүт, күкүүр кэннигэр хотуулга оҕо ньарылыыр саҥатын истэн тахсыбыттара, кыыс барахсан бараахтаабыт, уолу биир оҕото суох эмээхсин ииппит, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан. Ким даҕаны аанньа ахтан анаан-минээн кыргыс үөрэҕэр уһуйбатах, тиргэлээн-сохсолоон хара тыатын харахтаммыт. Ойууннара төһө да сэрэппитин-эппитин үрдүнэн аҕа ууһун кырдьаҕастара киһи баар диэн кыһаллыбатахтар, эппэт кэлэҕэйин иһин Былдьырыыт диэн ааттаабыттар. Ол курдук көҥүл айбардаан күөгэйэн олордохторуна көс омуктар көҥү анньан киирбиттэр. Эрдэ кэлбиттэр эһиэнэ диэн аахсыбат урдустар уһаты туора сүүрбүттэр. Олохтоохтор утарсан көрбүттэрин угунньа курдук тэпсибиттэр, аанньаннан арахсыбаттыы булбуттар, аны аҕа ууһугар өтөрүнэн үөскээбэтэх, харахтаах хайҕыыр тыла бараммыт, тыллаах туойар тыла тиийбэтэх кэрэ куота көстүбүтүн, аҕалыҥ диэн ачыарыһан турбуттар. Оҕолообут оҕолорун, сүрэхтэрин чопчутун биэримээри дьирээлэһэн көрбүттэрин, ырбалаах оноҕоһунан ыбылыта ытыалаабыттар, үөгүлүүр үҥүүннэн өтөрүтэ түспүттэр, кыланар кылыһынан кырбастаан барбыттар. Онно дьэ өйдөммүттэрэ үһү, ойууннара эппит кэс тылын кэспиттэрин. Хара тыаҕа олорор Былдьырыыкка илдьит ыыппыттар, күһэҥэ быстара, күммүт хараарара кэллэ. Күн буолан көмүскээ, Ый буолан ыраастаа диэн илдьит киһи үҥэн-сүктэн тоҥхойо сыппыта үһү. Үһүйээн буолан үлүннэриилээх буолуо, бу Эбэ соҕуруу баһыгар киирдэ киирээт үс ураһаннан түһэ сытар устуу урдустарыгар чупчурҕан оноҕоһун ыыталаан испит. Ааҕан көрүҥ эрэ төһө ыраах сирин, ити үрдүк өтөххө дылы. Оноҕостон ордубуттара ойуурга түспүттэр, бастара батарынан барбыттара, куула тыаҕа куоппуттара үһү.—
Хаптаанай уус бу Эбэ былыргы олохтоохторун кэпсии олордо. Аны кэпсээн ыкка көстө, Сиэллээх Сиимэн кэпсээнэ…
— Үс буолан добдурҕа саҕана кыыллыы таҕыстыбыт, ол саҕана кыанар чолохоос сааспыт, биир чокуур саалаахпыт аҕыйах иитиилээх, бу санаатахха сэттэ сиринэн салҕааһыннаах сэп да сэп эбит. Ол саҕана

улахан сэптээх саҕа санана сылдьабыт, тайыыбыт диэн, батыйабыт диэн. Мин куобах диэн кыра ыттаахпын туус маҥан дьиэҕэ хааллараары гыммыппын күүһүнэн барсаахтаата, тыаҕа тахсар баҕата сор, уолаттарым икки бөрө курдук бөдөҥ ыттаахтар, кыылы бэйэлэрэ да тутуох дьүһүннээхтэр. Мин кыра бөөхүллэбин субу-субу тутан ньарылаталлар, үүтээҥҥэ тиийэн икки күн тыаҕа наар мин ыппынан сырай харах анньан сордоотулар, айах адаҕата диэннэр. Сатыы сылдьабыт, арай бэс устун хааман истэхпитинэ аллара ааһар үрэх талаҕын быыһыгар мин куобаҕым үрэн ньаҕыргыыра иһиллэр.,, Ээ баҕайы туох туһалааҕы үрбүт үһү, куобах буолуо,, диэн барбатылар. Арай мас тыаһа өрө барчалана түстэ да ыты кытта охсуспутунан адаар муостаах атыыр тайах атаралаан таҕыста, аны били икки ыт маргыйбытынан аллара ыстаннылар, ыттары көрөөт тайахпыт туора ыстанна, эриэн кыыллар кэнниттэн үрэн үүрэр аакка бардылар, аны чокуур саабытын чабырҕатан көрдүбүт да уот биэрбэтэ. Дьэ накаас диэ. Куобаҕам олох тайах баллырыгар ыйана сылдьар, ол сылдьан тайахпыт бүдүрүйэн дуу, иҥнэн дуу сырайынан барда, мин сүүрэн түһэн тура сатыы сылдьар тайаҕы агдатыгар түстүм өтөрү, кыылбыт хаана ыһылла-ыһылла түһэ турда, сотору куобаҕым үрэр саҥатын истэн тиийдибит. Били икки улахан ыт куобах эрэйдээҕи чугаһатыахтара дуо? Өлбүт тайаҕы ытыра-ытыра убахтыы ахан сылдьаллар, уолаттарым абаларыгар ыттарын быһыта тэбиэлээн үүрдүлэр. Куобаҕы боссоон аһаттыбыт,эмис да этэ. Аны оннук ааста, куобаҕы күлүү гыммат буоллулар, тарыҥнаах үрэх устун хааман иһэбит. Куобаҕым туохтан эрэ сэрэммиттии ыйылыыр, киһи таһыттан арахсыбат, соһуйан тулабытын көрүннүбүт,туох да көстүбэт, арай иннибитигэр сыгынахтаах мас суулла сытар көрдөхпүтүнэ били икки ыт ойон тиийэн үрэ-үрэ сыгынах аннын хаһан бурҕаҥнаттылар. Доҕоор күтүр улаханнык часкыйбытынан атын күтүр ойон тахсыбат дуо, ыттабыт ыйылыы түһээт биһиги диэкки ыстаннылар, биһиги соһуйан хаалан айахпытын атан турдубут, хата ыттарбыт сулары көтө сыһан аастылар. Иэдээн буолаары кутталбытыттан өйбүт да көттө быһыылаах, арай эмискэ сүр күүскэ кыламмытынан кыылбыт күөһэлис гына түстэ да сүнньүгэр сүгүллэр сылдьыбыт ыппыт эһиллэн хаалла, кыыл сылбырҕата сор эбит ойон тураат биһиги диэкки ыстанан иһэн эмиэ часкыйа-часкыйа кулаачыктана сырытта, саабытын туора быраҕаат кыылбытын тайыыннан өтөрүтэ түһүөлээн бардыбыт. Кэлин аҕыйахта ойоот умса түстэ, онно дьэ өйдөөтүбүт Куобах ахтатыгар ыйана сылдьыбыт эбит, көр бу өйүн эмсэкэ сирин биллэҕэ, били икки ыт хата үүтээҥҥэ эккэлии тоһуйдулар. Кэлин чөкө Куобаҕынан эрэ бултуур

этибит. Ымыылаах ыт барахсан булчут буолар эбит. Куобах барахсан элбэхтик булт кутаатыгар олордубута–
Ытын санаан Сиэллээх үөһэ тыынан ылла. Уһун түүн үүтээҥҥэ арааһы бары кэпсэттилэр, сарсыарда барааччылар балыктарын, муҥхаларын тиэнэн бардылар. Быралгыттан үс уола, Алааппыйа улахана, Кустук дьонугар өлүүлээн ыыттылар. Чэлгиэннээх убаһа арааран баран бэйэлэрэ ылан бараары хааллардылар, сылгыһыттарга туһунан өлүү. Итинник күннээҕи түбүк сыҕарыйан истэ.

Содержание

• 83

83

Кутурар саҥа бөҕө кулгааҕар кутулунна, ыксаан кулгааҕын хастан көрдө, син биир сүппэтэ ханна эрэ сир түгэҕэр дуу, халлаан оройугар дуу хоһооно биллибэт биир кэм кутуллан олорор. Сороҕор сүтэ-сүтэ иһиллэр, хатан куоластаах дьахтар саҥата мэнэрийэр, эмиэ да эр киһилии лоҥкунаан ылар, дүҥүр кыаһаан тыаһа биир кэм тохтоло суох лүҥсүйэр, кулгааҕар кутуллар…
— Оо Орто Дойдум огдолуйаары гыммыт
Кэрэ Дойдум кэхтэр турукка тиийбит,
Уот Кудулу Байҕал уһуурар төлөнө
Хара былыттыы халыйа көтөн.
Айыы аанын адьарай аймаҕар
Аһан биэрэн алдьархайы аҕалаары,
Улуу Дьаалы улаҕата көстүбэт
Түгэҕэ биллибэт түҥкэтэх дойдулаан,
Түҥнэри төлкөлөөн түөрэҕи түҥнэрэн
Хараҥа харахтаан хаанынан суудайан.
Иилэн ылбат иирсээни иччилээри
Иимэргэ баппатах илбиһи иҥэрэн,
Тэһиинэ туппакка төлүтэ түстүлэр
Үүннэнэн көрбөккө үргүөрэ үрдүлэр
Муоһалаан дьыбары дьааһыйда.
Ким кэлэн киириниэй киһилии
Ахсаана биллибэт аһыылаах аймаҕар,
Сиир аһыыр туруктаах
Силлиэтин түһэрэн,
Ыллыктаах ыырбытын ыһаттаан киирбитин
Ылгыа дуо ымынах ыарылыы…
Быйыл бу туга ханныга биллибэт хара тыа быыһыгар быраҕыллыбыт былыргы балаҕаны булан өрө тардан бултуур сир оҥостоору кэлбитэ.
Дьураан Бөҕө сахаҕа кырдьык бөдөҥ көрүҥнээх бухатыырдыы быһыылаах киһи, хаһан да үгүс элбэх киһини сыһа-соһо сылдьыбат. Соҕотоҕун дугуйданан хара тыаны харахтанарын сөбүлүүр. Быйыл кырдьаҕас таайыттан маннык сир баар диэн үһүйээн хоту истэн хаама сылдьан бу балаҕаны таба тайаммыта. Үрэҕи өҥөйөн турар харыйа быыһыгар саһан турарын булан самаан-иилээн бултуур сир оҥостоору булбута. Өтөр-наар киһи үктэммэтэх сирэ буолан булт баҕас баардыҥы этэ, хаһан да тыатааҕыга сааламмат, аҕахтаан быктаҕына ыарахан батыйаннан бултуур, быйыл үс арҕахтааҕы бултаата, күһүн эрдэттэн айа, сохсо бөҕө бэлэмнээбитэ, үрэҕин үрдүгэр тоҥуу оҥорон хас да айа тардан тайах, таба ылбыта. Улахан наарта сыарҕа оҥостон үүтэнин таһыгар лаабыстаан иһэрэ, булт баҕас баара, ол бэйэтэ аҕыйах хонуктан бэттэх туох эрэ биллибэт көстүбэт иэдээнигэр түбэстэ. Ый туолар күнүгэр утуппакка мэнэригэ дуу, иччитэ дуу, бэйэтэ да билбэт күлүктээҕэ утуппакка сордуур, туох эрэ буулаабыта биир кыһалҕа буолбута. Улаханнык онтон мантан куттанан ороһуйа сылдьыбат бэйэтэ, бу сиртэн тэскилииргэ санаммыта. Хаар халыҥыы илигинэ бу Ыйылыыр үрэҕин бата бардаҕына этэҥҥэ аҕыйах күнүнэн Ааттаммат Эбэҕэ түһүөхтээх, Чэлгиэн сылгыһыттара кыһыннары баалларын билэр онон эрэх турах санаалаах. Биир сарсыарда тыҥ хатыыта наартатын соһон үрэҕин устун туут хайыһарын тиэнэн лэппэрдии турда. Тааҥнаан баран тоҥмута наарта сыыгыначчы барар, түүлээҕин

кытта аара аһыыр үтэтин тиэнэ сылдьар, атынын сылгыһыт уолаттары көрдөһөн тиэйтэрэр санаалаах. Үһүс хонугар этэҥҥэ сылгыһыттарга тиийдэ, муус кыаһаан кырыа буолбут киһи хоочугураан киирбитигэр уолаттар куттанан куттара көтө сыста. Түптэ түрүлүөн үрдүгэр түһэн киһилэрин сыбыдахтыы охсон итии киллэрдилэр. Киһилэрэ чэйдээн баран туох быһыы майгы буолан күрүүр аҥардаах тэскилээбитин кэпсээтэ, аны уолаттара куттанан сырай-сырайдарын көрүстүлэр. Маннык ыарахан киһи өйүгэр батан киирбэт суолу хайдах кинилэр иннин-кэннин быһаарыахтарай, икки сыарҕалаах аты көлүнэ охсон ыал туруута тиийэрдии Чэлгиэннээххэ ыстаннардылар. Ыйдаҥалаах тумарык быыһынан күдэрик курдук көтүтэн ыал туруута сэргэҕэ астардылар. Чэлгиэн уолаттарын көрөн соһуйан хараҕын өрө көрө түстэ, кэннилэриттэн Дьураан Бөҕө сүгүллэн киирэн өссө улаханнык дьулатта,туох алдьархайа таҕыстаҕай диэн. Дьураан айдааннаах Атыыһыт аймаҕа, ол аҕатын ууһуттан төрүттээх, аата эрэ оннук да бэйэ бэйэлэрин улаханнык уруурҕаһан быстыбатах дьон.
Сотору Бойбоох тымныы дьыбары кытта балаҕан иһигэр көтөн түстэ. Бу кыыстан киһи тугу да кистээбэт барытын билбитэ-көрбүтэ истибитэ эрэ баар…
— Хайа Дьураан төрүттэриҥ төбөҕүттэн таһааран, өбүгэлэриҥ үөйбэтэх өттүгүттэн өҥөйөн ыыттылар дуо?—
Дьурааны сып-сытыы уоттаах хараҕынан көрөн турда, киһитэ ханна сылдьан тугу истибитин көрбүтүн тиэр-маар да буоллар кэпсээтэ.
— Хата этэҥҥэ эрэйдээбэккэ ыыппыт, итиннэ былыр хараллыбакка хаалбыт ойуун уҥуоҕа сытар, аны киһи да булбат гына муох көтөҕө саптаҕа, кыргыс үйэ кэмнэригэр аҕа ууһуттан кыйданан итиннэ бүгэ сытан бүттэҕэ, ол былыргы дьыллар быыстарыгар, урукку дьалхааннах дьыллар улаҕаларыгар туох үүрэн-түрүйэн үрэх баһыгар бүгэн быстыбытын, дьабыныгар көппүтүн аны кэлэн ким билиэй–
Сылгыһыт уолаттар сырайдара-харахтара мөлтөҕүн көрөн…
— Куттанымаҥ эһигини кэлэн эрэйдиэ суоҕа, суола бүтэй, былыр үйэҕэ быыһа-хайаҕаһа бүөлэннэҕэ, итиннэ сытан хомуһуннаан кыырбыта кутурбута хааллаҕа, ол ыйдаҥа түүннэргэ ыйаммыт тыллара-өстөрө иһиллэн эрдэҕэ, туох да туора быһыы оҥорор куттала суох, ол кыргыс үйэтинээҕи кэмин кэрдииһэ бүттэҕэ–
Бары,, һуу,, гына түстүлэр, сырайдыын-харахтыын сырдаатылар. Уолаттар чэйдээт төнүннүлэр. Дьурааны Чэлгиэннээх дьиэтигэр тиэрдээри бардылар, суол иис оһо илигинэ, хаар тибии түһэр кэмин иннигэр, этин түүлээҕин тиэйэ тахсаары дьонуттан көлө уларсар санаалаах. Дьураан аҕата Долгуйбат кырдьаҕас аатын курдук киэҥ холку киһи, бииргэ төрөөбүт инилэрэ бары турбут олорбут дьон атахтарыгар чиҥник, ол гынан баран хастыы да хонукка ыраах

үстүү-түөртүү сыарҕалаах аты биэрэн ыытыахтарын кэрэйдилэр,билигин хаар чарааһыгар отторун-мастарын тиэнии кыһыҥҥы кылгас күнү былдьаһыы, мантан саас буркуннар түһүөхтэрэ, сыарҕа сылдьыбат хаара үллүктүө аны хомураҕа киһини уйар буола кытаатыа, оччоҕо улахан быстарыы буолан дьылга да барыахха сөп, күннээҕи уоһунан аһыы турар сылгыга сүөһүгэ кутталлаах суол. Аҕатын олохтоох тылын истэн Дьураан кыра оҕолуу кэтэҕин тарбанна, ону көрөн ийэтэ эмээхсин…
— Ээ барахсаны көр, оҕом өйө киирээри кэтэҕиттэн көмө көрдөстөҕө үһү–
Кыра хаппыт куурбут ийэтэ,, Холумтаннаах,, күлэн сырайа төгүрүк ый курдук мылтайда. Былыр эдэригэр сиртэн буортан тэйбит сыыдам сытыы хотуу туттулаах кыыс оҕо биир алааска оонньоон улааппыт уолугар Долгуйбакка,, ээх,, диэн эйэргэһэн үйэ аҥара оҕо бөҕөтүн кыра бэйэтэ кыйма курдук төрөтөн күн сирин көрдөрдөҕө. Дэлэҕэ дьоно- сэргэтэ мааны майгытын иһин,, Дыгыйар,, аатын уларытан,, Холумтаннаах Хотун,, диэхтэрэ дуо. Куруук киирбиккэ-тахсыбыкка сылаас холумтаннааҕын иһин…
— Чэлгиэн биһиги бэйэбит баран кэлиэххэ Дьурааны илдьэ, таарыйа ол былыр үйэҕэ баран хаалбыт хомуһуннаах ,,Курбулуур Кустук,, ойуун тоҕо илбистээх иччитэ антан дьабынын түгэҕэр ииппит ийэ кутугар иҥмэккэ күн сиригэр күөрэйбитин, аайыы сирин аанын аспытын билиэм этэ.—
Дьиэлээхтэр хайдах эрэ соһуйбуттуу Бойбоох сырайын-хараҕын манастылар, бу кыыс сураҕын-садьыгын истээччилэр. Хайа да бэйэлээх хаппар куҥнаах, илиилээх-атахтаах илбистээх иччитэ күлүгүн быһа хаамтарбат кыыстара күн сирин көрөн, айыы сиригэр айыллан тоҕус түһүмэхтээх күлүгэ түһэ сылдьар дииллэрин хаптаҕай кулгаахтаах барыта истэрэ, ол маннык кэрэ дьүһүннээх кыталыктыы лыҥкыныыр куоластаах, Куба мааны Хотун буолуо диэн толкуй да тобулбатахтара, сырдык санаа да салаллан ылбатаҕа. Инньэ гынан Дьураан биир сыарҕалаах аттанан уонна Чэлгиэннээх икки сыарҕалаах аты сэтиилэнэн толору от тиэйэн үрэх устун айаннаатылар, икки сиргэ от хааллардылар кэлэн иһэн хонуктарыгар сылгыларга. Халыҥ харыйа ойуур иһигэр кэлтэгэй отууга хонон ааһаллар, харыйа иһэ тыал-куус ааспат бүтэй онон ичигэс. Сыарҕалаах аттары, отторун сылгыһыт уолаттартан ылан ааспыттара. Үһүс күннэригэр үүтээҥҥэ хоно сыттахтарына кимэ туга биллибэт хара күлүк киирэн кэллэ, симии оһох сырдыгар көрдөххө саннын хаптаҕайын ааһар уһун баттах сырайыгар эмиэ саба түһэ сылдьар. Былаайаҕын ууммутугар балаҕан үрдэ аһылларга дылы гынна, үөһэ көтөн эрэрэ баара да кутурар саҥа кутулла түстэ, куйаарга көтөр сылдьар кутурар курдук, сүтэ-сүтэ дуораһыйан кэлэр, үгэтэ-хоһооно иһиллибэт.
— Мин

диэтэх киһи ханыылааҕын көрбөтөх, халбас харата сырыылаах, хатан кылыс хатыктаах, улуу уустар ууннары тардан уһаарбыт удьурҕай тыыннаах удьуордарын удьунааһа, хааннаах кылыс харахтанан, үүннээх тимир үҥүүлэнэн, оһоллоох ох оҕуурданан кыргыс кыа хаанын, кэһэх гынан кэһэммин, үүрүллүү үтүргэнигэр үҥтэрэннэр, үтүрүйэн таһааран үс саха үктэммэтэх, түөрт саха төрдө түспэтэх түҥ тыатын харахтанар күнүм тиийэн кэлэн тирээбитэ, кэнэҕэс кэлэр көлүөнэм ийэ көтөрбүн көтөҕүөхтэрэ дии санаабытым, үйэлэргэ үҥпүт үрүҥ тунал халлааным, үүт туран бүдүрүйбүт бүлтэһим уҥуоҕа хааман сиимэн хааллардаҕа, халлааннаан да көттөрбүн ийэ кыылбар иҥмит кутум иччилэрэ илбириһэ турдахтара–
Халлаан сырдыар дылы харахтарын симтэрбэккэ, сүтэ-сүтэ сүгүннээбэккэ кыаһаан тыаһа кыыран, дүҥүр тыаһа лүҥсүйэн утуйар ууларын аймаата. Бойбоох Дьурааны көрөн олорон,, Ханна эмэ көтөр-сүүрэр эмэгэттэрин көрбүтүҥ дуо?,, биирдэрэ балаҕан кэннигэр баалларын ыйан биэрбитин, харыйа быыһыттан хомуйан киллэрэн, ботугуруу-ботугуруу уокка уурталаата. Урааннан хара буруо унаарда, ону кытта халлааҥҥа кыланар саҥа иһиллэн ааста.
— Олох былыр сиэмэх кыргыс ойууна үөскээн, дьон кыа хаанын сүүрүктээх үрэхтии сүүрдүбүтүн. Үрүҥ Айыы ойууннара илиитин атаҕын кыаһылаан, барар-кэлэр хайаҕаһын бүөлээн бу хара тыаны булларбыттара, хаттаан күн сиригэр түһээри, эмэгэттэрин иччиллээн хааннаах ыһыах тэрийээри тиргиллэн турбутун, эмэгэттэри бэйэлэри аал уотунан эргиллибэт сиригэр урааннан уһуурдан күллэри күдэҥҥэ көтүттүм–
Бойбоох туох да буолбатаҕын курдук Дьурааҥҥа кэпсээбитигэр, биирдэрэ сырайдыын сырдаан ылла.
— Аны бу сиргэ сүрэх-быар ыарыта суох этэҥҥэ сылдьан бултуур буолуоҥ–
Этэҥҥэ эттэрин, түүлээхтэрин тиэнэн дьиэлэрин булан Дьураан түүлээҕин Чэлгиэҥҥэ туттаран ааста. Аны атын тыаһыттар оҕус муоһа тостуута кииртэлээн бардылар. Эмиэ уһун сылаалаах уһун айаҥҥа бэлэмнэнэн бардылар, иннилэригэр туох күүтэн турарын ким билиэ баарай, айбыт таҥара бэйэтэ көрөн тураахтаатаҕа.

Содержание

• 84

84

Тыаһыттар кииртэлээн Чэлгиэҥҥэ араас түүлээҕи өрөһөлүү кутан истилэр, аны манна биир накаас буолла, хайда туохха мэнэйдэһэрин билбэккэ мунаахсыйыы буолла, элбэх да буолар эбит араас түүлээх түүтүн кылаанын арааран наардааһын, хата манна туохха эрэ тэп диэбиккэ дылы Атыыһыт Арамаан абыраата, кини түүлээх тутан ылсар-бэрсэр киһилээх, ол киһитин Чэлгиэннээҕи кытта табалаһан ыытардыы кэпсэттэ, бэйэтэ уруккутун курдук барар кэлэр кыаҕа суох, сааһырыы сарбыйан истэҕэ. Аны сорох ыаллар имиллибит тыатааҕы тириитин үҥүлүттүлэр аһыылары, тыҥырахтары сылдьары, дьону хомотумаары тугу биэрэллэрин хомуйан истэ. ,,Ырыа,, эмиэ быйыл барсабын диэн турда, аараттан Кустук, Ылгын уонна Быралгы үс уола баар. Эти эмиэ тиэннилэр, аны кэһиигэ дин биир улахан матааччахха собо куттулар. Көкөт, Харачаас, Күлүк, Уһуктаах хаалбат дьон, Бойбоох ,,барсыма,,да диэтэххэ барсар киһи, кини баарыгар эрэх-турах айанныыллар, күнү-дьылы билгэлиирэ тэҥнээҕэ суох киһи. Айаннарыгар элбэхтик абыраабыт киһи араас моһоллортон, киһи киһиэхэ аньыырҕаан ахтыбат да түгэннэрэ элбэх этэ, ол билигин кэпсээтэххэ эрэ кэрэгэй буолуох курдуга, санаатахха сатаҕайга дылыта. Кириһиэнньэ, таҥхалыын аастылар оҕус муоһа тостон айанныырга сымнаһыар, күн уһаатар уһаан иһэр кутуйах хаамыытынан. Аараттан барсар дьоннорун хомуйан айанныыр аартыктарыгар таҕыстылар, тоҕо эрэ бу киэҥ айан суолун,, Акыырай Аартыга,, диэн ааттыыллар да, тоҕо оннугун ким да билбэт. Икки күн этэҥҥэ айаннаан элбэх киһи арааннаан түһэр улахан киэҥ алааһыгар киирдилэр. Манна элбэх балаҕан бачыгыраан турар, алаас да олохтоохторо элбэхтэр, ооҕуй оҕус илиминии элбэх айан суола арахсан араас хайысханнан салаллар. Мантан инньэ биир айан аартыга куоракка дылы сыыйыллар. Бу улахан ,,дьаам,,тохтобула Үүннээх Аан этэ, манна куораттаан иһээччилэр, төннөөччүлэр даҕаны хаартыга харсыһан ааһар сирдэрэ , сороҕор олохтоохтор да киирэн сорох сүүйэн дьоллонон, ардыгар сыгынньахтыы соролонон барааччы да баара. Ардыгар айанньыттар истэригэр аатырар Олоҥхоһуттар ыллаан туойан ааһаллара, үчүгэй олоҥхоһут тарбахха баттанардыы биир эмэ буолара, олору айан дьоно ааҕа билэллэрэ. Бүгүн ,,Ырыа,,илэ бэйэтинэн кэлбитин истэн ыраахтан чугастан үөмүөрүһүү буоллулар.,, Ырыа,, бэйэтэ да улаханнык муунтуйа сылдьар кэмэ ыллаабатаҕа ыраатан , өбүгэлэр этэр буолаллара ойуун да, ырыаһыт биир кукка иитиллэн иэйиилэрин иҥэринэллэр дииллэрэ, уһуннук эппэккэ-тыыммакка эрэйи көрөллөрө үһү.
Бүгүн санаалыын көтөҕүллэн, дьүһүннүүн сырдаан аал уотун иннигэр үрдүк талах олоппоско оллонноон олорон

төгүрүк остуолга турар чороонноох кымыстан,, кылк,, гына омурдан күөмэйин оҥоһунна. Дьэ бу кэннэ этэн тыынан элэгэлдьитэн, саҥаран-иҥэрэн сатарытан. Хантан эрэ хастыы тардан уран тылы уһаарбытынан барда, кэрэ тылы кэпсээбитинэн киирдэ. Барҕа махтал буоллун бараммат баай тылга, улаҕата көстүбэт улуу тыл уһаарыллыбыт уйгу быйаҥ буолан саха барахсаны сааһылыыр тылларынан саҥардан эрдэҕин, ситимнээх тыллары субурҕалыы субуулаан субурутан истэҕин. Айылҕа барахсан анаан-мүнээн айар да буолар эбит, этэр тыл эгэлгэтин киэргэтэн, иэйии тыл иччилээҕин иҥэрэн. Манна эбит мааны тыл бастыҥа, туойар тыл тобуллаҕаһа. Ким маннык кэрэни кэпсэл гынан киэргэтэн, ойор күннэри орто дойдулары ойуу гынан ,,Олоҥхолоон,, айан тутун таһаарбытай, саха барахсан нохтолоох сүрэҕин долгутан.,, Ырыа,, ыллыырын бары чуумпуран истэн олордулар, бу,, Олоҥхоҕо,, баар эбит саха тылын киэҥ эйгэтин эгэлгэтэ, этэр тыл эриэкэһэ.Хараххар бу баардыы айгыр силик күөх тыаҥ, айан төрөппүт алааһыҥ араас сибэккиннэн тэлгэммит кэрэ бэйэтэ арыллан кэлэрэ. Ол курдук,, Ырыа,, тыынын таһааран уһун түүн Олоҥхолоон куйаарта. Халлаан суһуктуйуута сарсыардааҥҥа дьыбарга сыарҕа тыаһа кыычыгыраан, ааллаах ат туйаҕын тыаһа сытыы анньыы тыаһыныы чыбырҕаан илин-арҕаа, хоту-соҕуруу түстүлэр.
— Ким баарый өссө киирэн үс күлэр эмэгэккэ талааннаах тарбаҕынан тыыртаан хаһыытыыр харчыланыан, үөгүлүүр үптэниэн баҕарарын?—
Хаартылаан күйгүөрэ олорор дьон быыһыттан хара сырайдаах, өчөс хараҕынан түҥнэри көрбүт төбөт Чэлгиэннээх киирбиттэригэр ордоотуу тоһуйда, атыттара күлэн алларастыы түстүлэр. Бу куораттан хонуктаах айан сирэ, манна дьэ араас быһылааннар буолан ааспыт сирдэрэ, мурун хаана да тохторо, кыыннаах быһах да хостоноро, сытыы сүгэ кылбаҥнаан хара хааҥҥа да суудайара . Кыра кыаммат өттө куттанан тохтообокко да ааһааччылар. Мантан байан-тайан барбыт баара көстүбэт-биллибэт, арай истэр тухары дьон бөҕө баалларын суохтарын соролотон сис туттан атай балай сүүрбүт сирдэрэ. Бүгүн даҕаны бу балаҕан иһигэр сырайа хараҕа мөлтөөбүт элбэх этэ. Муҥнаахтар хантан билиэхтэрэй манна куорат дьэрсииктэрэ дьиэлээх киһилиин кыттыһан дьиэ торуойугар кэлээччини-барааччыны соролуур кэпсэтиилээхтэрин. Арай Күлүк хаартыһыттары көрөн салгыннаабыт сырайа сырдаан ылар, киниэхэ эмиэ биир көр этэ биирдэ эмэтэ кыдьыгын таһааран кычыкыланар ытыһынан кыралаан кыдьыгын таһааран ылара, хаарты диэкки көрбөтөҕө да ыраатта. Чэлгиэн Күлүк сырайа хараҕа турбутун көрөн,, мүчүк,, гынан ылар, уолаттара бары даҕаны бииртэн биир бэрт, бары даҕаны дьикти айдарыылаах

дьон. Кэлэ-бара айанньыттар, кыралаан оонньоон ааһаллар, манна тууйастаас арыытыттан, буут-хол этигэр тиийэ уураллара, импэрийээл харчыны уурааччы бэрт дэҥҥэ көстөрө, улаханнык куоракка атыыһыттаан байан эрэ иһээччилэргэ кылах гынара. Чэлгиэн дьонун санаатын үүйэ-хаайа туппат, Күлүк билигин икки туран эрэр уоллаах ыал аҕата, кыргыттара да туһа дьоно дьиэ иһигэр таһыгар хотуна күннээҕи дьиэ үлэтиттэн илиитин араарбат киһи, оҕолоро кыраларыгар эһэлэрэ, эбэлэрэ хараха буолан абыраабыттара, Күлүк ааттыын,, күлүк,, Чэлгиэн курдук сыарҕа үрдүгэр олохтоох, айан аартыктаммыт киһи. Чэлгиэни убайыттан атыннык санаабат Көкөтү кинини тулаайах уолаттары тэҥнээҕин курдук бииргэ илдьэ сылдьан, билигин иккиэн аҕа ууһун тарбахха баттанар эрэллээх эркиннэрэ,туллубат тутаахтара. Күлүк хаартыһыттар аттыларыгар арахпакка аалыҥныырын көрөн хараҕынан имнэннэннэ, биирдэрэ сырайдыын сырдаан хараҕа өргөс уотунан батарыта көрөттөөн ылаттаата, сиэрэ уотунуу сириэдийэ умайда. Бу куорат сүүлүктэрэ тыа көнө муҥнаахтарын кирдээх хаарты холуодатынан быттарын, былахыларын хайдах тэбииллэрин көрөн турда. Иитиилээх холуодаҕа илии таһыгар түһэртээн иччилээхтик харахтарын иирдэннэр өйдүүн-санаалыын сүүйэллэрин. Бэйэлэрэ да дьикти иэйии тыллаах, үгэ хоһоон аргыстаах эрэттэр эбит, күлэ-күлэ күллэрэстээн хаартыларын ырытан сыыбырҕаталлара бэйэтэ биир кэрэ көстүү кэрэһитэ, аптаах илии тарбаҕа имигэстик эргитэрэ иһинэн таһынан сүүрдэрин киһи эрэ көрүөх курдуга. Хонуктарыгар киһи бөҕө,, лыык,, курдук симилиннэ, Бойбоох идэтинэн Ылгынын бөөчүкэйдиир, биирдэрэ айаныттан илистэн былыр үйэҕэ муннун тыаһа муораҕа, таҥаһын-сабын тэбээн иһинэн-таһынан сылдьан барытын бары бэрийэн Бойбоох утуйа сытар Ылгына оҕолуу илиитин сыттанан мичээрдии сытарын көрөн, ис-иһиттэн сырдаан ылла.,, Таптал хараҕа суох дииллэрэ,, кырдьык олохтоох быһыылаах. Бойбоох Ылгыны оҕолуу быһыытын, ыраас дууһатын иһин таптыыра, арааһата айбыт айыылаах аҕастара, иитэр ийэ куттара биир биһиккэ ситимнэрин баайдахтара, оҕо кутун иҥэрдэхтэрэ…
— Хайа Күлүк хаартыһыттаргын хайдах дии санаатыҥ?—
Үтэлэрин сылытан аһыы олорон Чэлгиэн Күлүккэ сибис гынна.
— Ыраастык оонньооботтор эбит, иитиилээх, оҥоһуулаах холуоданнан тыыртыы олороллор, көрөн туран улахан бааҥҥа таайыахха эрэ сөп, бэйэлэрин курдук иитэн бааннаатахха туора дьон киирэн түһүөхтэрэ, ол аньыыката бэрт–
Күлүк хаартыһыттары өрө мыҥаан элиэтии сырытта. Иккиэн даҕаны хаарты,, маатыскааны,,иннин-кэннин баһылаан ааттыыр даҕаны хаартылыы биирдэрэ,, Алта Харах Бааҕынай, иккиһэ Буугунай Кулута

Кулгарааскы,,.
Кэлин түүн үөһэ киһи кэлиитэ-барыта бүтэн хаартыһыттар дьэ сааһыланан олордулар,, Алта Харах,, остуос туруорда, күн судаар ойуулаах тэллэх саҕа ойуулаах кумааҕылары сандалыга сэрэнэн тэлгэттэ имэрийэн ылаттаата, үрдүгэр,, Буугунай Кулута,, биир оччону уурда. Баар дьоннор үөстэрин таттара түстүлэр, бачча харчыны үйэлэригэр көрбөтөх дьон иҥсэлэрин үөнэ кыйбаҥнаан баардарын суохтарын ууран киирдилэр.Алта Харах холуоданы аадьуо тиэрэ тутта, биир биир ыксаабакка тардан сыыбырҕатан барда, таайа олорооччулары барыларын сут сылгытын курдук илии таһынан түһэртээтэ. Күлүк таайбакка хаарты тахсарын холуоданы хайдах хос тутан анньарын кыраҕатык көрөн турда. Буугунай Кулута күлэн хахаара-хахаара,, Харчы хаалаары гынна босхоттон харбыалаһан хаалыҥ,, баар дьону ыты туолуур курдук киксэрэ турда. Күлүк син уһуннук көрөн турда, кэлин сөп буолла диэбиттии биир хаартыны талан ылла,, Саккай,, диэбитигэр күйгүөрэ турбут дьиэ иһэ сахсырҕа көтөр чуумпута буола түстэ. Бааннана олорор Алта Харах кэтэн олорор ачыкыта муннун төбөтүгэр түстэ,, сыыһа иһиттим дуу,,хаттаан ыйытта. Буугунай Кулута,, эппиэттэһэр инигин,, диэн сыыбырҕаата, Күлүк уолугуттан кыра мөһөөччүгү таһааран остуол үөһэ ууран быатын сүөрэ тардыбыта үрүҥ кыһыл көмүс манньыаттар кылыгырыы түстүлэр.,, Һуу–һаа,, суугунаһыы бөҕө буоллулар,Алта Харах хаартыны сэрэнэн тиэрэ тутта, суонньугун ыган-ыган таһаарбыта чиэрбэ иккитэ кытар гына түстэ. Баар дьон дьиэ даҥа саккырыар дылы өрө ыһыытаһа түстүлэр. Уу маас бааны Күлүк сотон ылла, икки мөлтөх сырайдаах дьоҥҥо төһөнү ыыппыттарын ыйытаат харчыларын төттөрү биэрдэ. Дьоно махтал бөҕө буоллулар.
Күлүк оонньуу манан бүппэтин сүрэҕэ быара сэрэйэр, бу куорат урдустара ир суолун ирдиэхтэрэ, иэстэбиллээх буолары ирдиэхтэрэ.

Содержание

• 85

85

Куорат биир баһыгар эргэ балаҕаҥҥа биэс-алта киһи барыаран олороллор, сырайдара киһи үтүөнү күүппэт көрүҥнээхтэр, ыарахан тыыннаах ыччаттар. Туох эрэ улаханы быһаарсаары мустубут көрүҥнээхтэр…
—Үнүр хаартыга улаханнык түһэрдилэр, хас да хонуктаах сүүйүүбүтүн Күлүк диэн оройунан көрбүт баара биир бааҥҥа эһэн ылла–
Алта Харах абатын-сататын кэпсии олордо.
— Ол эһиги обургулар харах симэр хаартыгытын хайдах таайан ылла–
Көмүс тииһэ ырдьайан мааны киһи күлэн ымайда, бу киһини тас көрүҥүн көрөн иһин-таһын киһи көрөн быһаарбат , дьиҥинэн иһигэр илэ абааһы иччилэнэн олороро. Аһыммат сүрэхтээх, хамсаабат хааннаах үөрэхтээх үөн этэ.
— Улахан хаартыһыта өтө көстөр, иһиттэххэ урут хаста да манна оонньуу сылдьыбыт үһү, кимиэхэ даҕаны үс күлэр эмэгэтин күлүгэ утары ууннарбатаҕа дииллэр.—
Буугунай Кулута тугу истибитин кэпсээн бары сэнээрэ түстүлэр.
Икки киһини Чэлгиэннээҕи кэтээн көрөргө анаатылар, тугу билбиттэрин-көрбүттэрин күн аайы биллирэн истилэр.
— Чэлгиэн биһигини кытта ыарахан тыыннаахтар ыаллаһар эрэллэр, бу дьон иитэр туһахтарыгар киирэн биэрдэххэ баһа суох барабыт, хайдах эрэ гынан булгуруйар бурҕалдьыны булуохха, ыксары ытыра иликтэринэ, бэлэстэригэр батарбат эрдэхтэринэ–
Бойбоох идэтинэн барыны-барытын билэ-көрө сылдьан Чэлгиэҥҥэ сибис гынна.
— Биһиги туспутугар туох санааны ылыналларын күүтэн эрэ көрөр буоллахпыт–
Түүлээхтэрин, эттэрин туттаран күн иллэҥэ суох эргичиҥнии сылдьаллар. Аны дьон үлэхтэрин биир-биир хомуйан истилэр. Үксүлэрэ бурдук, чэй, табах ону кытта араас бытархайы, саа сэбэ, бултуур тэрил ылларааччылар бааллара.
Биир күн эмиэ атыы-эргиэн көрөөрү лааппылары өҥөҥнүү сырыттахтарына, Күлүгү Алта Харах туора ыҥыран таһаарда…
— Бүгүс үс сарайга улахан оонньууга түмсэбит кэлэр инигин, үнүргү сүүттэриибитин боруоһаан көрүө этибит–
Уонна эй-ээх диэн хоруй күүппэккэ дьон быыһынан күлүкүччүйэ турда. Күлүк улахан толкуйга түстэ аккаастаан кэбистэҕинэ аны хаарты диэкки хайыспат,, ээх,, диэҕин Чэлгиэнэ туох диирэ биллибэт. Киэһэ бары түмсэн олордохторуна Бойбоох Күлүгү көрөн олорон…
— Хаартыһыттарга бардаххына сатанар, иккиттэн биирин быһаарыстаххына табыллар Чэлгиэнниин барсыахпыт, элбэх сиртэн кэллилэр өтөрүнэн буолбатах хамсааһын, куораттар куруук ыксалга туттар куоһурдарын Хара Күлүгү аҕаллылар. Сэрэхтээх киһи оонньуу олорооччулар өйдөрүн-санааларын булкуйан харахтарын баайар.—
Аны Бойбоохтоох баралларын истэн кыра оҕолуу сайыһан Ылгын уоһун толлотто, ону көрөн кыыһа икки иэдэһин холбуу тутан оройуттан сыллаан ылла…
— Тоойуом онно араас үрүҥ-хара эйгэлээх дьон мунньустар

моргуордара, үчүгэй үмүрүйбэтэх сирэ, хаарты халбас харатын миинэр миҥэ оҥостон дууһаларын атыылаан, олохторун олуга уларыйан атын икки атахтаах үктэммэтэх ыллыгынан сылдьаллар–
Кыра оҕону үөрэтэр курдук саҥарбытыгар уолаттара атын сир диэкки көрөн,, мучук,,гыналлар. Хаарты дьиэтэ диэтэххэ киэҥ уораҕай эбит, хайыы үйэ хас да остуолга оонньуу үгэнэ буола турар, ойоҕостон көрөн уксааччы да элбэх. Күлүгү көрөөт Алта Харах уруйдуу көрүстэ, баар дьоннор бары хайыһа түстүлэр, хайдах киһи эбитий диэбиттии сылыктаатылар. Бойбоох киирдэ киирээт кинилэри маныыр уоттаах хараҕы көрдөөн улаҕаҕа эдэрси киһи олорорун булан ылла. Киһилэрэ туох санаалаах-оноолоох олорорун өтө сэрэйдэр да тугу да биллэрбэтэ. Бытархайдар туран биэрдилэр остуол босхолоон, Алта Харах Күлүгү ыҥырда, өссө икки киһи олордулар, билсиһии буолла, дьэбиннээҕиннэн көрбүт Тимир Хара,үөннээҕиннэн күлэ сылдьар Салбаныкы Сэмэн. Дьиэлээх остуолга аһыллыбатах холуода уурда, сэрэбиэй түһэрбиттэрэ Күлүк бааннанар буолла, хаарты ырытан тырылаппытыгар сытыы харахтарынан ырытар тарбаҕын көрөн олордулар. Хара маҥнайгыттан бааны үрдэтээри хас да үрүҥ көмүс манньыаты уурда, Чэлгиэн куустаан эбии бааҥҥа эбэн биэрдэ. Хара Күлүк остуол хаартытын чопчу көрбүтүнэн кэлэн турда,Бойбоох уоһун иһигэр ботугураан Хара Күлүккэ илдьит бырахта,, Онно манна тарбачыһан тураах курдук даллаҥнаабакка тур, апкын хомуһуҥҥун хомун, ороостоххуна оҥкулуҥ ыһыллыа,,
Илдьит тиийэн Хара Күлүк кулгааҕар сипсийдэ, оройунан көрөөт хараҕа хараҥаран ылла, Бойбооҕу дьэ өйдөөн көрдө, оо оломун билбэккэ эрэ атын айдарыылаах аҕаска киирэн биэрээхтээбит. Бачча сааһыгар дылы тоҕус түһүмэхтээххэ түбэһэ илик, бэйэтин курдук биэс-алта баайыылаахтар көрсөөччүлэр. Иэдээни иҥнэри туппутун дьэ өйдөөтө, хаартыһыттара Хара Күлүктэригэр эрэнэн үһүөн бааҥҥа быһа сыаналаатылар, өҥнөөн түүлээн эрэйдэммэккэ. Хара Күлүк хайыыр да кыаҕа суох умса түһэн олордо. Күлүк бааныгар үс төгүл баран оонньооччулара улаханнык соһуйдулар. Хара Күлүктэрин сырайын кыыһырбыттыы көрөн ыллылар. Хаартыһыттар бу айылҕаттан иччилэнэн айыллыбыт үс күлэр эмэгэт сөрөнөн түспүт киһитэ утары ууннарбатын билэн тохтоотулар. Чэлгиэннээх тахсан баралларын кытта дьиэлээх уонна кыттыгастара Хара Күлүк үрдүгэр түстүлэр…
— Хайдах буолан хаарты сырайынан харахтарын баайан биэрбэтиҥ, эйиэхэ эрэнэн өрүттүбэттии түстүбүт, саатар айаххын атан сэрэтиэххин–
— Этэрин эттигит да айахпын атытар да кыаҕа суох этим, итиннэ сылдьыһар кыыстара илдьит этэн өйбүн-санаабын оройбунан көтүппүтэ. Киниэхэ холоотоххо мин эрэйдээх

быт буоллаҕым дии, билэн да көрбөккө олохтоох сирбэр атаарар.—
— Оннук алдьархайдаах туох былас муостаах оҕонуй?—
Дьиэлээх дьиктиргээн туоһуласта.
— Үрүҥ Айыы Тойон тоҕус күлүктээн түһэрбит оҥоһуулаах оҕото, ити Өбүгэбит өлбөт сүппэт сыдьааныгар Холорукка эҥэр буола сылдьыһар–
Истэн олорон дьиэлээх тылыгар хара сыста,, Холоругу,, айанньыттартан элбэхтик иһиттэ, ол улуу киһи умнуллубат төрүөҕүн киһилии көрсүбэккэ, сахалыы сандалы маанытын түһүлгэлии тэрийбэтэҕин кэмсинэ санаата, үллэр үйэҕэ биирдэ көстөн ааһар атын сиртэн айдарыылаахтар аанын аһан буор модьоҕотун атыллаан аастахтара, кэмсиммитин иһин кэһэх гыныа дуо, суламмытын иһин сото уҥуоҕун тутуо дуо. Бу Багдарыын туһугар эмиэ биир кэлэрдээх сиртэн кэлбит киһи, айбыт аҕата аатырар кыыл тириитин кэтэ сылдьар, кырбыырынан кыдьыктаммыт, таһыырынан тараах иэнниир Тураах бииһин ууһуттан төрүттээх ,,Толунньаҥ,, баай этэ, дьиҥнээх аата умнуллан ырааттаҕа, үлэһиттэрин, хамначчыттарын бүлтэс, толунньаҥ араас собулҕаннан аһатарын иһин ити,, Толунньаҥ,, иҥэн бүгэн хааллаҕа. Хайдах курдук борбуйун көтөҕөөт да аҕатын кытта тапсыбат аатыгар барбыта, кыра сааһыттан кулуттары кытта куодарыһара, оччугуй сааһыттан орох тэпсэн оонньуура, аҕата абааһы көрөн дьарыйа сатыыра, таһыллара даҕаны оҥорбутун оҥоро турара. Аны аҕата атын улуус ааттаах баайын кытта аймах буолаары уолуттан ыйыппакка эрэ илии охсуспутун, уола мас-таас курдук тыбыыран кэбиспитэ, бииргэ оонньоон улааппыт оччугуй сааһыттан иэйии кута оҥостубут кыыһын таптаабыта, ону ойох ылабын диэбитигэр аҕата өттүгүт уҥуоҕун үлтү түһэ сыспыта. Иккиэннэрин муустаах ураҕаһынан үүрбүтэ. Кыыс барахсан кынтайан киһи эрэ хараҕа хатанар кэрэ куота. Дэлэҕэ даҕаны Кэрэчээнэ диэхтэрэ дуо, буруйа ийэтэ, аҕата күн сириттэн эрдэ күрэнэн тулаайах хаалларан барбыттара, Дьылҕа хаан ардыгар хараҥа өртүн көрдөрөөхтүүр буоллаҕа.
Кыыстаах, уол үүрүллүннүбүт диэн үтүргэҥҥэ түспэтэхтэхтэрэ, холдьохтулар диэн хомолто куспатаҕа. Эдэр дьон эгэлгэни эҥэрдэринэн тыырбыттара, харыларын күүһүнэн көлөһүннэрин мунньунан куораты булан балаҕан туттубуттара. Үлэттэн үтүрүллэн турбатахтара, Багдарыын харытын күүһүнэн сыарҕалаах атынан мас кэрдэн киллэрэрэ, ону арыыга, эккэ эргитэн Кэрэчээнэ ас арааһын астаан киирэр- тахсар дьону аһатара,, отонноотоххо оҥоойук туоларыныы,, көлөһүннэрин тилиннэрэн син быр бааччы олороллор, уоллаах кыыс оҕолоохтор.
Аҕыйах сыллааҕыта аҕата ыҥыттаран ылбыта, ойоҕун оҕолорун кытта тиийэ сылдьыбыта, оҕонньор орон бөҕө буолан харбыйа сытаахтыыра, урут тура сылдьар кэмигэр ыһыытаан-хаһыытаан

сүүнэ киһи буолара, билигин нэһиилэ тыынан кыыкыныы сытара, уолун көрөөт уолан хаалбыт хараҕын уута уҥуох иэдэһин устун сүүрбүтэ. Сиэннэрин сыллаталаан ылбыта, кийиитин эмиэ, оо бу уһун сыллар усталарыгар оҕолорун үргүтэлээн ыыппытыгар төһөлөөх кэмсинэн бүтэйдии кута-сүрэ ытыы-соҥуу сылдьыбытай, айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрээхтээтэҕэ. Бэйэтигэр сөп буолар баара ээ үрүҥ-хара сиэллээх кутуруктаах, онно икки хараҕа туолбакка оҕолорун олоҕор орооһон муус ураҕастаммыта баар ээ, аны кэлэн ааспыт аастаҕа, хата бу кэлэн үчүгэйкээн сиэннэрэ көрөн-истэн чоҕулуҥнаһа тураахтыыллар. Оҕонньор уһаабатаҕа баарын суоҕун, хамсыырын хамсаабатын барытын уолугар хаалларбыта. Аҕатын олохтоох сирин булларан баран, тыаҕа олохсуйбакка куоракка төннүбүттэрэ. Улахан киэҥ куоҥ олбуордаах ат эккирэтэр хабарҕа муннуктаах дьиэ туттаран ылбыта. Тыаҕа сүөһүтүн-аһын көрөр истэр киһилэммитэ, бэйэлэрэ куоракка олохсуйбуттара. Аны турар-турбат көмүһүнэн ииригирэн турбутугар кини эмиэ онно дуһарыйан икки төгүл дьон наймылаһан аҕыйах эттээн-арыылаан ыытан көрбүтэ да, байыахтааҕар хата ороскуокка тэбиллибитэ. Ол дойду дьалхааныгар мала-сала барыта сүппүтэ, хата ыыпыт дьоно тыыннара эрэ ырдаччы ыран эргийбиттэрэ. Биир сырыыга хаартыга эстибиттэр, иккиһин халаан ылбыттар. Иннин-кэннин кыайан солоно сылдьыбат киһи эрэйдэммэт дойдута буоларын илэ көрөн итэҕэйбитэ, истэр тухары араас дьулаан сурахтар кэлэллэрэ. Хаста да кэлэр барар дьонтон ,,Холорук,,аатын хаста да иһиттэ, сүрдээн-киэптээн кэпсииллэр, киэҥ,, Тайҕа,, түөкүттэрэ күлүгүттэн куттаналларын, аатыттан атах балай сырсалларын.
Ол күлүктээҕи көтүппэтэх, иимэрдээххэ иҥнибэтэх ааттаах-суоллаах,, Холорук,, тоҕус күлүктээх кыыһынаан кинилэр иэримэ дьиэлэрин өҥөс гыммыттарын киһилии көрсүбэккэ, сахалыы саҥарбакка таһаартаатаҕа. Илии-атах үлэһитин илдьиккэ ыыппыта, Чэлгиэннээҕи кэлэн сахалыы саҥаран, киһилии кэпсэтэн бардыннар диэн. Хаһан даҕаны дьону-сэргэни сандалытын сааһылаан көрсүбэтэх бэйэтэ Чэлгиэннээххэ,, Уруйдаан,, илиитин ууммута,, Айхаллаан,, айаҕын аспыта…
— Үнүр киирэн тахсыбыккытын кимнээххитин билбэккэ аанньа ахтан аһарда дии санааҕа тутумаҥ,, Киһи кэпсэтэн, ынах маҥыраһан билсэр,, дииллэринии, үгүһү элбэҕи ыйытаары ыҥырдым–
Багдарыын кэпсэтэ олорон ыалдьыттарын кэрийэ көрөттөөтө, чахчы да дьон дьорҕоотторо, саха саарыннара биир сомоҕо күүс буола сылдьалларын көрбүтэ.
— Мин киэҥ Тайҕа иирбэтин таарбатын билээри гынабын, иккитэ дьон ыытан көрдүм да кыл тыыннара эрэ кэллэ. Кыра ычалаах киһи үктэммэт сирэ быһыылаах. Мин ону-маны ырааҕынан эргиппэккэ ыйыталаһаары ыҥырбытым, баҕар ол диэкки үктэнэр күҥҥүтүгэр биллэрээриҥ диэри гынабын. Биир эмэ сыарҕаны кыбытан ыытаары–
Чэлгиэн дьон өйүгэр санаатыгар көмүс күүскэ иҥмитин өйдөөтө.

Содержание

• 86

86

— Хайа бу дойду өтөхсүйэн бүппүтэ ырааппыт эбит дуу? Оо былыр күөгэйэр күммэр киһи сүөһү аалыҥнас буолара, элбэхтэ оһуохай ойон дьиэрэҥкэйдээбит дойдум буолаахтаатаҕа. Ол бэйэтэ буолар да эбит, кырдьар сааспар биир эмэ буруолааҕы булан олохтоох сирбин булуом дии санаабытым, собулҕа буолан суол ортотугар охтон суор-тураах аһылыга буолар ыйаахтаах буоллаҕым. Туох сотуун өлүүтэ сотон аастаҕай, араҥ ыарыы алдьархайа ии курдук иҥнэри үктээбитэй?—
Кур кии сыбахтаах салҕааһыннаах кураанах тоҥ хотонноох балаҕаҥҥа бүк түһэн хаар маҥан баттахтаах кырдьаҕас кэп туона олорбута. Бу эдэр эрдэҕинэ ,,кыырт,, курдук кынаттаах, хамсаабат хоолдьуктаах, бүдүрүйбэт бүлгүннээх бүтүн күүстээҕинэн аатырбыт Күүстээх Көөччүн илэ бэйэтинэн кырдьыы кыайан, сааһырыы сарбыйан өссө кыанар эрдэҕинэ киинэ түспүт түөрэҕин булаары кэлбитэ, тымныы тыынынан көрсүбүтэ, тыынар тыыннаах утары илиитин уумматаҕа,арай ханна эрэ хара суор хааҕыргыыра.
Бу алааһыгар аан бастаан күөрэгэй дьурулуу туойарын истибитэ, дьирибинии турарын дьиктиргии көрбүтэ. Онно оҕо сааһыгар киниэхэ барыта сонун этэ, күн сиригэр кини тэлгэһэтиттэн ордук кэрэ суоҕун курдук саныыра. Оһуохайга кыыс оҕо синньигэс тарбаҕар уйдаран дьиэрэҥкэйгэ көппүтэ, ол умнуллубат үтүө түгэн өйүгэр санаатыгар ойуу бичик буолан олорон хааллаҕа. Хаһан эрэ кини эмиэ кыыс кистэлэҥ тапталын билэн күөх окко күөлэһийэ оонньообута, сыстыһан сыллаһыы да баара, үмүрүйэр үрүҥ түүн билэн эрдэҕэ кинилэр кистэлэх имэҥнээх иэйиилэрин. Бу дойду сис баайа Күһэҥэ соҕотох кыыһын киниэхэ биэриэн баҕарбатаҕа, ханна эрэ ыраах күрэтэн ыал гыммыт сураҕа эрэ иһиллэн хаалбыта. Сатахха Көөччүнү ыраах таһаҕаска ыыппыт кэмнэрэ этэ, ол курдук көрөн туран тапталлааҕын былдьаппыта, санаатыгар ыйыталаһан көрбүтэ да ким да билбэт этэ хайа диэкки хайыспытын, баҕар баай Күһэҥэттэн куттанан этиэхтэрин баҕарбаттара буолуо. Бу киинэ түспүт алааһыттан атах балай барбыта, санаатыгар кыыһын көрдөөн көрөрө, баардаах баарда баппакка араас ыһыахтары кэрийэрэ, күүстээхтэри кытта күрэхтэһэрэ, быһыйдары кытта быыппастара. Ол сылдьан биир күһүҥҥү киэһэ ыйдаҥаҕа ыҥырыылаах ыалыгар баран истэҕинэ суон харыйа кэнниттэн өтөх ортотугар киниэхэ хара күлүк күлүкүччүйэн кэлээт кэтит ытаҕас ытыһынан сүнньүгэ саайбытыгар туруйалаан иһэн өрүһүммүтэ, хара күлүк күлэн күһүгүрээт хаттаан түһэн истэҕинэ хонноҕун анныттан ылаат өттүктээн тоҥ сиргэ өрө тэйэ түһүөр дылы тас иэнинэн бырахпыта, сарылыыр саҥаны кытта хара күлүгэ мэлис гыммыта. Хонор ыалыгар тиийиэр дылы сүнньэ хамсаппат буола испитэ, эһэлии эргийэ

сылдьара, кырдьаҕас дьиэҕэ баара тыатааҕы сыатын уулларан дэлби соппута,, Аны бу күнтэн сүүрэргин, тустаргын барытын бырах, арахсыбат киһи буулаатаҕа, кырдьар сааска аны биирдэ көрсөн ааһыаххыт хайаан да, онно туох дьылҕа ыйаах күүтэн турарын туох билиэй,,
Ол баҕайы кини сорсуйарын күүтэ сырыттаҕа, Көөччүн төрөөбүт өтөхпөр дьонноох сири булларбын диэн кэлбитэ, курус кураанах сир тоһуйбута, хайыай айан суолугар тахсан хааман түөрэҥэлии турда…
Чэлгиэннээх күн уһаан суол чигдитийэн сыарҕалара сырылаччы барар, айаннара түргэтээн санаалара бөҕөх. Киэһэлик утуйар таҥас сүгүүлээх киһини ситэн ыллылар, сааһырдар даҕаны сахаҕа бөдөҥ дьүһүннээх киһи. Чэлгиэн бэйэтин сыарҕатыгар олордон салгыы айаннаатылар. Айаннаан иһэн Көөччүн бэйэтин олоҕун кэпсээтэ, соһуйуохтарын иһин аймахтыы буолан таҕыстылар. Аара ааспыт өтөхтөрүн дьоно бары Күһэҥэ баай таҥараабытын кэннэ көһөннөр Киэҥ Эбэҕэ Улуннаахха олороллорун кэпсээтэ. Айаннаан иһэн элбэҕи балкыстылар. Күһэҥэ туох эрэ аньыытыгар-харатыгар дуу оҥорбут соругар кэлэр кэскиллэрэ кэхтибит, төрүүр төрүөх күн сирин көрөн биһиктэммэккэ төннөр аакка барбыт. Кэлин сири буору аннынан иһиттэххэ, күн сиригэр көстүбэтэх кыыһа айбыт аҕатын атаҕын кууһа сытан сүөһү курдук атыылаама диэн сордоммута үһү. Харам санаа хараҕын хараҥардан истиэ баара дуо, ол барахсаны ытаппытынан биэрэн ыыппыт, кыыс аттанаары туран,, Доҕорум букатын барда диэн баалаама, кыыс оҕоҕо анаммыт ыраас иэйиибин илдьэ бардым, эйиэхэ эрэ анаммыта мин ыраас тапталым,, төрөөбүт алааһын эргиччи көрөн ытаан арахсаахтаабыт, ол барахсан олохтоох сиригэр тиийбэккэ, аара хоно сыттахтарына бэйэтин быаламмыт. Ону сайыҥҥы куйааска ханна соһо сылдьыахтарай, ол сиригэр кистээбиттэр. Чэлгиэн Оһуохайтан истибитин кэпсээтэ. Көөччүн хараҕар бу баардыы доҕоро көһүннэ, кыра сэрбэйбит кыыс ачаалаан киниэхэ сүктэрэрэ, ынах хомуйан алааһыгар дьиэрэҥкэйдии ойоро, маҥнайгы ыһыахтара, хаамсыбыт хатыҥ чараҥнара бу бэҕэһээ буолан ааспытыныы хараҕар элэҥнээтэ, иэдэһинэн ыраас таммахтар сүүрдүлэр. Чэлгиэн иһигэр бу олоҕун оҥкула ыһыллыбыт кырдьаҕаһы иһигэр аһына санаата, кыыһын дьылҕатын истээт Күһэҥэ хас да күн төбөтүгэр буор таптаммыта үһү. Баарын суоҕун бардамыгар балаҕайга былдьаппытын, буолар буолтун кэннэ дьэ өйдөөбүтэ. Төһө да бөрөлүү улуйа- улуйа ытаабытын иһин, күҥҥэ көрбүт көмүс чыычааҕын төннөрбөтүн өйдөөбүтэ. Ыар санааҕа ыбылы ылларан өйө-мэйэ ыһыллан сытар мээрик буолан үрүҥ тыына быстыбыта, дьоно-сэргэтэ тарҕаһар аакка барбыттара. Бу дьол-соргу тостубут сиртэн күрээбиттэрэ. Көөччүн

хайаан да Оһуохайы көрсөн сэгэрэ сытар сирин ыйдаран тиийэ сылдьар санааланна.
— Чэлгиэн биһиги хара мэн иҥэн өлүү айаҕын өҥөйбүт киһитин тиэйэн иһэр эбиппит–
Бойбоох биир тохтобулга Көөччүн истэн олордоҕуна эппитигэр бары харахтарын өрө көрө түстүлэр, ыйытардыы Көөччүнү көрдүлэр. Күөгэйэр күнүгэр туох быһыы майгы буолан ааспытын кэпсээтэ, кырдьаҕас аны биирдэ көрсүөххүт диэбитигэр тиийэ.
— Ол иһин кэлин күннэргэ хара күлүк арахпакка иҥээҥниир эбит, чэ бэйи оҕобутун оонньоспуккун оннугун булларыллыа, тыытыспыккын таҥыраххын сарбыйыллыа–
Бойбоох хайдах эрэ түгэхтээхтик саҥарда, аргыстара эттэрэ тардан,, дьигиҥнээн,, ыллылар. Көөччүн бу аҕыйах хонуктан аргыстаспыт кыыһын дьиктиргии көрдө. Бачча сааһыгар дылы араас айдарыылаахтары көрдө ини, көрбөтө ини. Бу кыыс саҥаран-иҥэрэн бардаҕына хараҕыттан чокуур уота сыҕаллар, мэнээк киһи буолбатаҕын этинэн хаанын да биллэ, бу бииргэ сылдьар бэйэлэрин тустарыгар мин дуо диэбит ыччаттар Хотун Хаан оҥостоллоро өтө көстөр. Суол-иис хаалаары харса суох айанныыллар, күнүс бидилгэххэ сынньанан ааһаллар, түүн тоҥокко барбахтаһа сатыыллар. Сорох тарыҥнаах үрэхтэр эрдэлээн сиҥэлэрин уутун киллэрээри ол куттала. Былыр кырдьаҕастар куһаҕан тыын өрүһү туораан тахсыбат диир буолаллара. Чэлгиэн онон Көөччүнү эккирэтиһир күлүк хаалар ини дии эрэх-турах санаабыта…
—Чэлгиэн биһигини хаалбат күлүк батыһан иһэр, Көөччүҥҥэ былыр хатыһыы хатааһынын бырахпыт.—
— Биһиги ону хайдах гынан халбарытабыт,бэйэбититтэн араарабыт–
— Күүтэ түһүөххэ сотору баарын биллэриэҕэ, онно атыннык быһаарсыахпыт–
Сыҕарыйар аата сыҕарыйар илистии бөҕөннөн Быралгылары буллулар, манна өрөөн көлөлөрүн сынньаттылар. Быралгы Көөччөөнү эдэр сааһыттан билэр буолан үөрэ көрүстэ, оҕо саастарын ахтыһан уһун түүнү быһа сэлэстилэр. Түүн ортото даҥ буора саккырыар дылы лүҥсүйдүлэр, утуйар кэлиэ дуо бары олору түстүлэр. Уйуһурбут сылгы курдук харахтарын тиэрэ көрбүттэр. Арай Чэлгиэн, Бойбоох холкулар…
— Халлаан уола Хара Бэкир хайаан да харсыһардыы кэлэн турар, сааһырбыккар самнанаары, кырдьыбыккар кыанаары–
Бойбоох көмүлүөгү күөдьүтэн биэрдэ, хатыллыбыт сылгы сиэлин көрдөөн ылла…
— Аар Айыы айбыттарым ааттаһар күнүм аһылыннын, көрдөһөр күнүм-ыйым күөрэйэн таҕыстын, ыйар суолгутугар ыйдаҥа тыктын, көмүскүүр хаххаҕыт күрүө буоллун.—
Бойбоох саҥара-саҥара илиитигэр кыл ситими эрийдэ…
— Кыл ситимим сөрүү тутан сиэри кэлбити саҕаххар саһыар, аһаары кэлбити аһыытын тоноон антах хайыһыннар, төннүбэт гына төргүлүү эрий, эргийбэт сиригэр эрийэ тарт.
Бойбоох эрийбит ситимин эһэкээнигэр уурда, уокка сытар ситим эриллэ-эриллэ урааннан таһырдьа көтөн таҕыста, үрүҥ буруолуу унааран. Сотору таһырдьа хатан хаһыы часкыйда, онтон ырааттар-ыраатан уу чуумпу бүрүүкээтэ.

Содержание

• 87

87

    Оһуохай, кырдьаҕас чанчыга маҥхайан сааһырыы саһарҕата баттаабыт Көөччүнүн нэһиилэ биллэ. Чэлгиэннээх салгыы айаннаатылар, аҕыйах хонугунан кэлэрдии кэпсэтэн, быйыл манна икки ыал маанылаах малааһынын ыаһыахха оҥорорго кэпсэтэ сылдьаллар. Чэлгиэн кыыһын ыал гынарга улахан баҕалаах, Алааппыйа оҕолору бэйэтин таһыттан тэйитэр санаата суох, Ылгынын ыҥаачыга хараҕын далыттан таһаарбат . Улахаттара буруо унаардан туһунан тэлгэһэлээх дьоннор. Саас кэлиитэ сахаҕа саамай үөрүүлээх түгэнэ, кыыдааннаах кыһын устата тымныыга хаайтара сытан күөх дуолга үктэнэн мүөттээх салгын дуоһуйа тыынартан ордук дьол күн сиригэр суоҕун курдук чэпчээн күөрэгэйдии күөх хонууга күөгэйэ көтөр ылаҕын. Саас барахсан салбаммытынан сылдьар үрүҥ астаах түгэниҥ, сүөгэй, суорат, күөрчэх салааһына салбаныыта. Чэлгиэннээххэ да быйыл үрүҥ астара үллэ турар үрүйэлии үгүс ынах төрөөбүтэ, биэлэригэр даҕаны айылҕа барахсан айыытынан кулун бөҕөтүн бэлэхтээбитэ күөх хонууга тойтойо ойуолуу ойоллоро. Быйыл Чэлгиэҥҥэ түбүктээх да, үөрүүлээх да сааһа этэ кыра сааһыттан оҕолоон ииппит кыыһын ыал гынан атаарара, ол чалбараҥнаах малааһынын бэйэтэ хайдах саныырынан салайан ыытар баҕалаах. Куораттар сайын, эт балык хайдах хаһааналларын көрөн бу күһүн ону үтүктэн булуус хастарбыта, маһынан ытыыстаан үрдүгэр халыҥ даҥнаан иһигэр муус хаалаппыта,үрдүгэр ампаар оҕустарбыта, быйыл онтукатыгар хоту дойду балыгыттан уктарбыта, күһүҥҥү эмис көтөр арааһын хаалаппыта, сайын сиир этин уктарбыта. Санаатыгар саныырын барытын таптайбыта буолбута. Эрдэттэн Харачаастааҕы ыыппыта сэргэ, баҕана мастарын бэлэмнэтэ. Кустуктаах эмиэ көмөлөһөллөрө, быйыл бэйэтэ эмиэ ыал буолаары сылдьара, Чэлгиэн икки ыал малааһынын бииргэ оҥорор баҕалаах. Аны Оһуохайтан Көөччүн күн сиригэр киһи буолан көрбүт ыраас тапталын Күөрэгэйин ханна сытар сирин чопчу ыйдаран онно бара сылдьар баҕалааҕын эппитигэр Алааппыйалаах ыһыах кэнниттэн бараар диэн бакааттаан кэбистүлэр. Оҕолор ыал буолар ыраас ыллыктарын туора түһэри боптулар, улахан анньыыннан аахтылар. Кыһалҕа кыһыл кымньыылаах диэбиттии Чэлгиэни Ааттаммат Эбэҕэ ыҥырдылар, саас тахсан торҕоннообут кыыллар буулаан сылгылары тарданнар. Бойбоох эмиэ барыста, уолаттар бэйэлэрэ икки кыра кыылы бултаабыттар, биир маҥан мойбордоох ыас хара туох эрэ кыыла буулаан сордообутун кэпсээтилэр, туохха да киириммэт ылларбат сүрдээх улахан кырыктаах дэстилэр. Биир күн күөл үрдүгэр кыланара иһилиннэ, үөр сылгы сүүрэн иһэрэ көһүннэ, Сындыыс үөрэ. Кэннилэриттэн били кыыл туруоран иһэр, Сындыыс барахсан өттүгэ,

арҕаһа кыа хаан, үөрүн көмүскүү сатыыр быһыылаах. Чэлгиэн көрөөт да сүр күүскэ кыланна кыылы утары сүүрдэ, кэнниттэн уолаттар сааларын ылаат ыстаннылар. Кыыл элбэх киһини көрөн чугурус гынна хайдах эрэ көнтөрүктүк эргийиэхтии буолан истэҕинэ Чэлгиэн үрдүнэн көтөн иһэрэ баара да кыыла ойон иһэн оҕунна, уолаттар өрө сүүрэн тиийбиттэрэ кыыл сүнньүгэр удьурҕай ук эрэ көстөр. Сындыыһы арҕаһын улаханнык кыайбыт, Бойбоох атыыры моонньуттан кууһан ылла, саҥата суох ытаан нарын санна дьигиҥнээтэ. Атыыр барахсан хараҕыттан ып-ыраас таммах сүүрдэ. Кыылы ньылбы тардан иһин сыатын уулларан атыыр бааһын-үүтүн эмтээтилэр. Бойбоох олох санаата түһэн саҥата суох сырытта, кини үөрэр-көтөр түгэнигэр туох абааһы кыыла быһа имнэнэн баар суох ымыы кута оҥостубут атыырыгар бэлиэ бырахта. Бу дьикти кыыл тириитин уолаттар аһыылары, тыҥырахтары сүлэн ыллылар, бачча эмис дьыл тахсыбыт буолан баран торҕоннообутун таайа сатаатылар, кырдьаҕас сылгыһыт тарыҥ уута үллэн арҕаҕар уу киирэн күрэнэн кыылыйдаҕа, оннук буолааччы диэтэ. Атыыры арыый буолтун сылгыһыттар көрө-истэ хааллылар, Бойбоох Сындыыһын моонньуттан кууһан дэлби сыллаан араҕыста, аны ыал буоллаҕына санаатаҕын аайы бу сиргэ үктэнэрэ биллибэт. Чэлгиэн кыыһа ыал буоллаҕына энньэтигэр Сындыыһы үөрдэри биэрэн ыытар санааланна, бу икки тэбэр сүрэх биир ситимнээхтэрин араартыан баҕарбата. Ыксалынан дьиэлээтилэр, мантан ыла иллэҥ буолаллара биллибэт. Сир быһыта сиэһэн маҥнайгы Ньургуһун харалдьыкка сааскы илдьит буолан нуоҕайа тыллара көрүөххэ кэрэтин. Чэлгиэн оҕолоро аҕаларын тэлгэһэҕэ көрүстүлэр, оҕолоро аҕалара ийэлэригэр Ньургуһун аҕалан биэрбитигэр дьиктиргээн күлэн чаҕаардылар, Ньургуһун кыыс оҕолуу кыбыстан икки иэдэһэ тэтэрэ кыыста, ис киирбэхтик саҥата суох мичээрдээн ылла. Ама мантан ордук дьол баар үһү дуо сир үрдүгэр таптыыр уонна таптатар. Кини Чэлгиэнэ хонор хоноһо курдук сылдьарыгар хаһан да хаахайдаһан биир хатыылаах тылы утары этээччитэ суох, кини Чэлгиэнин курдук көнө, кыра кыаммат дьоҥҥо көмөлөһөр киһи аҕыйах буолуо, тулаайах барар кэлэр сирдэрэ бүөлэммит уолаттары илдьэ сылдьан үөрэтэн такайан ыал ымсыырар дьоно оҥортоото, Бойбооҕун көр кып-кыра Тугутчаананы аҕалбыта, таптаан,, Бойбоох,,диэбитэ аат буолан иҥэ сылдьар, күн сырдыгын көрөр баҕалаах киһи күлүгүн быһа хаампат Хотуна. Ханнык да эр киһини иннигэр түһэрбэт идэмэрдээх иччи иҥмит айанньыта, сындалҕаннаах сырыылаах, сылайбат иҥиирдээх. Кыыһын олоҕун оҥороору Чэлгиэнэ сүүрэр-көтөр, төрөппүт да оҕоҕо итинник кыһаллар аҕыйах буолуо, Ньургуһун биири бигэтик

өйдүүр бу ыраах икки атахтаах санаата тиийбэт, суола ииһэ суох ыырдары тыыран, хаардаах хайалары уҥуордаан, тарыҥнаах үрэхтэри улуу эбэлэри, хараҥа санааны харахтаммыт, киһини күлгэрилии саныыр күтүрдэртэн барытыгар айылҕаттан айдарыылаах, үөһэттэн үттэриилээх Бойбоох дурда-хахха буолан, көмүскэл күрүөлүү сылдьарын билэр, этинэн-хаанынан сэрэйэр. Чэлгиэн аны ыраах айаннаан бүтэбин диэбитигэр тоҕотун Ньургуһун сэрэйбитэ, кыыһа ыал буоллаҕына кинини батыһа сылдьыбата чуолкай, ыраах сыралҕаннаах айаҥҥа Бойбоох курдук айылҕаны сылыктыыр, илин сылдьар бэриэтчитэ суох ыарахан. Хаар ууллан оҥхойдуран быттыктарынан сүүрүк сүүрэн чурулаата, күөллэр муустара хобурдаан ырбыы собото күөрэйдэ. Сотору үрэх мууһа көтөҕүллэн устан күрүлээтэ, халааннаан ходуһаҕа халыйан таҕыста, уу сири угуттаан ньүөлсүтэрэ от үүнүүтүгэр улахан көмө этэ. Чэлгиэн сирин дойдутун сылыктыы көрөн иһэн, араас санаа өйүгэр киирэн ааһара, ыам ыйын ардаҕа курулаччы түһэн ааста, айылҕа сэргэхсийэн үнүгэстэрэ үүнэн киһи эрэ сэргэхсийэр ыллыыр туойар түгэнэ үөскээтэҕэ, сотору ат туйаҕын тыаһа ситэн тобугуратан кэллэ, Бойбоох тоҕо күүппэккэ бардыҥ диэн хомуруйбуттуу көрдө…
— Миигиттэн кистээн халыым кэпсэтэ баран иһэҕин дуо? Онто суох Ылгынныын бэйэбит быһаарсыа этибит–
— Кэбис Тугутчаана инньэ диэмэ, өр сылларга өбүгэттэн хаалбыт үгэһи тутустахха сатанар, Айыыһыттаах, Иэйиэхсит аара суолтан бугуйан төннүбэттэрин курдук. Хайа Айыыһытын айаныҥ аартыгын араҥаччылаан аһыаҕа, Иэйиэхситиҥ иэримэ дьиэҕэр иччитин иҥэриэҕэ, онон онно манна орооһума, түөрэх кээһии төрдүгэр, айыы куттаан аһарга.—
Бойбоох тугу да саҥарбата, барытын иһигэр иҥэриннэ.
— Арба Сындыыскын үөрдэри ылан бараар уонна өссө икки үөрү бэйэҥ талаар, сүөһүнү антах Алааппыйалыын кэпсэтиэм–
Сындыыһа барсар сураҕын истэн Бойбоох сырайдыын сырдаата,, Мин бардахпына хайдах көрөн истэн илдьэ сылдьаллар,, диэн мунчааран ылара. Чэлгиэн дьээбэлэниэх санаата киирэн…
— Хайа Бойбоох кийиит буолан кылбайан тиийэргэр үрүҥ көмүс симэҕинэн симэнэн, кыһыл көмүс сырайдаах ыҥыырга олорон тиийэр инигин–
Бойбоох оонньуурун сэрэйбэккэ,, оннук барыта бэлэм ээ,, судургутук хоруйдаата. Хонуктарыгар тиийдилэр, бары үөрэ көрүстүлэр, куһаҕан кыыл буулуу сылдьыбытын истибиттэр, сир бэйэтэ кулгаахтаах курдук барыта иһиллибитэ эрэ баар буолар. Чэлгиэн Хотууналаах Сэгэртэйгэ сырытта, икки ыал чалбараҥын хайдах быһыылаах ыыталларын кэпсэттилэр. Кустуктаах манна үрдүгэр олорор буолан кийиит сүгүннэриитин өбүгэ итэҕэлин толорон сиэрин-туомун ситэрэн тутуһарга тиийэллэр. Элбэх сири кэрийбит,

араас дьону сэргэни билсибит Оһуохайтан уонна Көөччүттэн күтүөт, кийиит сэргэтин хайдаҕын ыйыталаста. Бойбоох сэргэтигэр сылгы, биирдэрэ Чороон талла. Уолаттар Тойону туруорабыт диэн турдулар. Алааппыйа барахсан киһи бөҕө тоҕо анньан кэллэҕинэ иһигэр кыбыста саныыр, саарба кыыллыы сэргэхтик сэгэлдьийбит, киис курдук кыраһыабай кыыһы кытта кини уола сиэтиһэн киирдэҕинэ сир түннүгэ буолбут сыҥаһа баайдар, аҕа ууһун аарымалара кини оҕотун киһи баар эбит диэн көрүөхтэрэ дуо?,, Холорук,, кыргыс кыыла тыыннаах, өбүгэбит өлбөт сүппэт өйөбүлэ буоларын биэс тарбах курдук билэн эрдэхтэрэ, ол аргыс гыммыт ачаа кыыһын эрэ диэн тэҥниэхтэрэ дуо? Алааппыйалар кырдьык Чэлгиэни кытта атах тэпсэн олорор барҕа баайдара суох этэ. Кыбыстыбытын иһин хайыай оҕотун олоҕун оҥорорго тиийээхтиир буоллаҕа. Аны аймах-билэ бөҕө кэллилэр эрдэттэн көмө буолаары, билбэт өттө кырдьык да соһуйаллар, бу таҥара табатыныы көрбүт-истибит айылҕа анаан чочуйан нарылаабыт кэрэтэ тугум диэн бу бүрэ көрүҥнээх уоллуун ыал буолан эрэрин дьиктиргииллэрэ. Бу икки өрүттээх малааһыннаах ыһыахха ыҥырыы ырааҕынан чугаһынан ыытыллыбыта. Манна,, Оһуохай,, ыһыаҕар кэлэ сылдьыбыт аҕа уустара үөрүүннэн ылыммыттара, эмиэ улахан көр-нар күүтүллэрин сэрэйэллэрэ. Эрдэттэн эрбэх курдук эрийсээри ох курдук оҥостубуттара. Биир күн эбэ эҥэригэр Сындыыс кэлэн турарын көрөн соһуйуу бөҕө буоллулар, үөрүн үүрэн сиэлэ кутуруга сыыйылынна. Айылҕаттан биир ситимнээхтэр бэйэ-бэйэлэрин суоллаһа сырыттахтара. Чэлгиэн уолаттарын сүүрэр атта булуҥ диэн бу саас хаардаахтан соруйбута, Сындыыс уола быйыл сүүрбэт, Бойбоох бэйэтэ миинэн киириэ кийиит буола кылбайан.сүүрүү илии атах оонньуутугар киһи көрдөппүтэ. Кустук бэйэтин хаан уруу аймахтарын ыҥырбыта кэлэллэрэ кэлбэттэрэ биллибэт, өссө хаардаахха илдьит барбыта, ыраах дойду онон биллэрэ иликтэр.

Содержание

• 88

88

Кустук аймахтара ыҥырыыны ылбыттара, ыал буолан эрэрин истибиттэрэ уонна Чэлгиэн курдук Холоруктаах киһи өйөбүллээх ыраах айан аартыгын аһан сылдьарыгар тиийэ истэллэрэ. Кулгаахтаах эрэ барытыгар тиийэрэ, харахтаахтар эмиэ айан ыллыгар көрсөн ааһаллара Кустук дьон дьорҕоотторун, киһи кылааннахтарын аргыс оҥостон сылдьарын. Таайа сурдьун ыҥырыытын ылынан хаан тардыһа айаҥҥа туруммута, ыал буолар оҕотугар кыһыл илиитинэн тиийиэн баҕарбатаҕа, уон ыанар ынаҕы икки атыыр үөрүн үүрэн- түрүйэн илпиттэрэ. Кырдьык кыра киһи санаммат айана этэ, ырааҕа айана эрэйэ уута-хаара. Ол да буоллар боотур уустан хаан тардыһыылаах Баатыр үчүгэйдик билсибэтэх сурдьугар айаннаан иһэр, кини Мичили кытта бииргэ улааппыта, кыра сылдьан арахсыспат атастыылар этэ, Мичил киэҥ суолга тахсан барбытыгар хараҕа уулана хаалбыта, сүрэҕинэн түүйбүтэ төннүбэт сиригэр түспүтүн. Кустугу кытта үчүгэйдик билсибэтэр да сурдьун көрүөн олоҕун дьаһаҕын билсиэн баҕарбыта. Аҕыйах хонук иһигэр аттаах-атыырдаах алаас иһин толорбута, кэлии-барыы биир кэм үөн курдук үллэҥнии олорбута. Баатырдаах Сэгэртэйгэ кэлэн түспүттэрэ, аймахтара айах тутан кымыстаах чороону утары уунан тоһуйбуттара. Кэлиэ суоҕа диэбит ытык ыалдьыттара, чугас аймахтара кэлэн тутум үрдүү түспүттэрэ. Аймах-билэ суоҕун курдук санана сылдьыбыттара, саха биир саарына үгүс элбэх тарырдаах силиһэ-мутуга сириэдийэ чэлгийбит бас көс киһитэ аймахтарым диэн анаан анааннарын аспыта, модьоҕолорун атыллаабыта. Бойбоох биир кистэлэх баҕалааҕа, Чэлгиэн да билбэт сылгыһыт уолаттары сэрэппитэ ыраатта, Сындыыс сыдьааныттан биир убаһаны талан ииттэрбитэ, бэйэтэ айааһаан кистии-саба миинэрэ, онтуката быйыл үһүн туолан сүүрэр сааһыгар киирэ сылдьар, сороҕор ис-иһиттэн кычакаланан ойуолаан быыраттар, кэлин атаҕын өрөтү тэбэ-тэбэ кутуруга хоройор. Бойбоох игирэчээнин аҥарын акка сыһыара сатыыр. Бойбооҕу,, эдьиий,, дьиэн минньигэстик ааттыыллар. Уолу,, Мохсоҕолум,, кыыһы,, Кырбыйым,, диэн ыҥырар, онтукайа аат курдук иҥэн эрэр, дьоннор,, Кырбый Кыыс, Мохсоҕол,, диэн ыҥыра үөрэннилэр. Улаатаннар бэриллибит ааттарын курдук атах үрдүгэр олорбокко-турбакка биир кэм тэлээрэ сылдьаллар.
Кустук кэргэн ылар кыыһын урукку аатын уларытан ,, Сардаанчыгым,, диэн иэйиилээхтик тапталлаахтык ыҥырар, кыыһа уруккута буолбатах сааскы үнүгэстии тыллан көрбүт эрэ хараҕа хайгыы, умсугуйа көрөр кэрэ мааны куота, үрүмэччилии атаҕын төбөтүгэр дыгыйан.
Сэргэлэри туруорууга Көкөт алгыс тылын аспыта, кини обургу көрөн-истэн дьэргэлдьитэн, этэн-тыынан куйааран, иэйэр тыла иччилэнэн, саҥарар

тыла сатарыйан, кэлэн киирэр Кийииттэргэ кэскил маанытын анаата, улуу Суорун уолаттара улаҕата көстүбэт улахан Дьолу алҕаата, аал уоту отуннулар, айах тутан арчылаата…
Сэгэртэй олоҕуттан икки кийиит туус маҥан атынан иһэллэрэ көһүннэ, кэнниттэн аттаах дьоно арыаллаабыттар, манна эмиэ дьикти быһыы таҕыста, Сындыыс үөстэн сиэлэн ситэн ылан сэргэстэһэ хаамыста, кэнниттэн үөрэ батыста. Аны онон бүппэтэ эбэлэригэр кубалар кэлэн түстүлэр, саҥара-саҥара араастаан төттөрү-таары көттүлэр, сорохторо көтөн тахсан лыҥкыныы-лыҥкыныы алаастарын эргийэн кэлэллэр төттөрү эбэлэригэр түһэн ууну күдээринэ ыһаллар. Кэлбит ыалдьыттар үйэлэригэр көрбөтөх дьиктилэрэ кубалар дьикти-дьиибэ үҥкүүлэрэ, кийииттэр аттарын сиэтэн анаан туруоруллубут сэргэлэрин Ылгыннаах, Кустук сиэтэн үстэ эргийдилэр. Аттары сэргэҕэ баайдылар кыргыттары көтөҕөн түһэрээт кырыска тэлгэммит күөх от устун сиэтэн анаан тэлгэммит түһүлгэҕэ илтилэр. Бу буоллаҕа саха барахсан сатаан этэн тыынан таһаарбат кэрэ мааны түгэннэрэ, айылҕаттан анаммыт ийэ кута иитиэхтээн, аҕа кута арчылаан икки иэйэр сүрэхтэр аал уоттарын уматан торҕо буруо унаардан, иитэр оҕону иччилээн, төрүүр оҕону төлкөлөөн түөрэх кээһэн түһэллэрэ. Бастакы күн малааһына саҥа ыалларга ананнылар,, Оһуохайы,, өйөөн таһааран оҕотун таһыгар анал олбоххо олортулар, бастаах эһэ тириитигэр, кырдьаҕас тыыннаахпар кыра киһи оһоҕос төрдүн оҕолоро ыал буолан ол чалбараҥар олороруттан сырайдыын-харахтыын сэргэхсийбит. Баатыр маннык эрэ киэҥ далааһыннаахтык көрсүөхтэрэ дии санаабатаҕа, сурдьа Кустук үтүө дьону эҥэрдэһэн кыаҕырбытын көрөн үөрдэ, урут дойдутугар Сэгэртэй илдьирийбит арбаҕастаах, тырыттыбыт абырах үөһэ абырах төрүкүө ыстааннаах буоллаҕына, бу таҥна сылдьар таҥаһа кыл сэлээппэтэ кыһыл көмүс аар Дарханнар курдара барыта кыаҕырбытын туоһулуур, Хотууната биир оннук үрүҥ көмүс симэхтэрэ, бөҕөхтөрө , илин кэлин кэбиһэрэ иэмэхтэрэ дьиҥнээх саха Далбар Хотуна. Манна этэ ас арааһа саха санаабыта барыта, сандалы мааныта. Эҕэрдэ бөҕө этиллибитэ баҕа санаа барыта,, Ырыа Ылгын,, саҥа турбут сэргэҕэ өйөнөн, эһэ тэллэххэ оллоонноон олорон кэтэх тардыстан,, олоҥхолоон,, хара тыатын, халлаанын хайыта тыыталаан, онтон-мантан ойута тардыалаан этэн-тыынан эрдэҕэстээн барбыта, кини киһи этэр тыла эриэкэһэ, кэпсиир тыла кэрэтэ, иэйэр тыла эгэлгэтэ оттуун-мастыын иһиллиирэ, көтөр-сүүрэр чуумпурара. Кэлии дьоннор кырдьык да киэптэппиттэрэ, маннык үтүө этээччини өтөр-наар истибэтэх буолан өйдүүн-санаалыын өрүкүйэ күүрбүтэ. Аны хантан да кэлбиттэрэ биллибэккэ күн уотугар

кылбаҥнаһан кыталыктар киирбиттэрэ, эбэ үрдүк кырдалылар күөгэс гына түспүттэрэ, кынаттарын саратан куорсуннарын таҕайсан төбүрүөннээн турдулар, эмискэ ийэ кыталык күнүн диэкки хайыһаат иччилээхтик ис иһиттэн кылыһахтаах куолаһынан иэйэн-куойан ыллаабыта, ону кытта бука бары кыһыл атахтарынан оһуохайдан ойбуттара, эргийэ-эргийэ эккирэһэн барбыттара. Бу этэ Үөһээ Айыылар иитэн түһэрбит оҕолорун киһи буолар кэскилигэр, ыал буолар ымыытыгар анаан түһэ сылдьаллара. Саха киһитэ санаата кыайан тиийбэт кэрэ мааны көстүүтэ этэ. Ас-үөл арааһынайа, оллонноон олорор,, Олоҥхо,, үтүөтэ, Кыталыктар кырдаллара, Кубалар нуоҕайа дайбанар үҥкүүлэрэ. Ыҥырыылаах ыалдьыттара, аарыма аҕа уустара хаһан да маннык чалбараҥнаах малааһыҥҥа сылдьыбатах буолан бэри диэн бэркиһээтилэр, сөрү диэн сөхтүлэр. Бу үрүҥ түүҥҥэ ким да утуйбата, оһуохай оонньуута, атыттар түүннэри ас астааһыннара, саҥа күн тахсыыта кыталыктар лыҥкынаһан тахсыбыттара алаастарын эргийэ-эргийэ үөһэ тахсан күн уотугар сүппүттэрэ, онтон кубалар талбааран тахсыбыттара эмиэ күн уотугар сүппүттэрэ. Бойбоох айдарыылаах аҕастарын, иэйии кутун иччилээбит ийэ көтөрдөрүн сайыспыттыы көрөн хаалла. Сүтүөхтэригэр дылы Ылгынныын сиэтиһэн турдулар, саҥа тыгар күн саһарҕатын көрсүһэ. Икки таптаһар сүрэхтэр имэҥнээх кистэлэҥ таабырыннарын хаппахчы барахсан бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Эт-эккэ сыстыһар иччилээх өйү санааны көтүтэр таҕыллаах таарымтатын.
Ойон тураат ыһыах көрүн-нарын көрсүһүү.

Содержание

• 89

89

Алааппыйа түлэй-балай утуйан турда, утуйбата да диэххэ сөп, хараҕын эрэ сиигирдэн ылла. Хонолоһоро, ыалдьыттара утуйар кэлиэ дуо, уһун түүн суор харах буола сырыттахтара, атаҕын төбөтүгэр тыаһаабатарбын ханнык дии санаан оҕолор утуйар хаппахчыларын аттынан ааста,, Оһуохай,, уотун иннигэр аргынньахтаан хамсатын уобан олорор, утуйбатар да сырайа- хараҕа сэргэх. Өрө көтөҕүллэн үөрүүлээх түгэнэ, киһи биир тылынан этэн кээспэт үөрүүтэ.,, Оһуохай,, урут эдэр сааһыгар улдьаа ускул-тэскил сылдьан ханна көҥдөй көхсүм,, күр,, гына түспүт сиригэр собулҕа курдук сорсуйан, суор-тураах аһылыга буолабын дии санаахтыыра, иннэ-кэннэ быстыбыт соҕотох куруҥ мастыы эмэҕирэн суулларын кэтэһэрэ. Хата кини тулхадьыйбат туонатыгар , дьолун түстүүр түөрэҕэр Чэлгиэннээх таба хааманнар, аймах-билэ дьоннорун булларан бачча үөрүүлээх түгэҥҥэ үктэннэҕэ. Чэлгиэни кини өйдөөх ырааҕы өтө көрөр улаҕалаах санаалаах киһиннэн саныыр. Истэрин көрөрүн тухары бу сылларга ханна эмэ ыарахан түгэҥҥэ түбэспит муҥнаахтары өрүйүһэр аакка сылдьар.,, Оһуохай,, чугас эргин биир умнаһыты, кумалааны көрө-билэ илик, оо сылдьарын тухары көрөн-көрөн кэллэҕэ аччыктааһын ыалы ыалынан эһэрин, сутааһын сотуун өлүү курдук сотон ааһарын. Умнаһыт хараҕын уутун уулуур ньүдьү-балай сыҥаһа баайдары, муннуларын анныттан ырааҕы көрбөт сордоохтор, аҕыйах сылынан ахчаҥнаһан бүтэллэрэ, кыһалҕалаах кырыыс-аньыы кымньыы буолан киирэрэ, муспуттара муох курдук куурара, харайбыттара халлааҥҥа көтөрө. Сөпкө этээхтээн эрдэхтэрэ өбүгэлэр барахсаттар итинник быһыыны-майгыны ,, Сииккэ сиэлбит,, хаарга хаампыт,, диэн.
Алааппыйа ынахтарын ыары тахсыбыта былыр үйэ Бойбоох тиийэн титииккэ тилигирии сылдьара, атын икки кийиити кытта, сүрдээҕин соһуйда кыбыһынна даҕаны…
Баатыр саҥа туран тыыллаҥнаан таҕыста, үгүс киһи утуйбатах быһыылаах, ыһыахтыыр сир түһүлгэтэ үллэҥнээн олорор, араас өҥнөөх таҥастар оһуохайдаан ойоллоро долгун курдук күүгүнүүрэ, ырыа тыла ырааҕынан дьиэрэйэрэ. Чэлгиэни бэҕэһээ дьэ өйдөөн-дьүүллэн көрдө, аҕыйах тылы айах атан кэппсэттэ,киһи киһини да билиэх-көрүөх дьүүлэ- дьаабыта буолбатах,, Оһуохай,, диир кырдьаҕастарын иннигэр Чэлгиэн сөһүргэстээн туран нөрүс гыммытын кырдьаҕас оройуттан сыллаан ылбыта, ол кэнниттэн кийииттэр, күтүөттэр тобуктаан нөрүйбүттэрэ, барыларын ааҕа сыллаталаабыта. Ытык кырдьаҕаска дириҥ ытыктабылларын көрдөрбүттэрэ. Хотууналар титииккэ ынахтарыгар, өбүгэттэн сахаларга дьикти үгэс баар оҕону төрөөтүн кытта хас да аатынан ыҥыраллар, сорохтор ол хос ааттарын тоҥхойо кырдьыахтарыгар дылы илдьэ сылдьаллар.

Баатыр төрөппүттэрэ сүрэхтээбит ааттара(Дьулус) дэнэр даҕаны оннук ыҥырар да киһи аҕыйах, сорох билбэт даҕаны. Баатыр бииргэ кэлбит дьонноро хоммотохтор даҕаны, түүҥҥү түлүрбэх буола сырыттахтара. Эдэр дьон хайыахтарай көрүлүүр саастара буоллаҕа, бүгүҥҥүттэн хары күүһүн былдьаһыыта буолар, иһиттэххэ киһи үөйбэтэх-ахтыбатах ааттаахтара кэлэ сатаабыттар эбит, кини икки уол кэлсибиттэрин киллэрэр санаалаах, Көтүүк атаҕынан көтөр эрэ кыната суох, күүһүнэн Кыыдаан кыаҕын баһыйар киһи көстө илик этэ дойдутугар, дьэ хайыыллар дьоллоро-соргулара билиэ, бу сир-дойду иччилэрэ үчүгэй харахтарынан көрдөхтөрүнэ от атах тэбиэҕэ. Хара сарсыардаттан алаас иһэ аалыҥнас киһиннэн туолла, хоту-суҕуруу, илин-арҕаа артыктарынан муҥха хотоҕуһунуу киһи бөҕө кэлэ тураллар. Киһи сөҕөр көстүүтэ бачча киһини аһатыахха-сиэтиэххэ диэтэххэ, үгүс үп халаан уутунуу халыйар буоллаҕа.,, Ырыа,, олоҥхотун истэ олорон элбэҕи да санаата, бачча сааһыгар дылы син элбэх этээччини иһиттэ, ити уол этэр тыла эгэлгэтин, туойар тойуга тобуллаҕаһын киһи эрэ атын эйгэҕэ киирэн өйдүүн-санаалыын устаҕын, ити аны кыталыктар, кубалар Айыы сирин көтөрдөрө айдарыылаах аймахтарын киһи буолар кэскилин, олох түһэр оҥкулун оҥорон чочуйан бардахтара, урут оннук оҕо баар үһү ааттаах-суоллаах Холорукка эҥэр буола сылдьыһар диэн истэр буолара да, бэҕэһээ көрөн бэркиһээтэ, сөрү диэн сөхтө кырдьыгы этэллэр эбит диэн итэҕэйдэ. Түһүлгэ бөҕө тардылынна, айыы куттаах алгысчыттар солбуһа сылдьан үтүө күнү арчылаатылар, аал уоттарын аһаттылар. Аарыма аҕа ууһун кырдьаҕастарын анал түһүлгэҕэ түһэрбиттэрэ, манна тоҕус үйэ тухары төбүрүөннээн олорбут төһүү баайдар бааллара, аҕыс үйэ тухары ааттара суоллара айан аартыгар аарыгыран айаатаабыт аҕа уустарын кырдьаҕастара кэккэлэһэ олорбуттара. Төбүрүөннээн олорон бүгүҥҥү түһүлгэни түөһэллэрэ, бүтүн күүс былчыҥнаахтары, иҥиир күүс чиэппэрдээхтэри ырыталлара, ол быыһыгар көтөр кынаттаах быһыйдар ааттарын былдьаһаллара. Аҕа ууһун айдарыылаахтара атааннаһа көрсүбүттэрэ, хас биирдии бэйэтэ тустаах дьонугар ыалдьара, онно-манна орооһуохтарын толлон тохтообуттара, бэҕэһээ бэйэлэрэ илэ харахтарынан көрбүттэрэ, тоҕус түһүмэхтээх үөһээ Айыылар кыыстарыгар түһэн күүлэйдээн көппүттэрин, онон уутааҕар чуумпутук олорбуттара, балыттаах халлаанныы налыйбыттара. Кыталык кыргыттар, туруйа уолаттар түһүлгэҕэ үҥкүүлээн битийбиттэрэ. Оһуохайы оройуттан туппуттара, эһиэхэйи эккирээн эйээрбиттэрэ. Түһүлгэни Көкөт үүннээн-тэһииннээн ыытара, кини обургу охсор улар курдук куллугураан, оонньуу-күлүү

аҥардаах, ырыа-тойук аргыстаах, ол быыһыгар алгыстаан арчы тылын анаталыыр. Бүгүҥҥү күнү атах оонньуутугар анаатылар, кыайыылаахтары күтүөт, кийиит эҕэрдэлииллэр. Кыайыы мүһэтин кытта тугу туттараллара биллибэт кистэлэҥ. Кэлэ сатаабыттар сиртэн-дойдуттун кыптыый курдук кынаттаахтар, оһуор үктүүр сотолоохтор. Аҕа ууһун кырдьаҕастара манна да сүгүн олорбокко бэйэ-бэйэлэрин мэнэйдэһэн кыралаан илии тутуһан уксаллар. Куобах, кылыы, буурдааһын киэһэ сөрүүҥҥэ быһыйдар илин былдьаһыылара анаан атах оонньуутугар, Бойбооҕу Мохсоҕоло кыттаары ыынньаҕалатан турда, бу улар сааһыгар сылдьар улдьаа уолу ааттара суоллара ааргырбыт алаас-сыһыы ааттаахтарыгар киллэриэн баҕарбатын эппитигэр биирдэрэ куттаан уоһа толлойдо хараҕа ууланан кэллэ, ону көрөн Чэлгиэн,, Оҕо баҕатын хаайыма, кэнэҕэһин кэхтиигэ барыаҕа, инникитин сарбыйа,, диэбитигэр уола ханньайбыт сырайа көнөн үөрэн ыртайда, Бойбоох уолун сүүһүттэн сыллаан ылла,, Чэ кытаат дьолуоҥ билиэ,, алгыы хаалла, иһигэр ытырыктата саныыр. Бу атах үрдүгэр иэччэх курдук эргийэр сотолоох сорсуннара, силлиэни кытта сиэтиһэн холоруктуу холонор аар саарга аарыгырбыт ааттаахтарын кытта уу ньулдьаҕай кыра уол кыаҕын билинэн тылластаҕа. Киһи кымырдаҕас оргулунуу кыймаҥас, аһааччы аһыыр, оһуохай туоната тохтообокко куйаарар. Баатыр Көтүүгү киллэрдэ, барытыгар уон биир туоска түһэллэр, манна иҥиир тардан сүһүөх сөһүргэстии түспэтэ улахан суолталаах, араас алаас ааттаахтара сүһүөх үрдүгэр кынаттаах курдук көттүлэр. Бойбоох уолугар ыалдьан сүрэҕэ туллук курдук уолугар баппакка толугуруу мөҕүстэ. Уола этэрбэһин устубутун кууһа сырытта, хата оҕото чэпчэки баҕайытык ааттаахтары кытта илин-кэлин түһүстэ, уон улуус ааттаахтарын кытта иэмэх курдук эрийсэн хата киһилэрэ дэлби үөрдэ. Көрөн олорбут кырдьаҕастар бу кыра уол буутун этэ буһуута, сиһин этэ ситиитэ иннин биэрбэт идэмэрдээх киһи буолсу диэн сылыктыы көрдүлэр. Көтүүк эбит кынаттаахтык барар, аатын курдук икки илиитин саратан баран көтөн иһэр курдук туостары ыллар хаамыы аһарыта түһэттээн ааста. Үс түһүмэххэ кими да сыһыарбата, Кустук оонньуон баҕарбыта да тохтоото, сүрүргээтэ анаан кэлэ сылдьар аймаҕын кытта аат былдьаһыан баҕарбата. Кыттыбыттарга барыларыгар мүһэ, кыыннаах быһах, батыйа. Көтүүккэ эмиэ ону кытта Аар Дарханнарга анаммыт үрүҥ көмүс солотуулаах, кыһыл көмүс кыбытыылаах анал куру туттардылар. Манныгы эрэ ылыам дии санаабатах Көтүүк уҥуоҕа хамсыар дылы үөрдэ. Баатыр уолунааҕар өссө ордук үөрдэ-көттө, буолумуна бу олорор уон улуус түс-бас дьонноро таба көрөн дьүһүннүүллэриттэн

ордук улахан суоҕун курдук, билигин кини аата алаас аайы айаатаан кэпсээн буолан кэрийиэ, омун-төлөн оргуйуо…
Сүүрүүнү Сэгэртэй олоҕуттан ыһыах түһүлгэтигэр дылы, урут буоларын курдук ыытарга дэстилэр. Ыалдьыттар, хоноһолор сандалы дэлэйиттэн ас элбэҕиттэн түһүлгэ маанытыттан сөхтүлэр, аһы аҕала тураллар, кымыһы кутан иһэллэр. Муустаах булуустан эмис сылгы хаһатынаан, тоҥ балыктары таһааран кыһан кырылаттылар, аска-үөлгэ кыахтарын көрдөрдүлэр. Муҥур оһоҕос туолара манна буолла, арай астан киэһэ сүүрэр дьон тардыналлар. Сылгы хартата, сыалыһар быара саха киһитэ санаабыта барыта баар курдук.,, Оһуохай,, кырдьаҕас өйөнөн олорон Чэлгиэни ыҥыттаран ылла,, Оҕобуттан биир улахан көрдөһүүлээхпин, ытык тылбын ылыныа, кэс тылбын кээһиэ суоҕа диэммин, сүүрэн көрдөрүөҥ дуо?,,
,,Оһуохай,,таһыгар олорор аҕа ууһун кырдьаҕастара,, Кырдьык даҕаны, кэнэҕэһин-кэнэҕэс кэпсээн оҥостуохпут, Холорук хоннохтоох сүүрүүтүн көрбүппүт,, диэн…
— Этэрин эттигит да ити быыппастар быһыйдары , сындыыс сүүрүктэри кытта сырсар санаам суох–
Кырдьаҕастар куһаахарык буолтарын көрөн,, Дьон кэнниттэн бэйэм өттүк баанан баран сүүрэн көрүөм, ону баалаабат инигит,,
Оҕонньоттор сырайдара сырдыы түстэ, суугунаһан ыллылар.
Чэлгиэн сүүрэрин кыралыын улаханныын бары иһиттилэр. Сорох соһуйда, сорох сүөргүлээтэ, аныы сүүрүктэр сир аҥарыгар тиийтэрин кэннэ өссө өттүк баанан баран сүүрэр үһү диэн дьиктиргээһин бөҕө буоллулар, аны кини бастыыр да түгэнигэр ааҕыллабат диэн буолла, сүүрээччилэр олох буккулуннулар, сир ортотугар тиийтэрин кэннэ өссө быа соһуулаах ситиэ үһү дуо, саарбахтааһын элбээтэ. Дьээбэ сүүрүүнү истэн киһи бөҕө тоҕуоруйда. Сүүрээччи уонча киһи истэригэр кыһыйа санаатылар, сир аҥарыттан ситэн ааһыа диэн түүлгэ да суоҕа, хайдах эрэ сэнээһиҥҥэ санаан баалларынан түстүлэр, эппиккэ дылы ойо-ойо ыстаннылар, кыырт курдук кыырайдылар, кулгаахтара куугунуу түстэ. Кырдьаҕастыын эдэрдиин өйгө баппат быһыыны чугастан көрөөрү ходуһаҕа киирдилэр, сүүрүөххэ диэтэххэ ыраах сир, көрдөхтөрүнэ сүүрүктэр ытыллан түһэн түргэттэрэ сүрдээх. Сир ортотун ааһалларын кытта сүрдээх улахан хаһыы иһилиннэ ону кытта курпааскы тэлээрэн иһэрин курдук холорук эриллэ түстэ. Сүрдээх сытыы тыалы кытта кэннигэр чуумпур курдук быа өрө хоройбутунан маҥан курпааскы кэлэн ааста. Дьон тугун-ханныгын өйдөөбөккө да хааллылар. Сүүрүктэр биэтэккэ биэтэккэ кэлиилэригэр Чэлгиэн,, Оһуохайы,, кытта кэпсэтэ олордо…
—Оҕом тылбын тыалга ыспакка ылыммыккар улахан сиртэн-хааллааҥҥа дылы махтал, удьуор хаан буоллаҕыҥ дии, өргөстөөх өрөгөйү өрө туппут,,

Холорук,, силлибэт ситимэ, булгуруйбат буулаҕата–
Ыҥырыллыбыт ытык кырдьаҕастар, аҕа уустарын ааттаахтара көрбүттэриттэн күүскэ салыннылар, көстөр дьүһүнүттэн таһыччы атын айдарыылаах киһи эбит дэстилэр. Чэлгиэн, Ньургуһунун оҕолорун сиэтэ сылдьан Бойбооҕу, Ылгыны сүтүктээтэ. Мохсоҕол эмиэ көстүбэт. Кыыс Кырбый оһуохайдаан ойо сылдьар кинилэри эрэ суохтаабат. Хата бэрдин- бэрт оһуохай этэн долгулдьутар. Эмиэ буоларын курдук сүүрүүгэ бастаабыт Хатыйа аҕа ууһун уолугар кур биэрдилэр, кыттыбыттарга быһах, батыйа, мүһэ.
Мантан киэһэ оһуохай, олоҥхо көр-нар үрүҥ түүнү көрсүһүү. Күн күөрэйиитэ арчыланыы.
Бойбоох чугас ыалга сүүрдэр атын аҕалан кистээн турар этэ, икки атахтаахха көрдөрбөккө. Мохсоҕолун акка сыһыара үөрэтэрэ, өйдөөх сылгы тыбыыра-тыбыыра кыра алааһы эргийэ сүүрэрэ. Наһаа күүскэ соруйбакка то этин-хаанын тэнитэллэрэ. Ардыгар Бойбоох бэйэтин атын миинэн кэккэлэһиннэрэ сүүрдэн көрөрө. Күүскэ тиритэр гына хамсаппаттар. Сылгыһыт уолаттар солбуһа сылдьан хаамтараллар…
Саһарҕа уотун кытта алгыс тыла дьиэрэйдэ, Абаҕалара алгыс аанын аста, Айдарыылаах Эдьиийдэрэ салҕаата, бүтэһик Көкөт этэн чоргутта. Күн тахсарыгар кустук өҥүнэн оонньоото, үстүү күн уста туора сыыйдылар, сылаас тыынынан илгийдилэр…
Бүгүн бөҕөстөр-бөҕөлөр күөн көрсөр кэмнэрэ. Баатыр бүгүн Кыыдааны бүгүн киллэрэр мадьыларга, курдаһан тустууга, хары былдаһыытыгар. Туох да диэбит иһин маннык күүрээннээх, күрэхтээх ыһыахтар буолбатахтара ыраатта, истэллэрин тухары Чэлгиэн эрэ ыһыахтары өбүгэтин үгэһинэн ыытарын. Бүгүн дьэ сымара таас уолаттар, сымарыттыбыт сырайдаахтар тарбахтарынан тардыаластылар, илиилэринэн илгиһиннилэр. Турар күн туурута тардыаластылар, уһун күн умсарыта көтүөлэстилэр. Кэмниэ кэнэҕэс киэһэлик Көкөт кыайыылаахтары уруйдаата. Кыыдаан мадьыларга бастаата, олохтоох дьонтон ким да тулуспата, кэлиилэр мүһэни, быһаҕы, батаһы Аар Дархан курун ыллылар. Мантан киэһэ ат сүүрүүтэ, ол баар кэтэһиилээх, улахан уксуулаах түһүлгэни түмүктүүр. Уонча аты аҕаллылар түһүлгэҕэ көрдөрө, Бойбоох ыас хара сүүһүгэр туһахталаар, түөрт туйаҕар маҥан дьирбиилээх, кутуруга, сиэлэ маҥан кыбытык кырымахтаах уһун атахтаах, кэтит түөстээх, агдалаах соноҕоһу сиэтэн киирдэ, ыҥыырыгар уолун Мохсоҕолу олордубут. Баар дьоннор ат өҥүттэн дьүһүнүттэн наһаа соһуйдулар. Чэлгиэн да соһуйда, кистии сылдьыбыттарын сэрэйдэр да саҥарбата. Атаҕын үрдүгэр үҥкүүлээн көрөн-истэн дьиэрэҥкэйдиирэ кэрэтин…
Эмиэ Эбэ куутуйатыттан түһэрэрдии бардылар, Бойбоох атын миинэн барыста. Дьэ уксуу киэнэ үлүгэрэ буолла, биирдиилээн, аҕа ууһунан арааһы

барытын ырыттылар, ыатардылар.
Сылгыны үөрү үөрүнэн, ынаҕы биэстии, уоннуу мүһэннэн. Атыны ааҕа да барыллыбат үрүҥ, кыһыл манньыаттары. Аттар түстүлэр диэн хаһыы бөҕө сатарыйда, көрөөрү бары өгдөҥнөһүү бөҕөлөр. Арыы тумул мэһэйдээн көстүбэттэр, кэтэстэххэ уһунун санааҕа, тумул кэтэҕиттэн сулбурута ойон таҕыстылар ким да бастаан иһэрэ биллибэт үлүгэрэ. Сир аҥарыттан дьэ атааччылар аттылар, хаалааччылар хаалан истилэр, ыас хара ала бэлиэ ортоку ойуолаан иһэрэ көстөр. Хара соноҕос хаптайа-хаптайа куобахтаан ылла, омунугар өрөҕөтө сиргэ тиийэ сыста, ол быыһыгар олоро-олоро ойуолаата.сиэлэ кутуруга сыыйыллан көтөн кэлэн биэтэги ааһара кэрэтин, олохтоохтор уруйдаан-айхаллаан ыһыы бөҕө түһэрдилэр кыл сэлээппэлэр халлааҥа кыырайдылар. Бойбоох тоһуйан туран аттары уоллары сыллаталаан ылла, үөрүүтүттэн хараҕа ууланна. Чэлгиэн уксубатаҕа уолаттара бары уксан сыаланнылар.
Хотторбуттар да хом санаабатылар. Саҥа ыалларга махтал тылларын анаатылар, инникитин иитэр оҕону иччилээн, төрөтөр оҕону төлкөлөөн түһэрэллэригэр арчы бөҕөтүн анаатылар.

Содержание

• 90

90

Киһи барахсан араас күлүктээх,иэйиилээх иҥин араас айылҕалаах, олох барахсан оҥоһуута оннуга буоллаҕа, айдарыыҥ хайдах аһыллан түһэриттэн туора турбаккын быһыылаах. Күлүк обургу сүүйсүүлээх, уксуулаах оонньуу сураҕын иһиттэҕинэ, көрдөҕүнэ уҥуохтуун хамсыыр ис иһиттэн кычыкаланан ылар, бу да ат сүүрүүтүн мүччү тутуо дуо, кимиэхэ да эппэккэ уон улуус үллэ турар үптээх, алла турар астаах бараммат барҕа баайдаахтары кытта кылыгырас кыһыл-үрүҥ көмүс манньыаттарынан уксубута. Эгэ Чэлгиэҥҥэ этиэ дуо, төгүрүк тулаайах уолаттары Көкөтү кинини бииргэ төрөөбүт сурдьуларын курдук бөөччүкэйдээн бу уонунан сылларга соһо сырытта, иккиэн билигин аҕа баһын тосту олорор ыаллар, оҕолоро атахтарыгар туран көмө дьоно буолан эрэллэр. Эбиитин бэйэлэрин иннин кыайан быһаарсар гына судаарыскайдарга үөрэтэн кыралаан ааҕар суруйар буолтара. Чэлгиэн киһи эрэ тэҥнэспэт киһитэ өйө-санаата ырааҕынан эргийэр, олох хаамыытын кытта тэҥҥэ хаамсар. Билигин ол иэстэрин хомуйарга биир кыһалҕа кыһарыйда, уонунан улууһу кэрийэргэ, Чэлгиэнтэн толлон Бойбооҕу кытта кэпсэтэ аттанна, онтуката эмиэ бэйэтэ кыыһыран илгистэн буугунуу сылдьар эбит, Күлүгү үөрэ көрүстэ да хараҕа буоларын курдук мичээринэн кыыспат, ыйаастыгас хараҕа хатыылааҕынан көрөр…
— Тугутчаана мин Чэлгиэнтэн ыйыппакка эрэ эн аккар уксан бэрт элбэҕи сүүйдүм да олуурдаах соҕус буолла быһыылаах, кэрийиитэ.—
Истэн олорон Бойбоох күлэн тоҕо барда…
— Миэхэ эрэ акаары баара буолуо дии санаабытым, өссө баар эбит–
Күлэ-күлэ кэпсээтэ Ылгын эмиэ уксубут эбит, иннин-кэннин кыайан өйдөөбөккө эрэ…
— Чэлгиэнниин кэпсэтиэм бу күннэргэ ындыы көтөҕө барыахтаахпыт, түүлээҕи туттара, онно тугу эрэ быһаарсыахпыт–
Бойбоох Чэлгиэҥҥэ кэпсээбитигэр киһитэ тугу да саҥарбакка идэтинэн мүчүк эрэ гынна, ити мүчүк гыныыны билбэт дьон үчүгэй өрүтүнэн саныыллар, Бойбоох билээхтиир ити таҥнары сөбүлээбэтэх өттө буоларын…
— Чэ ээх кыыһыран бүт, мин киһим эмиэ уксубут, мөҕөн да хайыахпыный, туох эрэ ыһыллар сытары дьиэ таһыттан отонноон хомуйар курдук, айан эрэйин кыһалҕатын өйдөөбөт дьонуу–
Чэлгиэн дьэ саҥа таһааран күллэ…
— Хайа хата Ылгыныҥ ытырса сытар эбит дуу, көр эрэ бу уол оҕотун көр–
Аны төттөрү Бойбоох кыйаханна…
— Акаарыны тэптэрэн биэр, бэйэтэ да ыал кырата буолан дьарылла үөрэммэтэх–
Чэлгиэн кыыһа кыйаханарыттан көрөн өссө күлэн сатарытта. Истэ олорбут Ньургуһун мичээрдээн ылла тугу да саҥарбата. Кини бу Бойбоох кыыһырдаҕына быһымах быһыытын билэр, өбүгэлэрин хадаар хаана оонньоон эрдэҕэ. Ылгын Бойбоох кэннигэр муннун ыйаан олорор, маҕүллэн тоһун ылбыт быһыылаах, хаһан баҕарар

улахан охторуулаах уксууга түһүлгэ түмсүүтэ ордуга биллэр, биир сомоҕо курдук, хотторуу, кыайыы элбэх киһиэхэ син биир сүүйүүлээх. Оонньуу аата оонньуута биллэр, куруук көрсөн итинник түһүлгэни тэрийэр сыаннан арыыннан аҕаабат…
— Чэлгиэн мин быйыл уолбун ылан баҕабын,билигин бэйэтэ миинэр миҥэлээх, айан эрэйин кыһалҕатын эрдэттэн этинэн-хаанынан билэ үөрэннин–
Чэлгиэн ааспыт айан кэмнэрин санаан үөһэ тыынан ылла, ол кэмнэргэ эдэр буолан айаны аҥардастыы акаарытык да сылдьан ааспыттар, элбэх да эрэйи эҥэрдирэн тыырбыттара, өссө онно муостара туйахтара чэрдийэ илик буолан баламаттык да сылдьаллара, онно кып-кыра тырыттыбыт саҥыйахтаах сэрбэйбит кыыс кинини аат ааттаан киирэн кэлбитэ хараҕар субу баардыы көстөр, онно саҥа таҥаһы ылан таҥыннаран кэбиспитэ бу бойбойон турара, онно күлэн,, Бойбоох,, диэбитэ аат буолан бу сылларга сүппэккэ сэргэстэһэ баччаҕа тиийэн кэллэҕэ. Онно билбитэ айан аартыгын иччилээх илбистэрэ, хайаан да хаба сатыыллара, ыһыктыбакка ытыран ыыталлара, Бойбооҕо баар буолан иннигэр күүтэр иирээннэри, айан араас алдьархайын, мүччү-хаччы көтөллөрө. Араас да айдарыылаахтар артыктарыгар буор булгунньах буолан аҥаабыллаан айа тардаллара. Ол быыһыгар үөр буолбут үөдэттэр үмүөрүһэн көрсөллөрө. Ааҕан сиппэт айан аартыктарыгар төһөлөөх тарыҥнаах үрэхтэри кэһэн эрэйдиммиттэрин, хаардаах хайалар хаардарын хаспыттарын айбыт айыы тойон таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Ону барытын Бойбоохторо үүннээн-тэһиннээн, ыйан-кэрдэн аартыктар ааннаран аһан айаннарын чэпчэтэрэ…
— Бу үөҥҥэ уолгун ылан бараҕын дуо? Сатаан оҕо тулуйан сылдьыа дии дуо?—
— Барарга баҕалаах эрэйи эрдэттэн эҥэринэн тыырдаҕына, кэлин бэйэтигэр үчүгэй буолуо–
Бойбоох утары этиппэттии саҥарда, Ылгын кэпсэтии миигин таарыйбат диэбиттии балаҕан үрдүн көрөн олордо. Чэлгиэн иһигэр тиэрэ-маары эйгэлээхтэр холбостулар дии саныыр, кини кыыһа быһымах этэн баран энчирэппэт киһи, саныан эрэ кэрэх салҕаабытынан барар, толкуйдаата да толорбутунан баар буолар, сылбырҕата, сыыдама мэнээк киһи тэхнэспэ. Ылгын бытаан сымнаҕас, эр киһилии быһаарыыта суох. Бу икки тус туһунан өйдөөх-санаалаах дьон айыыларын айыытынан ананнахтара биир кукка уйаланар дьылҕа. Оҕо төрөөтөҕүнэ Бойбоох кэлэр-барар илиитэ-атаҕа баалыннаҕына дьэ тохтоон дьиэ Далбар Хотунугар кубулуйуо…
Аны сыл аайы буоларын курдук күүлэйдэрин ыҥырдылар,, Күүлэй,, былыр-былыргыттан өбүгэ саҕаттан саха киһитэ окко киирэн самаан сайын быйаҥыттан сомсон ылар көрүҥэ, тэрийэн ыытар алгыстыыр арчыта этэ. Күүлэйи быйыл Ааттаммат Эбэ баһа атаҕа биллибэт сыһыытыгар, илиитэ-атаҕа

көстүбэт толоонугар үс күн ыытарга быһаардылар. Аны буолар күнүн болдьостулар, аҕа уустарыгар ыҥырыы ыыталаатылар. Чэлгиэн дэлэгэй ытыстааҕын дьоно-сэргэтэ бэркэ билэр буолан үөрүүннэн ылыннылар. Эрдэттэн үс баайтаһыны илдьэн сылгыһыт уолаттарга туттардылар, эмиэ биэ ыаттылар, кымыс-быырпах бэлэмнэттилэр. Быралгылар быйыл күүлэй кинилэргэ тэриллэрин истэн баардарынан-суохтарынан кэлэр ыалдьыттары көрсөөрү тэрээһин бөҕө буоллулар. Чэлгиэн дьону ыытан түүннэри сүөһү, сылгы өлөрөттөрөн үтэһэҕэ үөллүлэр, эттэрин бүтэйдии буһара-буһара сойбутун кэннэ тымтайга хаалаатылар, бутугас бөҕөнү буһаран быргыттылар. Ыраахтар- чугастан күн ойуута кэллэр-кэлэн истилэр. Хаһан да харахтаан көрбөтөх хотуур сүгэһэрдээхтэр бааллара. Кэлбиттэри күөх оттоох кырыска ас эгэлгэтин тэлгэтэн көрүстүлэр. Аар Айыы анаан айбыт айылҕатыгар анаан алгыһы Эдьиий этэн долгутта, күөх оттоох мутукчаны тута сылдьан Аан Алахчын аҕаһыттан күөх от быйаҥыттан көҥүл көрдөөн аал уотун, айылҕатын арчылаата. Бастакы күҥҥэ кэлбит дьону күндүлээн ас арааһынан айах туттулар. Оһуохайы оройуттан тутан ойор күнү көрсүһүөхтэригэр дылы ойдулар. Сарсыарда эрдэ сиик көтө илигинэ кыратык хабыалыы түһэн баран хотуурдаахтар кэккэлэһэ тураат бэлиэ бэриллэрин кытта түүтэх-түүтэх оту баһа-баһа быраҕаттаан тэлии хайытан түһүнэн кэбистилэр. Чэлгиэннээх дьэ манна өйдөөн көрдүлэр, кырыы өттүгэр кыра уҥуохтаах, даба ырбаахылаах киһи баар буолбутун, бэҕэһээ киэһэ суоҕа хантан күөрэйбитин бу сарсыарда ким да билбэт. Аҕыйах хотуурдаах уолаттар охсооччулар тэлии хайыталларыгар чэчээлээн хаалларбыт отторун оҕустулар. Күн ортото хатыҥ арыыны эргийэ көтөн охсон тэллэҥнэтэн иһэллэрэ көһүннэ, били кыра куурбут хаппыт киһилэрэ бастаабыт, хаптайа-хаптайа охсоро, биирдии ыллар хаамыыннан хойуу оту тэллэх курдук тиэрэ баһа-баһа эһэрэ. Кэлбиттэр омурҕанныы олорбокко кымыс ыймахтаан, эт хабыалаан тыын ыла түһэллэр салгыы түһэн иһэллэр. Ити курдук үстэ баран кэлиигэ кыра киһи иннигэр кими да түһэрбэтэ. Киэһээҥҥи сөрүүҥҥэ наҕылыччы барыларын олордон түһүлгэлэрин тэрийдилэр. Чэлгиэн бастаабыт киһиттэн аатын-суолун ыйыппытыгар,, Хаахынньай,, аҕатын ууһуттан сылдьар, Хотуурдаах Куукта буолабын, симиктик аатын эттэ. Күүлэйгэ кыттыбыттарга буускап хотуур, кыыннаах быһах, батыйа туттардылар. Бастаабыкка иккилээх соноҕос. Бу түүн оһуохай, окко киирии алгыс, үһүс күнүгэр ордубут эттэрин барыларыгар төбө тыырбыт үллэрдилэр. Дьон үөрэн-көтөн махтанан тарҕастылар.
Чэлгиэннээх ындыыга бараары хомуннулар. Ындыыларын ардахха-самыырга сытыйбат

гына үчүгэйдик сарыы тириигэ суулаатылар. Иккилии аты ыҥдыылаах сэтиилэнэн айаҥҥа туруннулар, Чэлгиэн, Көкөт, Күлүк, Харачаас аараттан Бойбоохтор холбостулар, Кустугу кытта Быралгыттан эмиэ. Суксуруһан аара хоно-хоно айаннаан истилэр. Сороҕор кэлэр-барар дьоннору көрсөн ааһаллар, элбэх аттаах дьон суксуруһан ааһылларын дьиктиргии көрөн хаалаллар, бу былдьаһыктаах кэмҥэ тоҕо оттообокко күөххэ дьаарбаҥ тэппит дьоной диэн дьиктиргииллэр. Биир түүн үрэх үрдүгэр утуйа сыттахтарына туга да биллибэт тыҥырахтаах көтөр хаппыт маска олоро түһээт ис–иһиттэн мэнэрийэн эрэр курдук сүр куһаҕаннык таҥалайын тыаһата- тыаһата чардырҕаата, утуйар кэлиэ дуо бары олоро түстүлэр кутааларын күөдьүтэн биэрдилэр. Аны үрэх үрдүгэр өттөнөн турар сылгылар хаһыҥырыы-хаһыҥырыы мөҕүстүлэр.,, Тургэнник хомунан бара охсуоҕуҥ,, Бойбоох ууга-уокка түһэртээн айаҥҥа туруннулар.,, Билбэккэбит эрэ былыр кыргыс кыа хаанын сотолоругар дылы кэспит сирдэригэр хоммуппут, өһөх хааннаах айа бөҕө тардыллыбыт сирэ эбит, хата ити көтөр кэлэн үргүтэлээн ыытта,,
Бойбоох ырааппыттарын кэннэ кэпсии истэ.
— Ити мэнээккэ биттэммэт, туох эрэ туора турары көрсөөрү гынныбыт дуу тугуй?—
Бойбоох бэйэтэ–бэйэтигэр ботугураата, аргыстара бары сэрэхэдьийэ истилэр. Киэһэлик киэҥ алааска киирдилэр, элбэх ыал түһэр түһүлгэтэ, тэлгэһэтэ нэлэйэн көһүннэ. Эмискэ хатан хаһыы часкыйда, ону кытта даҕаспытынан дүҥүр тыаһа лүҥсүйдэ, кыаһаан тыаһа кылыгыраата, кутурар саҥа кутулунна. Оттуллубут кутаа тула ойуун кыыран эккирии сылдьара көһүннэ.

Салҕыыта баар дуо?

Содержание

• 91

91

Аартыкка киирэн испит аттаахтар итини көрөн үөмэхтэһэ түстүлэр. Бойбоох ыал түһүлгэтин чарапчыланан көрдө…
— Хайа бу Кэһэх ойуун ытык дабатар дьүһүнэ дуу тугуй?—
Ойуун кыыран илгистэ туран тохтуу түстэ, тугу да өйдөөбөтөхтүү дүҥүрүн кулгааҕар даҕайан иһиллээтэ, былаайаҕын нөҥүө чарапчыланан аартыгы олоотоото…
— Айабыын хантан кэлэн түстүлэр, күн сырдыгар көттүлэр. Мин диэтэх киһини ыттарбар ытаһа буоллулар, иччилээх илбиспин ыстылар, сырдатан суол ыйар сулуспун антах диэкки астылар. ,,Аам,, диэммин айахпын аһаммын үрүҥ күдэриги үргүтэн, хара күдэриги түһэриэм. Өһөх хаан өлбөҕүн, хара хаан хайыытын сүүрэр атахтаахтарым сүһэн ылыҥ, көтөр кынаттаахтарым куду анньыҥ. Оһоллоох тумустаахтарым оройдорун оҥоҥҥут обот хаанын оборуҥ, дэгиэ тыҥырахтаахтарым, ардай аһыылаахтарым амтыын кырыыс өлүгүттэн өрө үтэн таһааран ый ыһыаҕынан ыһыахтаныҥ, хара хаанынан утахтаныҥ–
Бойбоох миинэн олорор атыттан ыстанан түстэ, сулбу кутуран илгистэр ойууҥҥа тиийдэ…
— Кэһэх ойуун кэлэргин кэрбээҥҥин, иннигин ииннээҥҥин, толугуруур сүрэхтээҕи толук туттаары, туора хабан ааһаары, уста ыйыстан ылаары айахтатан эрдэххин көр. Оонньообутуҥ уон оччоннон олук үктээрэй, сэнээбитиҥ сэттээх ииҥҥэр иҥэрээрэй–
Бойбоох этэн баран эҕэрийиэн икки ардыгар хара былыт халыйан таҕыста, уот садаҕа кымньыы сир иэнин таһыйда, сүллэр этиҥ сүлүгэстии кырбаата. Куттастар куулаҕа куоттулар, хоргустар хомурҕаҥҥа састылар, хара былыты тэҥҥэ хатан саҥа чардырҕаата, икки кынатын сараппытынан сүүнэ көтөр тойон сэргэҕэ олоро түстэ, көтөр тирэнэ түспүт ыараханын убакка сэргэ,, айыккабыын,, диирдии хачыгыраан ылла. Көтөр уоттаах хараҕын тулуйбакка Кэһэх ойуун сиргэ суулунна эриэн уоннуу кыйбаҥныы сытта, дүҥүрүн былаайаҕын сөҕөрүйэн эрэр уокка бырахта, сыыллан балаҕаҥҥа киирэ сатаабытын сэргэҕэ олорор көтөр дэгиэ тыҥыраҕынан туора тутаат тыа саҕатыгар илдьэн бырахта, бэйэтэ хараҥа былыкка дайбаҥнаан сүттэ…
Былыт хайдах кэлбитин курдук мэлис гынарын кытта ыраас күн мичилийэ тыкта. Хаһан тыал былыт кэлэн ааспытай диэбиттии ыраас күн мэлдьэһэн кээспиттии күлэ үөрэ тыкта. Чэдгиэннээх бүтэй сүллэгэстэригэр, баҕаналарга көнтөстөрүн туомтуу тардыталаат тэлгэһэҕэ киирээри тэпсэҥнэһэн ыллылар. Ити алдьархайга иннинэн сырайдаах, тыынар тыыннаах баара биллибэт, өр дуу өтөр дуу буолтарын кэннэ балаҕан аана,, кыыкыр,, гына аадьуо аһылынна, мас тайахха тэптэрэн аарыма кырдьаҕас кыыкынаан таҕаста.
— Бу хантан хааннаах хаарахаттар, кимтэн кииннээн кэлбиттэр, баар эрэ аҕа ууһун араҥаччылыахтаах, кустук өҥүнэн көмүскүөхтээх ,,Кэһэх,,дэнэр айдарыылаах

аймахпытын, ааһан иһэн антан астыгыт, баран иһэн быһа тартыгыт–
Кырдьаҕас кыыһырбытыы кырыылаах тыллары кыбыталыы бырахта.
— Кырдьаҕас кыыһырбыккын киэр ас, уордайбыккын улаҕаҕа хааллар. Айан дьонун аҥаабыллаан аһарбакка, кэлии дьону киһилии көрсүбэккэ. Ойуунунан оҥкулларын ыһаары, айдарыылааҕынан алдьархайы аҕалаары, аһыыгытын аһан, тиискитин килэтэн көрсөҕүт дуо?—
Бойбоох кыыһырбыттыы кутта-симнэ…
Онтон мантан олохтоохтор оронон таҕыстылар, кириҥнэһэн кэллилэр. Бойбоох диэкки сэрэммиттии харахтарын кистии көрөллөр-истэллэр. Кэһэх ойуун тыа саҕатыттан дьүһүн бодо буолан сүөдэҥнээн кэлэн дьон кэннигэр кирийдэ. Сотору салҕааһыннаах хабарҕа дьиэттэн үскэл көрүҥнээх тойон хаан таҕыста, бу дойду туллар тутааҕа, хамсаабат харахата Даадар илэ бэйэтинэн этэ. Билигин киниэхэ хараҥа күннэр бүрүүкээннэр ыксыы сылдьар кэмэ , суос соҕотох муннун буөтэ, оһоҕос төрдүн оҕото Ньургуйааната аҕыйах хонуктан бэттэх сытар мээрик буолла, түүнүн түлэкэдийэр, сороҕор ыһыытаан уһуктар. Араас айдарыылаахтары иичээннэри, отоһуттары, удаҕаттары бара сатаан Кэһэҕи аҕала сылдьыбыттар туох да туһа тахсыбата. Хата Кэһэхтэрин тыынын хаалларбыттарыгар махтал, ыт оҕотун курдук тутан ньарылаттылар. Бу туох эрэ көстүбэт күлүктээхтэр, аһыллыбыт айдарыылаахтар кэлэн турдахтара…
Даадар кэлбит дьону айхаллыы көрүстэ, илиитин нэлэс гыннаран дьиэтигэр ыҥырда…
Сандалыга олордон туох кыһалҕалааҕын кэпсээбитигэр Бойбоох…
— Биһиги отоһуттаан онон-манан эргитэн билбэт-көрбөт сирбитигэр айылҕатын аанын аһан киирэр кыахпыт суох,—
Дьиэлээх тугу да саҥарбата, чыпчырынан эрэ кэбистэ.
Бараарылар аттарын ыҥыырдана туран Бойбоох титииктэн обургу уолу сиэппит дьахтар иһэрин көрөн тохтуу тустэ. Утары хааман тиийэн дьахтартан аатын уолун ыйытта…
— Мин Күннэй диэн этим, билигин ааттаабаттар уһун күн устата хотонтон ордубаппын, оҕом урут Кэнчээри ааттаах этэ, билигин бары,, Аата Суох,, дииллэр–
Бойбоох илиитин оҕо төбөтүгэр уурда…
—Тоойуом уһугун, төрүт кутуҥ төлөрүйбэт төлкөҕүн түстээбит, Айыы кутуҥ айдаарыылаах аймахтара анаан биэрбит кэмнэрэ кэрдиистэрэ кэлбиттэр. Ийэ кутуҥ иччилээбит уйатыттан көтөр кэмиҥ уолдьаспыт. —
Дьиэлээх Даадарга Бойбоох супту хааман тиийдэ, биирдэрэ уоттаах сытыы хараҕы көрөн кэннинэн чугуруҥнаата…
— Даадар Тойон үүттээх кулгааххынан үчүгэйдик иһит, онтон-манан тарбачыһан ону–маны көрдөөмө. Бэйэлээх бэйэҥ тэлгэһэҕэр аҕа ууһун араҥаччылыыр анал куттаах чыычааҕа оҕо киинэ оһон, дабыдала ситэн түспүт эбит. Ону туора көрө сылдьыма, сэнээн сата баһын тоҕо тардаайаххыный, ананан кэлбити антан анньа сылдьыма, сытар

оҕоҕор сырдык тыыны киллэрэн күнүн уотун көрдөрүөҕэ.—
Бойбоох кэтэһэн турар дьонугар тиийэн чэпчэкитик ыҥыырыгар,, лах,, гына олоро түһээт аартык диэкки салайа тутта, Даадар айаҕын эрэ атан хаалла, кэлбит дьону саха киһитин сиэринэн сандалыга көрсүбэккэ тэлгэһэттэн төннөрбүтүн дьэ хойутаан өйдөөтө, өмүрэн өттүгүн охсуммутун иһин аттаахтар аартыктан айа суолунан тахсан бардылар…
Чэлгиэннэр аара хоно-хоно айаннаан улахан үрэххэ хаайтардылар, урукку туоруур оломнорун сааскы уу суурайан ааспыт туруору эмпэрэҕэ кубулутан сүүрүктээх уу эриллэ-эриллэ устар бурута оҥорбут, кыһалҕаттан үрэхтэрин өрө сыыйдылар. Ханан эмэ туоруур харгыны булаары, эрэй бөҕөтүн көрдүлэр үрэх элгээттэрин тумнан кыыл ороҕунан, харыйа быыһынан ыарҕалары солоон бара сатаан ыксаан олох ырааҕынан бэстээх мырааны сыыйдылар. Хаһан даҕаны айаннаабыттарын тухары үктэнэн көрбөтөх сирдэрин тыырдылар. Сороҕор биирдиилээн бүгэн олорор ыалларга сылдьан санааларыгар суол ыйдаран ааһаллар. Хаһан даҕаны айаннаабатах муҥнаахтар хантан билиэхтэрэй айан суола ханан ааһарын, арай Улахан алааска олорор баай Хаахынайы ыйдылар, Чэлгиэннээх киэһэлик чахчы да ааттаныан-ааттаммыт киэҥ алааска киирэн кэллилэр, биир тымтай сүгэһэрдээх киһиттэн Хаахынай олоҕун ыйыттылар, киһилэрэ соһуйан хараҕын тиэрэ көрө түстэ, үөҕүллэр аата эбит. Киһилии ыҥыраллара Лэкиэс кинээс.,, Алаас арҕаа баһыгар аартык тахсар оннон бардаххытына чугас,, диэт тымтайын сүгэн түөрэҕэлии турда.
Лэкиэс кинээс хайдах эрэ сөбүлээбэтэхтии көрүстэ, холдоҕуох да курдук көбүөлээтэ.
— Хантан бу күөх саҕана дьөлө үүрдэрэн иһэр дьоҥҥутуй, баайбыт баппакка куораты тиэрэ тэбэ баран иһэҕит дуо?—
Үгэргээн хооһурҕаан да барыах курдук буолуталаан ылла. Чэлгиэн чахчы дьулайда, бу туора дойду дьоно кэлии дьону кэйиик оҕус курдук көрсөллөр эбит. Туох да саҥата суох аттарыгар баран истэхтэринэ биир тоҥхойо кырдьыбыт кырдьаҕас ыҥыран тохтотто…
— Бээ тохтоо эрэ, туох былас муостаах киирэн кэлбит дьоҥҥо дьорҕойдуҥ, саҥалыы саҥарбакка, киһилии кэпсэппэккэ. Эн тылгынан кыырар дьонуҥ буолбатахтар, сордоох бааргын барытын бараары, үйэ тухары үтүргэҥҥэ түһээри сор быатыҥ быһа тардан эрэҕин быһыылаах–
Оҕонньор хайдах эрэ түгэхтээхтик кырыыр таныйар аҥардаах мэнэрийбитигэр Лэкиэс кинээс уйатыгар уу киирбиттии халыхынайа түстэ, сырайдыын-харахтыын уларыйан ньалҕарыйан тоҥхоҥноото. Дьэ киһилии кэпсэттилэр, сахалыы саҥардылар, кэлин кэпсээннэриттэн истибиттэрэ манна туох эрэ улахан түөкүттэр баар буолан ыал сүөһүтүн сүтэрэллэр, сылгыны сыһыыттан сылгылаан мэлитэллэр эбит, ол иһин Лэкиэс

өргөйө көрсүбүт. Ол сылдьан түөкүттэр биир ыал соҕотох кыыстарын уоран барбыттар. Көрдүү сылдьан биир киһилэрэ ырбаҕа табыллан анараа дойдуга аттаммыт. Туох эрэ көмөлөһөр кыахтааххыт дуо диэн көрдөстүлэр. Киэһэ Бойбоох сүппүт кыыс таҥаһыттан көрдөөн ылан баһын анныгар уган утуйда…
Түүн түһээн көрдөҕүнэ ханна эрэ от-мас бүөлүү үүммүт өтөҕүн өҥөйөн турар эбит, кыра хотон салҕааһыннаан балаҕан иһиттэн үс киһи киирэр тахсар таһырдьа кутааҕа үтэһэҕэ эт үөлэн таһын халыкынатаат хааннары-сииннэри хадьырыйа олороллор. Сотору маҥан аты мииммит дэйбиир тутуурдаах арбайбыт уһун баттаҕын кэннигэр бааммыт саас ортолоох киһи кэллэ. Атын тэһиинин тутан тоһуйдулар, чэпчикитиҥ ыстанан түһэн тугу эрэ дьаһалымсыйан далбаатанар, икки киһи ойон туран балаҕантан кыыһы окумалыттан өрө ыйаан соһон таһааран кэлбит киһи иннигэр бырахпыттарын тута сылдьар кымньыытынан хаста да сискэ курбуулаата, кыыс сууллан түһээт ытаан дьигиҥниир быһыылаах. Эмискэ кэлбит киһи тугу эрэ сэрэйбиттии хайыһа түстэ хааннааҕынан көрөн хараҕын эрилиҥнэттэ, хара күдэрик ытыйан туох да көстүбэт буола түстэ…
Бойбоох аһыы олорон кими көрбүтүн-билбитин кэпсээбитигэр Лэкиэс хаана уларыйа түстэ.
— Ол иһин сүрэҕим сэрэйэр этэ, хара кырыыстаахтан киниттэн тахсар буоллаҕа куһаҕан барыта, эдэр кыыһы муохата көбөн ойох оҥостоору дьүһүлэнэн эрдэҕин–
Кыыһырбыт уоҕар хабырынан ылаттаата.
— Ити хааннаах айах кэдэрги үөн хаата уот садаҕа кымньыытынан кыырар Кылыкынай ойуун буолар. Киһилии кэп киирбэтэх үөдэнэ, айылҕата ап хомуһун айбытын атын өттүгэр туһанар. Ол сылгыны, сүөһүнү уорар түүҥҥү түлүрбэхтэри билэр күөлбүт балыктара, ити тулаайах муҥнаахтары өйдөрүн санааларын сүүйэн хараҥа өттүгэр ханарытан эрдэҕэ. Ити хаалбыт өтөх, былыр сотуун өлүү имири сотон ааспыт тыынар тыыннааҕын. Аньыырҕаан икки атахтаах үктэммэтэх сирэ, ону булан дугуйдана сыттахтара.—
Кырдьаҕас көмүлүөк иннигэр аргынньахтаан олорон сөҥүдүйдэ.
Бойбоох Чэлгиэнниин сырай- сырайдарын көрүстүлэр…
— Биһиги айан дьоно айаммытын салҕаан аартыкпытын булуо этибит, күммүт дьылбыт күүппэт, хас хонукпут халлаан хонуктарын ааҕыыта–
Чэлгиэн субу барыах курдук өҥдөҥнөөтө, аһыы олорор уолаттарын сырайдарын кэрийэ көрөттөөтө…
— Тоойуом киһи буолар кэскилбитин кэннигэр хаалларыма, чороонноох дьолбутун дьалкытан тохторума, ити уот садаҕа кымньыылаах Кылыкынай түөкүнү кыһарыйан кыыллыыр киһибит суох, онон сир халлаан икки ардыгар айаҕын аппыт алдьархайга хаалларымаҥ, эһиги бардыгыт да толук гынан толоон аайы туттаттаан сиэҕэ, алаас аайы айахпытын атытыаҕа. Үрдүбүтүнэн үрүҥ күдэрик

көтүөҕэ, анныбытыгар адьарай уута чаалыйыаҕа–
Кырдьаҕас киһи харҕыттан уу хаар баһа туран көрдөһөрө тустаахха ыарахан, бу муҥур уһукка тиийэн барар сирдэрэ баранан көрдөһөн эрдэхтэрэ. Бойбоох айыы хаана аһылыннаҕына хараҕа хатат уотунуу күөх төлөнүнэн күөдьүйэрэ. Айыы Тойон айбытынан тоҕус күлүгэ күөх халлааҥҥа көтөн күпсүйэрэ. Чэлгиэн бэркэ билэр кыыһа хадаар хаанын киллэрдэҕинэ, харах симсэ оонньооботун ити аата Кылыкынайы суолун сонордото күлүктээхтэрин көтүттэҕэ. Кылыкынай сөрүүн балаҕаныгар киирэн кэтэх тардыста сытта, ити кыыһы хайдах гынан иннин ылар, ойох ылан ороҥҥо өрө мөҕүһүннэрэ сытар, урут үстэ ойохтоно сылдьыбыта, барыларын толук туттан утаартаабыта. Кэннигэр хаалар кэнчээри хаалларбатылар, билигин кинини кытта чугас эргин харсар кыахтаах хаалбата. Барыларын барар сирдэрин булларбыта, өлүү үүтүнэн бүөлээбитэ. Хайдах эрэ куһаҕан битэ тардыалаата, ойон тураат таһырдьа ойдо. Көрбүтүн бэйэтэ да итэҕэйбэккэ бэркиһээтэ, эдэр сылдьан эттэтэригэр туруорбут айар суолун ыйар сэттээх сэргэ туруоттарбыта төрдүттэн тостон балаҕанын айаҕар туора сытара,, Сорбуун,, диэн сарылаабытынан сэргэтин үрдүгэр сууллан түстэ. Хараҕын өҥүргэһинэн көрө сыттаҕына хотоҕой тыаһа салгыҥҥа сүр күүскэ сурдурҕаата ону кытта чардырҕаабытынан балаҕан үрдүгэр сүрдээх улахан көтөр дэгиэ тыҥыраҕын сараппытынан багдас гына олоро түстэ, Кылыкынайы өргөс курдугунан көрө-көрө таҥалайын чардырҕатта. Балаҕаны тойон өһүөтүттэн кытаахтаан өрө көтөн даллаҥнаата, үрдүн туура тардан даҥнары баҕастары сытар Кылыкынай үрдүгэр саба бырахта, иинэ суох көмөөт көтөн даллаҥныы турда…
Үс хара бэкир түөкүттэр кутаа таһыгар сыалаах эти сиэн дьаллаҥнаһа олордулар, дьабадьаларынан саккырыыр хоргуну кирдээх сиэхтэринэн туора-маары сотто-сотто. Эмискэ тыаттан түөрт сур бөрө аһыыларын килэппитинэн тахсан кэллилэр, өйдөрүттэн тахса куттанан хара тыаҕа силистэн иҥнэн сырайдарынан буору хоруйа түһэ-түһэ сүүрдүлэр, аны тыатааҕы туруорда, үс аҥыы ыстанан ойууртан хаһан да тахсыбаттыы кур уҥуохтара онно хаалардыы симэлэйдилэр. Нөҥүө күнүгэр кыыстара бэйэтэ тэлгэһэтигэр тиийэн кэллэ. Чэлгиэннээҕи улаханнык махтанан сүгүрүйэн айан аартыгар тахсыахтарыгар дылы сирдьит биэрэн атаардылар.

Содержание

• 92

92

Бойбоох уолун бу уһун эрэйдээх айаҥҥа алларыйара буолуо дии санаабыта, хата киһитэ улаханнык илистибит дьүһүнэ суох, соноҕоһун кытта айаҥҥа бодоруһан бэйэ-бэйэлэригэр убансан кэлин кэмҥэ Бойбооҕу үтүктэн мэнээк ыытан кээһэр буолла. Харах далыттан ырааппакка сылдьар. Ыҥыырыгар олоро түстэ да ыллаан-туойан айанныыр…
—Күнтэн көмүскэл кустуктаах
Халлаантан Харысхал хаххалаах,
Тииттэн төҥүрдэстии тирэнэн
Систэн силис тардыһан,
Ойууртан олук үктэнэн
Тыаттан тирэх тэбинэн,
Айылҕаттан анаан айдарыылаах
Үөһэттэн үтүмэн үктэниилээх,
Ириэнэх маһы ии курдук эргитэр
Тоҥ маһы тоҕута тыытар,
Хаһыырдаҕына халлаан хаһыҥныыр,
Ыһыытаатаҕына ыгыта тоҥортуур
Хаамтаҕын хара тыабыт
Долгун курдук хотолдьуйар,
Үһүүрдэҕинэ үүт тураан халлаан
Үрүҥ былыт үрүмэтинии үрүгүөрү түһэрэрэ,
Үрүҥ Айыы бухатыыра
Үрүҥ күҥҥэ тура төрөөбүтэ үһү.
Хайдах эбит диэн
Ханарыйан көрдөххө,
Харахтаах хаһан да билбэтэх
Кулгаахтаах истибэт туруктаах,
Буулаҕа бухатыыр түспүтэ үһү.
Халлаан былытын хомуйа тутан
Хаардаах хайалары хайыта харбыыр,
Айыы дьоно ааттааннар
Күн дьоно көрүүлэнэн,
Ааттаах суоллаах араҥата
Атыыр тыыннаах аарымата,
Күүстээх уохтаах күһэҥэтэ
Күүкэй бухатыыр диэн эбитэ үһү.—
Ити курдук айан суолун тухары арааһы барытын туойар, уолун бэйэтэ,, Мохсоҕолум,, диэн ханарытан ааттаабыта, онтуката Мохсоҕол буола иҥмитэ. Дьиҥинэн айбыттара ,,Албан,, диэбиттэрэ, ким да оннук ыҥырбат. Сороҕор уоллара ыҥыыр үөһэ иһэн оһуохайдаан куоҕалдьыйар…
— Оһуохайдыыр Оһуохай
Эһиэхэйдиир эһиэхэй,
Ойор күннүүн көрсүһэ
Ойор– тэбэр Оһуохай.
Оттуун-мастыын эргийэ
Төбүрүөннээн тураммыт,
Дьиэрэҥкэйдии ойоммут
Дьэргэлдьиһэн иһиэҕиҥ.
Самаан сайын көрсүһэ
Саламата ыйааммыт
Аар Хатыҥы арчылаан
Алгыстанан ылыаҕыҥ.
Оһуо–Оһуо Оһуохай
Эһиэ–Эһиэ Эһиэхэй,
Эрбэхтэрбит эрчимин
Элбэрээктии тутаммыт,
Эрчимирэн ойуоҕуҥ
Эдэр–эмэх дэммэккэ…—
Ити курдук суол устатын тухары арааһы туойа айанныыр, Бойбоох уолун көрө–көрө күлэн мүчүйэр, айаҥҥа үөрэннин диэн тугар да көмөлөспөт, хата киһитэ барытын ылбаҕай баҕайытык ылынан иһэр, бэйэтэ сахалыы мындыр өйүнэн. Кэнники баҕар кинилэри утумнаатаҕына ыраах айан аартыктарын арыйталыыр киһи буолуо, кинилэр сылдьыбатах сирдэригэр, үктэмэтэх ыырдарынан тилийэ көтүө. Ылгыны хаалларбыта бу от саҕана дьыллааҕы отун-маһын дьаһайдын диэн, кини киһи көрүүтэ-истиитэ суох ыраах айаҥҥа сылдьар кыаҕа суох. Кыыһа Кырбыйа титииккэ тилэх тэбэн эрдэҕэ, түргэнэ туттара ырааһа, ылбаҕайа киһи эрэ сөбүлүүр оҕото.,, Күннэй,,аата умнуллубута ыраатта, Кырбый буола көтө дайа сырыттаҕа.
Уолаттар да Мохсоҕолу сөбүлээтилэр, уһун айан тухары охсор улар курдук биир кэм куллугуруу иһэр.
Хата куһаҕан үчүгэйдээх диэбиттии куоракка олох курдары киирэн кэллилэр.
Чэлгиэннээх хаһан эрэ ыҥырыылаах ыалдьыт буолан сандалы маанытынан көрсүбүт Багдарыыҥнарыгар түстүлэр. Киһилэрэ хайа да аймахтара кэлбитинээҕэр үчүгэйдик үөрэн уруйдуу көрүстэ…
— Хайа да дьыл кэрдиистээх кэмэ хаайа сылдьыбат идэмэрдээх иччилээх айанньыттар эбиккит.—
Түүлээх арааһын ырдан кэлбиттэрин көрөн сүрдээҕин сөҕө санаата, түүлээх бэйэтэ кыһыл көмүс тэҥэ сыаналаах, дэлэҕэ,, Сымнаҕас көмүс,, диэхтэрэ дуо. Багдарыын куорат иирбэтин-таарбатын бэркэ билэр буолан хайа улахан эргиэмсик үчүгэй сыанаҕа тутарын кэпсээтэ. Түүлээхтэрин кырылас үрүҥ-кыһыл көмүс манньыакка кубулутан аны ырдан барар чэйдэрин табахтарын уонна атын да бытархайы кытта саа сэбин ыллылар. Кииппэлээх таҥаһы төргүүгэ тистилэр, сарыы тириигэ суулаан…
— Ити хайаларын атай сүүһүгэр туһахталаах, түөһүгэр күннээх, түөрт туйаҕа маҥан хаймыылаах кутуру- сиэлэ кырымахтаах–
Багдарыын таһырдьаттан хараҕын тиэрэ көрөн киирдэ.
— Мин миҥэм–
Мохсоҕол тоҕо ыйыппыттарын дьиктиргээн хараҕын төгүрүччү көрдө.
— Дьикти да айылҕалаах Дьөһөгөй айыытыттан түһэр төлкөлөөх айдарыы баар буолар эбит–
Мохсоҕол тугу да саҥарбакка Чэлгиэн диэкки көрдө.
— Ити ханнык атыыр сыдьаана буолара биллэр дуо?—
Чэлгиэн Багдарыын диэкки хайыста.
— Сындыыс оҕолоро бэйэтин кэмигэр атахтаах үтүөтэ этэ сааһырда, манна икки уола сылдьаллар Мохсоҕол, Тугутчаана миинэр миҥэлэрэ, атыыр эмиэ Тугутчаана анала–
Чэлгиэн хайдах баарынан быһааран биэрдэ…
— Манна куорат хаһаахтара уһун атахтаах аттарын сүүрдэн сытыйа байдылар, саха баайдара онтон-мантан араас аттары киллэрэн сүүрдэн көрдүлэр да кутурукка соһуллан сүүйтэрии бөҕөтүн сүүйтэрэн, кыһыы бөҕөтүн кыһыйа сылдьаллар, эһиги аттаргытын сылыктаатахха атахтарыгар чэпчэкилэр быһыылаах, үс хонугунан сүүрдүү күрэҕин ыҥырбыттар, икки көрүҥҥэ ыраахха-чугаска, сүүрдэн көрбөккүт дуо?—
Багдарыын туох баҕалааҕын тоҕо тэбии олордо. Чэлгиэн тугу да саҥарбакка Бойбооҕу көрөн олордо, кини хаһан да кыыһын баҕатын хаайан оннук-маннык гын диэн дьаһайааччыта суох. Хата Мохсоҕол сүүрдүү сураҕын истэн сырайа сырдыы түстэ, сүүрдэр баҕалааҕа көстө сылдьар. Бойбоох саҥата суох тахсан барда, аттарын кэрийэ сылдьан имэрийтэлээтэ, атахтарын көтөҕөн туйахтарын көрөттөөтө.
— Манна туйах оҥорон боккуоп олордор киһи баарын билэҕин дуо?—
Бойбоох Багдарыыттан ыйытта…
— Оо билэн бөҕө буоллаҕа дии, манна чугас Куокаан уус олорор, сыаната да удамыр соҕус–
Куокааҥҥа дьиэлээх эрдэ киһи ыыта сырытта, сарсын оҥорон биэрэргэ сөбүлэспит. Бойбоох аттары бэйэтэ көрөн истэн туйахтарын

оҥоттордо, киэһэлик күөх хонууга кыратык сүүрдэн көрдүлэр, айан аттара бэйэлэрэ баалла сылдьаллара, сүүрдүү күөх хонууга буоларын истибиттирэ. Нэлэһийэн киэҥ дойду эргийэ сүүрдэр сирдэригэр баҕана саайталаабыттар. Өйүүн сүүрдүү ааттаах түөрт туйахтаахтар түөрэҥ тэбэр күннэрэ. Мохсоҕол атын биир эргииргэ, бэйэтин атын үс эргииргэ киллэрэргэ сананна. Аттары сүүрдэр буолтарын истэн дьиэлээх киһи өрүкүйэн өрө көтө түстэ, аны Чэлгиэннээх куораттар хайдах уксалларын билбэттэр, манна сытыйа байбыт баайдар хараҥа харчылаахтар хамсаналлар. Үрүҥ, кыһыл көмүс манньыаттары кылыгыратан кыттыһыыга быраҕаллар. Багдарыын сөбүлэһэр буоллаххытына улахан уксааччыларга эһиги биэрэр манньыаккытын угуохпун сөп диэбитигэр Чэлгиэннээх биирдии бэйэлэритттэн биэстии кыһыл көмүс манньыаты биэрдилэр. Багдарыын үйэтигэр бачча элбэх көмүс манньыаты көрбөтөх буолан үөһүн таттара түстэ, бачча элбэҕи биэриэхтэрэ дии санаабатах быһыылаах. Багдарыын тэлиэгэлээх атынан ханна эрэ элэс гынан хаалла…
— Дьэ уолаттар улахаттарга уктум аҥаардаан икки сүүрүүгэ, итиччэ манньыаты көрөн харахтара уоттанна, харчылаахтар хамсанар буоллулар быһыылаах. Чахчы бэйэҕитигэр билинэн итиччэни ыһыахтаан эрдэххит.—
Хонон тураат сүүрдэр аттарын сэтиилэнэн, сорохтор тэлиэгэҕэ олорсон барыстылар. Тиийбиттэрэ аалыҥнас киһи, сүүрдэр аттаахтар аттарын төттөрү-таары хаамтара сылдьаллар. Бойбоохтор эмиэ хаамтара бардылар. Нуучча хаһаахтара аттарын эмиэ аҕалбыттар. Бойбоохтор аттарын эргийэ сылдьан көрөллөр, өҥнөрүн оһуорун ойуутун дьиктиргииллэр быһыылаах. Кылгаска биэс, ыраахха үс эрэ ат сүүрэр эбит. Саамылаһан кылгас сиргэ сүүрдээччилэр муһуннулар, Мохсоҕол ата бугуһуйан атаҕар үҥкүүлээн ылар, көрөргө кэрэтэ чэрэҥэлээн уһун моонньун өрө көтөҕөн хара кыталыкка майгынныыр. Хобордооххо майгылааҕы охсон лаҥкынаттылар, аттар кутуруктара хоройо-хоройо түстүлэр. Мохсоҕол ата хойутаан ыстанна, дьэ манна көрдүлэр кыанар сылгы хайдах курдук олоро-олоро куобахтыырын, мэктиэтигэр өрө көтө-көтө ойоругар кынаттаах кыталыктыы дайарын. Тэппит атаҕын кубулуппакка өссө ойдоҕун аайы түргэтээн кутуруга, сиэлэ сыыйыллан биэтэги урут кэлэн ааста. Ыһыы-хаһыы бөҕөтүн түһэрдилэр, Бойбоох уоллары аттары сыллаталаан ылла.
Уһун эргииргэ Бойбоох атын тута соҕус истэ, икки ат инникилээн кутуруктара субуруйда, иккис эргиир кэнниттэн Бойбоох атын үүнүн төлө ыытта, кыратык кыпчыйарын кытта атын сиһэ кытаата түстэ, ойуолаан субуруҥнаппытынан барда. Инникилээн испит аттар тыыннара бүтэн кутуруктуун санньыйбыт. Бойбоох турбут мастыы кэлэн ааста. Күүстээх

ыһыы бүтүн эбэ үрдүнэн ньиргийэ түстэ. Хаһан да харахтаан көрбөтөх сүүрүктэрин көрөн чахчы улаханнык салыннылар. Манна Чэлгиэни, Бойбооҕу билээччи элбэх эбит, бу сылгылар төрүттэрин ыйыттылар биир аҕа сыдьааннара буоларын истэн убаһатын туоһуластылар, Бойбоох хотун буоларын истэн билсиэх буоллулар хааллылар, эрдэттэн туохха атастаһалларын ыйытааччылар да бааллар. Бойбоох атыырын оҕолорун ыһыан баҕарбат, бу Дьөһөгөй Айыытыттан анаммыты бэйэлээх бэйэтин дууһатыныы харыстыыр, ханна да ыһаттаан ыыталыан баҕарбат. Багдарыын хаһан да үөрбэтэҕин үөрдэ, маннык эрэ буолуо дии санаабатаҕа, ити хаһаахтар уһун сотолоох аттарыттан саллан иһигэр кутуйах хаамар этэ, Чэлгиэннээх элбэх манньыаты укпуттарыгар сүөлүргүү санаабыта, бэйэлээх бэйэлэрин аттарын билэллэрэ эрэнэллэрэ бэрт буоллаҕа дии. Чахчы да киһи сылгылаахпын диир сылгылара эбит. Көтүөхтэрин кынаттара эрэ суох. Чэлгиэн бу ат сүүрдүүтэ үчүгэйинэн үөйбэтин сүрэҕинэн-быарынан сэрэйэрэ, хайаан да араастаан үөннээн-күрдьэҕэлээн аттарын уора-былдьыы сатыахтара. Бу да түүн кутталлаах, түргэн үлүгэрдик хомунан аартыктарын быстылар, халлаан түүннэри сырдык аара да суолга нуктаан ылыахтара, киэҥ айан аартыгынан тахсыбатылар, таҥнары кэлбит аартыктарын туттулар. Түүн ортото ааһыыта биэс сырайдара сабыылаах хара таҥастаах күлүктэр Багдарыын олбуорун үрдүнэн түстүлэр, баалла сытар ыкка эт быраҕаттаан биэрдилэр. Аттар бааллан турар сирдэрин тиҥсирийдилэр да анаан кэлбит сылгылара суохтар, барбыттарын сэрэйэн аны аттаах дьоннор айан аартыгынан туруордулар.

Содержание

• 93

93

Чэлгиэннээх күрүөйэхтэр курдук түҥ-таҥ түһэн айаннатан сиксилдьитэн истилэр. Үрүҥ үүт тумарык көтөн күн уота сылыйыыта айанньыттар бары утуктаан ньааҕырдылар, сорохтор түүллэрин быыһыгар барыйан турар тииттэр лабаалара хамсаан кэлэн таҥастарыттан тардыалаһан ылар курдуктар, ону аһаран биэрээри аттарыттан,, күр,, гына сууллааччылар өйдөөбөтөхтүү мээнэннэн көрөн ылаллар. Чэлгиэн туораан кыратык нуктаан ыларга соруйда, төргүүлэрин, ындыыларын төлүтэ тыытаат ыҥыырдарын сыттанан утуйар аакка бардылар, арай Бойбоох, Чэлгиэн маска өйөнөн олорон харахтарын быһа симэн ылаллар, төһө да нуктааталлар кулгаахтара чуор, ханна туох хамсыырын, тыаһыырын иһиллиир. Үрдүлэринэн тыаһа суох тыҥырахтаах көтөр тэлээрэн ааста, тугу эрэ көрдүүр курдук төттөрү–таары тэлээрэр. Бойбоох төһө да хараҕын симэн олордор ким кэлэн тэлээрэ сылдьарын сэрэйэр, күрүөйэхтэр суолларын хайа сырыттаҕа…
— Хааннаах айах халаахтаан эр, ити буоллаҕына эрбэхпитинэн эрийсэн үөл тириилии имитиһэрбит буолуо. Түөкүттэргэ тирэнэҥҥин уоруйахтары өрө тутаҥҥын халыҥ аньыыгын хаҥаҥаппыккын. Хараҕыҥ хайыаран төттөрү түҥкэлийэр кэмиҥ кэрдииҥ күнэ-ыйа туолбут–
Тыҥырахтаах көтөр төттөрү-таары элиэтии сырыттаҕына, халлаан хайдарын курдук тыас куугунуу түстэ, кырбый чардырҕаабытынан элиэтии сылдьар көтөрү сүрдээх күүскэ тэбэн түүтэ ,,бурҕас,, гыннарбытыгар сарылаабытынан сүтэн хаалла, тэппит көтөр төттөрү халлааҥҥа куугунаан тахсан бара турда. Чэлгиэн кыыһын диэкки көрдө да тугу да саҥарбата, уолаттар утуйан туох кэлэн барбытын билбэккэ хаһыҥырыы сыттылар. Суолларын хайан сонордуу сылдьааччылар ойууннара эмискэ сууллан суох буолбутун истээт төттөрү түҥкэлийэ турдулар.
Аҕыйах хонон баран Багдарыыҥҥа ааспыт сыллар амырыын атаһа аата суолга аартыктарга айаатаабыт, атыыр оҕус буолан мөҥүрээбит амтыын кырыыс идэмэрдээх иччитинии илэ барбыт чиэппэр күүстээх Көтүүк Киһирээн киирэн кэлбитэ…
— Багдарыын үнүргү ат сүүрүүтэ мин үрдүк ааппар кэтэх өттүн көрдөрөн алдьатыылаах ааста, элбэхпин эҥээргэ элитэн иэс бөҕөҕө киллэрдэ. Эйиэхэ түһэ сылдьыбыт сурахтарын истэн кимнээхтэрин ыйыталаһа киирдим–
Багдарыын өйдөөбөтөх курдук көрөн турда, ааспыт сылларга бу киһи уһун кутуругар сөрөнөн ыраах Тайҕаҕа иккитэ таһаҕас ыытан илиитин соттон хаалбыта…
Көтүүк Багдарыын саҥарбатаҕын иһин туохха кэлбитин кэпсии турда…
— Биир өтөххө улааппыт оҕолор этибит, ити хантан эрэ дьөлө үүрдэрэн кэлбит кэрэдэктэр олох ыал устун ыыттылар, арбаҕастаах ойууммутун өбүгэтин сирин буллардылар–
Багдарыын атаһа тоҕо кэлтин дьэ сэрэйдэ, үнүр ытыгар уҥуохтаах эти быраҕан киирэ

сылдьыбыттарын билбэт бэйэлээх буолуо дуо, хоноһолоро ону билэн эрдэ аартыктарын быстахтара, эрэй эрдэтинэ суолларын тобуллахтара…
— Атаһым ааттаахтары кытта анньыһар, харсаахтары кытта харсыһар буолбуккун дуу?—
Багдарыын үгэргээн-хооһурҕаан ылла атаһын.
— Ол айылаах туох туора муостаах дьонуй?—
Көтүүк кыыһырыах курдук бөрдүргээтэ.
— Эн киһи хайдах сырайыҥ-хараҕыҥ бүөлэммитэй? Оннооҕор киэҥ Тайҕа илэ сүүрбүт илэчиискэлэрэ,, Холорук,, күлүгүн быһа хаампаттар, кинини кытта элээннэһэр тоҕус халлаан улаҕатыттан айдарыллан түспүт тоҕүс күлүк түһүмэхтээх оҕо, хайа халлааны хастыы сылдьаҥҥын хабырҕаттан харбатаайаххыный, тыыныҥ тыалга көтөөрөй–
Багдарыын сэтэриир курдук саҥарбытыгар Көтүүк сырайдыын уларыйа түстэ, ама төһө да дьүлэй балай буолтун иһин өбүгэ тылыгар өһүллэн түспэт уос номоҕо буолбут,, Холоругу,, истибэт бэйэлээх буолуо дуо, Бойбооҕу эмиэ кулгааҕын уһугар сиккиэр тыал буолан сипсийэн ааспыттара,, Көстөр дьүһүнэ кыталыктыы кынтайан, харахтаах ханыы гынан таптыы көрөр кэрэтэ, иһигэр киирдэххэ икки атахтаах иирсибэт иччилээх иччи иҥмит айдарыылааҕа дииллэрэ, бэйэтэ бэйэтиттэн чахчы кэлэйдэ хайдах дьон дьорҕоотторо, айыылартан айдарыылаахтара кэлэн барбыттарын билбэккэ киирэн биэрбит соро баар буолар эбит, кинилэр Күөкэй ойууннара харсыһаары хараҥа сири буллаҕа.
— Багдарыын эрдэ оннук дьон бааллар диэн этэ да сылдьыбаккын, кэлэн кэпсэтэн-ипсэтэн барыллыа хаалбыт эбит–
Көтүүк хомойбутун атаһыгар хомуруйа соҕус эттэ.
— Баҕар сөбүлүөхтэрэ суоҕа диэммин саҥарбаппын, улуу дьоннор аны кыыһыран уйулҕабын ыһыахтара. Итиннэ тарбахтааҕы тулуппатах үс күлэр эмэгэт иччилээҕэ Күлүк баар уонна уус тылынан уһааран улуу Олоҥхону этэн-тыынан эрэдьиэстиир Ырыа Ылгын сылдьыһар. Бары тус-туһунан айдарыылаахтары айылҕа анаан муспут курдук.—
— Туох омунай доҕор, бары барыта буолан–
Көтүүк хайдах эрэ саарбахтыырдыы саҥарда…
— Бу да киһи ол эйиэхэ омуннаан туоххун ойо тардан ылаары, өссө истиэххин тиэтэйдэххинэ Көкөт диэн арчылаах алгысчыт баар, иччилээх тыл иҥмит киһитэ, онон киһи отунан- маһынан оонньоспот дьоно, өссө сорохторо туох айылгылаах дьон сылдьыһарын айбыт таҥара бэйэтэ билэн эрдэҕэ–
Күүстээх Кириһээн(Көтүүк) дьэ дьолоҕойугар киирдэ билбэккэ эрэ, бардамыгар баттатан дьон буулаҕаларын булсубутун, харыы тыллаахтарга киирэн биэрбитин…
— Багдарыын ол дьонуҥ аны хаһан охсуллан ааһыахтарай? Биллэрээр эрэ–
Көтүүк уота-күөһэ хараабыттыы сэмээр ыйытта.
— Күһүн киирэллэрэ эрэбил, сыарҕа хаарынан, мин Чэлгиэнтэн Үөһээ Тайҕаҕа барарын ыйыппытым да аны тохтообут быһыылаах, киһи иһин-таһын билбэт,

эдэрдэр бараллара эрэбил, сылдьыбыт суоллара, аһыллыбыт аартыктара–
Ити курдук Багдарыын, Көтүүктүүн болдьоһон араҕыстылар…
Чэлгиэннээх аҕыйах хонугунан Даадардаах олохторугар тиийдилэр, бу сырыыга ким да өс саҕа буола көрсүбэтэ, баалларын барытын сандалыга тэлгэттилэр кыынньыбыт кымыһынан айахтаатылар. Айанньыттар саҥардыы олороллорун кытта хаппахчыттан эдэркээн кыыс оҕо аргыый устан таҕыста кинини кытта күн уота күлбүтүнэн киирбитинии көмүлүөк уота тачыгырыы умайда.
— Бу биһиги оһоҕос төрдө оҕобут, баар суох муннубут бүөтэ, тыллар кэрэ Ньургуһуммут кэлин кэмҥэ сытыганнаан санаабытын саппаҕырдан куттуу сырытта ээ. Биһиги аймах айыылартан айдарыылаах кэнэҕэс кэнчээрибит кэхтибэтигэр, өһүө буолар өйөбүллээх, хараха буолар ханыылаах эбиппит…
Оҕобутун Айыы кутун аспытыҥ, иэйэр илбиһин иҥэрбитиҥ иһин сүгүрүйэн тураммыт сүдү махталбытын тиэрдэбит.
Биһиэхэ даҕаны бүдүрүйэр күммүтүгэр бүлгүнтэн тутуһар, охтор түгэммитигэр окумалтан тардыһар киһилээх эбиппит–
Даадар сандалы баһыгар олорор Кэнчээрини истиҥ эйэҕэс хараҕынан имэрийэ көрдө.
Чэлгиэннээх манна хонон-өрөөн сынньанан ыллылар, аттары бэйэлэри илистибиттэрин таһаардылар. Бу күннэргэ Бойбоохтон Кэнчээри арахсыбакка тугу эрэ туоһулаһар, бэйэлэрэ эрэ билэр тылларынан-өстөрүнэн кэпсэтэллэр. Кэнчээри Даадар кыыһа тоҕо сытыганныыр ыары буолтун кэпсээтэ, отоннуу сырыттаҕына тыҥырахтаах көтөр куттаан уйулҕатын аймаан салгын кутун көтүппүтүн хайдах төннөрбүтүн кэпсээтэ.
Үһүс күнүгэр Даадар сирдьит биэрэн айаҥҥа туруннулар, баар дьоннор бары айаннарын алгыы хааллылар.
Чэлгиэн бу күннэргэ уһуннук мунаара сылдьыбытын кыыһыттан Бойбоохтон айаннаан иһэн ыйытта ,,Кырбый хантан кэлэн барбытын,,кини билэр Бойбоох кырбыйа суоҕун. Кыыһа саҥарбатаҕар дьэ бэйэтэ сэрэйдэ, ити аата кыыһын Кырбыйын бэйэтин оннугар уһуйан эрдэҕэ. Хата уола Мохсоҕол кыра кыһалҕата суох киһи, ырыа-тойук аргыстаах…
Астык кэрэ алаастары
Арыйталаан ааһабыт,
Үчүгэйкээн сыһыылар
Үмүрүйэ үүммүттэр.
Халлаан уоттаах сулустара
Аргыстаһа хаамсаллар,
Ыраас Ыйдыын ыйдыылар
Тымтык уотун сырдатан.
Араас Эйгэ элбэҕин
Эҥин араас эгэлгэ,
Күннээх халлаан сырдыгар
Ааҕан сиппэт түбүгүҥ.
Ити курдук санаабытын барытын хоһуйа иһэр.
Бойбоох уолун Ырыа Ылгын курдук ааттаах ырыаһыт, олоҥхоһут буолуо диэн иһигэр үөрэ саныыр.

Содержание

• 94

94

Айаннаан кэлээт бары үрүө тараа тарҕастылар бэйэлэрин олохторугар күннээҕи олох түбүгэр. Ыспааһаптарга күһүҥҥү ардахтар тохтуу-тохтуу саккыраатылар буор самыыр буолан, түүнүн ытыс таһынар хараҥаҕа айаҥҥа бараары сылдьар кустар аһаан ньамалаһар саҥалара күөл иһигэр маатырҕас, ууга түһэр, көтөр талааннара долгунуран иһэр сүтэр, собо бөлүөҕэн от саҕатыгар бап-баллыгырас. Халлаан саҥа суһуктуйан эрдэҕинэ Бойбоох туран эбэтигэр сииктээх оту кэһэн күнүн көрсө киирдэ, Ылгына утуйан хаалла отторун бу ардахтар быыстарыгар чөкөтөн бүтэрээри күн сырсыытыгар сылайаахтаан эрдэҕэ. Бойбоох хараҕар оҕо сааһын ыллыктара хаардаах хайа быыстарынан кыра кыыс эбээтинээн таба миинэн көһө сылдьаллара көстөн ааһар, Бойбоох төрөппүттэрин эбэтин эрэ кэпсээнинэн билэр, эбэтэ барахсан бүтэһик кэриэһигэр оннук киһини булаар диэхтээбитэ, хас да кыһын айанньыттартан арахсыбат буола сылдьыбыта хаһан Чэлгиэни көрсүөр дылы, кинини Чэлгиэн туора хараҕынан көрбөтөҕө, кыра оҕолуу сууннаран хаһан да харахтаабатах мааны таҥастарын таҥыннаран бойботон кэбиспитэ,, Бойбоох,, аата иҥнэҕэ ол. Бу уһун сылларга кыыс оҕо төрөөбүт аатыгар арахсыбат аргыс буолан элбэх айан аартыктарын арыйдылар, тулаайах кыыһы төрөппүт оҕотунуу төлкөлөөн, түөрэҕин чиҥ атаҕар түһэрэн ыал оҥорон Далбар Хотун аатын ыллаҕа. Айаҥҥа аттаныан иннинэ түүлүгэр үс аҕастара киирэ сылдьыбыттара, кимнээх үөһэттэн сырдык ыллыкка түспүттэрин өтө билбитэ Иэйиэхсит Ийэтэ, Айыыһыт Хотуна, Аан Алахчын аҕаһа оҕо биһигин тутан киирбиттэрэ биир сырдык сибэккини кытта күөх сэбирдэхтээх лабаа сытара. Аны кыыс оҕо айаҥҥа дьиэрэҥкэйдээн бүттэҕэ. Оҕо кута биллибитин этинэн хаанынан билбитэ, мантан ыла сырыыта сарбылларын, айана аччыырын өтө көрбүтэ. Айылҕатын айыытынан, ийэ буолар иэһин төлүү күн сиригэр түстэҕэ. Айбыт айыыларыгар үҥэн-сүктэн көрдөһөрө, эбээтэ киниэхэ иҥэрэн хаалларбыт айдарыылаах илбиһин кыыһыгар Кырбыйга көһөрөөрү. Ааспыкка хаан айаҕы Кырбыйынан тэптэрэн көрбүтэ, кыыһа ситтэҕинэ ханнаҕына киниттэн үөһээ кэрдиискэ тахсар киһи буолууһу, мантан ыла кыыһыгар оту-маһы кытта кытта кэпсэтэргэ, айылҕалыын алтыһарга үөрэтэрэ. Сындыыс сыдьааныттан соноҕос сыһыарбыта, сайыннары чугас эргин миинэ сылдьарга соруйбута. Ханан даҕаны кыырпах да саҕа мэҥэ суох куба курдук өҥнөөҕө, эмиэ айбыттарын утумнаан атаҕынан чэпчэкитик дайара…
Бойбоох бииртэн мунааран ылара, Чэлгиэн төһөлөөх тулаайахтарга күүс көмө буолла, холобур ылан көр кини таайын Харачааһы, атах балай сылдьыбыт киэҥ Тайҕа түөкүттэрин кытта тилэҕин тэниппит удьунаас удьуора Чэлгиэни

булсаат атын айдарыылааҕын аһан көрдөрдө, аҕа ууһун аата ааттаммат эдьиийдэрэ Харачааска ханыы буолан кэнчээри кэскилин тэниттилэр, ытык ыччаты төрөттүлэр. Тарбахтаах талыыта ыҥырыыга сылдьар мас ууһа, кини илиитигэр киирдэҕинэ мас сыыһа да үөрэргэ дылы гынар. Алааппыйа кыраҕы хараҕынан кийиитэ уларыйбытын көрө сылдьар, кистээн күлүгэр имнэнэр, Ылгына кэлин кэмнэргэ бороохтуйа да барда быһыылаах, үлэҕэ-хамнаска эриллэн силигэ ситэн модьураан эр киһи киэбэ киэптэнэн, аһаах бэйэтэ атын киһи буолан барда. Хара тыаҕа да хаамар, куска-куобахха да сылдьыһар. Атаҕынан-күүһүнэн орто киһини аһары түстэ. Урут сытыы–хотуу Бойбоох хайдах маннык киһини таптаан тахсыбытай дии саныыллара, билигин күүстээх-уохтаах Ылгыны көрө-көрө Бойбоох инникитин өтө көрөр эбит дии санаатылар. Мохсоҕоло эмиэ күннээҕи түбүгүттэн ордубат сыһыыннан сылгылары көрөрө, алааһынан адаар муостааҕын ааҕара. Кыстык кэлээри кыһарыйан барбыта, Чэлгиэн эмиэ күннээҕи кыһалҕатыттан ордубат. Тордурҕас тоҥоруу, күөллэр муустара үрүмэ курдук мууһунан бүрүллэн тылбыйар кынаттаах соҕуруу көтөн айылҕа утуйбуттуу уу чуумпу бүрүүкээбитэ…
Хаһан эрэ эдэр сааһыгар Бойбоохтон кыйдаран хара тыаны булбут кыыбаҕа хаата Кыһаах ойуун күлүгэр имнэнэ сылдьара, Ааттаммат Эдьиийдэрэ дьиэтээҕи түбүгүттэн ордубат, киниттэн куттаммат тэҥ кэрдиистээх айдарыылаахтар, Бойбоохтон кута көтөн түҥ тыаҕа түспүтэ, бу уһун сылларга хас хардыытын кэтии көрө сылдьыбыта, Бойбоох ыал буолан Айыыһыта аһыллан айдарыыта арахсар турукка киирэ сылдьара. Кыыһа Кырбый хаалаары сылдьарын истэн кынатын куорсуна ситэ куура илигинэ кутун көтүтэр санааламмыта. Кыһаах Кырбыйга хара күлүктээхтэрин хатаабыта, ардай аһыылаахтарын атаарбыта. Бойбоох кыыһын тула күлүктээхтэр күлүкүччүйэ сүүрэллэрин көрбүтэ, баҕыыр тыҥырахтар кытаахтыы тутан туора хадьырыйаары таҥалайдарын тыаһаталлара. Бойбоох бу туругунан Кыһааҕы кытта кыайан харсан туруулаһар кыаҕа суоҕа, кыыһа ситэ силигэр киирэ илигэ. Ыксаан Чэлгиэҥҥэ бара сырытта, Бойбооҕу хаалларан Чэлгиэн Кырбыйдыын Кыһаах олоҕор бардылар. Кыһаах эрдэттэн иһэллэрин билэн алаас айаҕар атыыр оҕус буолан булгунньах буорун сүргэйэ сырытта. Уот кыһыл оҕус таныытыттан үрүҥ күүгэн үллэн хараҕа кыһыл уотунан кыынньан айаатаан алааһын аймыы сылдьара. Кырбый көрбөтөҕүн көрөн куйахата күүрдэ, өйө-санаата ситэн ис туругун иччилэрэ бөҕөргүүр туруктарыгар ыла илик буоланнар хоргус оҕолуу хорҕойбуттара. Эмискэ халлаан хайдар тыаһа куугунаабыта, Кырбый көрдөҕүнэ куйаар түгэҕиттэн сүүнэ көтөр сурулаан иһэрэ, оҕус орулуу түһэн баран туора

ыстанан истэҕинэ кынатын сарас гыннараат сүрдээх күүскэ оҕуһу сискэ тэбэн ааста, оҕус сиһэ тостон баҕалыы сыылла түстэ да буруо буолан унааран хаалла. Оҕуһу тэппит өрө уһуутаан таҕыста, куйаарга куугунуу турда.
Кырбый ыраас оҕолуу хараҕынан Чэлгиэн диэкки өйдөөбөтөхтүү көрдө, кини Чэлгиэни улахан баай киһиннэн ааҕара уонна атын туох анатыылаах аан тутааҕыныы аартыга аһылларын билбэт этэ. Билигин сүрдээх көтөрү көрөн сүргэтэ көтөҕүлүннэ. Тугу да ыйыппата бэйэтэ сэрэйэн эрэ көрдө. Бойбооххо тугу көрбүтүн билбитин кэпсээтэ, омуннаан-төлөннөөн тугу көрбүтүн. Бойбоох кыыһын тылыттан күлэн мүчүк гынна…
— Тоойуом Чэлгиэн өбүгэттэн аата,, Холорук,, кыргыс үйэтигэр оннук ааттаах илбис иҥмит быралгы сылдьыбыт боотура үөскээн-төрөөн ааспыта үһү–
Кыыһа син биир,, Холорук,, хантан ааттанан ол бачча сылларга өлбөт-сүппэт өбүгэттэн салҕанан кэлбитин кыыһа ыйыталаһар уонна ити туох көтөрүн туоһулаһар.
— Чэлгиэн хаһан да оннуктаахпын-манныктаахпын диэн көрдөрөөччүтэ суох, бэрт дэҥҥэ эрэ биллэрэн ааһааччы–
Аҕыйах хонон баран Кыһаах ойуун кыыра туран орулаабытынан сууллубутун иһиттилэр. Бойбоох,, һуу,, диэн үөһэ тыынан ылла, кыыһын хайдах баарынан эбэтэ эмээхсин үөрэппит тылыгар үөрэтэн такайа сатаата. Аал уотугар ананар тыл иэйиилэрин, алгыс тыллар аһыллар сырдык кут салалларын…
Быйыл эмиэ муҥхалыаххайыҥ диэн Кынаачай өрө көрөн кэлэ сырытта, тымныы улаханнык түһэ илигинэ,, Күүлэйи,, тэрийэр туһунан кэпсэттилэр, арай күөллэригэр мунаарыы буолан ылла, күүлэйи Оһуохай олоҕор Улахан Эбэҕэ онтон көстөн иһиэ дэсиһии буолан тарҕастылар. Кустуктарга, Оһуохайга киһи ыытан сэрэттилэр.,, Күүлэй,, күнүн илии-атах тиийэринэн, кулгаах-харах көрөрүнэн тиэрдэ сатаатылар. Аны биир дьээбэ тылы көтөхтүлэр, илии атах оонньуутун Эбэ үрдүгэр хаар үрдүнэн дэстилэр уонна улахан хааһахха кутуллубут балыгы ким тыаҕа сүгэн тахсыбыт ылар дэстилэр. Эмиэ араас сиртэн дойдуттан аат ааттаан кутуллар буоллулар, Чэлгиэн идэтинэн туораан биэрдэ, Көкөт ыйан кэрдэн ыытыаҕа.

Содержание

• 95

95

Чэлгиэн эрдэ бэйэтинэр Улахан Эбэҕэ бара сырытта,, Оһуохай,, барахсан сытаахтаабыт,төһө да тыына быара кылгаатар баар эрэ ытыктыыр ыччата кэлбитигэр өйөтөн олорон чэйдэстэ, Чэлгиэн кырдьаҕаһыгар чугас эргин дьон олоҕун-дьаһаҕын билэрин көрөрүн барытын тоҕо тэбээтэ. Быйыл эмиэ бу Эбэҕэ ыҥырыылаах күүлэй буоларын кэпсээтэ,,Оһуохай,, эбэтин күүлэйин истэн сырайдыын сырдаата.
Бойбооҕо иһэ төгүрүйбүтэ биллэр буолбут, урут ыйаастыгас киэҥ хараҕа хатыылаахтык батарыта көрөр буоллаҕына, кыыс оҕо адьуо устан иһэр курдук хамсанар, иэдэһэ ый курдук мэлтэйэн мичээрдии сылдьар буолбут, тилир-талыр түргэн тутуулаах бэйэтэ айылҕата айбытынан бытаарбыт. Ылгын ыал аҕата дьылҕаланар үөрүүтүттэн ытык курдук эргичийэр, сыһыыттан сылгыларын сылгылаан саҥа хаарчахха убаһа араарыыта, инилэрин кытта элбэх киһи өр гыныахтара дуо, иитиигэ хаалааччылары арааран атын алааска аһылыкка илтилэр…
Кустуктар эмиэ күн иллэҥнэрэ суох, муҥха иннинэ үлэни үмүрүтэ сатааһын. Чэлгиэн Сэгэртэйгэ киирэн таҕыста, Хотууна саха Далбарын үгэһинэн имигэс илиитигэр эргитэн сандалы маанытын тэлгэттэ, бу ыаллар төлөрүйбэт төрүт сирдэрин булларбытыгар Чэлгиэҥҥэ иэстээх курдук сананаахтыыллара, биирдэрэ ону эрэ санаабат, киниэхэ ыал-дьон кэлэн төрүт олохторун булан торҕо буруо унаардаллара, хороҕор муостааҕа ходуһа аайы хотолдьуйана, сыспай сиэллээҕэ сыһыыга, аларга сиэлэрэ, кэрэ көстүү буолан алааһыгар айманара онтон ордук дьол суоҕун курдуга, киһи-сүөһү тэнийэрэ кэрэ кэнчээри кэлэрэ.
Чэлгиэн Оһуохайга күүлэй күрэҕэ оҥорорун кэпсээбитэ уонна хайдах сиэрдээн-туомнаан ыытарын ыйыппыта. Оһуохай кыыкыныырын быыһыгар…
— Бэрт үтүө санаа киирбит, Эбэҕит эҥэригэр алҕаан-арчылаан туомун силигин ситэрэн баран туоналаан көрөр буоллаххыт, ол кэнниттэн оонньуу-көр ыытан Эбэҕит тыытыллыбатах ыраас хаарыгар ыстаҥалааҥ.—
,, Оһуохай,, Эбэтигэр уон тарбахтаах оонньуу-күлэ кэлэрин истэн, сытар бэйэтэ санаалыын сырдаата, Чэлгиэҥҥэ ис сүрэҕиттэн махтана санаата, кырдьаҕас диэн кыһарыйбат, иинин өҥөйбүт өнүйбэт, саппаҕыран санаалыын сарбыллыбыт диэхтээбит, ылбаҕай санаатынан ыла–биэрэ кэпсэтэ сылдьаахтыыр. Ааспыт сылга буоларын курдук буолуо дуо чугас илиилээх-атахтаах барыта кэллэ. Эбэлэрин эҥэрэ сыарҕалаах атынан симилиннэ, хас да сиргэ кутаа оттон куугунаттылар, алгысчыттар күөх бөллөх иччититтэн көмүс хатырыктааҕы күндүлээн дук гынан бэрсэрин көрдөстүлэр, бардам тутуу баай Байаннайдарын да умнубатылар. Киһи элбэҕэ көдөөх–нардаах нырыы буолан иккитэ түһэн таҕыстылар. Күөх боллохторун иччитэ көхсүн көрдөрбөтө лиһигирэс адаҕа курдук

соболору бэрсибитин тааҥтан күрэтэн эҥэргэ тастылар. Оонньуу-көр быыһыгар түргэн тутуулаахтар собо үөлэн сырдьыгынаттылар. Күөл мууһугар ыраас хаар үрдүнэн куобах, кылыы саҕаланан күлүү бөҕө буоллулар. Ойуолуу сылдьан охтубут, тас иэнинэн таралыйбыт элбээтэ килэҥ мууска сыста илик хаартан халтарыйан туруйалаан сүүстэринэн хоруйуу, дьэ көөчөөн көрө диэн манна буолла. Чэлгиэн кыыһа Бойбоох быйыл киирбэтэ, оһоҕостоох киһи киирдэҕинэ күөл балыга кирдиргиир, улаханнык баҕараахтаан эрдэҕэ, ону өбүгэ өһүллүбэт үгэһэ баһыйаахтаан эрдэҕэ. Аҕыйах уол син ойо сатаатылар да килэҥ муустаах хаарга улаханнык киһи хараҕар быраҕыллар гына сир өппөтүлэр,, Чэлгиэн эн ойон көрбөккүн дуо, кыыска собо хаалыа этэ,, Ньургуһуна сибис гыммытыгар ойоору уурбут туостарыгар тиийдэ. Дьон ойбут сиринэн буолбакка ыраас хаарга олдьу туран куобахтыырдыы оҥоһунна, киһи барыта улаханнык соһуйда Чэлгиэн ыстанарын истэн. Кыралыын улаханныын көрөн турдахтарына дьикти чэпчэкитик хаар үрдүн эрэ хаһыйа тэбэн көтөн иһэрдии куобахтаан кыыралдьытта. Хаары үрдүнэн эрэ барбытын көрөн бэри диэн бэркиһээтилэр, сөрү диэн сөхтүлэр, иннинэн сырайдааҕы иннигэр түһэрбэт эбит дэстилэр. Онон улахан тымтайдаах собону кыыһыгар Бойбооҕор Ылгынынан ыытта. Аны муҥур улахан хааһахха кутуллубут собону икки илиигэ көтөҕөн үөстэн тыаҕа таһаараары холонуу бөҕө буоллулар, кууспаккын көхсүгэр, санныгар сүкпэккин. Манна эмиэ биир көр буолла килэҥ мууска самахтарын хайа түһэ сыспыт диэн, кэтэх бөҕө тыаһаата. Ньургуһун саҥата суох Чэлгиэнин диэкки ыйытардыы көрбүтүгэр биирдэрэ чэпчэки баҕайытык көтөҕөн ылаат куобахтаан кылбаҥнатан кытыы хордоҕойго чэпчэки баҕайытык ууран кэбистэ. Кырдьык манна күүһүмсүйэ сатааччылар толору этилэр, атахтаахтар да бааллара, бу Чэлгиэн кими да атах илии оонньуутугар чугаһаппатын илэ харахтарынан көрдүлэр. Күүлэйдэрэ күндүлээбитин баар дьоннор уос- тиис аҥардаһан, көхтөөх оонньуу күлүү көрөннөр Эбэлэригэр махтанан үрүө-тараа тарҕастылар. Чэлгиэн хааһахтаах балыгын Оһуохайдаах олохторугар таһаарда, кырдьаҕас барытын истэ билэ сытаахтыыр эбит, Чэлгиэнигэр махтанан илиитин бобо тутта уҥуох тирии буолбут илиитинэн, хараҕытан ып-ыраас таммах уҥуох тирии иэдэһинэн сүүрдэ, бу кырдьаҕас муҥура биллибэт махтала үөрүүтэ этэ, тоҥкөйбүтүн сүүһүттэн сыллаан ылла.
Ньургуһуну оҕолору кытта Бойбоох киэһэрдигит диэн хоннортуу хаалар буолла. Чэлгиэн эмиэ хоно хаалар буолла. Быйыл Ылгын хабарҕа дьиэ туттубута туруору хотон салҕааһыннаах. Онон икки дьиэннэн тилэри олороллор. Бойбоох уоллаах кыыһын Мохсоҕол, Кырбый

диэбитэ, ааттарын курдук аҕыйахта көстөн ааһаллар. Тутталлара-хапталлара түргэнэ, биир кэм тэлээрэн олороллор. Чэлгиэн улахаттара саппарай ойсо сылдьаллар, кыра кыыс кини эмиэ хаалымаары тыҥаахтыыр, аҕатын тыына аҕаа-баа дии-дии аҕатын кэнниттэн түөрэҥэлиир. Ньургуһун Бойбоохтуун тугу эрэ кистээн сипсиһэллэр. Ылгын хараҥарыыта кэллэ, муҥха кэнниттэн сылгыларын аһатан…
— Чэлгиэн быйыл хайа диэкки хамсыыр санаалааххыный? Мин үнүр Кустугу көрсө сылдьыбытым барыан баҕарар эбит Тайҕаҕа, уолаттар эмиэ ыйыталаһаллар үһү. Эйигин туох диирий диэбиттэрэ–
Чэйдии олорон сэмээр ыйыталаста, кырдьыга кини бу Чэлгиэннээх, Бойбоох туораатахтарына барар кыахтара суоҕун билэрэ. Уолаттара да бэйэлэрэ быстан барыахтарын толлоллоро. Ол дьойду амырыын аартыктарын, хараҥа хаспахтарын бу икки айылҕаттан ананан төһүү буолан түспүт дьоно суох ааспаттарын, аһыылаах адьырҕалары аахсар кыахтара суоҕун билэрэ. Арай бу икки игирэчээннэр силиктэрэ ситтэҕинэ, куорсуннара куурдаҕына күрэс былдьаһар кыахтаналлара. Билигин Бойбоох инники эрэллэрин эрдэлээн эрэйгэ тэппэтэ биллэр. Систэрэ ситэрин, бүлгүннэрэ модьуруурун кэтэһэрэ. Аны бу сытар кырдьаҕастара эҥин дьүһүн буолан хааллаҕына суохтарыгар. Чэлгиэн да биир үксүн ытык кырдьҕастан тардыһан барар-кэлэр кыаҕа суоҕун саҥарбатар да сэрэйэрэ. Бойбоох сөбүлүү истибэтэҕэ дьүһүнүгэр көстөн ааста. Ылгын аҕыйахта сылдьыһаары бэйэтин этинэн-хаанынан билбитэ, түҥкэлийбит төннүбэт сирэ буоларын, киэҥ Тайҕа идэмэрдээх илбистэрэ иччи буолан илэ сүүрбүт сирдэрэ, хараллыбакка хаалбыт хара күлүктэр үөр буолан үтүмэн түгэҕиттэн күөрэйэн, илэ сиэри ирбинньиктии көтөллөрө. Онно киһи киэбин сүтэрбит, бөрө хаана хааннаммыт адьырҕалары атах тэпсэн олорон аахсар кыахтаах суоҕа биллэр.
— Ылгын тугу да ыллыҥ да санаабыккынан салаллыбат буол, киирэн баран төттөрү тахсаргын толкуйдуу үөрэн, аны ыал аҕа баһылыга буолаҕын. Түспэтийэр кэмиҥ кэллэ–
Чэлгиэн бэрт холкутук саҥарбытын Ылгын истэн эрэ кэбистэ, тугу да саҥарбата.

Содержание

• 96

96

Чэлгиэн аҕыйах хонугунан эт мэнэйдэһэ бараары Харачааһын көрүстэ, таһас сыарҕаларын саҥардыбытын көрдүлэр-иһиттилэр. Көкөт, Күлүк бэлэм сылдьаллар, аараттан Кустук барсыахтаах, Бойбоох Мохсоҕолу, Кырбыйын ыытар, Ылгынын хаалларар Оһуохайы оҕолуур. Аны Ырыа кэлэн барсабын диэн өрүкүйэн турда. Быралгы да биир эмэ сыарҕа ыытаары олордоҕо…
,, Ырыа,, бэйэтэ дьикти айылҕалаах киһи, ыл да дэбигис өйдүү охсубаккын, барарын-кэлэрин эмискэ быһаарынар, ойуун уһуннук кыыран кутуран тыынын таһаарбатаҕына куутуйаланан кута-сүрэ мунар дииллэринии кини эмиэ ыллаан-туойан ылбатаҕына тыына-быара хаайтарар быһыыта. Ырыа барсара кинилэргэ өссө сэргэх, ылламматах ырыаларын истээри төһөлөөх киһи аара суолга тоһуйан көмүлүөк уотун сырдыгар күннээҕи түбүктэрин умнан ол ырыа иһигэр ылларан өйдүүн-санаалыын сырдаан сылааларын да умналлара, ол этэ кинилэргэ улахан үөрүү эҥэрдээн бу тымныы чысхааннаах, сайынын өҥүрүк уот куйааһа сатыылыыр төрөөбүт төрүт дойдуларыгар,, Олоҥхо,, ойуулаан , ойуу-оһуор түһэртээн аптаах тылы анааран саха барахсан өбүгэттэн өйөммүт тылы-ууһу биэрбитэ сырдык сыдьаан буола түһэрэ. Арай бииртэн Чэлгиэн мунчаарара, бу уһун сылларга Бойбооҕо суох харыс да сири хаампатаҕа, киниэхэ эрэнэрэ-итэҕэйэрэ, кыыһа киһи быһыытынан киэҥ көҕүстээҕэ, айылҕатыгар ананан төрөөбүт курдуга, билигин бэйэтин оннугар Кыыс Кырбыйы Айыы кутун аһаары, ийии куттаан илбиһи иҥэрээри гынар, ону Бойбоох бэйэтэ билэн эрдэҕэ хайдах ханыы гынан хатыырын, ити гынан кыыһа удаҕан буолан кутуран кутааламматаҕын, кыаһаан кэтэн кыырбатаҕа, дүҥүр охсон эккирээбэтэҕэ. Аар айылҕатыгар аһыллара, Эһэкээнигэр анал тылларынан алгыс тылы анаарара, тыл күүһүнэн тыыллан-хабыллан турара. Билиҥҥэттэн кыыһын суохтуур, кыыһынаан кыһын–сайын элбэх да сири кэрийдилэр, ол тухары кыыһын эрэнэрэ бэрт буолан киниэхэ күлүк эрэ курдук сылдьара, бэрт дэҥҥэ тыҥырахтааҕы кытта тыытыһара, аһыылаахтары кытта атааннаһара. Уһуктаах эмиэ барсаары кэлэ сырытта, кини киһи айаннаабатаҕа ыраатта, ыал буолан ол иирбэтэ-таарбата иллэҥнээбэт, онон тыына хаайтаран бугуһуйан эрдэҕэ. Чэлгиэн уолаттара бары даҕаны иҥнэн-толлон турбат дьоннор, иннилэрин ыраастанан кыһалҕаларын быһаарсаллар, ол гынан баран хайа да өттүнэн Бойбооххо тиийбэттэр, арай кыра Кырбыйы кэтээн көрүллүө, Бойбоох бэйэтин ис кутун айыы аһан иҥэрбит буоллаҕына арахсыбат айан ыллыгар абырыа этэ. Быйыл эрдэлээн айаҥҥа туруннулар хайа да дьыллааҕар, хонуктарыгар Оһуорхайдаахха тиийдилэр. Кырдьаҕаһы кытта Чэлгиэн уһуннук кэпсэттэ, оҕонньор сүүһүттэн сыллаан атаарда…
Аны Быралгылаахха

түстүлэр киэһэ хонуктарыгар, ол дьоннор Кырбыйы көрөн улаханнык соһуйдулар, Бойбоох ыыппытын истэн сонургуу көрдүлэр, бу эдэркээн оҕо Бойбоох курдук айылҕалыын алтыһар эрдэттэн этэр тыынар бэриэтчиктээх буоллаҕа. Айаннаары турдахтарына Чэлгиэҥҥэ Бойбоох…
— Кыыспын кыра диэн кырыы хараххытынан көрүмэҥ, миигиттэн итэҕэһэ суох киирэрэ киирдэҕинэ кыната ситтэҕинэ миигиттэн биир мутук үрдүк өһүөлээх. Тылын тыалга быраҕыма,өйүү-убуу сырыт, миигин суохтатыа суоҕа–
Чэлгиэн хара маҥнайгыттан Кырбыйы өйөбүллээх курдук санаммыта, уолаттар да Бойбоохтон атыннык көрбөтөхтөрө. Кырбый даҕаны акка сыстаҕаһа айантан алларыйбата куруук күлэ үөрэ сэргэхтик сылдьара.,, Ырыа,, айаннаан иһэрэ ыраахха дылы хобо чуораан буолан чугдаарбыта. Аартык аайы өй дуорааныныы дуораһайбыта…
Чэлгиэннээҕи билэр дьон Бойбооҕу суохтаан ыйыталаһаллара, Кырбыйы сонурҕаан сылыктыы көрөллөрө, күнү-дьылы ыйытылаһан көрөөрү гына-гына туттуналлара, күн аайы хаар үллүктээн быйыл эрдэттэн халыҥ хаардаах дьыл буолара эрдэттэн биллэрэ. Биир күн Кырбый Чэлгиэҥҥэ…
— Хас да хонуктаах буркун иһэр ханна эрэ кэтэһэн аһарбаппыт дуо?—
— Мантан Хаҥыллар чугастар, онно хонон өрөөн ааһарбыт дуу, хайдаҕа дуу–
Хайдах эрэ Чэлгиэн саарбахтыырдыы саҥарда, кини билэр истэр да ити тохтоон ааһыахпыт диир сирдэрэ улахан дьалхааннаах сир. Хаарты, арыгы хамсаабыт дойдута, айдааннаах да түгэннэр буолуталаан ааһааччылар. Туймаада чугаһа киирии-тахсыы элбэх сирэ буолан араас өйдөөх санаалаах дьон охсуллан ааһар сирдэрэ. Киэһэ хонуктарыгар элбэх ыал төбүрүөннээн түһэр тэлгэһэтигэр тиийдилэр. Манна Чэлгиэн сэрэйбитин курдук хас балаҕан аайы киһи толору . Кырыы тыа саҕатыгар турар балаҕаҥҥа тохтоотулар. Манна да дьон бааллар, атын балаҕаннардааҕар аҕыйах. Аттарын сыбыдахтаан хонордуу тэриннилэр, Кырбый эппитин курдук илинтэн хаардаах былыт халыйан тахсан хаары ытыйбытынан барда. Аны киэһэлик киһи бөҕө кутуллан истилэр, бары Ырыа кэлбитин истэн атын балаҕантан киһи ханна да хамсаабат гына симилиннилэр. Дьиэлээх эһэ тириитэ элээрдэн аҕалбытын көмүлүөк иннигэр тэлгээтилэр, кэккэлэһэ кытыйаҕа кымыс кутан уурдулар. Ырыа уһуннук ыараабакка кэтэх тардыстан кылыһахтаах кэрэ мааны куолаһынан этэн-тыынан эппэҥнэтэн, кэпсээн-ипсээн кэрэһилээн киирэн бардаҕа үһү…
—Урукку дьыллар улаҕалара көстүбэт
Уу суурайыныы ааспыт кэмнэригэр,
Былыттаах халлаан быһыта баттаан
Этиҥнээх халлаан эккириир кэмигэр,
Уот садаҕа кымньыы орто Дойдуну
Отун-маһын садаҕа маһаныы
Быһыта сынньан ааһара үһү.
Ааспыт сыллар арҕастарын арыйталаан,
Орто туруу бараан Дойдуну
Оройунан көрбүт

одуу быһыы харахтаах…
Адаҕа баһыттан алтахтаан тахсыбыт
Ооҕуй оҕустуу алта атах ааттааҕа
Ардай аһыылаах анаан төрөппүт,
Төрүт Дойдуну түөрэҕин эһэрдии
Орто Дойдуну олоҕун ыһардыы,
Бу баҕайы үөгүлүү-үөгүлүү
Инчэҕэй мастары иҥнэри үктээбит,
Хааннаах айаҕын атан хаһыырбыта
Хара тыаны хара хоруоннан хаарыйбыта.
Уу харахтаах утары көрбөт
Инчэҕэй иҥиирдээх илииннэн киирсибэт
Хамыйах тутуурдаах холоммот кыыла эбит.
Үс саха Үөһээ айыыларга үҥсүбүттэр
Өлөр өлүү айаҕыттан өҥөйбүтү,
Өһөх хаанынан кулгуйбуту
Сөптөөх сүбэннэн сөрүү тутан
Эргийбэттии эрийэ ылан төннүбэт сиригэр түҥкэлитэн түһэрэллэрин
Үнэн-сүктэн көрдөспүттэрэ үһү.—
,, Ырыа,, кытыйаттан кыынньыбыт кымыһы ыймахтыыр кэмигэр,, Ноо онтон хайдах этэй,, диэн ордоотуур саҥа киксэрэн ылла. Ити курдук устар уһун түүн харахтарын симпэккэ этэр тыл эгэлгэтин истээри утуйалларын да умнан олороохтууллар. Уһун күҥҥэ тымныы тыалы кытта хатыһар сыаннан-арыыннан аҕаабата, хаардаах чысхаанныын хатыһар манан буолбатах. Арай эрэйгин эллээн кэллэххинэ буор муосталаах балаҕан иһигэр көмүлүөк күлүмнүүр сырдыгар кэрэ кэпсээн киэргэтэн айыы санааҥ аһыллара. Санаалыын сырдаан сылайбыккын да умнаҕын. Санаатаҕыҥ аайы ким кэлэн кэпсиэҕэй, саха тылын ыпсаран этиэҕэй.

Содержание

• 97

97

— Хайа Чэлгиэн бу халлааммыт хас хонукка хаайыа дии саныыгын?–
Урут Бойбоох айаннаһар кэмигэр күн-дьыл хаамыытын ыйыта үөрэммитинэн кырдьаҕас айанньыт аһыы олорон ыйыппытыгар Чэлгиэн Кырбый диэкки ыйыппыттыы көрдө.
— Үс күнүнэн арыый тардынар ини–
Кырбый симиктик эппитин олорооччулар бары иһиттилэр, өйдөөбөтөх курдук Чэлгиэн сырайын өрө мыҥаан олордулар.
— Бу Бойбоох кыыһа бэйэтин оннугар ыыппыт оҕото–
— Ээйиис ол барахсан оҕото дуо? Билэн бэйэтин оннугар айаҥҥа эйиэхэ сыһыардаҕа дии–
Бойбоох кыыһа буоларын истэн сырайдыын сырдаатылар.Буркун кэмигэр тохтуур буоллулар, атын балаҕантан истэн ыйыталаһа киирэ сырыттылар. Сорохтор Бойбооҕу билээччилэр кыыһа хайдаҕын сылыктыы көрө киирэллэр, Бойбоох уһун дьылыгырас быһыылаах, киэҥ ыйаастыгас хараҕа өчөс хадаар хаанныыр, суптугур сэҥийэтэ кытаанах өҕүллүбэт майгылааҕын көрдөрөр. Кыыһа Кырбый төгүрүк иэдэстээх орто уҥуохтаах, кыыс оҕоҕо холоотоххо халыҥ харылаах, модьу тарбахтаах. Күлэ сылдьар киэҥ хойуу уһун кыламаннаах хараҕар эмискэ-эмискэ хатат уотунуу кыым уота кыламнаан ааһарын сэрэйдэххэ ис кутун иччилээх илбиһэ айыыларын кытта алтыһан, куйаарыгар киирэ-тахса сырыттаҕа. Үс хонукка тугу гына сытыахтарай тус-туспа балаҕаннарга араас көрү нары көҕүлүттэн туттулар. Биир балаҕаҥҥа хаартыны оройуттан туппуттар, Чэлгиэннээххэ,, Ырыаны,, ыллыырын кэтэһээччи элбээтэ. Оннук киирэ-тахса аамайдаһа сырыттахтарына таһырдьаттан үс киһи сарылаабытынан киирдилэр, иһирдьэ уу чумпутук олорбут дьон соһуйан өрө чиччигинии түстүлэр, куттас өттө куотар аакка бардылар, хоргустар холумтан кэннигэр бүктүлэр. Сорохтор кыайан өйдөөбөтүлэр бу дьон туох быһыы майгы буолтарын, айахтарыттан дьаар сыта аҥалыйар. Биирдэрэ туох эрэ таас иһиккэ уу курдук дьэҥкири тута сылдьар, отуктарын мас кытыйаҕа куттан иһэ сылдьаллар. Айдааннара-куйдааннара сыыҥтара сырааннара субулларэн биир кэм киһиргээн өтүөхтэһэ сылдьаллар. Кинилэртэн ордук өйдөөх, күүстээх суоҕун курдук аппаҥнаһыы. Манныгы этэн эрдэхтэрэ,, Иирбит дуу, итирбит дуу,, диэн. Биирдэрэ аны Кырбыйы көрөн кыбдьырына-кыбдьырына сыстаҥныы сатаата…
— Хайаа бу хантан кэлбит бытааһаҕый? Ким бас билэр тыһы кыылай? Хата миэхэ үһүс одьулуун ойох буол, мин Хатырыктаах кулуба уолабын, аатыам суолум арҕааннан айаатаан, хоту улуустар хоннохторунан, арҕаа алаастары ааһан, хоту муустаах муораҕа тиийэ дьиэрэһийбит Күүстээх Күтэр сиэнэ Маттаха Баатыр диэн буолабын. Ким баарый күүс былдьаһар? Хаһыытыыр харчыны хаппахтыы сытар, үөгүлүүр үбэ үллэ турар мин баарбын.—
Түөһүн тоҥсуна-тоҥсуна төттөрү-таары хааман киэптэҥэлээтэ.

Онтон оһох иннигэр олорор Чэлгиэҥҥэ кэлэн олопоһуттан сууллары анньаары тардыалаан барда.
— Эн дуо ааттаах Холорук сыдьаана, кыра да киһи кыачараҥнаан, сөп да киһи сөрүөччү тутта сылдьаахтыыгын. Мин билигин эйигин кыратык быылгын тэбии түһэн биэриэм. Миигин көрө-көрө этиҥ тардан саһар аакка сылдьыаҥ–
Кырбый бу иирбит аҥардаах киһи кинини хаарыйбытыгар саҥата суох истэн эрэ кээспитэ Чэлгиэни түҥнэри-таҥнары анньыалаан тардыалаан барбытыгар сырайа ый курдук кытаран таҕыста хараҕа көрдүгэн уотунуу күөдүйэн кыымынан ыһыахтана түстэ…
— Эн Маттаха Баатыр мин ыар тыыммын кыайан уйуом диэн одьулуун ойох оҥостоору тыллаҥныҥ дуо? Күһүҥҥү көтөҕөлүү көтөөйөххүнүй, хамыйах мэйииҥ мунан муунту буолаарай–
Туох эрэ диэри өтүөхтээн кэлбит Маттаханы сырайыгар утары үрэн сирилэппитигэр биирдэрэ чэпчэки баҕайытык аан холуодатын таһыгар үҥкүрүс-күөһэлис гына түстэ, итини көрөөт били икки киһитэ баттахтара өрө тура түстэ да киһилэрин икки өттүттэн соһон таһырдьа түстүлэр. Чэлгиэн итини эрэ кэтэспиттии Кырбыйы көрөөт,, мүчүк,, гынна, бастаан оҕотутан сэнии көрбүттэр дьулайаннар таһырдьа дьаадьыйдьылар. Биһигини эрэ моһуоктаабатын диэбиттии харахтарын куоттаран күрэннилэр. Атын балаҕаннарга сүрдээх-киэхтээх кэпсээн күөдьүйдэ, Бойбоох кыыһа Кырбый күүстээх уохтаах Маттаханы кур түү курдук үрэн өйдөрү көтүппүтүн өрүкүттүлэр. Дьэ Чэлгиэҥҥэ айаныгар араас айдарыылаах аргыс көстөр да эбит диэн бэркиһээччи элбээтэ, ымсыыран да ылааччылар баар буоллулар…
— Ити барахсан эҥин араас ааты бэринэн Маттаха буолан кырдьык эһэтэ Күтэр оҕонньор ииппитэ, ааттаах төрүкү уус баай оҕонньор, сүрэхтэммит аата Мыычаан, харамын көрбүтүн муннун анныгар мунньарын иһин Күтэр аатын сүктэрбиттэрэ, ити Маттахабын диэн түөһүн тоҥсунааччы Сартал диэн этэ. Өйдөөҕөр биир тылы ыган таһаарбат мас көнө муҥнаах, ити иирдэр аһы истэҕинэ араас үөнэ күрдьэҕэтэ киирээхтиир, мантан чугас олохтоох буолан кэлэр барар айанньыттары маныыллар быһыылаах. Күүс уох баар киһитэ–
Биир дойдулааҕа кырдьаҕас сэмээр кэпсии олордо. Хонуктарыгар Олоҥхо истээри симиллэн бардылар, биир балаҕаҥҥа хаарты остуола тэриллэн сорохтор ол диэкки суккулуннулар. Күлүк, Көкөт, Уһуктаах Чэлгиэнтэн көҥүллэтэн хаарты көрө таҕыстылар, уһаабатылар сотору төттөрү сыккыраһан киирдилэр, Чэлгиэн ыйытардыы көрбүтүгэр Күлүк…
— Ээ тыа дьоно кутуу чэй, хамса табах, тойуу саахар туһугар тиниктэһэ олороллор–
Аахайбатахтыы саҥа аллайда.,, Ырыаны,, ыллатаары ыынньаҕалатан бардылар, тэллэҕин үөһэ кэтэх тардыстан олоҥхолуурдуу оҥоһунна…
—Былыр дуу, быйыл дуу биллибэт
Ханна эрэ харах

тиийбэт сиригэр,
Иэгэйэр атахтаах үктэммэтэх тыатыгар
Күн уота күннүктээн сөтүөлүүр
Көлүччэтэ баар үһү дэһэллэр.
Хаһан да хаардаах хаһыҥ хаарыйбатах
Тоһуттар тымныы түспэтэх сирэ үһү,
Түүн диэни түһээн да көрбөтөхтөр
Эргиччи Күнэ күлүмүрдүү оонньуура.
Киирбэт Күҥҥэ күөрэгэйэ дьурулуура
Куруук күөххэ кэҕэ кыыла этэрэ,
Тамайа сиэлэр тайахтардаах
Оллоонноон олорон олоҥхолуур Эһэлээҕэ үһү.
Куулатыгар куллугуруур куртуйаҕа
Эниэтигэр элиэтиир Элиэлээҕэ,
Хара тыатыгар хабыйахаан ханыылааҕа
Уутугар умсаахтыыр Улардааҕа үһү.
Маннык кэрэҕэ икки атах үктэммэтэх
Хоолдьуктаах ходуһатыгар киирбэтэх,
Бүлгүннээх бүдүрүйэн да ылбатах
Сырайдаах сэгэтэн да көрбөтөх.—
Бу түүн эмиэ утуйар диэни умнаннар,, Ырыаны,, өрө мыҥаан хоннулар, сарсыарда тыҥ хатыыта илин-арҕаа сыарҕа тыаһа кыыкынаата, сылгы тыынын тумарыга айан аартыгар уһунна. Чэлгиэннээх түүннэри Багдарыыҥҥа тиийдилэр, кимнээхтэрин ыһыытаһан истээт олбуорун аһан иһирдьэ киллэртээтэ. Аһаан-сиэн ампаалыктаһан утуйар сирдэрин буллулар. Идэлэринэн айан дьоно эрдэ турдулар, дьиэлээх тойон Кырбыйы көрөн сүрдээҕин соһуйда, бөөлүүн өйдөөн көрбөтөх, Бойбоох дии санаан аһарбыт. Ыйыталаһыан тыла тахсыбата, баҕар сөбүлүөхтэрэ суоҕа. Багдарыыҥҥа хонук иэстэрин сүөһү аҥарын, мэһэмээннээх арыыны биэрдилэр. Сулумах сыарҕалаах куораты кэрийэн киэһэлик кэллилэр. Сарсын эттэрин, арыыларын, тобох түүлээхтэрин туттарар сирдэрин кэпсэттилэр. Багдарыын мааны дьиэтиттэн киирэн кэллэ…
— Бүгүн арҕаа улуус кырдьаҕаһа кэллэ, киэһэлик киирэн илбистээх оонньуутун көрдөрөр үһү,—
Өр-өтөр буолбата дьоннор биир-биир кутуллан бардылар.ханан даҕаны киһи халбарыйан хаамар сирэ хаалбата. Кэмниэ кэнэҕэс кэтэспиттэрин кэннэ аан,, кыыкыр,, аһыллаатын тумарыгы кытта арбайбыт сүүнэ киһи көтөн түстэ, кэнниттэн матаҕа сүгүүлээх эдэрчи киһитэ киирдэ. Чэлгиэн Кырбыйы кытта түгэххэ олорор буолан дьоҥҥо көстүбэттэр. Уһаабата таҥаһын сабын көмүлүөккэ сылытан биэртэрин таҥнан кэбистэ, умайа турар көмүлүөк сырдыгар дүҥүрүн дүрбүйэ-дүрбүйэ эккирээн киирэн барда.
— Мин арҕаа алаас ааттаҕа
Хотуйа ходуһатын хоһууна,
Илбистээх тылынан тыбыырбыт
Өһөхтөөх хаанынан өҕүйбүт,
Тылбыйар тыллааҕы тонообут
Уу харахтаах утары көрбөтөх
Урааҥхайы утары ууннарбатах
Улуу киһи уллуҥах сырыылаах
,, Ураанай,, ойуун илбис кыылларым
Көмүлүөк сырдыгар көстөн ааһыҥ
Хаах-хуух хара суордар хааҕырҕааҥ
Ардай аһыылаахтары аҕалтааҥ–
Өссө тэбиэриһэн эккирээн иһэн тас иэнинэн барда, сыппахтаата ойон турда.
— Һуу бу тугуй? Киһи дуу кыыл дуу?
Хара сордоох хараҕым сырайым бүөлэнэн,
Тоҕус мутук үрдүктээх, томороон илбис тоҥуутун билбэккэбин

киирэн биэрбит кыһалҕабын көрүҥ. Кыра кыыс оҕо диэбитим кыһалҕалаах кырыылаах, тоҕус сүһүөх тоностоох тыытыһар тыҥырхтаах, ардай аһыылаахтара аанын маныы сыталлар эбит. Оҕом эрэ буолларгын одуу санаа оҥостума, кэтэх өлүү аһаҥҥын үс күлүкпүн көтүтүмэ.—
Ойуун туран тоҥхолдьуйа-тоҥхолдьуйа тахсан барда. Аны ойуун кыырарын көрө киирбиттэр кэтэх диэкки көрө-көрө күрүүр аакка бардылар. Балаҕан иһигэр Чэлгиэннээх бэйэлэрэ эрэ хааллылар. Хата чуумпутук утуйар буоллулар.

Содержание

• 98

98

Сарсыарда эрдэ Багдарыын киирэн кэллэ, хайдах эрэ сэрэхэдийбит хараҕынан Кырбыйы көрөттөөн ылаттыыр…
— Чэлгиэн эйигин кытта биир өтөххө оонньоон улааппыт, Атамай алааһыгар бииргэ үөскээбит үөлээннээх атаһым Көтүүк Кириһээн кэпсэтэн олохтоох тылгын өскүн истиэн баҕарар, сөбүлэһэр буоллаххына ыҥырыы ыытыа, сарсыҥҥа дылы киирэр ини–
Чэлгиэн туох диэҕэй, киһи бэйэтинэн кэлэн тылбай-өспөй буолан барара туох куһаҕаннаах буолуой,, ээх,, эрэ дииригэр тиийэр. Багдарыын тутум үрдүү түстэ сырайа сырдаан тахсан барда, үлэһит уолун ахсым аты сыарҕалаан Көтүүк Кириһээҥҥэ сорукка ыытта, таарыйа эт-арыы тиэйэн киирэригэр соруйда, дьэ бэрт Кириһээн Тайҕаҕа эмиэ кини курдук көмүс ухханыгар ылларан атыы эргиэн тэринээри таһаҕастаах дьону ыыппыта, ол дьоно күн бүгүнүгэр дылы күлүктүүн сүттүлэр. Кини урут киэҥ сиринэн дьэллигирэ сылдьыбыт хаарты-арыгы дьэллиргэлээх Хаамаайы Хабыаһы булан икки үлэһитин сирдээн илдьэ сылдьарыгар кэпсэппитэ ууга тааһы бырахпыттыы мэлийдилэр, уолаттар дьонноро кини үрдүгэр муҥнарын ытыыллар, ыксаан ыгым уһукка тиийэ сылдьар…
Чэлгиэннээх аҕалбыттарын барытын кэпсэтии быһыытынан мэнэйдэһэн бүттүлэр. Санаалара көтөҕүллэ сылдьар, санаабыттарын барытын ыллылар. Нөҥүө күнүгэр түһэн олорор балаҕаннарыгар Багдарыын биир нүксүйбүт бөдөҥ киһини батыһыннаран киирдэ. Ону маны чугас эргиннээҕини кэпсэтэн баран туох өлүү кыһарыйан кэлбитин Кириһээн кэпсии олордо, эмискэ Хаамаайы Хабыас аатын истээт көмүлүөк таһыгар букунайа турбут Уһуктаах хараҕа уоттана түстэ…
— Ким диигиний?—
Уһуктаах өйдөөбөтөх курдук хаттаан ыйытта, Кириһээн хаттаан ааттаабытыгар. Уһуктаах бэрт куһаҕаннык күлэн ылла…
— Хаамаайы Хабыаһы сирдьит оҥостон ыыппыт буоллаххытына ол икки сордоохтор ханна эрэ хаапчаан быыһыгар көмүс сууйа сылдьаллара буолуо, өлөрбөтөх буоллахтарына, оннук босхо үлэһит элбэх. Бүтэһигэр барыларын суор тураах аһылыга гына сүөһү курдук хабырҕаларын быһыта сотооччулар. Хаамаайы билэр кыылым, бииргэ куодарыһар дьоннорун да бэркэ билэбин, кинилэр Мичиллээҕи быстах дьылҕалаабыт буолуохтаахтар сүрэҕим сэрэйэр, кытай хункуустарын кытта–
Кустук убайын аатын истээт сырайа кубарыйа түстэ, илиитин сутуруктуу тутаат хабырынан ылла…
— Чэлгиэн эйигиттэн көрдөһөөрү кэлэн олоробун ол эт арыы буоллар хааллын, ол икки муҥнаахтары булан дьонноругар төннөрүөххэ баар этэ. Ол дойду ыырын-ыллыгын билэн сылдьар киһим суох.—
Чэлгиэн ол дойду аартыгын аһан төннөр санаата суох сылдьара, кистээбэккэ эттэххэ Бойбооҕун суохтуура билигин,, ээх,, диир кыаҕа суох, арай Бойбоох туох диириттэн ол дойду аартыгын аһара

тутулуктаах. Уолаттар сырайдара харахтара турбута сүрдээх, сибилигин да барар санаалаахтар быһыылаах. Ол икки муҥнаахтары тыыннаах буоллахтарына дьонноругар төннөрөр төһөлөөх үөрүү буолуо этэй…
— Чэлгиэн мин эйиэхэ эрэллээх киһи биэрэн ыытабын барар буоллаххына барар-кэлэр ороскуоккун уйунуоҕа–
Кириһээн көрдөһөрүн син-биир тохтоппото…
— Мин дойдубар бардахпына биир киһини көрсүөм ол кэнниттэн барар буоллахпына тымныы муоһун кылааныгар киириэхпит, барсар киһигит онно бэлэм сырыттын–
Багдарыын эмиэ күлүгэр имнэннэ өскөтүн Чэлгиэн барар буоллаҕына икки киһини сыарҕалаах таһаҕастаан ыытар санааланна. Нөҥүө күнүгэр дойдуларыгар төттөрү айаннаан күккүрэттилэр, халлаан сатайан туран тымныйда, тымныы тыаһа салгыны кымньыылырдыы таһырҕатар. Көтөн иһэр суор тоҥмутунан сууллар, силлээбитиҥ айаххыттан тахсаат муус чопчу буолан хаарга,, чоп,, гына түһэр…
— Бойбоох туох дии саныыгыный? Кистээбэккэ эттэххэ мин ол дойдуга төннүөхпүн соччо сүрэҕим тэппэт, урут эн бааргар эрэх-турах санана сылдьар этим, өйөбүллээх-өйөнүүлээх курдугум.—
Чэлгиэн Бойбооҕу кытта чэйдии олорон туох санаалааҕын тоҕо тэбээтэ. Бойбоох Чэлгиэни саҥата суох көрөн олорбохтоон баран
— Ол муҥнаахтар төһөлөөх муҥу-көрө сылдьаахтыыллар, дьонноругар тыыннаах төннөллөрө улахан айыы дьоло буолуо этэ, Кырбыйы илдьэ бар миигиттэн итэҕэһэ суох көрө-истэ сылдьыаҕа, тыыннаах буоллахтарына баар сирдэрин ыйыаҕа.—
— Аны Мохсоҕолуҥ барсабын диэн тураарай, урут ол диэкки үктэммэтэх сирэ, быыһы хайаҕаһы була сылдьыа дуо?—
Чэлгиэн хайдах эрэ саарбахтыырдыы саҥарда…
— Ол киһини бар-кэл диэн этэр кыаҕым суох, бэйэтэ туһунан уйгулаах Мохсоҕол, куорсуна куурбута, дабыдала оспута–
— Кимнээҕи илдьэ барар ордук буолуо дии саныыгын? Онно син-дьүгээр буоларбыт биллибэт, көмүс ыар тыынын ылыммыттар, ылбыттарын ыһыкта охсоллоро биллибэт.—
— Уһуктаах, Харачаас, Көкөт, Күлүк, Кустук,, Ырыаны,, барсар буоллаҕына хайаан да илдьэ бар, айан аартыгын аһар тылыҥ өһүҥ буолуоҕа–
— Кырбый тылыттан тахсыбакка сырыттаххытына барыта эттэҥҥэ ааһыаҕа–
Чэлгиэн барсар уолаттарын көрсүтэлээтэ, бары үөрүүннэн барсабыт дэстилэр. Аны тугу илдьэ баралларын, ким тугу тиэнэрин көрдүлэр-иһиттилэр. Ороһооспо кэнниттэн тымныы муоһа кыларыйыыта айаҥҥа туруннулар, биирдии аттаах сыарҕаны сэтиилэнэн элбэҕи соһо сатаабакка. Кырбый атын хааллардылар Мохсоҕоллуун биир сыарҕаҕа олордулар. Күнтэн-күн уһаан иһэрэ айан чэпчээтэ, дьыбара тахсан аттар таныылара мууһурара аччаата. Кыһыҥҥы кылгас күн буолбатах судургу соҕус айаннатан сиксилдьитэн истилэр. Аны Багдарыын икки аттаах сыарҕата эбиискэлэстэ,

урут баран сулумах тыыннара эрэ эргийбит дууһалар үһү, Кырбый бу дьону дьүһүннэрин көрөн ытырыктатан ылла, иһигэр киллэрбэтэ онтукатын Чэлгиэҥҥэ сибис гынна. Кириһээн киһитэ кэтэһэн олорор эбит сулумах сыарҕалаах. Чэлгиэн уолаттарыгар Багдарыын дьонун илиилэрин-атахтарын сэмээр кэтии сылдьарга сорудахтаата. Хайдах күннэр дьыллар туралларын Кырбый эндэппэккэ этэттиир, биир сиргэ хоноору ходьойо сыттахтарына Кырбыйдара төттөрү кыйдаталаан туруортаата, ыксалынан түҥ-таҥ түһэн айаннатан таҥкынаатылар. Уолаттара тугу да өйдөөбөтөллөр Кырбый тылын быһа гыммакка айаннатан истилэр. Кэннилэриттэн хоноору сыппыт айанньыттар суксурустулар, сотору улахан үрэҕи туруору эҥэрин түһэн ноҥүө өттүгэр туораан аҥардамҥа таҕыстылар, халлаан саҥардыы суһуктуйан эрдэҕинэ үөһэттэн улахан уу күрүлээн-барылаан тоҕо анньан иһэрэ көһүннэ, уу күүһүттэн куотан өссө үөһэ тахсан биэрдилэр. Айаанньыттар Кырбыйга араас махтал тылын анаатылар, бу халыҥ хаардаах тааҥ хас хонукка хаайыа биллибэт этэ. Биир улахан моһолу төлө түспүт дьон быһыытынан айаннатан истилэр, мантан салгыы аатырар дьалхааннаах, айдааннаах хаарты арыгы аһаҕас оройо аһыллыбыт сирэ Буор Булгунньах кэлэр. Чэлгиэннээх онно тохтуур санаалара суоҕа да тохтуурга тиийдилэр, бөлүүн аара хоммокко үргүлдьү ааһан аттара күүскэ илиһиннэ, аны сынньаппакка бардахтарына, сылгылара сууллар турукка киирэллэр. Манна хас да балаҕан баарыгар кырыы кыбыыттан чугас балаҕаҥҥа түстүлэр, кыра кырыы буолан киһи суоҕун кэриэтэ ахсааннаах киһи аһыы олороллор. Сып-сап сынньанаары эрдэ сыттылар, Чэлгиэн түүн уутун быыһынан аан,, хаахыр,, гыммытын иһиттэ, өндөс гынан көмүлүөк сырдыгар көрбүтэ Багдарыын ыыппыт дьонун оннулара кураанах, этэрбэһэн анньынан, саҕынньаҕын бүрүнэн ыйдаҥаҕа тахсан көрбүтэ били икки дууһалар улахахан балаҕаҥҥа хочугураһан тиийэн мэлис гыннылар. Бу түөкүттэр хаартылыы барбыттарын сэрэйдэ, дьиэҕэ киирбитэ дьиэлээх туран чэй өрө сылдьар эбит. Уолаттара эмиэ өндөҥнөһөн эрэллэр, күөс буһан чэй оргуйуор дылы аттарын көлүйэн айаҥҥа бэлэмнээтилэр. Түргэн үлүгэрдик чэйдээт дьиэлээххэ…
— Биһиги айаннаатыбыт ити икки дууһа хааллыннар төннөн иһэн ылыахпыт, киһи эрэммэт төбөттөрө, ааспыт сырыыга эстэн төннүбүттэрин өйдөөбөт сордоохтор. Айахтарын туһугар үлэлэтээр.—
Дьиэлээх дьиктиргээн хараҕа оройугар тахса сыста, соһуйда даҕаны…
— Тойонноро Багдарыын миэхэ итэҕэйэн малын туттарбыта, онон куттаныма, төннөн иһэн таарыйыахпыт–
Утуу-субуу сыарҕалаах аттар аартыгынан тахсан бардылар. Күн ортото хаартылыы барбыттар хочугураһан киирдилэр, дьоннорун

оннуларын кураанаҕын көрөн соһуйан үөстэрин таттара түстүлэр, итэҕэйбэккэ тахсан ат далын көрдүлэр кубус кураанах. Дьиэлээх хаһааттан иһэрэ көһүннэ…
— Дьэ дэриэтинньиктэр бу күнтэн хаһан дьоҥҥут таарыйан ылыахтарыгар дылы хамначчыт буолаҕыт, ити сулумах ууну ыймахтыы охсуҥ, бу лэппиэскэни дэлбэрийиҥ уонна далга дьүгэлийиҥ, бүгүн сылгы сааҕын ыраастааҥ, сарсын тыаҕа мас кэрдэ тахсыаххыт, чэ дөйөн турумаҥ хамсаамахтааҥ–
Балаҕаннаах күргүйдээн тоҕута барда, аны эбиитин туохха эрэ тэп диэбиттии икки киһи киирэн сүүйбүт эттэрин, арыыларын иэстээтилэр, ыттартан тириилэрин сүлүөхтэрэ дуо үлтү үөхсэн баран тахсан бардылар, дьиэлээххэ Чэлгиэннээх төннөлөрүн биллэрээр дэстилэр, кинилэртэн бу дьон иэстэрин ыган ылар санаа киирдэ быһыылаах…
Чэлгиэн эрдэттэн Кырбый сэрэппитигэр өйдөөбүтэ бу икки өй киирбэтэх аҥала аҥардаах төбөттөр элбэх эрэйгэ тэбииһиктэрин, антах икки атах идэмэрдээх иччилэнэн илэ сүүрэн сиир-аһыыр илбистэнэн аһыыларын ардьатан тыҥырахтарын сараппыт сирдэригэр кыыбаҕалара киирэн, истэрин үөнэ кыйбаҥнаан алдьархайы аҕалыахтарын билэрэ. Кыратык кэһэйэ түстүннэр төннөн иһэн таарыйа ылыллыа диэн санаалаах…
Чэлгиэннээх куруук түһэн ааһар сирдэригэр туораатылар, манна аҕыйах сыл иһигэр киһи сүөһү элбээбит. Уһуннук көрбөтөх дьоннорун уруйдуу көрүстүлэр, Кырбыйы, Мохсоҕолу сонурҕаан ыйыталастылар, Бойбоох ииппит оҕолоро эбиттэрин истэн наһаа үөрдүлэр. Аймахтарын булбуттуу чугас эргин истэн билсэ-көрсө кэлэ сырыттылар. Хонон-өрөөн баран чугас баар бириискэҕэ бара сырыттылар манна кэҥээн-тэнийэн аалыҥнас киһи буолбут. Араас үрүҥ хара омук тобус толору, кус-хаас тойуга бөҕөтө. Эттэрин-арыыларын, түүлээхтэрин наар кылапачыйар көмүскэ мэнэйдэһэн бүттүлэр, аны сэмээр ону маны сылыктыы сатаатылар да барыта хойгур курдук кураанах, арай биир тырыттыбыт таҥастаах саха чугаһаан ону маны ыйыталаста, хантан сылдьалларын сырайын хараҕын олоруута сытыы-хотуу дьүһүннээх. Ыаллыы нэһилиэк буолан таҕыстылар, манна таһаҕас таһар дьону кытта кэлсэн баран хаалбыт, улахан бириискэлэргэ сахалары мас эрэ кэрдиитигэр үлэлэтэллэрин иһин чугаһаабатах, хата көмүһү уоран сууйар дьону булсан түргэнник байар баҕатыттан олору кытта барсыбыт уонна олортон күрээн кэлбит, иэдээн эҥэрдэспит өлүү суолун өҥөйбүт, хааннаах ыллык харахтаммыт кыһыл көмүскэ тыыннарын атыылаабыт аад аймахтара буолалларын билэн тэскилээбит. Кини кэпсииринэн онно үүрүүгэ сылдьар көмүс сууйааччылар бааллар үһү. Бу киһини көрөөт тоҕо эрэ Кырбый иһигэр киллэрбэтэ, туох эрэ ыар тыын аҥалыйар, хара күлүк хамсанар ону Чэлгиэҥҥэ

сибис гынна, түһэр сирдэригэр төнүннүлэр, киһилэрэ хонор сирдээхпин диэн хаалла…
Түүн утуйа сытан Кырбый түүлүгэр хайа быыһынан халыйда, кыра күрүлгэннэргэ, сыккыс сүүрэр хаспахтарыгар таас үрэхтэр быыстарыгар кыйма курдук киһи тобус толору, кинилэр көрдүүр дьонноро биир хайа хаспаҕар кутаа тула хас да буолан күлүк курдук олороллор эбит, хантан эрэ икки киһи кымньыылаах кэлэн үлтү таһыйан таһааран кыһыннары тоҥмот уулаах үрүйэҕэ үүрэн киллэрдилэр. Кырбый көрдүүр дьонун булан хайа хапчааннарынан төттөрү халыйда. Кырбый хайдах сиргэ баалларын барытын ойуулаан биэрдэ, Уһуктаах, Харачаас бу дойдуга тилэхтэрин тэниппит буолан син удумаҕалатан өйөөтүлэр, Сиикэй уулаах үрүйэтэ буоларын. Аны биир моһуога онно аттаах киһи тиийбэт сирэ арай эргийэ наарталаах таба эрэ чугаһыыр, таба миинэн барыаҕы Уһуктаах, Харачаас эрэ миинэ үөрүйэхтэр, аны үрүйэни баттахха эрдэ билэн тоһуйуохтара, ол хаайа сытар дьоннорун дьаһайталаан баран күрээн да хаалыахтара. Түөрт наарта табаны наймылаһан Кустук, Чэлгиэн, Уһуктаах, Харачаас барыстылар. Бу дойду дьоно суолун ииһин хас хайа аппатын дьаппатын ааҕа билэр буолан олох эргийэн нөҥүө өттүгэр түстүлэр. Дьоно барыаҕыттан Кырбый утуйбут курдук сытынан кэбистэ, Чэлгиэннээҕи үрдүлэринэн элиэтээн айаннарын батыста. Чэлгиэн үрдүгэр Кырбый кэлэн чаҥырҕаабытыгар хантайан көрдө, ким буоларын сэрэйдэ. Киэһэлик үрүйэ баһыгар түстүлэр, мантан сатыы таҥнары син балачча хаамтылар, күн эрдэттэн хараҥаран барда үрдүк адаар хайалар барыаран багдайан көһүннүлэр. Ыраас хапчааҥҥа кутаа уота күлүмнээн көһүннэ, утары ураһаттан сотору-сотору киһи тахсан хапчааҥҥа олорооччулары өҥөйтөлөөн көрөөт төттөрү ураһаҕа түһэр,Чэлгиэннээх ыраахтан манаан кэтээтилэр атын-атын киһи тахсан көрөн ааһар эбит. Кэлин олох хараҥарыыта киһи тахсан көрбөт буолла, утуйдулар быһыылаах. Чэлгиэннээх чугаһаан кэллилэр, хапчааны өҥөс гыммыттара алта киһини атахтарыттан хандалылаан барыларын биир тиһиликкэ тиһэн хайа тааһыгар уһуктаах тимири батары саайан кэбиспиттэр. Маны аһарга анал тыллаах эбит, ол ураһаҕа сытааччыларга буоллаҕа. Ураһаҕа чугаһаан истэхтэринэ тугу эрэ сибикилээн саа тутуурдаах киһи тахсан кэллэ, ону кытта кынат тыаһа куһуурбутунан хантайан эрэр киһини күүстээх Кырбый атаҕа харахха тэбэн ааста, киһи сарылаабытынан таас быыһыгар сууллан түстэ. Ураһаттан икки киһи ойуоккалаан тахсыбыттарын Уһуктаах сытыы батыйаннан бастарын быһыта сынньан түһэрдэ, Уһуктаах ол мучумааҥҥа ураһа кэннин быһаҕынан хайа сотоот иһирдьэ түстэ. Харачаас эмиэ мэлис гынна иһирдьэ. Чэлгиэн туран

хаалла Кустуктуун хаһан манныгы көрбүттэрэ баарай дьон моонньоон баһа туура ыстанан туора көтөрүн. Иһирдьэ киирбиттэрэ алта киһи хаан билик буолан онно- манна сыталлара, сорохтор хабырҕалара быһыллан хаан тыгыалыы сытарын көрөн Кустук таһырдьа түстэ. Өлүктэри таһырдьа соһоттоотулар, токур тыл курдук тимири булан хандалыны астылар, алта ырбыт дьүдьэйбит муҥнаахтары ураһаҕа киллэрэн аһаттылар. Дьиктитэ ойуулаах таҥастаах сахаҕа майгылаабат үс киһи баар эбит.
— Бу хунхуустар мантан бара охсуоххайын көмүстэрэ элбэҕин көрдөххө баҕар бүгүн кэлиэхтэрэ көмүс таһааччылар.—
Алта киһиэхэ өлбүттэр этэрбэтэрин саҕынньахтарын кэтэрдэн төттөрү табалара хаалбыт сирин харбыаластылар.сүгэһэрдии тэриллибит көмүһү сүгэн. Түүннэри түҥ-тан түһэн күн үөһэ ойуута түһэ сытар сирдэрин буллулар.

Содержание

• 99

99

— Чэлгиэн биһиги үрдүбүтүнэн хара былыт халыйан эрэр–
Кырбый Чэлгиэннээх кэлэллэрин кытта бэйэтигэр эрэ сипсийдэ, киһитэ уолаттарын хомунарга соруйда. Чэлгиэн Харачаастан,Уһуктаахтан улаханнык салынна, төһө да урут хараҥа ыллыкка хаампыттарын иһин маннык дьэбир хааннаахтара буолуо дии санаабат этэ…
— Чэлгиэн ити түөкүттэр төһөлөөх киһини кыһыл көмүс туһугар уһун уҥуохтарын урусхаллаан бу киэҥ Тайҕа тухары ыспыттарын айбыт таҥара бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ.—
Уһуктаах айаннаары туран эппитигэр Харачаас сөбүлэһэн…
— Чэлгиэн ити быыһаабыт муҥнаахтарбыт бүгүн, сарсын ити хаспахтарыгар үйэлэрин тухары хаалыа этилэр үөн-көйүүр аһылыга буолан, көмүстэрин ылан баралларыгар тыыннаах туоһу хаалларааччылара суох–
Чэлгиэн саҥата суох уолаттарын көрөн эрэ кэбистэ, бу хааннаах үрэх халыйбыт харах уулаах дойдутугар төһөлөөх киһи кур уҥуоҕа төлкөтө түспүт өтөҕөр төннүбэттии хаалбыта буолуой. Алта быыһаабыт дьонноругар киһилии таҥас-сап мэнэйдэһэн айаннарыгар турдулар, кураанах сыарҕалар чигди суолга сырылаччы бараллар. Аттарын кыралаан сынньата-сынньата аҕыйах хонукка туох да моһолу көрсүбэккэ санаалара көтөҕүлүннэ. Аны күн уһаан айанныырга чэпчээтэ, халлаан сылыйан. Быыһаабыт дьонноруттан ааттарын-суолларын, дьоннорун-сэргэлэрин ыйыталаһаллар. Бары даҕаны көмүс ухханыгар оҕустаран түргэнник байар баҕаттан бу сири булаахтаабыттар. Кинилэр кэпсээннэринэн биир туох эрэ киһини булсубуттара элбэх көмүстээх сири билэрин онно көмө дьон көрдүүрүн кэпсээбит, кылгас кэмҥэ ыһылла сытар көмүстээх сиртэн баайы баһар баҕаттан барсыбыттар, пахай оттуктара акаарыларыгар иэдээн айаҕар киирэн биэрээхтээбиттэр. Кинилэр тиийэллэрин кытта хандалыга сыппыт сордоохтору көрдөрөн туран батыйаннан быһыта сынньан үрэххэ быраҕаттаабыттар, ол оннугар кинилэри хандалыга хатаан халыгыраппыттар. Күнүһүн көмүс сууйтараллар, түүнүн хатаан хоннороллор эбит. ,,Аҕыйах хонугунан саҥа дьону аҕалабыт бу ырбыт дьүдьэйбит дууһалар туһалара суох,, дэһэннэр өлөллөрүн кэтэһэ сытаахтаабыттар, быыһаммыт үөрүүлэригэр харахтарын уутун харыстаабаттар, ытаан муҥнаналлар. Чэлгиэн бу былдьаммыт көмүһү алта киһиэхэ үллэрэн куораттан ат сыарҕа атыылаһан туох итэҕэстэрин-быһаҕастарын ылан биэрэр баҕалаах, хара хаан халыйбыт кылбайар тимирэ кинилэргэ туһалыыра биллибэт…
— Чэлгиэн биһиги айаммыт суолун атын сиринэн ханарытан бугуйуохха, кутталлаах айан аартыгар киирэн эрэбит–
Хаһан эрэ Даадар олоҕунан эргийбиттэрин санаан арахсар аартыгы онон эрийэ туттулар. Сыарҕа суола аҕыйах сорох сирдэринэн тибиилээх да буоллар хайыахтарай тыыннаах хаалар

баҕа диэн эмиэ баар. Хонуктарыгар үрэх үрдүгэр тохтоотулар, аттарын үрэх чыыбаайытыгар аһата баайталаатылар уһун өртүктээн. Хаары хаһыйа охсон кутаа оттон куугунаттылар, үрэх харыйатын лабаатын быһыта сынньан тэлгээтилэр кэлтэгэй отууну эрийэ тутан таба тэллэхтэрин тэлгээн утуйан буккураатылар. Кыратык нуктуу түһээт үтэлэрин сылытан үссэнэ түһээт аттарын көлүйээт айаҥҥа туруннулар. Киэһэ хонуктарыгар Даадар олоҕор киирдилэр, элбэх аттаах сыарҕа кыыкынаан кэлбитигэр Даадар бэйэтинэн көрсө таҕыста, Чэлгиэни билэн күлэн дьаллайда.
— Оо санаан да ахтыбатах күндү ыалдьыттарым күөрэс гына түстүлэр, киирэн сылааҕытын таһаарыҥ киэҥ сиринэн сылдьар дьон билэргит-көрөргүт элбэх буолуо, биһиги буолуоххут дуо үрэх баһыгар бүгэ сытар түҥ хаһаахтар курдук–
Дьиэҕэ аһыы олордохторуна Даадар барыларын эргиччи көрөттөөтө, ким дуу туох тиийбэтинии. Кэнэҕэс туллуйбата быһыылаах…
— Били кыыскыт ким этэй, кэлсибэтэх дии–
Бойбоох диэҕин тыла тахсыбата быһыылаах.
— Хаалбыта бэйэтин оннугар кыыһын ыыппыта–
Чэлгиэн барытын сиһилии кэпсээбэтэ…
— Ээйиис бэйэтэ оҕо баҕайы этэ дии бачча улахан оҕолоох эбит дуу–
Даадар чахчы соһуйан харааҕын тиэрэ көрө түстэ…
— Тулаайах игирэлэри ылан ииппитэ, уола ити олорор–
Мохсоҕолу ыйан көрдөрдүлэр…
— Көр эрэ бу дьоллооҕу, бэйэтэ кыратыттан түс-бас киһи буоллаҕа, ийэтэ иитиэхтээн уйалаабыт буоллаҕына бу да оҕо айылҕаттан айдарыылаах буоллаҕа–
Даадарга ким да Кырбый туһунан биир тылы кыбыппата, Даадар да сэрэйдэ салгыы Кырбый туһунан тугу да түөспэтэ. Ону-маны дьиэлэрин эргинээҕини эргитэ сылдьан кэпсэттилэр.
— Чэлгиэн биһигини көрдөөн хара суор хааҕыргыы халаахтаан эрэр, сур бөрөлөр суолбутун хайа сатаан сундулаһа сүүрдүлэр. Тумарыкка тумнартааммын күдэриги көтүтэлээтим.—
Чэлгиэн Бойбоох тылын истэн Кырбыйы аргыс гынан аҕалбытын айдарыылаах кыыһыгар махтана санаата. Даадарга өрөөн сынньаннылар манна,, Ырыа,, таах өрүөхтээҕэр аҕыйахтык этэн-тыынан тыынын-быарын чэпчэтиннэ…
— Кулугур кулгаахтаах уу ньамах харахтаах
Дьүлэй куҥ муҥутаан дьөллүбэт оройдоох,
Биэс былас биилиттэн быакайбыт атахтаах
Дараҕар санныттан, тарайбыт тарбахтаах
Тымтай туос төбөтө тууйастыы харахтаах,
Оҥойор айаҕар ордьойор тиистэрэ
Абырҕал кэриэтэ ардьайар эбиттэр.
Бу бэйэлээх ким диэннэр ыйытыы буоллахха
Туу курдук түмүллэр туруктаах,
Ардьаахтыы айаҕа аппаҥнаан
Көрбүтүн көҥүтэ туппахтыыр,
Туппутун туурута тардыалыыр
Туус Туора Бухатыыр диэн үһү.
Хаһыырдаҕына хараҥа былыттар халыйа көтөллөр
Ыһыытаатаҕына ымдаан уутунуу ыһылла түһэллэр,
,, Таарт,, гына сыыҥтаабыта тыалынан тибиирэр
,, Чыыр,, гына силлээбитэ силлиэни түһэрэрэ

үһү.
Халлааны хабырҕатынан хаһыйбыт
Ходуһаны хоҥоруутунан хоруйбут,
Ытыһыгар үөл тиити ыгыта туттаҕына
Сымалата саккыраан самыырдыыра үһү.—
Ити курдук,, Ырыа,, ыллаан-туойан уһун түүн чугастары чугдаартаан, ыраахтары ыҥыртаан,, Ноо,, дэтэн өгдөҥнөтө олорбута. Даадардаах Кырбыйы олох оҕо сылдьарын курдук саныыллара, арай биир киэһэ абаҕалара аһыы олорон,
—Ити оҕону оччугуйун көрүмэҥ, атын сиртэн айыы кута айдарыылаах, ийэ кутун биһиктээбит уйата Аар Айыыларбыт куйаардарын түгэҕэр, кыра куттаах иэйэн тиийбэт сиригэр иитиллибит, онон оҕо диэҥҥит оройгутунан көрүмэҥ, амырыын киһи иһигэр иһийэ сытар–
Итини истэн бары сэрэхэйдийбит курдук сырай-сырайдарын көрсөн ылаллар…
Төһө да ханарыйан суолларын-иистэрин муннаран атын аартыгынан айаннаабыттарын иһин арахсыбат аргыстара анаан туран эккирэппиттэрэ…
— Чэлгиэн суол тоҕойугар ыы муннукка анньыһар буоллубут. Суор Ойуун сирдьит буола сылдьыһан суолбутун хайар–
Чэлгиэн, Кырбый инникилээтилэр, атын уолаттарын барытын сэрэттилэр. Кырдьык биир үрэх тоҕойугар үрдүк мөндүрэ үрдүгэр кутаа оттон куугунаппытара кыһыл төлөнүнэн ыһыахтанан кыыма халлааҥҥа кытыаста көтөр, аттыгар ойуун илгистэн кыыра сылдьар, уонча киһи барыаран тураллар ыҥыыр аттарын таһыгар.
Кырбый сырҕатыттан ойон түстэ
— Бу баҕайы дьүһүлэнэн эрдэҕин көр, ытырталыыл дьонун булбут дии. Итиччэтигэр иинниирим буолуо, оҕо диэҥҥин оонньообуккар ийэ кыылбын ыһыгынным, суор тыыҥҥын суулларыам, арбах баскын алдьатыам, кэйээриннээн кэҕийбиккин кэҕиннэриэм–
Халлааҥҥа кынат тыаһа куугунуу түстэ да халаахтыы сылдьар хара суору түүтэ ,,бурал,, гыныар дылы күүстээх атах тэбэн ааста, хара суор кулаачыктаммытынан кутаа үрдүгэр түһэн хара тумарык халлааҥҥа өһөх буруо буолан өрүкүйэн таҕыста. Кыыран илгистэ турбут ойуун,, Сорбуун,, диэн сарылаабытынан сууллан түспүтүн аттарыгар иттэннэри быраҕан куотаннар аттарын кутуруга хоройо турда. Уолаттар куттаммыттара ааһан,, Һуу,, дэһэн үөһэ тыынан ыллылар. Өлөр өлүү кылыгар куттара сүрдэрэ ыйанан ылбытын кыл мүччү Кырбый баар буолан төлө туттаран ылбытыгар ис сүрэхтэриттэн махтаннылар. Этэҥҥэ айаннаан Багдарыыҥҥа кэлэн түстүлэр, киһилэрэ үөрэн олордор туруорар сирин булбакка биир мээрик эргичийэ сырытта. Икки уолун хамнастарын ааҕан атаартаата. Кириһээни киһитинэн ыҥыттардылар. Чэлгиэннээх күнү дьылы ыыппакка туох наадыйалларын барытын тиэннилэр, быыһаан аҕалбыт дьонноругар сыарҕалаах ат атыылаһан наадалаах малларын толору тиэйдилэр. Сэтиигэ биирдии аты эмиэ сыарҕалары атыылаһан дьонноро уҥуохтара хамсыар дылы үөрдүлэр. Тыыннаах быыһаан аҕалтаабыттарын

манньатыгар өссө аттаан таһаҕастаан биэрбиттэригэр ытаһан саннылара дьигиҥнээн ыллылар, харахтарын уутун харыларынан таһынан хаһыйдылар.
Сарсыарда саһарҕаны кытта тэҥҥэ Кириһээн дьирэс гына түстэ, туох да саҥата суох тыыннаах кэлбит дьоннорун кууспаҕалаан ылла, бу ааспыт күннэргэ кини үрдүк аатыгар сүппүттээхтэр харахтарын уута ыар баттык буола сылдьыбыта, сүгэһэрдии төлөрүйэн харахтыын сырдаата.
Чэлгиэннээххэ дэлби махтанан этэр тылын ууһа баранна, өссө сандалыга көмүстээх кыра матаҕаны уурбуттарыгар Багдарыынныын иккиэн тылларыттан маттылар. Баччаны көрүөхпүт диэн түүллэригэр да суоҕа…
— Маны хайдах гынабыт үллэстэбит дуу?—
Кириһээн кэлэҕэйдии-кэлэҕэйдии ыйытта. Чэлгиэн эрдэ уу көмүһү манньыакка атастаспытын, ахсаанынан ааҕан бары төбө тыырбыт үллэстэн ыллылар. Багдарыын да маппата. Чэлгиэннээх өссө үрүт-үөһэ махтал тыл бастыҥын ылан, арчы тыл алгыһын анатан дойдулаатылар.

Содержание

• 100

100

Чэлгиэн Бойбооххо чэйдии олорон хайдах сылдьыбыттарын сиһилии кэпсээтэ, хайдах Багдарыын икки киһитин хаалларан барбыттарын, кэлэн иһэн ылбыттарын өссө эбиитин кинилэр иэстэрин төлөөн ааспыттарын. Хаартыһыттар иэстэрин ылан үөрэ хаалбыттарын, дьиэлээххэ эмиэ бу икки дууһа хонуктарын төлөөбүттэр, аны да сылдьар буоллаххытына быһа ааспыкка түһэр буолуҥ диэн ыҥыртыы хаалбытын, Багдарыын ол икки киһитин кытта хайдах аахсара бэйэтин көҥүлэ. Туох баарын барытын ымпыгар чымпыгар тиийэ түөрэ кэпсээтэ. Бойбоох кыыһа Кырбый хайдах туруктаах сылдьыбытын истэн сырайа дьикти кэрэтик сырдаан ылла.
— Оҕом олорор мутуга үрдүк ийэ көтөрө суор-тураах буолбатах улуу көтөр, өбүгэбит өргөс кылааныгар өрө тута сылдьыбыта, кыыһым Кырбый тыына тыыннаах өбүгэлэрин утумнаан–
Чэлгиэн дьэ өйдөөтө Бойбоох кыыһын Кырбый диэбитин…
— Мохсоҕолгор туох эмэ баар дуо төрүттэриттэн түөрэх түспүт–
— Уолум атын сиртэн иэйии кутун иҥэриммит киһи, сатаан айыы кута аһыллан атах тэбэн биэрдэҕинэ иччилээх тыл иҥиэҕэ, хоннохтоох тыл уустара хорҕойуохтара, ону сатаан туһаннаҕына,, Ырыа Ылгынныы ыҥырыыга сылдьыаҕа, сүлүһүннээх тыллары сүлэн ылар сүҥкэн соргулаах уоттаах тыл илбиһинэн илбийэн ылар идэмэрдээх иичээн төрдө түөрэхтээх–
Чэлгиэн маны эмиэ өйдөөтө, хаһан эрэ уолун,, Мин кэлэрин-барарын бопсубат киһим,, диэбитин. Сотору дьиэлээх Ылгын киирэн кэллэ, Чэлгиэни көрөн үөрэ-көтө күннээҕи сонуннарын кэпсэппитинэн бардылар, Ылгын төрөөбүт биэлэрин аһылыкка таһаартыы сылдьар эбит, билигин дьонноруттан туһунан балаҕан туттан олороллор, Мохсоҕол, Кырбыйдыын от тиэйэ барбыттар, кэлээт хоно-өрүү сыппакка…
— Ылгын мин ити биир сыарҕа ас-үөл таҥас аҕаллым, уолаттар бары кыттыһан уонна бу эмиэ барыларыттан–
Кыра мөһөөччүгү ,,тос,,гына остуол үрдүгэр ууран кэбистэ. Бойбоох тугу да саҥарбата, уонунан сыллар усталарыгар төһөлөөх сири-дойдуну ити уолаттары кытта кыһыннары-сайыннары кэрийбиттэрэ буолуой, киһи ааҕан сиппэт аартыктарын, иҥин араас ыллыктарын, ааһан-араҕан биэрбэт араас моһоллорун биир тэҥҥэ таныыларынан тыыран, түөстэринэн тэлэйэн аастахтахтара. Ол сылдьыбыт сылларын тухары ким кинилэргэ Харысхал хаххалаан, иччилээх илбистээхтэри иннилэрин быһа хаамтарбакка, уот тыллаахтары утары көрдөрбөккө баччаҕа тиийэн кэллэхтэрэ, ону уолаттара барахсаттар умнубаттар. Чэлгиэн Оһуохайга таҕыста, кырдьаҕас кэлбитин истэн кэтэһэ сытаахтаабыт. Аҕалбыт кэһиитин оҕолор сыарҕаттан соһон-сыһан тастылар. Чэлгиэн манна эмиэ чэйдээтэ уһуннук олорон кырдьаҕаһы кытта кэпсэттэ.
— Кырдьаҕас ханна куйуур күрэҕэ тэрийиэххэ сөбүй? өбүгэттэн

хаалбыт ити үгэһи төннөрүөхпүн баҕарабын–
Оһуохай сэргии иһиттэ, ким бу сааскы быстарыкка харата суох олорорун сөбүлүөй, субу ууттан тахсыбыт собо миинэ минньигэһэ сыттаҕа, көмүлүөк чоҕор эмис собону үөлэн кэчигирэтэн бэйэтин сыатыгар сырдьыгыначчы буһан тахсарын сылаастыы ынах арыытыгар илдьи сынан сиир минньигэһин эриэхсит.
— Улахан Эбэ куутуйатын буккуйан көрдөххүт дии, онно собо кыстыыр чүөмпэтин буллаххытына тото сыаланыаххыт–
Чэлгиэн ,,Оһуохай,,эппитин курдук Куутуйаҕа биир ылааҥҥы күн куйуур күрэҕэ буоларын биллэрдэ. Сылбый буолан хара сарсыардаттан оҕустаах сыарҕалар, ыҥыыр аттаахтар , сыарҕалаахтар субуруһан ахан кэллилэр, Улахан Эбэ куутуйатын тулата айдаан, күлүү-оонньуу оргуйа түстэ. Эмиэ хас да сиргэ эрдэттэн оттуллубут кутааларга улахан күөс иһиттэригэр сүөһү бутугаһа буһан бидилийэ турар, үтэһэлээх эттэр кэккэлээбиттэр, дьоннор эрдэттэн истибит буолан кыра мас кытыйаларын кытта хамыйахтарын илдьэ кэлбиттэр. Аны Көкөт, Ырыа Ылгын, Эдьиий эһэкээннэрин айах тутан алҕаатылар, уулбут ынах арыытын хамыйаҕынан куппуттарыгар аал уоттара үөрэ-көтө сирдьигинээтэ. Эбэлэрин, Баай Байанайы да умнубатылар кыынньыбыт кымыһынан күндүлээтилэр. Кэлбит дьоннор истэрэ тото аһаатылар, үлэҕэ баттата сылдьар дьон аһанньаҥ буоллахтара,, Аны тот киһи дохсун,, диэбиттии куутуйаларыгар киирэн үлэ үөһүгэр түстүлэр. Бастакы омуннарыгар куутуйа ортотугар киирэн үлэлээн үллэҥнэттилэр. Син элбэх ойбону тэстилэр да санааларын курдук көмүс хатырыктааҕын көрдөрбөтө, кыл куйуурдарыгар кылапычайын тахсыбатылар. Кэнники кэлэйэн уохтара хараан куйуурдарын сүгэн тахсааччы элбээтэ. Чэлгиэн да мунаарда Оһуохай ама бу биһигин ыйаабыт күөх далайын үүтүн-хайаҕаһын билиэ суоҕа дуо, кураанахха ыйан ыыппата ини, ыксаан Бойбооххо тахса сырытта, кыыһа туох буолтун тута өйдөөтө…
—Мин Эбэ диэкки эргийэрим сатаммат, Кырбыйга этэн көр,, ээх,, диэтэҕинэ эрэйгитин төлөтүө–
Кырбыйы кыбыыга от сүөкүү турдаҕына кутуканатан Чэлгиэн Эбэтин куутуйатыгар киллэрдэ.
— Чэлгиэн үчүгэйдик көрөн тур хайа диэкки Кырбыйым хаар тэбэн ааһар да онно аллараарыҥ–
Кырбый икки илиитин уунан тугу эрэ ботугураата, хараҕын аспакка симэн туран. Эмискэ кынат тыаһа кугунаата да куутуйа арҕаа атаҕар Кырбын хаар үрдүн бурал гыннараат чардырҕаабытынан өрө көтөн куһууран таҕыста, харахтан сүтэн ханна эрэ мэлис гынан хаалла. Чэлгиэн көрдө да сыарҕатыгар олоро түһээт атын арҕаа атахха эрийэ тутан сиэллэрэн бурҕаҥнатта аара баран иһэн олорор дьонун ыһыытаан ааста. Күнү быһа хаар эһэн мууһу кытта хасыһан сылайбыт дьон аат эрэ харата батыстылар.

Чэлгиэн Кырбый хаар үрдүнэн сурулаан ааспыт суолун чопчу булан халыҥ хаарын хаспахтаат мууһун алларан кирдиргэтэн барда, хаста да мууһун баста тэстэрэ чугаһаабытыгар ойбонун кэҥэтэн биэрдэ, күүскэ тэптэрэрдии кыралаан лэһиргэтэн баран аҕыйахта күүскэ көҥүтэ түһүөлээтэ, хаайтара сыппыт уу өрө тэбэн үллэх гыннарда ону кытта кыһыл сөбө өрөҕөлөрө ойбоҥҥо хааһылаһа түстүлэр. Көрөн турбут дьон,, Һуу,, дэһээт сэптэрин үрдүгэр түстүлэр, Чэлгиэн ойбонун сүүрдээт куйуурун батары биэрдэ, маҥкыта-куойата күөрэҥнээбитинэн барда. Аҕыйахтык эрийээт сэрэнэн куйуурун өрө көтөхтө, ыбыс ыарахан лиһигирэс соболору күрдьүллүбүт муус үрдүгэр өрөһөлүү сүөккээтэ. Куйуурдьуттар итини көрөөт хара күүстэринэн түстүлэр. Дьиэлэригэр бараары аартыкка тиийбиттэр собо тахсыбытын истээт оҕустарын,аттарын соруйан таҥкынньахтатан киирдилэр. Туттунуу-хаптыныы тирии-хорутуу бөҕө буоллулар, Чэлгиэн бастакы ойбон тэстиэр диэри хаста да таһааран сүөкээтэ, Мохсоҕол өрөкүнэйэн киирбитигэр матаҕатыгар толору собо кутан ыытта Оһуохайга. Быйыл собо бу арҕаа атах уутугар кыстаабытын үөрэ-көтө киһи бөҕө төһөнү кыайарынан баста. Халлаан борук сорук буолуута сөп буолан бары эҥэргэ таҕыстылар. Киһи барыта матаҕата толору, ким элбэҕи баспыта биллибэт онон баар дьоннор бары кыайыыны балыгы баар сирин булан бастарбытын иһин Кырбый кыайыылаах буоллун дэстилэр. Кырбыйдара мин тугу да ылбаппын диэн кыайыыга анаммыт атах эттэри элбэх оҕолоох Ээбиллэҕэ биэрдэ, дьон,, саамай сөп,, дэстилэр. Ээбиллэ бэлэм эккэ тиксибититтэн үөрэн уҥуох уҥуоҕа халыр босхо барда, дьонун үөрдэ охсоору эттэри, балыктары тиэнэн оҕуһун үрдүгэр түстэ, күнү быһа турбут оҕус дагдайан дьиэтин диэкки былдьаста. Бачча тахсыбыт собоҕо сарсыҥҥы күҥҥэ киһи бөҕө кэлэрдии сананнылар. Үрдүгэр олорор дьон Мохсоҕол, Кустук ыксаабаттар киирэн кыралаан сииллэригэр холоон ылан тахсаллар. Хоспохтоох ас кэриэтэ хостууллар. Бойбоох кыыһа ситэн-хотон эрэрин көрөн эгди буола сырытта. Ылгын убайдара эмиэ собо бөҕөтүн баһыммыттар. Онтон мантан истиһэ-истиһэ кэлэн бэлэм балыгы баһан бараллар. Сылдьыбыт тиксибит барыта Чэлгиэҥҥэ махтанар, кини киһи баар буолан ону-маны кутуканатан син биир булбута-талбыта баар буолар.

Арыылаах, С

Содержание

• 101

101

Күөх сайыҥҥа үктэнэн көтөр сүүрэр кэлиитэ, оттуун-мастыын тыллан мүөттээх салгын сайа охсон сүрэҕи-быары үөрдэрэ, таптал уотун кыымынан мүөттээх салгын дыргыйара. Саха барахсан иэйэр кута иһийбитэ уһуктара, айар кута аһыллара, саадьаҕай оҕуска, ыҥыырдаах акка олоро түстэ да ырыа тойук аргыстана түһэрэ. Түүн-күнүс ырыа чыычаах ыллыыра, кэҕэ этэн чоргуйара. Сарсыардааҥҥы саһарҕалыын сиэтиһэн, күөрэгэйдиин дьурулаан Бойбоох Айыыһыта аттаммыта, кыыс оҕо кылбара күөх окко бэбээрбитинэн үҥкүрүс күөһэлис гына түспүтэ. Улахан Эбэҕэ хаһан да түспэтэх элбэх куба, кыталык үү үрдэнэн дайаннар Эбэ уутун өрүтэ ыһыахтаан көтөллөрө, алаастарын эргийэ-эргийэ төттөрү түһэллэрэ. Үһүс күнүгэр кыталыктар кырдалга кынаттарын төбөтүнэн төгүрүктүү тутуһан күн ойуута сиэтиһэ сылдьан оһуохайдаан ойбүттэрэ, ыллаан лыҥкынаппыттара. Бойбоох ону истэн үс хоммут кыһыл кыыһын көтөҕөн күн уотугар утары ууммута тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу Эбэтигэр киирбитэ, дьонноро тэлгэһэҕэ тахсан көрөн турдахтарына күнтэн кустук түһэн Бойбооҕу оҕолору бэйэлэри эргийэ көппүтэ. Кубалар, кыталыктар өрө дайан тахсан саҥара-саҥара алаастарын үстэ эргийээт тус хоту барардыы үрдээтэр-үрдээн саҥалыын бэйэлиин сүппүттэрэ.Бойбооҕу Айбыт Айыыһыттара кыһыл кыыһыгар айыы кутун анаабыттара, иэйии кутун иҥэрбиттэрэ. Күнүн уота сырдык тыыны түһэрбитэ, кустук өҥүнэн курдаабыта. Кыра кыыһын Бойбоох Күнүм Кыыһа Күннэй диэн сүрэхтээбитэ. Кырбый, Мохсоҕол кыра кыыстан күннэрэ-ыйдара тахсара, балтыларын араастаан ааттыы-ааттыы таптыыллара. Чэлгиэн кыра кыыска саха ууһа нарын оһуор ойуу уктаах дэйбиирин, кыыс оҕо үрүҥ көмүс симэҕин Ньургуһуннуун оҕолорун кытта кэлэн бэлэхтээн барбыттара…
,, Таптал икки хараҕа суох,, диэн өбүгэлэр бэргэн тыллара сөпкө да түбэһэр эбит. Мохсоҕол кэлин кэмҥэ Атыыһыт алааһыгар сыбыытыыра элбээтэ, Кырбыйа кистээн ийэтигэр сибис гыммыта, сылгыларбын көрөбүн дии-дии халыйан Арамаан сиэнин көрсөн кэлэр үһү. Бойбоох истэн эрэ кэбиспитэ, уолун олоҕор орооһор санаата суоҕа, Арамаан бэйэтэ сыппыт сураҕа иһиллибитэ ыарытыйан эрдэҕэ, эдэр сааһыгар сиэлбитэ-хаампыта, аньыыта-харата элбэҕэ сыттаҕа, онтуката таайан эрдэҕэ. Араас айдарыылаахтары аҕалан көрүү көрдөрө сатаабыт да бары аккаастанан испиттэр,, Эдэр сааскыттан Улуу киһи уодьуорун хатыһан күҥҥүн-дьылгын кылгаппыккын,, диэн буолумматахтар. Атыыһыт өй муҥутаан кимиэхэ эдэр дохсун сааһыгар араас айдарыы удьуордаахтарынан уодьуганныы сатаабытын билбэт бэйэлээх буолуо дуо.,, Өлөн иһэн өйдөммүт,, диэбиттии хойутаан да буоллар үҥэн-сүктэн көрдөһөрүгэр тиийэр.

Сиэнэ кыыс эһэтин арахсыбакка оҕолуур, кыратыттан эһээ тыына буолан чугас эһэтигэр. Оҕо да буоллар өйдөөбүтэ, эһэтэ кими кытта хатыһан хараҥа харахтанан, тыына кылгаан эрэрин. Эһэтэ кыра сааһыттан ,,Үрүҥ Туллугум,, диэн таптаан ыҥырара. Онон оҕо сааһыттан Туллук буола сылдьар. Бойбоох уолун Мохсоҕолу кытта кистээн көрсөллөр, алаастарын аартыгар…
— Мохсоҕол мин эһэм эдэр сааһыгар Чэлгиэҥҥэ элбэх куһаҕаны оҥоро сатаан араас ойуунунан, удаҕанынан арааһы бары оҥотторо сатаабыта бэйэтигэр эргийбит үһү, эн ийэҥ эттэҕинэ Чэлгиэн буолунан төлөрүтүө дуо?—
Биир күн ким да суоҕар кистээн Мохсоҕол ийэтиттэн сэмээр…
— Ийээ Чэлгиэнниин кэпсэтэн көрүөҥ дуо? Туллук эһээтиттэн өс сааһын төлөрүтэр гына–
Бойбоох уолун саҥатыттан сонньуйан ылла.
— Оҕо да санаалаах эбиккин, ханна көрбүккүнүй Чэлгиэн дьону кытта иирсэ сылдьарын, Атыыһыт бэйэтэ таттарбыт айатын кылыытын үктээн сытар, Чэлгиэн сыһыана суох–
— Ийээ эн көмөлөһүөҥ дуо?—
Мохсоҕол хайдах эрэ сүөм түспүтүү ыйытта. Бойбоох төһө да уолун аһыммытын иһин Айыы кута аһыллыбатын билэр…
— Мохсоҕол мин көмөлөһөр кыаҕым суох, Айыы куппун аймаабаппын, оҕом кутун көтүппэппин, бэйэҥ да өйдүөҥ–
Мохсоҕол хайдах өйдөөбөт буолуой, кыра күннэрин сыыһа харысхаллара буоллаҕа–
Бойбоох оҕото ытыах курдугун көрөн…
— Кырбыйы кытта кэпсэтэн көр, ээх диэтэҕинэ энчирэтиэ суоҕа–
Сибилигин ытыах курдук сырайдаах киһи, Кырбый аатын истээт да өрө көрө түстэ, ойон тураат таһырдьа ыстанна, Бойбоох уолуттан күлэ хаалла. Кырбый да атын айылҕалаах киһи,, ээх,, диэн иннинэн буолунара биллибэт. Чэлгиэни хара маҥнайгыттан ис кутунан ылыммыта, кыраҕа кыһаллыбатын, улахаҥҥа уолуйбатын сөбүлээбитэ. Сылдьыбыт сылларын тухары хатыылаах тылынан хомуруйбатаҕа, кыыһыран кырыы тылларынан кыһарыйбатаҕа, киниэхэ баай-дьадьаҥы барыта биир өрүттээҕэ, киһи диэн кэскиллээҕэ. Итинтэн көстөрө Чэлгиэн киэҥ көҕүстээҕэ, кыраҕа кыыһыра сылдьыбата. Бойбоох бачча сааһыгар дылы көрдө ини, көрбөтө ини улаханнык сытыйа байан сайаҕас санаалара сарбыллыбыт муҥ баттыгастаах баайдары, кинилэр ыар тыыннаах дьон хаһан да бэйэлэринэн илии атах тутан үлэ диэни үмүрүйбэт этилэр, сорукка сылдьааччыларын соролууллара, сырыыга сылдьааччыларын сир-буор сырайдыыллара, куура хаппыт хамначчыттара хамсыыллара. Чэлгиэн ол ыарахан ыырдаах ынайбыт истээхтэргэ ханан да майгыта суоҕа. Үлэлээн-хамсаан, сүүрэн-көтөн барытыгар бастакыннан кини илиитэ-атаҕа тиийбитэ, туран-олорон толорбута эрэ баар буолара. Барахсан дьон тылын быһа гыммата сытаахтыыр, бу да сырыыга Тайҕа диэкки төннөр санаата суоҕун көрдөһүү күүһүнэн ытабыл

бэрдиттэн ханна эрэ үйэлээх саастарыгар үктэммэтэх сирдэригэр кур уҥуохтара муох буолан кырамталара да хаалыа суохтааҕын, төрөөбүт түөлбэлэригэр төннөрдөҕө, иитиллибит ийэлээх-аҕаларыгар аҕаллаҕа, бу буоллаҕа икки атах муҥура биллибэт махтала. Аны эдэрдэр өрө туран кэлиэхтэрэ, Кыыс Кырбыйа куорсуна кытаатан, айыы тыллара аһыллан илбис иччитин иҥэринэн, күн сиригэр көччүйэ көтөр кэмэ кэллэҕэ. Оҕотугар оруо маһы ортотунан сылдьыма диэн сэрэтэ сатаахтыыр. Дьиэҕэ кыра киһитин бөөчүкэйдии олордор даҕаны кыыстаах, уола тугунан тыыналларын билэ олорор, оҕолор олохторугар орооһуон баҕарбат…
Мохсоҕол Кырбыйы күн аҥара көрдөөн үрэх үрдүгэр бэс чагдаҕа ата бааллан турарын көрөн туос төкөөннөн тиийдэ. Киһитэ олох да кумахха оҕо курдук тугу эрэ ойуулуу олорон кини кэлбитигэр этэрбэһин төбөтүнэн хаһыйа сототтоото,, Тоҕо кэллиҥ,, диэн ыйытардыы көрдө…
— Кырбый Атыыһыт ыарытыганнаан сыппытын баран көрүө дуу диэммин кэллим–
Айыы сирин эрдэ аспыт, күн сырдыгар эрдэлээбит буолан Мохсоҕол аҕа курдук сананар.
— Ол араас сиртэн айдарыылаахтар ааттаан кэлэн аарыгыран барбыттарын кэннэ, мин бэрт баарбын диэн мэҥийэн тиийэбин дуо–
Кырбый кыккыраччы аккаастаан киэҥ хараҕа кыымынан кытыастан ылла, Мохсоҕол балтын хараҕыттан иэнэ кэдэҥнээтэ атын эргилиннэрээт сиэллэрэ турда. Чэлгиэҥҥэ быһа барарга сананна, кини киһи ылыннаҕына Кырбый төттөрү тылын быраҕыа суоҕа. Тылын тыалга ыстарбат, уһуну-киэҥи ыйдаҥардар киһи. Чэлгиэн Мохсоҕолу көрөөт үөрэн саҥа аллайа түстэ…
— Хайа бу улуу көтөр быһар быһаҕаһа, арахсыспат аҥара илэ бэйэтинэн көтөн-мөҕөн кэллэҕин көр–
Балаҕан салҕаһыннаах хабарҕа дьиэттэн Ньургуһун кыраларын кытта тахсан кэллэ, улахаттар туһа дьоно инчэҕэй бүтэй тоһоҕотун аҕаларыгар таһа сылдьаллар, Сиккиэр улаатан лаппа хоройбут, кыыс да балачча улааппыт. Чэлгиэн билбэт киһи омос көрүүтүгэр орто сулугур уҥуохтаах, суптугур сэҥийэлээх көнө быһыылаах-таһаалаах иҥиир-ситии киһи. Хаһан да ыгыллан ыһыытаан-хаһыытаан турбат, ыксаан халыкынайа сылдьара көстүбэт. Арай саҕалаабытын самыы тутан, ылыммытын ыһыктыбат туруктаах. Билбэт дьоннор бытаан сыылба курдук саныыллар, сылдьыспыттар сыыдам сырыылаах сылайбат сындааһыннаах икки атахтан эҥэрдэһэн тэҥнэспэт идэмэрдээх иэдээн сырыылаах киһитинэн билэллэр…
— Хайа Чэлгиэн дэҥҥэ көстөр мааны ыалдьыты иһирдьэ ыҥырбакка таһырдьаннан аһараары тураҕын дуо?—
Ньургуһун Чэлгиэнин сэмэлээбитэ буолан таптаабыт хараҕынан мичээрдээн ылла…
— Бачча сиргэ Мохсоҕол баһыҥ батарынан мэнээккэ кэлбэтэҕиҥ буолуо–
Чэлгиэн чэйдии олорон ыйытта. Мохсоҕоло мух-мах барда этэбин дуу суоҕа

дуу диэбиттии саарбахтаабыт сырайа күлүгүрэн ылла.
— Атыыһыт ыалдьыбытын араас ойууттар, удаҕаттар кэлэн араастаан көрүүлэнэ сатаан баран төнүннүбүттэр, ким да маннык диэн быһаарбатах,—
Чэлгиэн, Ньургуһун Мохсоҕолу соһуйбуттуу көрдүлэр, тоҕо Атыыһыт туһугар бачча кыһаллан сүүрэкэлээтэ бачча сиргэ…
— Бээрэ Мохсоҕол мин тугу да өйдөөбөтүм, туох туһунан тыа көтөҕөөрү гынаргын–
Чэлгиэн кырдьык бу киһи быһыытын олох өйдөөбөтө…
— Кырбыйы көрдөспүппүн кыккыраччы аккаас кэбистэ, эн эттэххинэ тылгын быһа гыныа суоҕа, ылыныаҕа–
— Мохсоҕол эн Атыыкка туох сыһыаннаах буолан бачча кыһалынныҥ–
Чэлгиэн үүттээх чэйигэр чачайан ылла. Арай Ньургуһун Мохсоҕолу дьэ саҥа көрбүттүү киэҥ хараҕа симириҥнээтэ…
— Хайа Мохсоҕол таптал уотугар ыллара сылдьаҕын дуо?—
Уолларын сырайа кытара үллэн таҕыста, тугу да саҥарбата,, ээх,,диэҕин бачча кыратыттан кыыска иирбит диэхтэрэ, күөрт ыт күлүүтүгэр, эриэн ыт элэгэр барабын дии санаан саҥата суох тахсан барда.
— Хайа уолбут өһүргэнэн дуу, саатан дуу ситэ аһаабакка да барда–
Чэлгиэн чахчы уолаханнык соһуйда, уталыппакка Бойбооххо барар санаалаах атын тутан таҕыста, түүннэри айаннаан дьон туруута Бойбоохтооххо тиийдэ, кыыһа үөрэ-көтө көрүстэ тоҕо кэлбитин сэрэйдэр да саҥарбата. Чэлгиэн Мохсоҕол тиийэ сылдьыбытын кэпсээтэ, тоҕо тиийэ сылдьыбытын эппэтэх…
— Ити уол Атыыһыт сиэнигэр өйдүүн-санаалыын сүүйтэрэн утуйбат да олорбот да буола сылдьар–
Чэлгиэн онно туох сыһыаннааҕын өйдөөбөтө.
— Уолга Кырбый буолумматах, мин да кыыһым баҕатын үүйэ хаайа тутар кыаҕым суох–
— Ол кыыс миигин ылыныа дуо? Бэйэтэ атын айылҕалаах өйдөөх санаалаах киһи–
— Бу айантан кэлиэҕиттэн эйигин уоһуттан түһэрбэт буола сылдьар, онон ылыныаҕа–
Өлүү болдьохтоох аан аһылла түстэ да кыыстара көтөн түстэ. Үөннээх баҕайытык Чэлгиэн, Бойбоох сырайдарын көрөн мичээрдээтэ…
— Хайа миигин Атыыһыкка ыытаары төбөҕүтүн сынньа олороҕут дуу.—
Чэлгиэн Кырбый тылыттан күлэн кэбистэ, бу кыыс ийэтинии киһи өйүн-санаатын ыйдаҥардан курдары көрөрүн билэрин сэрэйэр…
— Кырбый кырдьык оонньуута күлүүтэ суох көмөлөһөр кыахтааххын дуо?—
— Чэлгиэн мин эйигин дьиктиргиибин, олоххор төһөлөөх охсууну-тэбиини оҥорбутун үрдүнэн эн киниэхэ түөн да саҕа хом санаа иҥмэтэх киһитэҕин, үөһээ айыыларыҥ айбыт араҥалара итинник буоллаҕа, куһаҕаны кытта куодарыспат үчүгэй эрэ өрүттэрин көрдөрөн эрдэҕэ–
Кырбый күлэн лаһыгыратта, Бойбоох кыыһын кыра сааһыттан биллэҕэ, киһи күһэйиитинэн көппөтүн айыы санаата аһылыллаҕына бэйэтэ ылынар буоларын.
Аны аадьуо халыҥ халҕаны тыаһа суох аһан Мохсоҕол киирэн кэллэ, санаарҕаабыт сырайа саппаҕырбыт.
— Мохсоҕол

үчүгэйдик оройдоон иһит, туох барыта кэмнээх-кэрдиилээх, тобуктуур толуктаах, Атыыһыт саллар сааһыгар тухары таптаан мииммит миҥэтин ыҥыырдаан, үүннээн-тэһииннээн тэрийдин былыр киэргэтэн кэлбитин барытын симээтин тугу да сыыска буорга түһэрбэтин,үрүҥ көмүс уктаах дэйбиирин ыҥыырын илин кулгааҕар иилин кэбистин уонна төрөөбүт төлкөтө түспүт алааһыгар күн сардаҥатын кытта көҥүл босхо ыыттыннар. Ону ыарыыр буоллаҕына оҥоһуута ыйааҕа бэйэтэ билиэҕэ.—
Оччону истэн баран Мохсоҕол олоруо дуо таһырдьа,, тилир,, гынан хаалла. Атыыһыт сиэнэ киирэн илдьити эппитигэр сытар киһи саҥата суох көмүскэтин уута иэдэһинэн сүүрдэ. Үйэтин тухары эн-мин дэһэн доҕордоспут баар суох миинэр миҥэтин бэйэтин оннугар толук биэрэн ыытар аньыыката да бэрт, саныахха тустаахха ыарахан да курдук, ылымматтыы ынчыктыы сыттаҕына сиэнэ кыыс…
— Эһээ сылгы буоллар хааллын, бэйэҥ оннугар биэрэн ыыт ээ, эн баарыҥ миэхэ күндү, ким миэхэ сиэтэ сылдьан ону-маны кэпсиэй, ааспыт олохтору ахтыаҕай–
Дии-дии ытаан муҥнаммытыгар Атыыһыт тулуйбакка,, ээх,, диэбитин бэйэтэ да билбэтэ. Сиэнэ эһээ төттөрү этиэ диэбиттии сүр түргэнник таһырдьа түстэ. Аттарын аҕалан Атыыһыт былыр кыыс сүгүннэрэн аҕаларыгар симээбит симэҕин ситэрдилэр, чаппарааҕын үрүҥ көмүс уктаах дэйбииригэр тиийэ тэрийдилэр. Сэргэҕэ бааллан турдаҕына иччитин көтөҕөн таһааран сытыарбыттарыгар, дьөһөгөй оҕото барахсан барытын өйдөөбүттүү сымнаҕас уостарынан сытар иччитин иэдэһин имэрийэн эрэрдии сылаастык даҕайан аһарда, хараҕыттан ыраас таммахтар сүүрдүлэр, Атыыһыт сытан эрэн түҥнэри хайыста ытаан санна дьигиҥнээтэ. Аты көнтөһүн, үүнүн ыҥыырга иилэн ыыппыттарыгар төбөтүн сэргэтигэр анньан турбахтаата, сэргэтигэр аны кэлэн турбатын сэрэйбиттии сэргэ төрдүгэр хараҕыттан ыраас таммах түһэрээт, алааһын диэкки сиэлэ турда. Атыыһыты дьиэҕэ киллэрэн көмүлүөк таһыгар эһэ тэллэххэ сытыардылар, тугу эрэ кэтэспиттии балаҕан иһигэр. уу чуумпу сатыылаата…
Бойбоох истэ сыттаҕына халҕан тыаһа,, хаахыр,,гынан сабылынна Кырбый тахсан бартын сэрэйдэ, сотору күүстээх хотоҕой тыаһа салгыны сурдурҕатта, чардыргыыр саҥаны кытта кыҥат тыаһа куугунаата. Бойбоох кыыһа киниттэн үс мутук үрдүк киһи буолбутуттан үөрэ санаата…
Атыыһыт айаҕыттан хара буруо өрүкүйэн тахсан көмүлүөк ураатынан таһырдьа унаарда, сотору хара тумарык буолан сыыһы буору өрүкүтэн сылгы суолун ирдиирдии алаас диэкки түһэ турда. Аҕыйах хонугунан Атыыһыт атаҕар турбута иһилиннэ, чугас эргин айдаарыылаахтар, кинилэр илбистэрэ иилэн ылбат ырааҕар, уунан тиийбэт үрдүккэ олорор мутуктаах оҕо үөскээбитин көрөн

уора көстө ытырсаары, киирэ-тахса кэйсээри, түөрт харахтана түстүлэр.
Чэлгиэн хаһан да буоларын курдук Оһуохайга киирэ сылдьыбыта, быйыл,, Ытык ыһыаҕын,, Улахан Эбэҕэ ыытар санаалааҕын эппитигэр кырдьаҕас барахсан сырайа-хараҕа мөлтүү да сыттар сырдыы түспүтэ…
Бойбооҕо даҕаны үөрүүннэн ылыммыта. Саҥа киһитин Айыыларыгар арчылатан алгыс тылын анатардыы санаммыта.

Содержание

• 102

102

— Эһээ-эһээ ыһыахха Улахан Эбэҕэ барар инибит–
Атыыһыты тула сиэнэ кыыс Туллук дьиэрэҥкэйдээн тэлээрэр. Эһээтэ сиэнин баттаҕыттан сыллаан ылаат ытардан тоҕо барда, Туллук күлэн чаҕаараат таһырдьа,, тилир,, гынан хаалла. Арамаан аҕыйах хонукка киһи билбэт гына уларыйда, кырдьаҕас миҥэ биэрбиттэринэн алааһын тула эргийэн кэлэн дьиэлээхтэрин үөрдэр, сиэнэ кыыс харыс хаала сылдьыа дуо, кутурук курдук батыһа сылдьар. Атыыһыт сири буору аннынан, дьонтон даҕаны иһиттэҕинэ кинини ким икки атаҕар туруорбутун истибитэ. Сиртэн саҥа сэрбэйэн эрэр кыыс оҕо баар буолбут дэһэллэр, сураҕа Бойбоох ииппит оҕото дэһэллэр, ийэтэ тоҕус курдуур күлүктээх бачча сааһыгар дылы араас айдарыылаахтарга күлүгүн быһа хаамтарбатах Хотун Хаан буоллаҕа. Кыыһын ийэтиттэн үс бүк үрдүк киһи дэһэллэр, чэ ол айдарыылаахтар бэйэлэрэ билэн эрдэхтэрэ ким үөһэ, ким аллара олорорун бүтэй куҥнаахха кыайан көстүбэтэ буолуо, ол кинилэр олорор олохторун оҥкулун илбиһэ. Үнүр биир кырдьаҕас,, Чолбоннуун ханыылаһа халлааҥҥа саҥа сулус умайда, орто дойдуга өтөр-наар түспэтэх улахан тыыннаах хараҕын уота тыкта,,диэхтээбитэ. Атыыһыт ким буоларын тута сэрэйбитэ, аны туран үөйбэтэх өттүттэн өттүктээтэхтэрэ үһү. Тапталлаах Туллуга баар суох муннун бүөтэ Бойбоох уолунаан Мохсоҕоллуун үчүгэйдиилэр, ону кини туора түһэн хайдах тохтоторун санаан утуйбат да буолла. Кырдьаҕастан ыйытан көрбүтүн,, Кэбиис кырдьар сааспар кыһалҕаҕа киллэримэ, миигин ыстаабакка эрэ ыйыстан кырамтабын эрэ тыбыырар кыыллар, кыраҕы харахтарыгар киллэрэн биэримэ,, кыккыраччы аккаастаан кэбиспитэ. Аны ыһыахха ыҥырыылаах ыалдьыт буолан барарыгар тиийдэҕэ. Эҥин араастаан кэм кэрдии эргийэр буолар эбит. Аны Чэлгиэннээҕи кытта түҥүр-ходоҕой буолан ходьойоро кэллэҕэ…
Кырбый кыыла туран айылҕатыттан арахсыбат буола сылдьар, сороҕор сиргэ үстүү хонукка сылдьан бэйэтэ билэр көрөр сирдэригэр илбиһин иччитин иҥэртэлээн ааһар. Ыксал кэм ыктаҕына ыҥыртыыр кыылларын, күөрэйэр күннэрэ киирдэҕинэ көмүскэл көтөрдөрүн көтүтэлиэҕэ. Ардыгар кулуһун оттон куугунатан ону тула дьиэрэҥкэйдээн ойоро, оччоҕуна сахалыы дьэрэкээн таҥастаах Үөһээ Айыы Тойон кыргыттара оһуор ойуу тирэхсэлээх оһуохайдаан тэпсэллэрэ. Бойбоох кыыһа ханна сылдьарын сэрэйэрэ да онно орооһор санаата суоҕа. Кыната ситэр обот түүлэрэ остоҕо, айылҕата аһыллан сир симэҕин оҕолорунаан атах тэпсэн эрдэхтэрэ. Оҕолорун дьиҥ ааттарын уларытан Бойбоох өбүгэтин өргөстөөхтөрө кыргыс кылаан кылыһын өрө тутан кыланан үҥэр таҥара оҥостубут көтөрдөрөн тыынын анаабыта…
Бу күннэргэ Чэлгиэҥҥэ хаалбыт түүлээхтэрин

аҕалан элбэх киһи туттаран бардылар, аны ону туттара быйыл кимнээҕи айаҥҥа ыытарын толкуйдуу сырытта, ыһыах кэнниттэн уһупакка ыытыан баҕарар да бары оттуур-мастыыр дьоннор иллэҥ буолаллара биллибэт. Эдэрдэри ыытыан бары муммут кус оҕотун курдуктар, урут сылдьыбыт уолаттартан ыытыан бары айыы дьонун быһыытынан кыралаан халыйар дьиэктээхтэр. Уһуктааҕы, Харачааһы көрүүтэ суох ыыттахха көнтөһүттэн төлө ыытыллыбыт соностуу баһа-атаҕа суох бараллар. Күлүк үс күлэр эмэгэт күлүктээх арааска киирэн биэриэн сөп. Көкөт быһаарыыта суох, Ырыалыын ырыа алгыс ыллыктаахтар. Буолуннаҕына Кырбый баар, ийэтинии этэн баран энчирэппэт киһи, иннин-кэннин ыраастанар туруктаах. Улахан Эбэҕэ Чэлгиэн хаста да бара сырытта, онно олорор олохтоохторго баайтаһын үс ынаҕы, биэни илтэрэн ыһыахха туттарга бэлэмнэттэ. Биэ кымыһын хас да сиргэ оҥорон сөрүүн холомолорго уурдулар, элбэх аҕа уустара кэлэллэрин биллэрдилэр. Үгүс киһи тиийэн үмүрүтэ тутан өр гыныахтара дуо, хас да сыл субуруччу ыһыахтаан түһүлгэтэ эҥин бэлэм турдаҕа. Ытык сэргэни Харачаастаах ханна да суох маһы үрэх тэҥкэтиттэн булан киллэрэн араас ойуу-оһуор бичиктээн түһэрдилэр. Сэргэни күн тахсыыта Көкөт,Ырыалыын хардары таары алҕааннар,аал уоттарын айах тутан күнү көрсө туруордулар…
— Тугутчаана ыһыах кэнниттэн уталыпакка Туймаадаҕа түүлээх туттара ыытаары гынабын, кимнээҕи айан аартыгар айдаана-куйдаана суох сылдьыахтара дии саныыгын–
Бойбоох Чэлгиэни көрөн олорботуу түһэн баран…
— Кырбыйга санааҕын уура сылдьаҕын дуо? Мохсоҕол эмиэ барсаары тииһиэ, бэйэтэ эрэ буолбакка Атыыһытын кыыһын кытта соһуоҕа, ол улахан эрэйи кыһалҕаны аҕалыаҕа айаҥҥа, Атыыһыт үөрүүннэн ыытыаҕа түүлээҕин состорон. Мохсоҕол Кырбый тылын-өһүн истиэ суоҕа тиэрэ айылҕалаах киһи, уһуну-киэҥи ыйдаҥардыбакка бэйэтэ билэринэн сылдьаары эрэйдии сылдьыаҕа–
— Чэлгиэн кистээбэккэ эттэххэ бэйэҥ оннугар суол солоон айаҥҥа сылдьар киһини булбатыҥ, уолаттарыҥ кырдьык киһи эрэнэн илдьэ сылдьар дьонноро, ол гынан баран бары тиэрэ-маары айылҕалаах дьон, бэйэҥ билэҕин ыһыытаан тиийбэт ырааххар, санааҥ өҕүллүбэт дойдутугар булгуруйбат модун санаа, өҕүллүбэт өчөс санаалаах элбэх киһини кытта эҥэрдэһэ сылдьыһар–
Бойбоох кырдьыгы этэр, Чэлгиэн онтон-мантан тулаайах аҥардаах уолаттары хомуйан киһи гынаттаабыта, киэҥ аартыкка таһаартаабыта, бары билигин киһи ымсыырар ыаллара. Биир итэҕэстэрэ арҕахтаах эһэлии аҥардастыы айбардаабыт сытыйа байбыт баайдары кытта атах тэпсэн олорор кыахтара тиийбэт этэ. Бу уһун сылларга уста-туора сырыыларыгар Бойбоох баар буолан хараҥаҕа хаайтарбакка,

ыар тыыннаахха ыга баттаппакка сырыттахтара, Чэлгиэн хахха курдук ханыыластаҕа.
— Чэлгиэн Кырбый,, ээх,, диэтэҕинэ эрэйи эҥэринэн тыыран, кыһалҕаны кырыытынан кыһарыйан, айдарыылаахтары кытта аахсар кыахтаах киһи.—
Чэлгиэн Кырбыйы көрүстэҕинэ бэйэтэ кэпсэтэр санааланна, аҕыйах хонугунан аартык-аартык аайыттан аттаах бөҕө ааҥнаата, манна бааллара ааспыт сылга кэлбэтэх аҕа ууһун кырдьаҕастара, айдарыылаах аҕастара. Атыыһыт аймахтара бары кэлбиттэрэ, сиэнэ кыыс Мохсоҕоллуун сиэтиһэн оһуохайдаан ойбуттара, кинилэргэ күн сырдыгын үрдүгэр мантан ордук дьол суох этэ. Атыҥҥа аралдьыйбакка, оонньууну-көрү көҕүлүттэн туппуттара. Ааспыт сыллартан итэҕэһэ суох элбэх киһи илии-атах онньуутугар кыттабыта, манна бааллара буулаҕа бухатыырдар, тыалы кытта хатыһа көтөр кынаттаах сүүрүктэр.,, Оһуохай,, барахсаны көтөҕөн таһааран анаан оҥоһуллубут олбоҕор сытыарбыттара. Аҕа ууһун кырдьаҕастара, айдарыылаахтара анаан кэлбит санааларын ситиһээри Бойбоох кыыһын Кырбыйы билэ-көрө сатыыллара. Эдэркээн кыыс оҕо кыталыктыы дайа сылдьарын көрөн кинилэр кэрдиистэригэр киириммэт, олуктаах үктэллэригэр үктэммэт үрдүк өһүөлээҕи көрбүттэрэ. Кыптыый кынаттааҕа, ардай аһыылааҕа, дэҥиэ тыҥырахтааҕын көрөн туран тыытыстахха, чыычый киһи сылдьара. Ону көрөн оттооҕор намтаабыттара, уутааҕар чуумпурбуттара…
Орто Дойдуну ойор күннэри, уолан баранар уулары, кыыһар кыһыл сардаҥатын,, Олоҥхоҕо,, этэн тыынан куртуйахтыы куллугураан, өтөн кэҕэлии өтүөхтээтилэр.,, Оһуохайы,,этэ да барыллыбат түүн–күнүс тохтоло суох куула тыаны үрдүнэн куйаарда.
Күөх кырыска сандалы бастыҥа тардылынна, ас эгэлгэтин тэлгэттилэр. Манна кэлбит барҕа баайдар киэҥ кэлиилээх түһүлгэҕэ киэптэттилэр, кинилэргэ холооно суох киэҥ далааһыннааҕын көрдүлэр. Аны саха киһитэ санаабатах, урааҥхай утумнаан да ылбатаҕын бастаабыттарга утары ууннулар. Мүһэ, кыыннаах быһах, сытыы кылыс, кыһыл көмүс сырайдаах ыҥыыры кытта үрүҥ дэйбиир кыбытыылаах. Маны илиилэригэр ылбыттар уҥуохтара хамсыар дылы үөрдүлэр. Саамай кэтэһиилээҕэ үһүс күнүгэр ат сүүрүүтэ, манна араас түөрэҥ туйахтааҕа барыта кэлбит. Уксуу киэнэ улахана, уолуктаһыы да буолуталаата, охсуһуу эрэ суох курдук. Мохсоҕол атын сүүрдүбэтэ, ол оннугар Кырбый үрүмэччи маҥан атын киллэрдэ. Кыралар чэйгэ, табахха, ортолор сүөһүгэ, сылгыга, бараммат баайдаахтар кылыгырас кыһыл көмүскэ уксуу киэнэ уодаһыннааҕа буолла. Чэлгиэн уксумаары гыммытын,, Оһуохай,, барахсан оонньууттан туораама диэбитигэр улахаттарга биэс манньыаты тууйаска түһэрдэ, Кырбыйын атыгар. Бойбоох Ылгына эмиэ улахаттарга уксубут

Кырбыйыгар кыттыһан. Урукку дьыллардыы Куутуйаттан түстүлэр. Өр-өтөр буолбата ыһыы-хаһыы ортотугар үрүмэччи маҥан ат көтөн иһэрэ көһүннэ. Чахчы даҕаны айылҕаттан анаммыт Дьөһөгөй оҕото көтөн кэлэн ааспыта олохтоохторго күндү да этэ. Ыллаан-туойан ыһыахтарын, ыалдьыттарын атаардылар…
Кырбый Чэлгиэҥҥэ,, ээх,, диэн ылыммытыгар, аны кимнээх баралларын сүүмэрдээн биирдии-биирдии көрсөн кэпсэттэ. Урут сылдьыбыт уолаттар бары барсабыт диэн турдулар. Аны Бойбоох сэрэйбитин курдук Мохсоҕол кыыһын кытта илдьэ барабын диэн турда. Атыыһыт түүлээҕин ырдан.

Содержание

• 103

103

Чэлгиэн айанньыттара хайдах ындыыларын, төргүүлэрин тэринэллэрин бэйэтинэн көрөн-истэн бэрийдэ, сэтиилэригэр сымнаҕас аттары таллылар. Бу бырдах үгэннээн түһэр кэмигэр акка айан ыарахана биллэр. Киһи бэйэтэ да үөнтэн кыайан сынньаммат, сороҕор айаҥҥа хаалбыт өтөхтөрү буллаххына сөрүүн сиргэ хонон дууһалыын сынньанан ааһаҕын, сороҕор онтукаҥ да үөйбэтэх өттүгүттэн алдьархайы аҕалааары тииһэрин Бойбоох дурда хахха буолан хараҥаны халбарытара, үөр буолбуттары үтүрүйэрэ. Айанньыттарын Быралгыларга дылы атаарда, аараттан Кустук аргыстаста, Мохсоҕол, Туллугунаан буоллулар. Быралгы биир уолун сэтии аттаан холбоото. Чэлгиэн айанньыттарын атааран баран төнүннэ. Бойбоохторго хоноһолуу сыттаҕына…
— Чэлгиэн кыра оҕолору тэлгэһэттэн тэйиппиттии санааҕар уурума, уһун сылларга кыра саастарыттан сыстаҕастар айаҥҥа, араас моһол аһыллынаҕына үөрүйэхтэр, атыныгар Кырбыйы эрэн миигиттэн итэҕэһэ суох көрө-истэ сылдьыаҕа–
Дьикти буолар эбит киһи олоҕо, Бойбооҕу хара маҥнай көрүөҕүттэн кып-кыра кыыһы оҕотунуу таптаабыта, өйдөөх-төйдөөх айылҕаттан айдарыылаах кыыһын олохтоох тылын хаһан да утары биир тылы эппэккэ бачча сыллар тухары кэллэҕэ, билигин да кыыһа ыйарын-кэрдэрин кэтэһэр курдук. Бойбоох да Чэлгиэни аҕатыттан атыннык санаабат-ахтыбат этэ, сылдьыбыт сылларын тухары Чэлгиэн биирдэ да Бойбооххо куолаһын соноппотоҕо, кырыы хараҕынан кынчарыйбатаҕа. Чэлгиэн өтөр-өтөр кыыһын кытта билсэн барар, оччоҕуна Бойбоох саҕа дьоллоох киһи суох, кыра сааһын санаан аһартыыр Чэлгиэн санныгар сүгэн алааһыгар тыал курдук сүүрэрин, айаннарыгар анаан-минээн таҥаһын-сабын тэбии сылдьарын…
Айанньыттар хайдах Чэлгиэн аартыкка туран хаалыаҕыттан тулаайахсыйа түһэргэ дылы гыннылар, урут Бойбоох, Чэлгиэн баарына төбөлөрүн туохха да сынньыбат этилэр, арай Мохсоҕол айаныгар айдаара иһэр, айаҕа биир кэм хабырҕаан олорор сылайбат даҕаны, олоҥхолоон да олуллар, оһуохай этэн ыҥыырыгар куоҕаҥнаан дьону күллэртиир, тойук да туойан чугдаарар. Ол гынан баран биир моһуоктаах, төһө да Чэлгиэн айаҥҥатын тухары Кырбый тылыттан тахсыбаккыт диэбитин, утары бэйэтэ билэринэн бараары гынарын уолаттар да сөбүлүү көрбөтүлэр…
—Уолаттар уһун ардах кэлэр буолла, онон хорҕойор сир көрдөннүөххэйиҥ–
Кырбый биир айаҥҥа тураары хомуна сылдьан дьонун сэрэттэ, ардахха-сүдүрүүҥҥэ айанныыллара кинилэргэ үчүгэй өттүнэн эргийбэккэ эрэйгэ тэбэр кутталлаах, төһө да түүлээхтэрин кичэллик бэрийэ сатаабыттарын үрдүнэн уһун ардах кутталлаах…
— Кыырпах да саҕа былыта суох турар халлаан, ардах өтөрүнэн кэлэр быһыыта биллибэт, бу үчүгэй халлааҥҥа айанныы

түһүөҕүҥ–
Идэтинэн балтын утары Мохсоҕол саҥарда, атын уолаттар муннуларынан-айахтарынан тыымматылар сөбүлээбэтэхтэрэ өтө көстөр. Күн ортотуттан халлаан быһыыта таһаата алдьанан барбыта, илинтэн сиккиэр тыал илигийэн иһэн күүһүрдэр күүһүрэн биир күрүс силлиэ буолан сирилээбитэ. Сорох ардыгар үөл тииттэри силистэри түөрүтэ тыыппыта, булгурута тыытан барчалаабыта. Тыа быыһынан кыра өтөх көстүбүтүгэр туораабыттара, хата кинилэр дьоллоругар кур сыбахтаах балаҕан тыа саҕатыгар барыйан турара, хата ардах саҥа таммалаан эрдэҕинэ балаҕыны булбуттара. Аттарын сыбыдахтаан ыҥыырдарын дьиэҕэ киллэрэн сыттык курдук уурунан тэлин тэлгэммиттэрэ. Аттарын көрдүгэҥҥэ киллэрэн өртөөн тахсыбыттара. Хаппыт абырҕалы быһыта сынньан балаҕаҥҥа таспыттара, син таныктаах көмүлүөккэ уот оттон күөстэрин өрүммүттэрэ, киһи таһырдьа тахсыбат үлүгэрэ түспүтэ, сир-халлаан силбэһэр ситимэ этэ. Хата Мохсоҕол онно эрэ кыһаллыбат, уу үөһэттэн түстүн да хайаатын…
—Халлаан хайдан хайыта ыстаммыта
Күннэрэ киирэн көһөҥө быстаары,
Ыксал ыган ыгыта туттараары
Туруору балаҥҥа түҥкэлитэн киллэрбитэ үһү.
Хахханы булан харахтара сырдаабыт
Көмүлүөккэ иттэн көхсүлэрэ кэҥээбит,
Итиини киллэрэн истэрэ иирбит
Хараны хабыалаан истэрэ көппөйбүт.
Ол кэннэ орулуу-орулуу утуйбуттара үһү
Хабырына-хабырына харахтарын симэн,
Ыҥырана-ыҥырана ыгыллан ылбыттар
Түүрүллэ-түүрүллэ түһүүргэ барбыттар.
Мохсоҕол уонна дьонун сырайын көрөөт күлэн тоҕо барда. Бу ардах уһуур буоллаҕын харата суох хаайтарар буоллахтара. Бу өҥүрүк куйааска туох үгүс үтэтин ырда сылдьыахтарай. Үтэлэрин харыстаан кыралаан албыннанан аһаан куртахтара курулуйан барда. Түүн утуйа сыттахтарына халҕаннарыгар ыарахан туох эрэ,, лис,, гына түстэ ону кытта чардыргыыр саҥа баарга дылы эмиэ да кынат тыаһа куугунуурга дылы гынна. Сэргэ дьон Көкөттөөх,Күлүк халҕаны тэлэйэ баттаатылар, көрбүттэриттэн соһуйан сырай-сырайдарын көрсөн ыллылар, туруохтара дуо таһырдьаттан билигин да бөһүйэ илик ,,Бүүчээни,, киллэрэн көмүлүөк иннигэр бырахтылар. Бары ойон турдулар, көмүлүөктэрин күөдьүтэ охсоот,, Бүчээннэрин,, начаас сүлэн тырыта тыыттылар. Сэттэ чох үрдүгэр түһэрэн күөстэрин өрдүлэр, эт үөлэн кэчигирэттилэр. Сорох этин оргуйбут ууга уган таһын халыкынатан ыллылар. Истэригэр эт хантан кэлтин сэрэйдилэр да саҥарбатылар. Халлааҥҥа уу баар буолар эбит, хас да хонукка түүннэри күнүстэри суккуйда, аны хараны хантан ылабыт диэн санаабат да буоллулар, түүн халҕаннарыгар хаас сороҕор куобах быраҕан бараллар. Биирдэ сүүнэ балык сытарын көрөн соһуйдулар араастаан таайа сатаан мөккүстүлэр.

Сорох тууччах, ким эрэ сыалыһар бары мөккүһүү бөҕө буола-буола буһаран минньигэс бэйэлээхтик сиэн кэбистилэр мииннэри-эттэри. Ол курдук хас да хоннулар, кэлин ардах сэллиэх курдук буолан барда. Аттарын киирэ-тахса хардары-таары көрөллөр. Биир түүн аттар орулаһар төттөрү таары сырсар тыастарыттан уһуктан бары таһырдьа түстүлэр, сүрдээх улахан кыыл икки атаҕар туран аттарга түһээри баатыргыы сылдьарыгар хантан кэлбитэ биллибэккэ кынат тыаһа куугунуу түстэ да аһыытын килэтэн турар кыылы түҥнэри тэбэн ааста, кыыл бэрт куһаҕаннык орулаата, хааһах курдук ыстаҥалаан иһэн түүтэх курдук төкүнүнэй ылла, сотору иҥиир ситиитин таттараат хамсаабат буолла. Уолаттар бэрт сэрэҕинэн киирэн тардыалаан көрдүлэр, кыыллара баһын хампы тэптэрэн былыр бараахтаабыт. Ардах быыһыгар саба түһэн аарыма кыылы ньылбы тартылар, соһуйуохтарын иһин сэниэлээх кыыл эбит, иһин сыата бырдьайа сылдьар. Омоллоон олоҕо диэн манна буолла, ардах сэллээбитин кэннэ икки хоннулар, сүдүрүүн оттон-мастан түһэрин кэтэһэн. Түүлээхтэрин сытытымаары күн сири-уоту куурдарын кэтэһэн өрөөтүлэр. Аны ким даҕаны Кырбый тылыттан тахсыбат, Мохсоҕол мөккүһэрэ тохтоото. Биир күн үс киһи кэллилэр, хайдах эрэ дьик-дьах тутталлар. Тайыыларын төргүүлэнэ сылдьаллар, туукка саа сүгэһэрдээхтэр. Балаҕаҥҥа кыыл тириитэ тиириллэн турарын көрөөт сүрдээҕин соһуйдулар. Дьэ айах атан кэпсэттилэр. Мантан чугас Кыырдаайы аҕатын ууһун кырдьаҕаһа аатырар ахсым баай Бараах олоҕо баарын кэпсээтилэр. Бу кыыл буулаабыта хаһыс да сылыгар барбыт, сылгы-сүөһү бөҕөнү аймаабыт, киһи бөҕө бултаһа сатаан чууртаабыттар, аатырар эсэһит Чуораан уолун куйахатын соролуу тардан баран үлтү убахтаан кыл тыынын хаалларбыта дьиэ бөҕө буола сытар үһү. Кырбыйдар айаннаары аттарын ыҥыырдана туран кыыл этин, тириитин ылан барыҥ диэн биэрдилэр, дьонноро сүрдээҕин үөдүлэр. Билигин уолаттар эрэх-турахтар Бойбооҕу солбуйар киһи баар эбит дэһэн күлүктэригэр имнэннилэр. Кырбый Даадар олоҕунан эргиттэ, айа суолун үрэҕин оломо сиҥнэн сылдьыһыы тохтообута, арай ырааҕынан үрэх төрдүнэн эрэ бардаххына харгыннан туоруугун. Даадар билэр дьоно буоланнар үөрүүннэн көрүстэ, арай Бойбоох, Чэлгиэн суоҕун дьиктиргии санаатылар. Бары Хотун Хаан курдук туттар кыыстарын сонурҕаан кулгаахтыын-харахтыын чөрбөйдүлэр. Арай абаҕаларын кытта айдарыылаах оҕо биллилэр бу Кырбыйдара киһи киирэн биэрбэт кылаан чыпчааллаах, үтэн-анньан көрбөт үрдүк үргэллэрэ эбитин. Ааспыкка кэлэн ааспыта да аахайбакка хаалбыттар, кимтэн кииннээх кэлэн барбытын, хантан хааннаах ханыылаһа сылдьарын. Аҕыйах

хонугунан туох да моһолу көрсүбэккэ Багдарыыҥҥа түстүлэр. Ол киһи эдэрдэр бэйэлэрэ эрэ кэлбиттэрин көрөн сүрдээҕин соһуйда, аны Кырбый бу сири-уоту тиэрэ хаампыт ириэнэхтэн иҥнэн турбатах, тоҥтон толлон ылбатах дьорҕоот бэртэригэр харыы курдук хаамарыттан салынна. Чэлгиэн, Бойбоох билэн бу кыыһы айан аартыгын аҕа баһылыга гыннахтара. Туллук Атыыһыт аймахтарыгар түстэ, маннааҕы дьиэ ис тас үлэһитэ тэлиэгэлээх атынан илдьэн биэрдэ. Аҕыйах хонукка айанньыттар сынньаннылар, түүлээхтэрин туттаран илдьэ барар быстах-остох малларын ыллылар. Багдарыын кэпсээнэ киэҥ, дойдутугар биир улахан баай киһи кыыһа ыалдьыбыта үһүс сылыгар барбыт, араас айдарыылаах ойууннары, удаҕаттары арҕааттан-илинтэн аҕалтыы сылдьыбыттар, хотуттан-соҕурууттан хомуһуннаах хоһууттарын хомуйталыы сатаабыттар да туһа тахсыбатах. Ыксаан куоракка кыыһын киллэрбит да туһалаабатах. Багдарыыны көрсөн кинилэр киирэ сылдьалларын истибит. Бүгүн кэлэ сылдьыам диэн илдьиттээбит. Киэһэлик олбуордарыгар тэлиэгэлээх ат киирдэ, багдайбыт бөдөҥ киһи тэлиэгэттэн кыыс оҕону көтөҕөн үрүҥ дьиэҕэ багдайда. Сотору Багдарыыны кытта кырдьа баран эрэр саас ортолоох киһи киирэн кэллэ. Тыйыс хааннаах улахан эрэйи-кыһалҕаны көрбүт дьүһүннээх…
— Оҕом соҕотох кыыһым, таарымталыаҕыттан утуйар уум ыһылынна, олорор олоҕум оҥкула оннуттан огдолуйда, түөрэҕим түҥнэстэригэр тиийдэ. Уолаттарым уйаларыттан көппүттэрэ ыраатта, атын ыал аҕалара.—
Кэпсии олорон үөһэ тыынан ылла, Кырбый утары көрөн олордо,, Тоҕо миэхэ кэпсиигин диэбиттии,,
— Мин Хадаар аҕатын ууһуттан хааннаахпын, бачча тухары умнас курдук уу чуумпутук тэнийэн олорбуппут сыччах, Күөрэгэйбэр араас ааттаах айдарыылаахтары аҕалан көрүү көрдөрө сатаатым да күн сырдыгын көрдөрбөтүлэр. Айаҕалыы сатаан көмөлөөх буолаайаллар диэн көрдөһө киирдим–
Кырбый бу киһи ис санаатын курдары көрөн олордо, улаханнык итэҕэйбэтэр да кыһалҕаттан кэлээхтээтэҕэ. Оҕотутан эрдэҕэ, кыра киһи кыайбат кыһалҕата диэтэҕэ…
— Сарсыарда күн тахсыыта кэлбит тэлиэгэтин үрдүгэр эһэ тэллэҕин тэлгээн күнүн диэкки хайыһыннара сытыараарыҥ, чугаһаайаххытый–.
Аны эрдэ туруоран көмүлүөгү отуннарда,, Бу куйааска эмиэ туохпут уота-күөһэ буолаҕай,, дии санаатылар да саҥарбатылар. Кыыһы таһааран сытыадылар, ол кэннэ бары кулгаах-харах буолан тэйиччи көрөн турдулар. Сотору халлааҥҥа чардыргыыр саҥаны кытта кынат тыаһа куугунаата, хантайан бары харахтара халлааҥҥа буолла, сотору икки көтөр көһүннүлэр, биирэ күрүү сатыырын иккиһэ эккирэтэн кэлэн халлаан хайдар тыаһыныы сүрдээх күүскэ тэбэн саайда ону кытта сүрдээх хатан

хаһыы халлааҥҥа сатарыйда, кулаачыктанан түһэн иһэр көтөрү хабан ылаат тэлээрэн түһээт тэлиэгэ үрдүгэр түһэрээт төттөрү үөһэ куугунаан таҕыста, күн диэкки көтө турда. Кырбый кэҕэ курдук кыылы ылаат умайа турар уокка бырахта. Дьон көрөн турдахтарына үрүҥ буруо урааннаан өркүйэн тахсаат сытар кыыһы үрдүнэн бүрүйдэ. Сотору сытар кыыс буруону ыймахтаат сөтөллөн хахсайда, ону көрөөт аҕата сүүрэн тиийэн кыыһын көтөҕөн ылла, кыыһа хараҕын аһаат,,Аҕаа,, диэбитигэр, хаһан да ытаабатах бэйэтэ ытаан санна ыгдаҥнаан барда, хараҕын уута иэдэһинэн сүүрдэ. Билбэт дьон Кырбый диэкки куттаммыттыы көрөн ыллылар.

Содержание

• 104

104

— Сир төгүрүк дииллэр, биһиги кытылбытыгар охсуллар түгэнэҥҥитигэр түһүлгэбитин тумнаайаххытый,, Хатааһыны,, ыйыттаххытына ыйыахтара–
Хонон тураат дойдулаары туран Хатааһын Кырбыйга сүгүрүйэн ылла, хараҕын уутун харытынан хаһыйда…
— Кистээбэккэ эттэххэ Багдарыын маннык оҕо баар диэбитигэр, барар сирим баранан, кэлэр сирим кэннэ уһаабытын иһин, баҕар туох эрэ сырдык тыган Күөрэгэйбэр көмө буолуо диэн кэлбитим. Саха киһитэ сатаан эппэт махтала, ураанхай уус тыла тиийбэт түгэнэ–
Уонна хаста да сүрэҕин туттаат сүгүрүйэн ылла.
— Оҕоҥ кутун көтүппүттэрин төттөрү уйатыгар киллэрдим, кыыһыҥ күн сирин көрөрүгэр улуу удьуордар уруурҕаһа сатаабыттарын хаһыҥныы хаһыйбыккар хараҥа тыыны хатаабыттар, кырыыс тылынан сөрөөбүттэр.—
Кырбый тылын истээт Хатааһын ханас гына түстэ, кимнээх киниэхэ кырыыс тылынан кириэс туруорбуттарын сэрэйдэ. Хараҕа хараҥарталаан ылла, хабырына-хабырына хаһыытыан баҕарда. Биир өтөххө үөскээбит оҕо сааһын доҕоро итинник эрэ кэрэх кээһиэ дии санаабатаҕа.
— Хатааһын хаһан даҕаны ол дьоҥҥор хатыы тыллары хатаама, кырыыс тылларынан кыыһыра сылдьыма, кыыһыҥ кутун харыстаа.—
Хатааһын хараҕын уутун соттоот атын сиэппитинэн саҥата суох тахсан барда, киһи барахсан дьикти айылҕалаах үөрүү-хоргутуу аргыс харах уулаах…
Биир күн сатыы, аттаах бөҕө хара сарсыардаттан кураанах турар Багдарыын балаҕаныгар суккулуннулар, хаһан да буолбатах улахан харсыһыылаах хаарты симириҥниир хараҕын хамсатар хаһыытыыр харчы ханыылаһан, үөгүлүүр үп үлүмнэһэр түгэҕэ көстүбэт түгэнэ аһыллыбыт. Кырбый Чэлгиэн сэрэппитин санаан кэллэ,, Күлүк хаарты сураҕын иһиттэҕинэ кыдьыга киириэҕэ туорайдаһа сатаайаҕын, тыынын таһаардын,, онтуката дьэ кэллэҕэ…
— Ити Хатааһын киэҥ иэннээх тэнийбит төрүт былыргы аймах, үтүөнү үтүөннэн төлүүр, үчүгэйи-куһаҕаны умнубат хадаар хааннаах киһи, дэлэҕэ ,,Хатааһын,,диэхтэрэ дуо, түөрэх түспүт аата ,,Кириһээн,,—
Кырбыйдаах Багдарыын чэйдии олордохторуна киирэн ону-маны баллыгыраста…
— Уолаттар хайа халбас харатыгар киирэн үс күлэр эмэгэт хомуһуннаах Хотуттарын күөн көрсөн көрбөккүт дуо? Баҕар Чиэрбэ Хотуна чэбэрдик көрүөҕэ, Эбиэн Хотуна эрийэ тэбиэҕэ, кытаатан кытаччы көрүҥ–
Ким да муннунан айаҕынан тыыммата, арай Күлүк Кырбый диэкки ыйытардыы көрөн олордо…
— Дьон дьорҕоотторо бары кэлбиттэр, араас дьикти ааттарын киһи ааҕан да сиппэт, ханнык эрэ Харахтар, Көмүс Тарбахтар, Аһыылаахтар, Салбанардар чэ киһи ааҕан сиппэт ааттаахтара–
— Күлүк тахса сылдьабыт дуо? Туох муостаах туйахтаах дьон кэлэн олороллорун көрө–
Көкөт кытары тахсыста, киирии тахсыы элбэх буолан ким да кыһаллыбата

кинилэргэ. Хас да остуолунан оонньуу үгэнэ, хайыы үйэҕэ харса суох хабыалаһыы буолбут. Табах буруота былыт курдук устан көмүлүөк ураатынан тыргыллар. Аҕыйах киһи аһаан кимиритэ олороллор, саҥа кэлбиттэрэ дуу, оонньоон уурайан олороллоро дуу биллибэт. Кырбый кырыыга хаартыһыттары кэрийэ көрө олордо, онтон хараҕа утары муннукка олорор мара соҕус таҥастаах киһиэхэ иҥиннэ, кинини көрөөт киһитэ,, дьик,, гына түстэ. Кырбый көрөөт да биллэ ким киирэн олорорун, истибэт бэйэлээх буолуохтара дуо Күлүк кэлэ сылдьарын, өссө Бойбоох, Чэлгиэн кэлбэтэхтэрин кытары, бу сырыыга мэһэйдиир дьон суоҕуна уруккуну-хойуккуну аахсаары, ааспыт сыл сүүйтэриитин иэстэһээри кэллэхтэрэ. Киирэллэрин кытта хас да киһи Күлүгү билэн көйгүөрэ түспүттэрэ, кэтии түһэн баран баҕар киириэм диэн Күлүк тохтоото. Кырбыйы эмиэ истибиттэрэ, Хатааһын кыыһын туруорбутун. Хатан ойуун кимин-тугун билээри киирсибитэ, оҕо буоллаҕына ойоҕоско анньыахпыт диэн санаалаахтара. Хатан Кырбыйы көрөн баран уҥуохха харбыт тураах курдук турулуччу көрдө, Кырбый кэннигэр киэһэ аһыырдаах киирэн биэрбэт күлүктээхтэр көстөллөрө, оҕо диэн олуйсаары, кыра диэн кыыбаҕатын киллэрэн киэр анньар санаалааҕа. Онтуката олук бырахта, сүгүн олор диэн сипсийбитэ кулгааҕын кулукута туллуор диэри үөгүлээтэ. Хатан кулгааҕа куугунаата, хараҕа хараҥарталаан ылла. Улахаттар чахчы даҕаны кыахтаахтара кылыгырас кыһыл, үрүҥ көмүс манньыаттара элбэҕэр көстөр. Күлүк Кырбый диэкки көрбүтүгэр биирдэрэ тоҥхох гынна. Күлүк хаарты тахсан ырылларын быһылларын көрөн туран хаарты талан ылла, ойоҕостон бааҥҥа сытар манньыаттарга быһа сыаналаата, бааннаах,, ымах,, гынна кинилэр ис санааларыгар Хатаннарын хаарты хараҕын хаамтарыа диэн эрэнэллэр этэ. Арай Багдарыын эрэ билэрэ бу баантан торуой ылбат буоллум диэн эрдэттэн хом санаалаах турбура. Бааннаах суонньук хаартыны тардаат да өрө эккирии түстэ, итэҕэйбэккэ хараҕын да соттон ылла, баанын Күлүк эһэн ылла. Бачча элбэх бааны өтөрүнэн ким да эһэ илик буолан хаартыһыттар улаханнык киэптэттилэр. Аны Күлүгү олорон оонньос диэн хаайан биир киһи туран биэрбитигэр киирдэ, сэрэхэдийэн тардына түһэрии баан алын мээрэйинэн оонньуу буолла, Күлүк да тардына сыаналаан өҥүнэн кииртэлээтэ, үксүн сибиэт,бэтэрик, ардыгар маастаан ылар. Ыла-биэрэ ылахтаһыы буолсу, маннык буоллаҕына уһун түүн бараныыһы. Күлүк бааныгар ылбыт үбүн барытын ууран хайдах сыаналыылларын күүтэн олордо. Кырбый, Көкөтү тарбаҕынан ыҥыран ылан биэс манньыаты ытыһыгар ууран биэрдэ, Көкөт Күлүк бааныгар бэйэтэ уонна Кырбый биэрбитин эбии уурда.

Баар дьоннор бары харахтара уоттана түстэ, сорохтор баантан матымаары куустаһан бардылар…
— Хайа Күлүк баай бааннаах киһи буоллуҥ дуу, хайа хаарты маатыска даары гыннаҕына охсон ылбыт киһи–
Күлэн көмүс тииһэ килэйдэ,хаартытын сэрэбэйдээн үөһэ-аллара тыыртаата, чиэрбэ кулутун ылан,, бэтэрик,, сыаналаата. Таайааччылар бары даҕаны хаалсыбатылар сыана арааһын түһэрдилэр. Ойоҕостон көрөөччү да элбээтэ, Күлүк хаарты холуодатын тиэрэ тутан ыксаабакка уҥа-хаҥас уурталаан сыыбырҕатан барда. Балаҕан иһигэр сахсырҕа да көтөр чуумпута буолла, бары харахтара хаарты тахсарын манааһына, сотору һуу-һаа бөҕө буоллулар таайар хаартылара тас өттүгэр түһэн бары бааҥҥа бардылар. Үс баан тухары ким да таайбакка күөрэ-лаҥкы түһэн абарыы бөҕө буоллулар. Күлүк эрдэ баанынан уурайабын диэн сэрэппит буолан торуойун төлөөт хаартытын хомунна. Багдарыын торуой бөҕө ылан хараҕын уутун сотунна…
Чэлгиэн Бойбооххо хаста да кэлэн барда, санаата батарбакка…
— Хайа Чэлгиэн оҕолоргун хара тыаҕа атах балай ыыппыттыы эрэйи көрө сылдьаҕын дуу?—
Бойбоох оҕотун көрө олорон күлэн саһыгыратар. Аны күүлэйи ханна хайдах ыыталларын сүбэлэстилэр, манна Улахан Эбэ киэҥ атаҕар ыытарга дэстилэр.,, Оһуохай,, барахсан олох мөлтөөбүт, Чэлгиэн илиитин сэниэтэ суох бобо тутан хаалахтаата, туох да саҥата суох, тугу санаан эрээхтиирэ буолла, күн сирин көрөн оҕо буолан маҥнайгы хардыыны оҥорон ийэлээх, аҕатын үөрдүбүтүн, лыаҕы сырсан алааһын аймаабытын, маҥнайгы ып-ыраас оҕо сааһын тапталын, ыһыах оһуохайыгар сиэтиһэн киирбиттэрин. Хаамсыбыт хатыҥ чараҥнарын, ыралаабыт олохторун, ыһыллыбыт ыар хонуктарын,, Оһуохай,, аатыран атах балай тэппитин, бу барыта бэҕэһээ курдук баар этэ, сөпкө да этээхтээбиттэр,, Киһи олоҕо тураах курдук түннүгүнэн көтөн ааһар,,дэһэн. Киниэхэ тоҕо Айбыт Айыы Таҥарата тоҕо маннык дьылҕаны тиксэрбитэй, иитэр оҕону биһиктээбэт, инчэҕэй эттээҕи кууспат, таптыыр дьахтары хоонньоспот, биир дьолу Таҥара бэлэхтээтэҕэ аймах билэ дьонун көмүлүөгүн сырдыгар сытары, анараа Дойду олоҕо баар буоллаҕына таптыыр кыыһын булан сырдык сиргэ көтүөхтэрэ…
Чэлгиэн Кустугу кытта күүлэй ыытар сирдэрин көрдүлэр, күөх быйаҥ үүнэ сатаабыт, сорох сиринэн араастаан эрийэ охтубут. Киһи хараҕа халтарыйан үөрэ көрөр дойдута, сиккиэр тыа сүүрэлээн долгун курдук оонньотон илин-арҕаа долгулдьуйар. Быйылгы күүлэйдэрин,,Оһуохайга,, анаан ыытардыы кэпсэттилэр, отун бу түөлбэҕэ олор ыаллар уостарынан үллэстиэхтэрэ. Күнүн-дьылын болдьоһон ыҥырыы ыыталаатылар…
Кырбыйдааҕы Багдарыын бэйэтинэн тахсан атаарда, кини киһи мындыр муҥутаан Бойбоох

бэйэтин оннугар кыһалҕалаах киһи киирэн биэрбэт, иннинэн сырайдаах иирсэ сатаабат идэмэрдээх иччини иҥэриммит, айыы куттаах аахсыбат киһитэ эбитин көрөн итэҕэйдэ. Киниэхэ үлүгэр үп тэбэн биэрбиттэригэр эгди буола сылдьар, халлаан хаартытын босхо харчыта кэлэн түстэҕэ…
— Күлүк биһигини кэтэхпититтэн кэтииллэр, иннибитин күөйэ көтө сатыы сылдьаллар. Үс күлүктээх үтүөнү күүппэт дьонноро, хараҥа хааны халытан ыймахтаабыт үөдэттэр үмүөрүһэн эрэллэр–
Көкөттөөх итини истэн сүрдээҕин соһуйдулар, куттаннылар даҕаны. Хайдах быһыы майгы буоларын айыы таҥара бэйэтэ билэр суола тирээн кэллэҕэ. Утуйбакка-олорбокко түүннэри айаннаатылар, арай айаҥҥа үөрүйэҕэ суох Туллук эрэйи көрдө, уутун быыһынан түүл курдук айан буолла, санаалара Даадарга тиийбит киһи диэн.
Даадар аартыгар үс аттаах киһи турарын көрөн сүрдээҕин соһуйдулар. Арай Кырбый холкутук туттар.

Содержание

• 105

105

— Һы Ийэм кыайан бөрөнөн сылдьыахтара суоҕа диэн баар суох Боотурдарын айан аартыгар аны тоһуттарар буолбут дуу–
Кырбый дьикти кэрэтик күлэн лаҥкынатта, айанньыттар чугаһаат кэлээт айхаллаан айдаара түстүлэр, куттанан куттара көтө сыспыт дьонноро Харачаас, Уһуктаах, Кустук буолан соһутта, бу кырдьык кыра кыһалҕалаах киһи кыыһырсыбат, уһуну киэҥи саныыр киһи уллуҥах былдьаспат улуу боотур удьуордара.
— Биһиги даҕаны айаммыт аартыгын, ыллыктаах суолбутун ыйдаҥарда сылдьабыт,Чэлгиэн биһиктэн саҥа түһэн борбуйдарын көтөхпүт оҕолуу саныы буоллаҕа–
Кырбый өһүргэммит курдук уоһун толлотон ылла, ону көрөн аны Мохсоҕол ыҥыырыгар умса түһэ-түһэ күлэн баахтыйда. Кырбый тугу да саҥарбакка,, мүчүк,, гынан ылла, толлойбут уоһун туттан көрдө, хайдах айанныахтарыттан эккирэтэр эрэттэри харахтарын баайан күлүктэрин көтүтэн тиэрэ сиргэ тиэрдитэлээн тумарыкка муннартаабытын кэпсээбэтэ. Харачаастаах тугу да саҥарбатылар, айанньыттар сырайдарын харахтарын кэтэстилэр, хайдах туруктаах айаннаан иһэллэрин сыныйан кэтээн көрдүлэр, туох да кыһалҕата суохтарын билэн үөһэ тыыннылар. Чэлгиэн хаһан даҕаны дьонун сир-халлаан икки ардыгар бырахпатын , ыарахан түгэҥҥэр ыраах да буоллар ыҥырыыта суох кэлэрин. Даадар кимнээх кэлбиттэрин көрөөт чахчы улаханнык соһуйда дьулайда даҕаны, аҕыйах киһи сэтиилээх ааспыттарыгар сэтэрии санаабыта, иһигэр сиилээн-сэнээн да ылбыта. Билигин көрөн дьэ бэркиһээтэ, маннык дьонтон саһар-куотар быыс-хайаҕас суоҕун сэрэйдэ, туох сыаллаах-соруктаах кэлбиттэрин билбэтэр да сүрэҕинэн сэрэйдэ Чэлгиэн мэнээххэ ыппатаҕын…
—Дьэ оҕолор мин иһим иирэн, таһым дьалкыйан олорор. Кыра кыыспар күтүөттээри Хардырҕас аҕатын ууһун айдарыылааҕынан аатырар Айах Тардар ойуун аччыгыйа баардаах маска баппатах, иирээн төрдө эҥэрдэммит Кыаһаан Кынаачай кэлэр. Кыыһым иннинэн буолуммат, бэйэм да аймах аатырыахпын абааһы көрөбүн. Оҕобун ытаппытынан ыытыахпын олох баҕарбаппын. Хараҥа аартыкка хаайтарыы буолла, кыыһы биэрэн ыыппатахпытына Айах Тардар аймаҕынан эһэттиэм, үйэ тухары үрүҥ хараххытын өрө көрдөрбөккө өһөхтөөҕүнэн өҕүйүөм дии-дии эккириир–
Даадар туох кыһалҕаҕа ылларан олорорун хараастан хараҕын уута таммалыы-таммалыы кэпсиир. Кырбыйдаах кулгаах-харах буолан иһилии олордулар…
— Оҕом иҥин-дьүһүн буолан хааллаҕына Мин да чэчирээн уһун буруом унаарара биллибэт.—
Даадар муҥатыйа олордоҕуна хаппахчыттан саҥа ситэн эрэр кыыс оҕо долгулдьуйа таҕыста, сандалыга уһун кыламаннаах хараҕынан өгүрүк-төгүрүк көрө олордо. Ийэлээх, аҕата оҕолорун ортоку олордон имэрийэн ылаллар…
— Айах Тардары антах

анньар айдарыыта анаммыта буоллар, күрдьүөттүү оонньообутун көхсүн хараҕын көҥүтэ кэйэн күөлэһитэ оонньотон китүөттүү сатаабыттарын көрдөрүөм этэ. Ити буоллаҕа илии тиийбэтэ тыс кылгаһа, абам да эбит аҥардастыы айбардыыра–
Даадар абатыгар хабырынан ылаттаата. Уолаттар сэмээр Кырбый диэкки көрөн олордулар, кыыстара хаана да хамсаан көрбөтө, онтон-мантан кытаахтаан аһыы олордо. Кырбый киэһэ сөрүүҥҥэ соҕотоҕун чараҥҥа хааман истэҕинэ чэпчэки атах тыаһа сиэн кэллэ, кимин биллэ да эргийэн көрбөккө хааман истэҕинэ, сиэҕиттэн тардыалаан тохтотто…
— Эн Кырбый диэн дьикти ааттаах эбиккин дии, аҕам эйигин мэнээк киһи буолбатах, аатырар тоҕус курдаах Бойбоох кыыһа, көмөлөстөҕүнэ кини көмөлөһүө этэ да тыына-быара ыарахан диир. Мин ол ойуун уолун көрүөхпүн да баҕарбаппын, бэйэм оҕо сааспыттан оонньоон улааппыт Тоотойу таптыыбын. Сарсын Айах Тардар кэлэн ыган-түүрэн бардаҕына көмө буолан хаххалаа эрэ, Кыаһаан Кынаачай маҥнайгы ойоҕун көхсүн көҥүтэ сынньан күн сириттэн мэлиппитэ. Мин кини илиитин иһигэр киирдэхпинэ оннук дьылҕа күүтэрэ эрэбил.—
Кыыс хаамсан иһэ хара-хара саҥарда, Кырбый туох диирин күүтэн көрдө, Кырдьыга кини туора сиргэ тутуһуон, атын сиргэ аһыллыан баҕарбат этэ. Кырбый муннунан-айаҕынан тыымматаҕын иһин кэтэспэхтии сатаан баран кыыһа төттөрү хаама турда, күнэ киирэн им хараҥаран эрдэҕинэ кынат тыаһа куһугураан кэлэн Кырбый иннигэр күөх лабааны түһэрэн ааста, илиитигэр ылан имэрийэ турдаҕына аан дойдута аһылларга дылы гынна, халлаан оройо кустук өҥүнэн оонньоото, намыын да намыын хомус кылыһахтаан кылыгыратта устар уулуу чурулаан, суугунуур сиккиэр тыал сипсийэ ыллаата. Кырбый илиитин көтөн иһэрдии даллатан хараҕын быһа симтэ, сып-сылаас салгыҥҥа уйдаран чэпчэки да чэпчэки түү курдук көтөн таҕыста сырдык кустук ыллыгынан. Эмискэ хара суох хааҕырҕаата, хатан хаһыы сатараата, кыаһаан тыаһа кылыгыраан дүҥүр тыаһа лүҥсүйдэ кутуруу куртуйахтыы куллугураата. Кырбый хараҕын аспыта турбут сиригэр турар, кутуруу куула тыаҕа куллугураан ырааттар ыраатан саҥалыын сүттэ…
— Ити буоллаҕына үөл талахтыы эрийсэрбит буолуо, оҕо диэҥҥин ороһуйа көрбөккүн, сэнээҥҥин хааннаах илгэннэн хаахтаабыккын, хараххар хаһыйа быраҕыам. Үүнэр күн үргүөрүнэн үтүрүйсүөхпүт, саҥа күн соргута быһаарыа–
Кырбый балаҕаҥҥа төнүннэ, түүн түүлүгэр үс эдьиийдэрэ киирэ сырыттылар, Айыыһыта алгыс тылынан арчылаата, Иэйиэхситэ илбис тылынан илбийдэ, Аан Алахчын аҕаһа сырдык суолун сырдатан айбыт айылҕатын аанын аһан сылаас салгынан илгийдэ…
Тыҥ хатыыта туран айанньыттар аттарын аҕаллылар, аһаан-сиэн ампаалыктаһа

сылдьан өйдөөн көрбүттэрэ Кырбыйдара туохха да ыксаабат курдук туттан олорорун көрөн соһуйдулар. Даадар эрэйдээх үүтүн тохпут оҕо курдук сылдьаахтыыр, бүгүн кыыһын Күөрэгэйин дьылҕата быһаарыллар күнэ, кимнээх буолан Айах Тардары кытта аахсыай, оо арай манна урукку курдук бу оҕолор оннуларыгар Бойбоох, Чэлгиэн да баар буолбаттар, хаан иҥмитин хааҕырҕатыа этилэр. Даадар тугу саныырын көрө олорон Кырбый иһигэр күлэн ылла. Күөрэгэй хаппахчыттан сэниэтэ суох устан таҕыста, түүнү быһа ытаабыт дуу, утуйбатах дуу хараҕа кып кыһыл, ийэтэ барахсан кыыһыгар тугу эрэ саҥара сатыыр да биирдэрэ истибэт илгистэн эрэ кэбиһэр. Таһырдьаттан үлэһиттэрэ айдааран киирдэ,, Аартыгынан аттаах бөҕө аарыгыран иһэр,, этээт таһырдьа түстэ. Кырбый тахсыбыта тэлгэһэҕэ киһи бөҕө, бары кэлэн иһэр дьону чарапчыланан көрөллөр. Инники хаар маҥан баттахтаах киһи хаамтаран дьалкылдьытан иһэр, Кырбый кимин көрөөт биллэ уолун эмиэ. Даадар утары баран ат тэһиинин тутан Айах Тардары атыттан түһэрдэ, уһуннук ыҥыырга олорон атаҕа көһүйбүт наачаҥнаан ылаттаата, дьааһыйан дьаллайда. Дьааһыйан иһэн кэннинэн чинэрийдэ, охтуох киһи аттыгар өйөнө түстэ. Хатааһыннаах харах хатаммытыгар өйө көтөргө дылы гынна, аттарыттан түһэн айманан иһэр дьоннор ойууннарын көрөөт сырайдара уларыйа түстэ, охтон иһэр ойууну өйөөн ыллылар…
— Бу сорбор куһаҕан битим тардыбыта, маннык күлүктээх оҕо баарын билтим буоллар кэлэн өлүү айаҕын өҥөйүөм суох этэ. Даадар халыҥ хаххалааххын билбэккэ хараҥа харахтанар буоллум–
Айах Тардар улуйар, мэнэрийэр икки ардынан айдааран атыгар таҥнары тиэллэн барда. Даадар тугу да өйдөөбөккө хараҕын тиэрэ көрдө, аймахтаһа сатаабыттар айманан төннөн эрэллэрин көрөн дөйөн турда. Күөрэгэй барахсан ытаабытынан Кырбыйы кууһа түстэ. Онно дьэ уһуктубут курдук өйдөнөн Даадар Кырбыйга биир тылы кыайан булан эппэккэ төҥкөҥнөө да төҥкөҥнөө сүгүрүй да сүгүрүй буолла. Кэмниэ кэнэҕэс уоскуйаннар сандалы маанытын тартылар, үөрүү киэнэ үлүгэрэ буолла, өтөхтөөхтөр бары өрөгөйдүү көттүлэр. Охтор күммүтүгэр өйөбүл, сууллар түгэммитигэр харысхал баар эбит диэн харахтара сырдаата, үрүҥ санаалара үөһэ көттө.

Содержание

• 106

106

— Хайа Чэлгиэн били кыыс кэлэн төһөлөөх эрэ силбиэтэнэр, өһүргэнэн өттүгүн эрэ үлүтү түспэтэх буолуохтаах, ойоҕоскор хатырыкта укта сырыт–
Чэлгиэн күүлэйин ыытаары күн иллэҥэ суох сырыттаҕына Бойбооҕо көрсөн күлэн чаҕаарда, биирдэрэ ону эрэ ахтыбат,, Ытык киһитигэр аанаан ыытыллар күүлэйи,, сураҕын суол-аартык аайы ыыталаата, чугаһынан чугдаардан, ырааҕынан ыһыытатта. Былыр бу киэҥ толоон үрдүк өтөҕөр улуу киһи олорон ааспыта дэһэллэр, оннук да буолуо баай тииттэринэн баҕаналаан сүүрдүбүт үүт бүтэйдэр, балаҕана билигин да таныктаах, сэргэлэрэ бэйэтэ биир туһунан айымньы, күн тахсарын көрсө турбут сэргэлэр туох сыаллаах-соруктаах туралларын ким да билбэт. Ортоку Өксөкү күн тахсарын хатыылаах хараҕынан кэтэһэр курдук, дэгиэ тыҥыраҕын сэргэ төбөтүгэр хатаан хотоҕойун хомуна туттан олорор. Уҥа өттүгэр уһун сиэлин сэргэ баһыгар сабырыппыт Дьөһөгөй оҕото, хаҥас өттүгэр үс атахтаах айах Чороон аарымата ааҕан сиппэт оһуорданан Айыы аймах алгыһынан сир сиигин сүмэтиттэн Дьол кымыһын көрдөһөрдүү ууммут. Сэргэлэр да киһи сэргии көрөр уһун сылга сылгы сыатынан аҕаан туруорбуттара өтө көстөрө, бачча уһун сылларга хаар-самыыр хараардыбатах, күн уота хайыта хатарбатах. Ортоку сэргэҕэ күнү көрсө харах ойуулаах харысхал, уҥа өттүгэр сэбирдэхтээх ытыс бу күнтэн көмүскэл көрдөһүү, хаҥас ынах-сылгы саха дьоло-соргута дэнэрэ. Ким да билбэт ханнык үйэҕэ үктэнэн бу үйэлээх Сэргэни ким туруоран ааспытын. Баҕар быстах өлүү былдьаабыта дуу, эбэтэр ханыы булан Иэйиилэрин эҥэрдэһэн көппүттэрэ буолуо. Сири-буору аннынан үһүйээн курдук хаалбытынан ол аймах кыыма,, Оһуохай,, хаалбыта иһиллэр уонна кини сыдьааннара…
Чэлгиэн эрдэ уолаттары ыытан балаҕан тулатын, тэлгэһэтин барытын оҕустарда, балаҕаны иһин таһын хомуттарда, көмүлүөгэ сиҥнибитин хаттаан туруордулар, алгыстааннар аал уоттарын отуннулар. Күүлэй күнүн иннигэр үрдүк өтөххө түүннэри баайтаһыны астаатылар бутугас миинэ буһаран билгиттилэр, бүтэйдии этиттэн буһардылар, хара сарсыардаттан ыҥыыр аттаах, сатыы, оҕус сыарҕалаах хотоҕос курдук субустулар, хас кэлбиккэ күөх кырыска кытыйалаах бутукас миинин кытта кырбас эт ууран истилэр. Тууйаска турар кымыстан кытыйаҕа кымыс кутан биэрэллэр…
— Бу күүлэйбит ытык киһибитигэр,, Оһуохайга,, ананар, кини Өбүгэлэрэ түөрэх кээспит түөлбэтигэр тэрийэбит. Бүгүн,, Оһуохай,, түһүлгэтигэр самаан сайыны көрсүөҕүҥ–
Чэлгиэн кэлбит дьону уруйдаан-айхаллаан көрүстэ, истиҥ тылларынан иһирэхтик кэпсэтэ-кэпсэтэ күөх кырыс түһүлгэтигэр оллоонноон олорооччу, өттүгэстээн сытааччы элбээтэ.,, Ырыа,, күөх сайыныгар

отун-маһын иччитигэр, айылҕата анаан айбыт быйаҥыгар анаан алгыс тылы арчылаата. Маннык көрсөн үөрүүлээх түгэни үллэстэн кэпсээн-ипсээн күппээллэтии омун- төлөн олохтоон күөх кырыска халлааны хантайан тиэрэ түһэн ис тотон сэһэргэһэ сытар үчүгэйэ эриэхситин. Манна хоннохтоохтук охсор хотуурдаахтар кэлэ сатаабыттар. Урукку дьылларга хотуурдаах иннигэр түспэтэх,, Кунай,, диэн ханарытан ааттаабыт эр бэрдэ эмиэ кэлбит, киһи да билбэт хотуурдаах хоһууттара элбээбиттэр. Кырдьаҕастар барахсаттар дьиэҕэ сытар сылаалаах диэн бар дьоннорун кытта күөх кырыс күүлэйин көрөөрү эмиэ кэлбиттэр. Аһыы-аһыы арааһы бары кэпсэттилэр, былыргы дьыллар быыстарын- атахтарын түөрэн кэлэр кэм кэрдиистэригэр тиийэ…
Кырдьаҕастар өтөхтөрүгэр хонордуу хааллылар, балаҕаннара сөрүүнэ үчүгэйэ буор сыта үчүгэйин, төрөөбүт төрүт балаҕаныҥ сыта-сымараҥа сүрэххэр илгийэ киирэрэ умнуллубат оҕо сааскын санатар, көмүлүөккэ хаппыт киини хомуйан түптэлээн оһохторун тула хамсалаах табах унаарыта олорон арааһы сэһэргэстилэр…
— Былыр оҕо сааспар манна кэлэн оттуу сылдьыбыттаахпын, онно биир хаамаайы кырдьаҕас хонсон ааспыта,, Олоҥхолоон,, айаҕын ииттэ сылдьар дьоллоох этэ, арааһы билэрэ-көрөрө сүрдээҕэ. Сири дойдуну тилийэ сүүрэр кэмнэригэр, хантан да кэлбитэ биллибэккэ аҕыйах ахсаннаах аҕа ууһа бу үрдүк өтөххө олохсуйа сылдьыбыт, ол оҕонньор кэпсээнинэн ханнык эрэ кыргыс боотурдара быста сылдьалларын курдук кэпсиирэ. Кыаналлара, кытыгырастара ол быыһыгар олоҥхоһуттара, отоһуттуур ойууннаахтара үһү. Араас түгэннэри кэпсээбитэ да быһыта-орута онон-манан өйдөөн ааспыппын. Бу сэргэ мастарын, бүтэй баҕаналарын, балаҕан мастарын эт санныларынан сүгэн хара тыаттан таһаллара үһү. Аны бултуу сылдьан аарыма тайаҕы,эһэни ырбалаах оҕунан төһө эмэ ыраах сиртэн туос тордуйалыы курдары тахсыар дылы ыталлара үһү. Ол кырдьаҕас кэпсээнинэн аҕа баһылыктара акыйбыт аарыма уҥуохтаах буулаҕа бухатыыр Суор Уола диэн үһү. Биир саас Суор Уола ардьааҕын көрө киирбитигэр торҕоннообут тыатааҕы уот кыһыл бэлэһин аппытынан саба түспүтүн сутуруктуу туппут илиитинэн баһын хампы охсон түһэрбитэ үһү. Аны кыптыый кынаттааҕы иннигэр түһэрбэтэх тыал тыыннаах, силлиэ сырыылаах сиэлии-хамыы таныктаах Сиэллээх Уола диэн эбитэ үһү. Бу уол сүүрэрин бу алаас аартыктара ыллыктара билэн эрдэҕэ. Хара тыаҕа таҕыстаҕына тайаҕы, табаны күөйэ көтөн алааһыгар эргитэн аҕалан балаҕанын чугаһыгар тайыылаан ааһара дииллэрэ. Ырыаһыттара Сиэллээх Сэгэй ыллаан-туойан бардаҕына балаҕанныын, иһиттиин-хомуостуун дьиэрэҥкэйдээн ойоллоро үһү. Оннук улуу дьоннор бу үрдүк

өтөххө олорон үөскээн-тэнийэн иһэннэр биир сайыҥҥы түүн уу чуумпутук ханна да бартара биллибэккэ тыал буолан тумарыкка сүппүттэр, арай ити,, Оһуохай, Алааппыйа,, кинилэр силлибэт ситимнэриттэн, сырдык сыдьааннарыттан хаалбыта үһү–
Ити курдук кырдьаҕастар күн кылайыар дылы арааһы ыатардылар. Күн күөрэйиитэ хотуур сүгэһэрдээх элбээтэ,, Ырыа,, ыйан кэрдэн ыыталаата, маҥнайгы омуннарыгар хаптайа-хаптайа тэллэх курдуктары тэлэн тамнаатылар, толоон саҕатыгар анньыллыбыт тоһоҕолортон тиэйэн төнүннүбүт омурҕанныыр хабыалыы түһээт төттөрү оннук үстэ баран кэлэн, ким онно бастаабыта көстүөхтээх. Хотуурдаахтар сирдэрин ортолоон истэхтэринэ куйааска сыгынньах санныгар торбуйах тириитэ соноох, ноторуускалыы кэппит тирбэҕэ быалаах дэйбиирдээх элэйэн бүппүт хотуур сүгэһэрдээх куура хаппыт киһи киирэн кэллэ.кыратык эт хабыалаата, ымдаан ыймахтаат ытыһыгар силлээн ылаат ыраатан эрэр дьон кэнниттэн түһүнэн кэбистэ. Олорор дьон бэркиһээннэр тугу да саҥарбатылар, чыпчырынан эрэ кэбистилэр, бу Хаахынньа аҕатын ууһуттан Кыра Кыачаан этэ. Кырыы сиргэ олорор элбэх баҕайы эмдэй-сэмдэй оҕолоох мунду-барча аһылыктаах. Эдэр уолаттар охсооччулар хаалларбыт чэчээлэрин кэрийэ сылдьан оҕустулар. Күнүскү омурҕаҥҥа урут-хойут охсооччулар сарт көлөһүннэрэ түһэн кэллэ, сойо түһээт аһаан кимиритэн бардылар, аны соһуйуохтарын иннигэр торбуйан сонноох бу куйаабыллаан кэллэ, көлөһүн да тахсыбатах өссө куура хаппыт курдук, олорбокко ымдааны ыймахтаат салгыы түһэ турда, дьэ сөҕүү махтайыы бөҕө буоллулар, охсооччулар туран аалыҥнаһыахтарыгар дылы киһилэрэ сирин ортолуу охсубут. Ити курдук дьону ситэ-ситэ куотан үстэ кэлэ оҕуста.киэһэ,, Ырыа,, ким бастаабыкка торбуйахтаах ынах, ону кытта кыттыбыттарга иккилии сабыс саҥа хотуур, чэй, табах баайтаһын этин үллэртээн биэрдилэр. Чэлгиэн Кыра Кыачааҥҥа сымнаҕас миинэр ат биэрдэ толору ыҥыырдаан, үүннээн. Кыачаан тулуйбакка хараҕын уутун сотунна, икки аттаах уолаттары дьиэтигэр сүөһүтүн сэтиилэнэн тиэрдэн биэриҥ диэн соруйда.,,От үлэтигэр сөбүлэһэр буоллаххына кэлэ сылдьаар,, диэн Кыачааны ыҥырда, урут атын баайдарга айаҕын туһугар, биир эмэ кутуу чэйгэ, хамса табахха сордоноро, маннык дэлэй илиилээх киһини аан бастаан көрдө. Урут истэр этэ да баай барыта биир дии саныыра, быйыл соруйан үтэн-анньан көрөөрү кэлбитэ, бар дьонноро барахсаттар сөпкө да хайҕаан үҥэр таҥара оҥостоллор эбит Чэлгиэни. Аттанан, ыанар ынахтанан тиийдэҕинэ төһө эрэ оҕолоро үөрэн оҥой-соҥой көрөөхтөөн үрүҥ ас үрдүгэр түһэллэр, кэргэнэ барахсаны этэ да барыллыбат, ынаҕы түүлүгэр эрэ

түһээн көрөөхтүүр быһыылаах.,, Дьол хараҕа суох,, дииллэрэ бу буоллаҕа. Чэлгиэн аны бу от хомуурун үмүрүйэ тутан чөмчөттөрөн кээһэригэр хайдах эттэһэрин дуу, эмиэ күүлэй ыытарын дуу санаатыгар оҥорон көрө сырытта, Бойбооҕуттан да ыйытан да көрдө. Аҕыйах хонугунан кэлэн иннин-кэннин быһаарар ини, онуоха дылы айанньыттара биллиэхтэрэ.

Содержание

• 107

107

— Ийээ иринньэх оҕолору кэтии-маныы сылдьар курдуккут Чэлгиэнниин–
Кырбый аһыы олорон ийэтигэр Бойбооххо хом санаатын хомуруйа саҥарда…
— Тоойуом хаһан даҕаны уу оломун билбэккэ киирбэт буол,, Алҕаска,, арааһынайга тиксэҕин, Чэлгиэни хаһан да хомуруйума, кини атын Айдарыылаах, хаһан даҕаны эрэйи эҥэрдэспэт, сору-муҥу сонордоспот киһи–
Кырбый даҕаны Чэлгиэн диэн кимин бэркэ билэр, анаан Айылҕаттан айыллыбыт, Өбүгэ түөрэҕиттэн өйөнүүлээх Боотур удьуора буоларын. Өйдүүн-санаалыын атын, кэлэн иһэр кэм кэрдииһин, олох хаамар хардыытын толору өйдөөн ньүдьү-балай баайдар курдук бараммат баайы мунньа сатаабат кыанар- кыаммат диэбэккэ элбэх оҕону үөрэхтии сатаата. ,,Судаарыскайга,,бэйэтэ үптээн-харчылаан, кэлин ити оҕолор борбуйдарын көтөҕөн киэҥ ыллыкка тахсан киһи буоллахтарына биир эмэ Чэлгиэҥҥэ махтанара дуу…
Кырбый Улахан Эбэ толоонугар кэлэн иһэн арааһы санаан аһартыыр. Быйыл манна үрдүк өтөх толоонугар күүлэй буолтун истибитэ, дьикти сэргэлэри, туох дьон олорон ааспыттарын уонна тыаһа сыма суох күдэриккэ көппүттэрин эмиэ. Атын көнтөһүн бүтэй баҕанатыгар иилэн баран сэргэлэри эргийэ сылдьан иҥэн-тоҥон кыҥастаста. Сирэ-уота киэҥэ-куоҥа көнөтө киһи эрэ кута-сүрэ тохтуох дойдута. Бу баай тииттэри сырайдаан-харахтаан туруорбуттара мэнээк түбэспиччэ буолбатаҕа эрэбил, хас биирдии сэргэни Айыылартан арчылаан, алгыс тылын аһаннар аанаабыттара буолуо. Кырбый манна хонон барардыы тэриннэ, атын сыбыдахтаан тиэрбэскэ киллэрэн өртөөтө, көмүлүөгү күөдьүтэн чэй өрүнэн, илдьэ кэлбит үтэтиттэн үссэнээт утуйардыы оҥоһунна. Кырбый түүн уутун быыһынан түлэй-балай сыттаҕына, балаҕан халыҥ халҕана,, Кыыкыр,, гынан аһылынна-сабылынна, көмүлүөк уотун ким эрэ күөдьүтэн биэрдэ, Кырбый хараҕын аһан көрбүтэ, хаар маҥан баттахтаах-бытыктаах үрүҥ тирии таҥастаах аарыма кырдьаҕас тайах маһыгар сыҥааҕыттан тарбахтарынан тирэнэн эһэкээни көрөн турар эбит.
— Тоойуом аҕыс үйэ анаа өттүгэр, тоҕус үйэ тухары төлөрүппэт төлкөлөөбүт, арҕааттан аргыйар араҥ өлүүттэн аҕа ууһун араҥаччылаабыт, илинтэн иирэр өлүү илбиһин илбийбит, соҕурууттан сотуун өлүү суолун саба баттаабыт, хотутуттан хаарыйар хаан өлүү айахтарын бүөлээбит Хаарыс ойуун илэ бэйэбинэн оҕобун оҥкулун оҥороору, ыллык суолун ыраастаары, элбэх үйэ эн түһэргин кэтэстибит, ымыылаах ыллыккар ыйаммыт куккун кэтээтибит. Кэнэҕэһин кэлиэ диэн күтүр уһуннук күүттүбүт. Бу төрүт төрдүҥ төлкөлөөбүт, түөрэх кээспит тэлгэлэһэрэ буолар. Саһарҕаны сэргэлэргэ көрсөөр, күн тахсыытын кытары–
Кырдьаҕас турар сиригэр буруо буолан унааран хаалла, Кырбый ойон тураат

таһырдьа тахсан сэргэлэр тастарыгар саһарҕаны көрөн турдаҕына тахсар күн сардаҥата сырдык кустуга сэргэ хараҕар тыкпытыгар, сэргэ араас өҥнөөх дьэргэлгэнэ оонньоото,, Өксөкүтэ,, хамсаан кэллэ даллах гынан сэргэтиттэн тэбинээт чардырҕаабытынан өрө көтөн таҕыста, Кырбый көрөн турдаҕына күнүн иитин үстэ эргийдэ төттөрү сэргэтигэр сахсас гына олоро түһээт хамсаабакка күнүн көрөн олордо. Кырбый кыыла туран кыырыах кутуруох санаата кииртэлээн ылла, ыһыытыы-ыһыытыы эргийтэлээн ылла, куллугуруу-куллугуруу көтөн таҕыста. Сэргэ төбөтүгэр турар Чороонтон үрүҥ сүөгэй илгэтин ылан ыймахтаата, сиккиэр тыалга уйдаран Күнүн уота ыһыахтыыр кыымыгар тэлээрэн сирин-уотун эргийдэ. Ийэ сирин көтөр сиигин тумарыгар, күдэриктии көтүстэ. Иэйиэхситтэрин истиҥ нарын ырыаларынан, Айыыһыттарын анаан туойар тойуктарыгар айар кута аһылынна, илбис иэйии иҥэриннэ…
— Хайа Көкөт төһө бэркэ сырыттыгыт, туох да харгыс- харыы буолбата ини–
Чэлгиэн хайа күн уолаттара кэлэллэрин кытта кэтэһэ сылдьыбыт кыһалҕатын ыйытта. Уолаттара,, Үчүгэйтэн,, атыны үөппэтилэр, быстах-остох баарынан кэпсээтилэр. Чэлгиэн мантан инньэ аартыктарын аһаннар, ыырдарын ыллыктарын тыырыыһылар диэн үөрэ санаата. Отун мунньуутугар биир күнү анаата, манна да буоларын курдук кыраабыл сүгэһэрдээх кыйма курдук кэллэ. Эрдэттэн ас-үөл бөҕө бэлэмнэттэ, баайтаһын бургунаһы бутукастаан буһардылар, бүтэйдии эт буһаран быргыттылар, ымдааны, кымыһы, хойуу үүттээх чэйи кытта.,, Ырыа,, бастакы омурҕаҥҥа наар субуулуурга, онтон киэһэ омурҕаннаат тус-туһунан лэкээ(бугул) туруоруутугар күрэх биллэрдэ. Кыраабыллаах оҕонньоттор эрэ суохтар, оҕолор, кыргыттар, дьахталлар онньуу-күлүү быыраайылаах күөх кырыска олорон ас бөҕөтүн аһаатылар, ол кэннэ субуулаан субурҕатан бардылар. Ырыа-тойук ыллыктанан, толоон иһэ толору айдаан-куйдаан быыһыгар субурҕа субуулары субуйдулар. Сып-сап аһаат, сөрүүн түһэн эрдэҕинэ бугуллаан бурҕаҥнатан бардылар. Ыкса киэһэ толоон иһэ хойуу бугулунан кэчигирээтэ.,, Ырыа,, ылгын киһи дьэ манна буккулунна, кими да булан ылан бастаппата, сорох лэкээтэ кыра дэннэ, сорох оту хаалларар харбааһыҥҥа буолла, барыта хааһы курдук халыйда, иннэ-кэннэ биллибэккэ моһуок буолла. Чэлгиэн мөккүөр таһаарбата, эрдэттэн сүрэҕэ сэрэйэн дьон ахсаанынан иистэнэр тэрил, кииппэлээх таҥас аҕалбытын түҥэттэ, ордубут эттэрин кытта. Тэйиччи олорор дьоҥҥо уолаттарын аттаан ыыталаата, ылбыттарын ырдан биэрдилэр. Бу үөрбүттэрин-көппүттэрин, кынаттанан көтүөх да курдуктар. Чэлгиэҥҥэ эмиэ биир улахан үөрүү, ытык киһитин аатын ааттатан маннык бар

дьонун баарынан күндүлээн, кэнэҕэһин-кэнэҕэс кэпсээн буола сылдьарыгар, умнуллубат үгэс буолан хааларыгар…
— Кырбый Кыыһым көтөр кынаттанан, күҥҥэ көстүбэт, айаххар да сүгүн аһаабат буоллуҥ дуу–
Бойбоох биир күн кыыһын сэмэлии көрүстэ, кырдьык Кырбый көстөрө да ахсааннаах, аны Мохсоҕоло атыыһыт аартыгыттан арахсыбат буола сылдьар, бу кураан былдьаһыктаах күннэргэ Ылгыны кытта отторун үмүрүтэ сатыа этилэр. Чэйдии олорон сэмэлээбитигэр уоллаах-кыыһа мулук-халык туттан бэйэлэрин буруйданан ыллылар…
Чэлгиэн бу күөххэ утуйан ылар иллэҥэ да суох сырытта, ыспааһаптарга дылы от үлэтин үмүрүтэн кэлэр-барар баҕалаах сырытта, быйыл хас да отчут уолаттары наймыласпыта, кыайар-хотор буоланнар оту чөмөхтүү сатаатылар, күүлэй кыайыылааҕа Кыра Кыачаан кэпсэтииннэн кэлэн от охсон абыраата, чахчы даҕаны хонноҕо аһылыннаҕвна хоннохтоох охсооччу эбит. Бэйэтин отун былыр үмүрүтэн кэлэн Чэлгиэҥҥэ күнүгэр бачча диэн аахсан наар охсууга сылдьар. Аттанан атах тардыстардаах, кэлэргэ-барарга кыһаллыбат. Ынахтарын оҕолоро уһун күҥҥэ батыһыннара үөрэтэ охсубуттар, аҕыйах хонуктааҕыта Чэлгиэн соҕотох сүөһү соххор диэн эмиэ биир оҕолоох бургунаһы биэрбитэ. Ону илпитигэр эмээхсинэ үөрэн ытамньыйан ылбыта. Чэй, бурдук бэрсибитин эмиэ илдьибитэ, кэпсэтии быһыытынан от үлэтэ бүттэҕинэ кур идэһэ ылан барыахтаах, онон санаата бөҕөх, хамсаныы да харса суох. Үлэлэһэр да уолаттара кыайаллара хотоллоро сүрдээх. Урут оттуур баайдарын аһылыга тар хааһыта, биирдэ эмэтэ бутугас миинэ буолара, манна Чэлгиэҥҥэ чэйэ, табаҕа,лэппиэскэтэ, этэ арыыта киһи эрэ үөрэ-көтө үлэлиэх курдук, аны дьиктитэ бэйэтэ иллэҥ буоллаҕына тэбис тэҥҥэ сылдьыһар. Туох да үлэтин көрөн турбат, оҕолоро да оннуктар. Аны аҕыйах хонугунан Улахан Эбэ киэҥ толоонугар от кээһэр күүлэйэ ыытыллыахтаах, киһи бөҕөтө оҕустаах сыарҕалаах кэлээри тыллана сылдьаллар. Ол,, Оһуохай,, күүлэйин түмүк кыдымата.

Содержание

• 108

108

Чэлгиэннээх атынан истэхтэринэ кыыл дуу, киһи дуу ыһыыта ханна ыраах өй дуораана буолан иһилиннэ, аргыс уолаттара харахтара төгүрүйэ түстэ, бу хара тыаҕа кыылтан атын туох кэлэн ыһыытыы оонньуой бу икки атах үйэтигэр үктэммэтэх үрэҕин баһыгар. Бу аатырар Таастаах үрэҕин ыһыытыыр баһыгар сир көрө таарыйа үүтээн тута тахсан иһэннэр ыһыы иһиллэр сирин диэкки халыйдылар. Икки атахтаах баара буолуо дии санаабакка иһэн тирии ураһа турарын көрөн ,,чинэрис,,гына түстүлэр. Сээбэҥнээн аттарыттан түһэн сиэтэн истилэр, уолаттар сааларын бэлэм тутан Чэлгиэн ыҥырыыттан батыйатын сыыйан ылла, саҥата суох атын көнтөһүн сэргэстэһэ иһэр Күлүккэ туттарда, бэйэтэ ураһаҕа чугаһаан истэ. Эмискэ ойоҕоһугар тыас тыаһаабытыгар эргиллэ түспүтэ кытарымтыйан көстөр түүлээх аарыма кыыл хааһах курдук көтүөккэлээн кэлээт уот кыһыл бэлэһин аспытынан хоруйа түстэ, киһи сырайыгар чалахайы тибиирээт утары ыстанна, Чэлгиэн туора ыстанаат сытыы батаһынан аһара ыстанан иһэр кыылы ыһыытыы түһээт эҥил баска саайда, кыыла ойбут омунугар хаста да үҥкүрүйдэ, аҕыйахта тэбиэлэнээт хам барда. Көкөт саатын бэлэм туппутунан тирии ураһаны өҥөс гынна, Чэлгиэн үрэх эниэтигэр киһи сытарын көрөн тиийбитэ, кырдьаҕас оҕонньор хаан-билик буолан хамсаабакка сытар, киһиттэн бүттэлээҕин хаалларбатах, илдьи убахтаабыта дьүүлэ дьаабыта биллибэт. Көкөт ураһа иһиттэн икки эмдэй-сэмдэй кыра кыргыттары сиэтэн таҕыста, барахсаттар куттанан дьон сырайын хараҕын манаатылар, үрэх эниэтигэр сытар киһини көрөөт сырсан тиийэн тобуктуу түстүлэр, уйа-хайа суох ытаан бардылар, элбэҕи көрбүт-истибит тыйыс хааннаах уолаттар оҕо ытыырын тулуйбакка харахтарын уутун сотуннулар. Абааһы иҥмит кыылын үрдүгэр мас чөмөхтөөх уот анньан кэбистилэр. Оҕонньор сэмнэҕин ураһа иһиттэн олбу араас таҥаһы булан суулаан үөһэ сааскы уу ылбат сиригэр харайдылар. Быйыл Бэргэн сылдьыһар күөс өрө охсон, оҕолору аһаталаата, барахсаттар ас үрдүгэр түстүлэр. Кыыл умайан кэҥэрдии сытын кытта өһөх буруо халлааны харбаста…
— Айыы Тойон дьүүлүгэр турдаххына миигин буруйдуу санаама, тыын-тыыҥҥа харбас, иэс-иэскэ–
Чэлгиэн кутааҕа өһөх буруо тахсарын көрөн туран ботугураата. Кыра кыргыттар кэлин син дьоҥҥо үөрэнэн кэпсэтэр буолан бардылар, хара маҥнайгыттан Чэлгиэҥҥэ убаннылар, аттыларыгар суох буоллаҕына ыксыы түһэллэр. Кинилэр кэпсээннэринэн бу кыһын улахан буурҕа кэмигэр кыыл барбыт табаларын ийэлээх-аҕалара сылгылыы барбыттар уонна ааттыын сүппүттэр, эһэлэрин кытта бу дьонноох сир диэкки сыҕарыйан иһэр дьүһүннэрэ үһү. Оҕолор үйэлэригэр арыыны лэппиэскэни сиэбэтэхтэр

эбит, үөлэн бэриллибит сып-сылаас лэппиэскэни арыыга умньаан наһаа минньигэстик ыстыыллар, салаан да көрөллөр. Кырата хос аата,, Кымырдаҕас,, обургута,, Кыымаайы,, дьонноро барахсаттар таптаан ааттаабытынан эрэ билинэллэр. Эһээлэрэ,, Хомурах,, оҕонньор үһү. Ийэлээх-аҕаларын маннык ааттаахтар диэн өйдөөбөттөр, билэллэрэ,, Ийэ-аҕаа,,. Манна бэйэлэрин олохторуттан үс-түүннээх күн айаннаах кэлбиттэр, бу ким ураһата буоларын билбэттэр. Чэлгиэн оччоҕо чугас эбит диэн оҕолору эр-биир уолаттар мэҥэстэн салгыы айаннаатылар. Аттаах дьон өр гымматылар, туой сыбахтаах саха балаҕаныгар хонуктарыгар кэллилэр. Кыргыттар төрөөбүт тэлгэһэлэригэр түһэн сүүрэкэлээн ыллылар, санааларыгар тугу эрэ көрдүүр курдуктар. Түүн утуйа сыттахтарына кырбый саҥата чардырҕаата, бары чөрбөс гына түстүлэр. Өр-өтөр буолбата ат туйаҕын тыаһын кытта тыбыыран тырылатара иһилиннэ. Халыҥ халҕан аһылла түһэрин кытта Кырбый иһирдьэ баар буола түстэ, кэнниттэн Харачаас, Уһуктаах киирэн кэллилэр…
—ийэм кэннигититтэн кыйдаата, хараҥа ыллыктан харыстаа, үтүмэн үлүгэрин үтүрүй диэн–
Күлэн үрүҥ тиистэрэ кэчигирэстилэр, оҕолору көрөөт хайдах эрэ курус гына түстэ, тугу эрэ ырааҕы көрөрдүү эһэкээнин көрөн турда…
— Бу оҕолор ийэлээх-аҕалара барахсаттар кыл тыыннара быстара, үрүҥ күннэриттэн күрэнэллэрэ кыра хаалбыт.—
Кырбыйы кытта Харачаас, Уһуктаах, Чэлгиэн барыстылар. Түүннэри-күннэри айаннаан үрэх үрдүгэр турар холомоҕо тиийдилэр. Дьахтардаах эр киһи ыран дьүдьэйэн сыккырыыр тыыннара эрэ сытарын буллулар. Ыксалынан Кырбый кыыл үөһүн сылаас ууга суурайан ытыстан хаалбыт айахтарын атытан куппутун нэһиилэ ыйыстан,, дьүккүс,, гыннылар. Уһуктаах улар тутан кэлбитин үргүү охсон оллооҥҥо ыйаата, сойутан айахтарыгар кутан иһэрдэ сатаатылар. Эр киһи уҥа атаҕын билгүрүтэн дуу, тоһутан дуу баран тымтык тутан чаартаабыта үллэччи иһэн тахсыбыт. Кырбый уу оргуттаран сууйда, арыыны уулларан дэлби сотто, бэйэтэ эрэ билэр отун үргээн илдьи ыстаан-ыстаан баран испит сиригэр уурда уонна ыраас орбөҕүнэн хам эрийэн кэбистэ, аны кыыймыт арыыны айахтарыгар кута аһата сатаата. Харачаас үрэх талаҕынан ардьах өрө охсон үрэххэ уган кылбасдьыгас хатырыктаах күндэбэйдэри таһааран сороҕун ууга буһаран, атынын үөлэн амтаһыйыы бөҕө буоллулар, сытар дьоннорун сотору-сотору аһата сатыыллар, үһүс күнүгэр дьэ дьонноро сурдурҕаһан харахтарын астылар. Харахтара чаал курдук олоҕо суох мээнэннэн көрөн, кимин-тугун өйдөөбөттөр быһыылаах. Тугу эрэ ыҥыргыы сатыыллар да айахтарыттан саҥа кыайан тахсыбат. Кырбый кыһыл оҕолуу көрөр истэр, сороҕор тугу

эрэ ботугуруу-ботугуруу дьэйбииринэн илбийэр курдук үрдүлэринэн туора-маары сототтуур.аны кыа уматан атаҕын искэнигэр түөн ууран ылла. Араас от уутун оргутан иһэрдэр, кэлин син хойууну ыйыстар буоллулар, саҥаларын да киһи истэр буолан барда. Саҥараат да оҕолорун ыйыттылар, дьон көрө хаалтын истэн ытаан муҥнаннылар. Табаларын эккирэтэн наһаа тиэрэ сиргэ охсуллан төннө сатаабыттар, кэргэнэ Хойутаан атаҕын өлөрүөҕүттэн эрэйдэрэ кыһалҕалара дьэ саҕаламыт, үрэҕи кыйа араастаан сыһан соһон манна аҕалбыт, астара бэс сутукатын оргутан испитэ буолан, кур отону хомуйан баардара барыта быстыар дылы сордоммуттар, кэлин олох чууртаан сыппыттарын булан үрүҥ тыыннарын өрүһүйбүттэр. Арыый хамсыыр буолтарын кэннэ мэҥэстэн төнүннүлэр, балаҕаҥҥа тиийбиттэригэр кыргыттар үөрүүлэригэр ытаһа-ытаһа саба түстүлэр, дьонноро эмиэ ытастылар. Аҕаларын сураҕын истэн харааһыннылар, кыылын хоолдьуга гынан илдьэ бартын истэн үөһэ тыынан ыллылар…
— Хойутаан бу дойдугут булда аһа хайдаҕый, үрэҕэ балыгынан баай быһыылаах, үрэххит үрдүгэр биир эмэ оттонуох толоон, сыһыы баарын билэриҥ буолаарай?—
Чэлгиэн биир күн аһыы олорон Хойутаантан ыйытта.
— Мантан соччо ырааҕа суох былыргы,, Хабырынар,,баай олоҕо баар, ити соҕуруу тахсан барар үрэх салаатын батыстахха тиийэҕин, Көкөттөөх, Күлүгү хаалларан үрэхтэрин кэстэрэн туораан бэс чагда устун от үрэҕи сыыйдылар. Сотору хара маһы кытта хатыҥ чараҥ булкаастаах тыа саҕаланна. Күн санньыйан саҕахха түһүүтэ киэҥ да киэҥ күн туллар күөллээх алааска киирэн кэллилэр. Соҕуруу үрдүк баһыгар былыргы өтөх онно көстөрүгэр туораатылар. Элбэх киһи олорон ааспыт түһүлгэтигэр тиийдилэр, төһө да сиҥнэн түспүт хаһаалар, титииктэр, балаҕаннар баалларын иһин биир ат эккирэтэр син таныктаах балаҕаҥҥа түстүлэр. Сиҥнибит көмүлүөк холумтаныгар уот оттон күөс өрүннүлэр, хонордуу тэриннилэр сарсын сирин уотун кэрийэн көрөрдүү. Түүн утуйа сыттахтарына халҕаннарын хайа быраҕан хара бэкир хаһыырбытынан киирдэ…
—Хантан кэлбит хара сордоохтор, мин киэҥ уорукпар көҥүлэ суох күөлэһийэ сытаҕыт,хараххыт оҥойор уутун тобулута сынньан уулуу иликпинэ киэр кэбилийиҥ, көхсүгүт хаанын көҥүтэ сынньан көҕүрэтэ иликпинэ куота охсуҥ–
Балаҕан буора саккырыар дылы хаһыыттан бары ойон турлулар, илгистэ-илгистэ ииригирэ сылдьар киһини Кырбый илиитин таһынан,, садьыс,,гыммытыгар аһаҕас аанынан таһырдьа көттө, ону кытта дэгиэ тыҥырахтаах харбаан ылаат халлаан диэкки көтө турда. Уолаттар кимин-тугун кыайан өйдөөбөтүлэр…
— Былыр,, Хабырынар,, күннээн олорор кэмигэр кырыыстаах удаҕанныын хатыһан кыыһын уордаран

ылан күүһүнэн ойох оҥостубут, ол барахсан саатын уйбакка быаланан бараахтаабыт. Улуу удаҕан үс түүннээх күн кыыһын аһыйан ытыы-ытыы хара буору таптайбыт, хаанынан ытаабыт. Сотуун өлүүнү сүөрэ тардыбыт, араҥ ыарыны аргыс гыммыт. Икки атахтааҕын имири эспит, урууларын умсары уурталаабыт, аймахтарын аһаҕас ииннээбит,,Хабырынары,,хараҥа харахтаабыт,үөн өйдөөбүт тыыннаах үөрүн илэ сылдьар дэриэтинньик гыммыт–
Кырбый былыр үйэҕэ быдан кэлэн ааспыты бу баардыы кэпсээбитигэр Чэлгиэн,, бу кыыс ийэтинии уруккуну-хойуккуну өтө көрөн аҥаабыллаан ааһарын, бүтэй эттээхтэр билбэтэхтэрин-көрбөтөхтөрүн көрөн эрэйи-кыһалҕаны көрөллөрүн аһына санаата, төһөлөөх өлбүт үөрдэр ытааһалларын, ол быыһыгар олорон ааспыт төрүт былыргы түөлбэлээхтэр,, Сээдьэ, Оһуохай,, быыраайылаах ойуоккалыы сылдьалларын, дууһаларын түгэҕиттэн үһүс харах аһыллан барытын билэ-көрө сылдьара. Бу эрэй эбитэ дуу эбэтэр Үөһээ Айыылар ааспыт үйэ араҥатын, удьуор ситимэ сүппэтин көрдөрөр дьүһүннэрэ эбитэ дуу. Ким ону билээхтиэй үөһээттэн айан-тутан ыытар айбат Айыы Таҥаралар бэйэлэрэ билэн эрдэхтэрэ айдарыылаан ыытар аналлаахтарын…
Самаан сайын сатыылаабыт күннэрэ саһарҕата саһаран көмүс күһүн күлэ-үөрэ көтөөрү хаһыҥ хаамар атаҕа халдьаайыннан, алааһынан хаамтаҕа. Чэлгиэннээх эрдэ туран бу аата суола биллибэт Эбэлэрин эргийэ хаамтаран баһын-атаҕын кэрийдилэр. Киһи-сүөһү үктэммэтэҕэ үтүмэн үйэ буолбут Эбэтигэр куһа-хааһа күргүөмүнэн көтөрө, хара тыаттан,, Бу кимнээх кэлэн чуумпуну аймаатылар,, диэбиттии хатыҥ чараҥ быыһынан таба, тайах тамайа сиэллилэр. Кырбый күн уотун кустугар,, Оһуокайдыы,, сылдьар дьэрэкээн ойуулара көрөн аһарбыта ону кытта удаҕан кыыран күнүн уотуттан, айбыт Айыылартан сирин-уотун арчылыырын истибитэ. Бу Эбэ олохтоох иччилэрэ, отун-маһын оҕолоро атыҥырыы көрсүбэтэхтэрэ. Элбэх сыл күүттэхтэрэ торҕо буруо унаарарын, оҕо-дьахтар күлүүтүн, саадьаҕай ынах маҥырыырын, сиэр сылгы сиэлэрин…
— Хойутаан,, Хабырынар,, олорон ааспыт Эбэтин аатын суолун төһө бэркэ билэҕин? Бу дойду киһитэ буоллаҕыҥ дии–
Чэлгиэн айаннаары олорон токоолосто.
— Кыра сылдьан аҕам оҕонньору кытта сылдьан ааспыппыт, аньыырҕаан олох сылдьыбат, аатын ааттаабат этэ, булда-аһа элбэх да буоллар тумна сылдьарбыт, аҕам оҕонньор ханнык эрэ удаҕан кырыыс тылларыттан куттанар этэ, дьиҥинэн төрөөбүт түөлбэтэ–
Хойутаан хайдах эрэ хомойбуттуу саҥарда…
— Ити айылҕаттан анаан оҥоһуллубут кэрэ-мааны дойдуну кэҕиннэрэн кээһэр Таҥараҕа улахан аньыы буолуо, эн олохсуйан көрүөххүн дойдулаах киһи сүөһү-сылгы ииттэн, аҕыйах хонугунан ити Эбэҕэ уолаттары

аҕалтыам балаҕаны өрө тардыахтара, төһө кыалларынан оттуохтара.—
Хойутаан кырдьык дойдутуттан тардыһар булда-аһа. Кэргэнэ Кэрэчээнэ да бу чуумпу сиртэн барыан баҕарбат.
— Ол бэлэм сүөһүнү-сылгыны хантан ылан иитэ охсуохпутуй.—
— Оттуур уолаттар сүөһү аҕалыахтара, миинэр миҥэ кытары, мин бэйэм кэлсиэм аҕыйах хонугунан таарыйа эһигини ылан ааһыахпыт. Күһүн сылгыһыт, булчут уолаттар кыстыахтара, эн түүлээххэ хайдаххыный?—
Чэлгиэн Хойутаан ис санаатын билээри көнөтүнэн кэпсэттэ.
— Табаларбыт баарыгар түүлээхпитин ,, Тарбах,, баайга туттаран мэнэйдэһэр этибит, быйылгы түүлээхпит лаабыска сыттаҕа дии–
Харачаас ардьатыттан балык арааһын таһаарар, өссө биир тууну эбии оҥорон хаалларда. Чэлгиэн бэйэтин саатын сэптэри хаалларда, Хойутаан үйэтигэр туппатах күндү малын илиитигэр ылан уҥуоҕа хамсаата. Бу арыылары сыалары тириигэ суулана сылдьар сааны Хойутаан харахтаан да көрүөм дии санаабатаҕа, билигин кинилэр көмүс хатырыктааҕы кытта, хара тыаттан ас хаҥаттар кыахтаналлар. Чэлгиэннээх сып-сап дойдулаатылар, анаан Кыра Кыачааны көрүстэ, ол киһи Чэлгиэни таҥаратын курдук көрөр, ынахтарыттан күннэрэ-ыйдара тахсар, Чэлгиэни саҥа сир көрө барсарга үөрүүннэн сөбүлэстэ. Аҕыйах хонугунан уонча киһи кэллилэр, ааһан иһэн Хойутааннааҕы ылан аастылар. Аҕыйах киһини окко туруордулар дьиэ таһыттан, сорох баай балаҕанын өрө тардан аҕыйах хонугунан көмүлүөктэригэр аал уоттарын отуннулар. Көкөт алгыс тылынан аал уотун аан дойдулары алаастары тэлгэһэлээх түһүлгэтин арчылаата. Мындыр киһи Харачаас күөл хомуһун быыһыгар сылгы кылынан тиргэлээн кус-хаас бөҕөтүн кэчигирэттэ. Аны хара тыатын сиһигэр уһун тоҥуу оҕуста куобах ыырын кэрийэ. Кыра Кыачаан бу киэҥ Эбэни сөбүлээтэ, манна олохсуйа кэлэбин диэн Хойутаанныын кэпсэттэ. Хойутааҥҥа икки ыанар ынаҕы аҕалбыттара, Кэрэчээнэ кыргыттарын кытта ньирэйдээх ынахтарын уһун күн арахсыбакка бөөччүйэллэр. Чэлгиэннээх сэтиилээх атынан төргүүлэнэн Хойутааҥҥа бурдук, чэй, табах ону кытта төрүкүө, сатыын кииппэтин иистэнэр иннэ эгэлгэтин аҕалбыттара. Хойутаан кэргэнинээн хаһан да көрбөтөх баайдарыгар тиксэн үөрүү үлүгэрэ буолла. Сир тоҥо илигинэ бүтэйи-хаһааны өрө тардан бүтэрдилэр, Эбэлэрин эргийэ сылдьан өртөөн сирилэттилэр, үрэх толооннорун кытары. Эһиилги дьылга оттуур ходуһа таһаардылар, өр сылларга сыппыт лаҥха буолбут сэтиэнэҕи күрүлэччи салаата…
Чэлгиэннээх төнүллүлэр, сорох уолаттар хааллылар онно билигин да үлэ элбэх, хаппыт куруҥах кэрдэн хаар типпэт гына долгучуохтаан мустулар кыһын сыарҕалаах атынан тиэнэр гына. Аны добдурҕаҕа кыыллыы таҕыстылар.

Кыра Кыачааны көһөрөн биэрдилэр, кур оҕуһун эмиэ илдьэ барда, саҥа сир ыалын чалбараҥар Чэлгиэннээх сырыттылар…
— Чэлгиэн былыр бу Эбэ сирин-уотун ,,Быйаҥ,, аҕатын ууһун боотурдара,, ойдуолаан,, ааспыттар. Онон Эбэни,, Быйаҥнаах,, диэн ааттыахха, өбүгэлэрин өлбөт-сүппэт аата харысхал буола сылдьыа,, Хабырынар,, аата халлаанныын сүттүн–
Кырбый кыраҕы хараҕынан улуу удаҕан кутура сылдьан ойдуолаабыт боотурдар ааттарын ааттаабытын истибитэ ,билигин даҕаны үгүс сыл аастар сирин-дойдутун үрдүнэн салгын кута кутуран ааһарын көрөр.
Онон саҥа ыаллар Эбэлэрин,, Быйаҥнаах Эбэ,, диэн ааттаатылар. Икки ыал оҕолоро үгүс сыл утуйа сыппыт отторун-мастарын иччилэрин уйгуурдан күлэн чаҕааран Аан Алахчын аҕастарын айар тыынын астылар, отун-маһын оһуордаан көтөҕөтүн көтүттүлэр. Хойутаан ааспыт сыллаах түүлээҕин Чэлгиэҥҥэ туттарда, урут,, Тарбахха,, босхону эрэ үрдүнэн туттараахтыыр эбит. Аны билигин бэйэлэрэ олохтоох сирдэрин булан олохторун оҥкулун оҥостон эрдэхтэрэ. Бу буолар саха киһитигэр улахан үөрүү тэлгэһээх тиэргэнэ, күн сиригэр кэлбит үөрүүтэ-дьоло. Кырбый кылыгырайан төттөрү-таары көтөн ааһар, соҕорор кый халлааҥа кыырайан тахсар ардыгар былыт быыһыттан куугунаан түһэн сир кырсынан ойуур быыһынан элэгэлдьийэр…
— Бу уол туох ааттаах айманна, хантан хараҥа халыйан киирээри кутун-сүрүн үргүттэ–
Кырбый айаннаан иһэн бэйэтэ-бэйэтин кытта ботугураата. Үрэх тоҕойугар икки атахтаах көрбөтөх, маннык баара буолуо диэн санаабатах сүүнэ ардай аһыылаахтара аһыыларын килэтэн тураллара. Бу бөрө буолбакка атын дьоннор дьүһүн кубулуйан туралларын Кырбый сэрэйдэ. Бу былыр үйэҕэ өлөн баран илэ барбыт ойуун үөрдэрэ хаан таһаараары харахтара хараҥаран турара. Бары аттарыттан ойон түстүлэр, көнтөстөрүн маска эрийэ тардаат ким саатын, ким батыйатын сыыйан ылла. Эмискэ кыра Холорук ытыллан ылла, ыстанаары тиистэрин килэтэн турбут кыыллар ону көрөөт кутуруктарын кумуччу туттаат тыа диэкки субуруҥнастылар кэннилэриттэн холорук тыаһаан-уһаан сырыста…
— Былыр бу үрэх баһыгар сиэмэҕинэн аатырбыт аатын суолун икки атаах аньыырҕаан ааттабат Сүлүһүннээх ойуун олорон ааспыта үһү, алҕаска биир эмэ киһи кини аатын ааттаан ыҥырдаҕына ити сылдьар кыыллара туора хабан бараллара үһү. Кырдьан баран кылыыһыт буолбукка дылы баай киһи кыыһын өйүн баайан ойох оҥостоору орооспутугар, баай улуу тоҥус удаҕынын аҕалан атаҕар үҥэн ааттаһан кыыһын үрүҥ тыынын өрүһүйээри кыырдарбыта үһү. Сүлүһүннээх ойуун харсыһыыга кэйдэрэн, ытырсыыга ыктаран балаҕаныгар бүкпүтүн, тоҥус удаҕана уот садаҕа кымньыытынан балаҕанын курбуулаан

Сүлүһүннээҕи сүтэрбитэ дииллэрэ, арай ити кыыллара хам-түм көстөн ааһаллар.—
Кырбый аттарын миинэн кэпсии истэ,, ити кыыллар күлүктэрэ киһи куттанарын биллэхтэринэ онтон күүһүрэн-кыаҕыран бараллар куттаммат киһиэхэ кыахтара тиийбэт,,
Икки атахтаахха арааһынай да айдарыылаахтар баар буолаллар, аҕыйах сылтан бэттэх Бэргэннэрэ баарын биллэрэн эрэр ханна да сырыттын Байанайа батыһа сылдьар курдук, анаммыт аатын курдук хара тыаҕа хаамыа эрэ кэрэх илии тутуурдаах, өттүк харалаах кэлэр.,, Быйаҥнаахха,, үөрүүннэн хаалбыта, өссө бэйэтин кытта икки бииргэ улааппыт уолаттарын таһаарбыта. Харачаас, Уһуктааҕы кытта хас да ат сыарҕатын оҥорон хаалларбыттара, дуҕа иэҕэн хомуут, сөдүөккэтин сис тардар быатын бэйэлэрэ тирии талкылаан тыырыахтара кыһын уһун. Быйыл булчуттарын хайа да дьыллааҕар киэҥ сиринэн таһаартаата, булт сэбинэн хааччыйа сатаата. Чэлгиэн Бойбооҕор хайаан да охсуллан ааһар,, Оһуохай,, аны сайын күөххэ үктэммит киһи дии сытаахтыыр, Чэлгиэн киирэн таҕыстаҕына чэпчээбит курдук буолар. Ааттаммат Эбэҕэ сытар сылгыһыттарыгар убаһа араара сылдьан эмиэ бултуур тэриллэрин таһаарда. Кустуктаах былыр үйэҕэ өбүгэлэрин сиригэр бултуу тахсыбыттар. Уолаттар Чэлгиэн истибэтигэр,, Аҕа баһылыкпыт аны Кырбыйдаммыт,, диэн күлсэллэр. Кырбый кырдьык аатын курдук үрүмэччи маҥан ата кэлэн-баран айан аартыктарыгар субуруҥнаан ааһар. Бойбоох оҕолорун дьылҕаларын аны кыра оҕо курдук санаабат Кырбый куорсуна кытаатан көтөр аартыгын Айыыһыта аһыллан, Иэйиэхситэ иччилээбит илбиһинэн айдарыылаах аҕастара айар куттаан көтүтэн эрдэхтэрэ. Мохсоҕоло Атыыһыт аартыгыттан арахсыбат буола сылдьар, кылбайа көтөр хаар кыырпаҕа Туллукчаанаҕа дууһатын туттаран. Кыстык хаар тэллэҥниирин тэҥҥэ үктэнэн Чэлгиэн дьиэтигэр көтөн түстэ, Ньургуһуна саҕынньаҕын устан хаарын тэбээн ыйаата, оччугуйдара ону эрэ кэтэспитии сүүрэн кэлэн саба түстүлэр, улахаттар аҕаларын таптаабыт харахтарынан сылаастык имэрийэ көрөн сандалыга ас тардан бардылар.

Содержание

• 109

109

— Ийээ мин улааттахпына аҕам курдук,, айанньыт,, буолуом–
Биир күн чэйдии олорон Сиккиэр саҥарбытыгар Ньургуһун иһэ олорор чэйигэр чачайа сыста. Оҕотун баҕа санаатыгар тугу да утары саҥарбата, оҕотугар аҕатын утум хаана киирэн эрдэҕэ…
— Онтон мин Бойбоох дуу, Кырбый дуу буолан киэҥ дуолга көтүөхпүн баҕарабын–
Аны кыыһа баар-суох дьиэ иһин таһын илии-атах көмөтө Чэмэлиинэтэ ып-ыраас хараҕынан утары көрөн олордо…
— Онтон биһиги-биһиги улааттахпытына–
Кыралара былдьыгыраһан, тугу да булан эппэккэ эйэҥэлэһэ түстүлэр…
— Эһиги кыралар ийэҕит ытарҕалара буолаҕыт–
Ньургуһун кыраларын сыллаталаан ылла. Чэлгиэн чэйдии олорон оҕолорун көрө-көрө күлэн мүчүйэр, аҕа киһи быһыытынан хаһан да оҕолорун мөҕөн-этэн дьарыйталыы сылдьыбат, бэйэлэрэ аҕалара суоҕар дьиэ таһын өрө тарда сылдьаллар. Сиккиэр анал аттанан маһын-отун барытын бэрийэр, балта хотон үлэтиттэн ордубат. Оҕолоро улаатан ийэлэрин Ньургуһуну сынньаттылар, көмө дьоно буолан, ииппит игирэлэрэ борбуйдарын көтөҕөөт кынаттанан көппүттэрэ, Бэргэнэ хара тыаны харахтана сылдьар, кыыс бэйэтэ ыал Далбар Хотуна. Оҕолоро Чэлгиэн айаҥҥа сырыттаҕына хараха буолан абыраабыттара…
Бэргэн бу,, Быйаҥнаах Эбэҕэ,, Чэлгиэн эппитигэр үөрүүннэн хаалбыта, кини ис кистэлэ Кыра Кыачаан кыыһа этэ, хара маҥнай көрүөҕүттэн сүрэҕэ дьикти сылаастык хамсаан ылбыта, ол күнтэн өйө санаата, кыыс күлэр саҥата, хааман-сиимэн дайара барыта арахсыспат аргыс буолбута. Кыачааҥҥа Чэлгиэн идэһэ гын диэн биэрбит кур оҕуһун көлүүр оҕуһа оҥостон отун-маһын тиэнэрэ, күһүн уолаттар сыма, лыыба бөҕөтүн бэлэмнээбиттэрэ, саас быстарыкка. Аны хара тыаларын Баай Байанайа мичик гынан икки арҕахтааҕы, хас да лөкөйү сууһарбыттара. Биир тыатааҕыны икки ыалга хаалларбыттара, кыыл этин кытта, онон,, Быйаҥнаах Эбэ,, олохтоохторо байылыат олохтоммуттара. Хойутаан, Кыачаан бу Эбэ үчүгэй хараҕынан көрсүбүтүгэр күлүктэригэр имнэнэ сылдьаллара. Уолаттар туут хайыһарынан ырааҕынан сылдьаллара, Таастаах үрэх эниэлэрин сыыйан үөйбэтэх ахтыбатах сирдэригэр тиийтэлээн төннүбүттэрэ. Баран иһэн сохсо бөҕөтүн охсубуттара, ол сылдьан кыыл бөҕөтүн кыайбыттара, үрэх үрдүгэр чэҥкээйи охсон лаабыстаан испиттэрэ. Төннөн иһэн сохсолоруттан, айаларыттан кылааннааҕы арааран хаттаан өрө тардан испиттэрэ. Билигин улахан тымныы түһэ илигинэ үс сиргэ бултаабыт кыылларын тириилэринэн кыра ураһа оҕото оҥортоон ааспыттара хонор сирдэригэр. Бэргэн бииргэ сылдьар уолаттара эмиэ бэйэтин курдук тулаайах аҥардаах барахсаттар Чэлгиэни эҥэрдэһэн борбуйдарын көтөҕөн сылдьаллара. Бу уолаттар эмиэ Бэргэн курдук сыыдам

сырыылаах, хара тыа харахтаах этилэр. Үҥкүр атыыр оҕуһу таҥнары туппут курдук быһыылаах, таһаалаах күүстээх көрүҥнээҕэ. Хардааччы хааман сиимэн сэгэлдьитэн тыаһа суох тыал курдук сылдьара, туут хайыһарынан хаар үрдүнэн курпааскылыы көтөрө. Үһүөн даҕаны тэгил дойду тэҥнээхтэрэ, икки атахтааҕы иннилэригэр түһэрбэт урдустара сылдьаллара.
Чэлгиэн Аата Ааттаммат Эбэҕэ бараары турдаҕына Кырбыйа бу баар буола түстэ күлбүтүнэн, кини ханна кэлэр барар ыллыгын хайа сылдьар курдук…
— Кыыһыҥ хаалан, аны сиэниҥ харысхалын хаххатынан хаамар буолуҥ дуу–
Ньургуһун атаара туран күлэн мүчүйдэ, кини Чэлгиэнин айылҕаттан айдарыылаах аҥардар аргыстаһа сылдьаллара саныахха сырдык кэрэ.
— Арба Чэлгиэн үнүр Бүүтээйик кырдьаҕас кэлэ сылдьыбыта, тылыттан-өһүттэн иһиттэххэ кыл тыына кылгаабыт быһыылааҕа–
Чэлгиэннээх Ааттаммат Эбэҕэ бараары туран Бүүтээйик олоҕор ыксалынан сиэллэрэ турдулар. Бу улахан суола ииһэ суох, дьон сэргэ улаханнык үктэммэт үрэҕин баһа дойду, Бүүтээйик бэрт бүтэй кырдьаҕас, дьонноох сиргэ улаханнык тардыспат, сүөһү-ас ииттибэт булдунан-балыгынан аһаан олорор ыаллар, оҕолоро улаатан элбээн эрдэхтэрэ, туох кыһалҕатыгар ылларан кэлэн бардаҕай. Бүүтээйиккэ хонуктарыгар тиийдилэр, тыымпы улахан күөл тыатыгар хара мас быыһыгар кыра өтөх онно баарыгар икки балаҕантан буруо бургучуйар, күрүө, хаһаа баара көстүбэт манна оттуур ходуһа да баара биллибэт, дьиэҕэ хаардарын тэбэнэн киирдилэр, дьиэлээхтэр киэһэ аһылыктарыгар кытыйаҕа өрөһөлүү мундуну кытта күөнэх өрөһөлүү кутан сиэри олороллор эбит, Чэлгиэннээҕи сандалыга ыҥырдылар, кырыымчык астарыттан кытыйаҕа кутан биэрдилэр сулугур ууну кытта. Бүүтээйик ырааҕынан үгүһү элбэҕи эргитэ барбата кыһалҕатын кэпсээн барда…
— Чэлгиэн биһиги быйыл дьылга барар ыал буоллубут бу уонча дууһа, сыл аайы түүлээхпитин хаһаас балыкпытын Бүгүлэх баайга туттарар этибит, быйыл ол киһи уолаттарым бара сылдьыбыттарыгар үүртэлээн ыыппыт,, Бачча сыл тухары мин бөлөнөхпөр дагдайа уойдугут, иэскит күүскүт элбэх,,ыһыы хаһыы бөҕөтүн түһэрэн кыл тыыннарын эрэ күрэппит, сайын аайы түөрт уол оттоон биэрэллэр биир көмүс көлөһүн диэн суох, аны улахан кыыспын хотоҥҥо умса аста, ытаппытынан ылан барбыттара, атах тэпсэн олорон аахсар киһибит суох, баҕар эйиэхэ сырдык санаа киирдэҕинэ көмө буолуо дуу диэн көрдөһө бара сылдьыбытым–
Кэлин саҥата булдьуйан хараҕыттан уу таммалаан иэдэһинэн сүүрдэ. Чэлгиэн чахчы дьулайда бу уонча дууһа быйыл кыһын кыстаабакка эстэр турукка тиийбиттэр. Кыратык аһыы түһээт түүннэри төнүннүлэр сарсыарда Бүгүлэх баайга барардыы. Хонон тураат

тыҥ хатыыта Бүгүлэх Баайга бардылар, аны хантан истибиттэрэ буолла Харачаас, Уһуктаах, Көкөт, Күлүк баар буола түстүлэр, Чэлгиэн соһуйбутугар Кырбый ,,Мин ыҥыттарбытым,, диэн утары этиппэттии саҥарда…
— Бу хантан кэлбит кэрэдэктэр мин ыырбар ыга үктээн кэллигит. Мин диэтэх киһи буур табалыы бөҕө турукпун, сырҕан эһэ саҕа сымара күүспүн истибэтэх бэдиктэргит дуо? Иэҥҥитин хастаан ыаллыы иликпинэ, оройгутун алларан үрүҥ хараххытын симтэрэ иликпинэ, сэргэбэр сигэммэккэ ааммын аспакка антах барыҥ, дьөлүһүөн харахтыам иннинэ дьүгэлийэ охсуҥ–
Сүрдээх киһи сүгүллэн туран хара тыа хаара саккырыар дылы хаһыытаталаан ылла, ыгылла-ыгылла ыһыытаабыта ыраахха дылы өй дуораанынан дуораһыйда…
Чэлгиэннээх Бүгүлэх кыыһырбытыгар кыһаллыбакка Кырбыйдыын аттарыттан түһэн көнтөстөрүн уолаттарга туттараат утары бардылар. Бүгүлэх аттыгар турар киһитин көрбөхтөөн ылла, бу Бүгүйэх ойуун Кырбыйы көрөөт тутум аччыы түстэ, ханна баран саһан киһи хара буолабын диэбиттии халыхынайан ылла…
— Хайа Бүгүйэх ойуун хайдах буолан хараххын кистээтиҥ, көтөр кынаттаахтарыҥ,сүүрэр атахтаахтарыҥ ханна састылар, илбискинэн иирэҥҥин апкын аһаҥҥын кыраны-кыамматы кыһарыйар буолбуккун дуу–
Кырбый уоттаах хараҕынан көрбүтүгэр, ойуун тобуктуу түстэ…
— Хотун Эдьиий эн күлүккүн быһа хаампыт аньыым–харам суох, кыра киһини кыыһыраҥҥын кырыа харахтаама, уордайаҥҥын үс күлүкпүн көтүтүмэ–
Ойууннара тобуктаан тоҥхолдьуй да тоҥхолдьуй буолбутугар баар дьоннор бары үрүҥ куттара үөһэ көтө сыста. Бүгүлэх сибилигин өттүк баттанан хабах курдук үллэн туран ыһыытаабыта ханна суохтуу харбыс гына түстэ, ойуунугар өйөнөн дьону куттаан соролуур бэйэтэ, айдарыылаах аһыылааҕар киирэн биэртин дьэ өйдөөн уҥуох-уҥуоҕа халыр босхо барда.
Кырбый Бүгүлэҕи бүтэйдии кутун көтүтээри илиитин уунан эрдэҕинэ балаҕантан кыыс оҕо сарылаабытынан сүүрэн тахсан,, Эһээ-эһээ,, диэбитинэн атаҕын кууһа түстэ. Кырбый кыыла туран аһыылара аһыллан иһэн хараҕын уотун кытта ханна эрэ састылар. Дэгиэ тыҥырахтааҕа күлүктүүн көттө, бу сытыйа байбыт баайтан Бүүтээйик хара көлөһүнэ диэн аахсан икки сыарҕалаах акка, ас-таҥас тиэйдилэр, икки идэһэ этэ ыллылар кыыһы халыҥнык таҥыннаран сыарҕаҕа олордон бардылар. Чэлгиэн Кырбый тоҕо уолаттары аҕалтын дьэ өйдөөтө, Бүүтээйик көлөһүнүн аахсан ылаары илдьэ кэлбитин…
— Хаһан даҕаны сир очурун чочурун билбэккэ, киһи үрдүгүн намыһаҕын көрбөккө киирэн биэрэн хараҥа ииннэнэ сыстыҥ, хата сиэниҥ күнүҥ ыйыҥ буолла. Ити кыра кыыс диэбитиҥ биһиги курдуктар кылаан чыпчаалыгар кыайан тиийбэт үрдүкпүтүгэр олорор. Ийэтиттэн Бойбоохтон үс мутук

үрдүк Айыы кута иччилээх.—
Кырбыйдар бартарын кэннэ айдарыылаах абаҕата мөҕөн күлүбүрэттэ, Бүгүлэх бэйэтэ да муоһа туйаҕа тостон сүөм түһэ сырытта. Чэлгиэни, Бойбооҕу да билэттиир ыһыах түһүлгэтигэр көрсөн ааспыттаахтар, Кырбыйдара диэни дьэ көрөн кута куттанан атаҕын тилэҕэр түстэҕэ үһү, үлүгэр да буолар эбит уоттаах хараҕынан көрбүтүгэр кэнниттэн инчэҕэй эттээх түһээн да баттапатах күлүктэрэ көстөн кэллэхтэрэ үһү субу тырыта хайыта тыытыах курдук гынан истэхтэринэ сиэнэ кыыс хаһыытын кытта тумарык буолан күдэриккэ көттүлэр. Айыы Таҥарам оҕобунан араҥаччылаттаҕа үһү, быстахха былдьаммат дьылҕабар, Бүгүлэх сиэнин кууһа-кууһа сыллаата. Икки сыарҕа аты кытта аҕыйах аһы- таҥаһы тиэйэн барбыттарыгар оҥойон-чоҥойон барбат ини, аны сайын биэс ыанар ынаҕы ньирэйдэри биэриэх буолан хаалла, аньыытын харатын ыраастанар баҕаттан…
Бүүтээйик кыыһа икки сыарҕа аттаах ат таҥас тиэйэн кэлбитигэр үөрүүтүттэн үлтү эрэ түспэтэ, сыарҕалаах аттарыгар чугас алаастан Чэлгиэн от биэрбитин хаар чарааһыгар дэлби тиэнэн кээстилэр, оттор мастарын таһыннылар, аны Чэлгиэҥҥэ бултуох буолан саа сэбин кытта эбии бурдук, кутар чэй ылан хааллылар ол үөрүүтүгэр оҕолуун бэйэлиин Чэлгиэҥҥэ Кырбыйга истиҥ тылларынан махтаннылар…
Чэлгиэн Бүүтээйиктэри быйыл этэҥҥэ кыстаатахтарына,, Быйаҥнаах Эбэҕэ,, олохсутар илдьэр баҕалааҕын истэн дьиэлээхтэр үөрүүннэн ылыннылар. Бачча туран эрэр аймах билэ дьон киэҥ эйгэлээх сиргэ тардыһаллара дьол буоллаҕа. Өссө кинилэр нэһилиэктэригэр кэлбит сыылынайы эмиэ,, Быйаҥнаах Эбэҕэ,, илтэрдэ,онно баар оҕолору үөрэтэргэ кэпсэтэн.Чэлгиэн утуйар уутун да умунна күннээҕи үлэ түбүгэр, убаһа араарыытыгар хас да күннэрэ барда, ол кэннэ Бойбоохторго, Кустуктарга атын да дьонноругар саба түһэн үмүрүтэ сатаатылар, сотору улахан тымныылар түһэ иликтэринэ муҥха ол кэннэ эмиэ айан бэлэмнэнэр түбүгэ, онтон дьүкээбил оонньуур кустугар аргыстаһан дьыбары, тумарыгы кытта хатыһан халыӈ хаардаах аартыктары тыыран тыргыллар суоллара быстыбат ситим буола хара тыалары, хаардаах хайалары хайа суруйан субуллан иһэрэ, өспөт сүппэт өбүгэлэр аартыктарыгар.

Содержание

• 110

110

— Чэлгиэн быйыл хайа ыраах айаӈӈа Кырбыйдары ыытар санаалааххын дуо? Сылдьыбыт суолбутун тибиигэ тэптэрэн, айаммыт аартыгын ааннарын сабан, аан маӈнай көрсүбүт сирбитин умнууга хаалларар сүрэ бэрт буолаарай, мин билигин да түүлбэр түһээн көрөбүн адаар таас хайаларбын, таба миинилээх түөрэӈкэйдээн иһэрбин. Чыычааҕым борбуйун көтөхтөҕүнэ төрөөбүт түөлбэбин көрөн кэлэр санаалаахпын, ол кэннэ элбэх оҕо баттаатаҕына кэлэр-барар ыарыыра буолуо–
Чэлгиэн кыыһыгар киирэн чэйдии олордоҕуна дойдутун ахтыбычча тыл көтөхтө, Чэлгиэн эй- ээх диэбэккэ саӈата суох кыыһын сырайын көрөн ылла, Ылгына тугу да саӈарбата, саӈа сыӈалаһаан эрэ кыыһа тугу эрэ балльыгырыы-балльыгырыы ийэтигэр илиитин уунан көтөхтөрөөрү ууммутугар Бойбоох көтөҕөн ылла, оҕотун араас минньигэс тыларынан сыллыы-сыллыы таптаата. Кырдьык кэлин кэмнэргэ тыына-быара хааттаран барыан кэлиэн баҕарталыыр буолан эрэр. Быйыл үлэ-хамнас үмүрүйдэҕинэ муӈха кэнниттэн Туймаадаҕа киирэн тахсар баҕалаах, Бойбоох этэрин курдук ыраах айаӈӈа ыыталаатахха, куоракка саӈа дьону хомуйан айан аартыгын аһыахха диэтэххэ эмиэ да эрэйэ кыһалҕата элбэх курдук. Бэргэни кытта хара тыаттан киирдэҕинэ кэпсэтиллиэ, уолаттара да дьэбир дьоннор кыра саастарыттан кыһалҕаны билэн улааппыт дьон.
— Аны кыһалҕата Кырбый барарын иһиттэҕинэ Мохсоҕол барсаары тииһиэ, өссө туохха эрэ тэп диэбиттии Туллукчаанатын соһоору ачыарыһан туруо. Ол баар эрэйэ–
Бойбоох Мохсоҕолун санаан үөһэ тыынан ылла, оҕото булан ылбыт иэйиитигэр, ыраас оҕолуу тапталыгар орооһуон баҕарбат.
— Оннук айанныан баҕарар буоллаҕына биһигини кытта Сайсары Эбэни көрө киирдин, бу икки ардыгар син суулаһан сылдьыахпыт–
Чэлгиэн баҕа санаатын эппитигэр Бойбооҕо күлэн мүчүйдэ.
— Ону истиэ дии саныыгын дуо? Атыыһыты билбэт киһиэхэ дылы, иӈсэтигэр да ыытыаҕа, Мохсоҕол кинилэр орохторунан сүүрбүтэ ыраатта, оҕобун онно- манна тэбиэхтэрэ диэн куттанабын–
Бойбоох ытырыктата саныырын аһаҕастык эттэн үөһэ тыынан ылла. Чэлгиэн ,,Быйаҥнаах Эбэҕэ,,Кырбыйдыын бара сырыттылар, сэтиилэммит аттарын ындыылары, төргүүлэри сүөкээн түӈэтэн биэрдилэр. Бэргэннээх тыаларыттан чопчу киирбиттэр, эттэрин, түүллээхтэрин илдьэ бараары тиэнэн бүппүттэр. Хойутаан, Кыра Кыачаанныын түүлээхтэрин туттаран ындыыга кэлбит аһы таӈаһы ылан хааллылар…
— Бэргэн уолаттаргын кытта Туймаада Эбэ Хотун хочотун көрө-истэ киирсибэккин дуо? Эдэр дьоннор кэнэҕэһин бэйэҕит айан аартыга оӈостуоххут–
Чэлгиэн эппитигэр
Бэргэн чэйдии олорон хайдах эрэ саарбахтаабыт курдук Кыра Кыачаан кыыһын диэкки ыйытардыы көрөн ылла, хата биирдэрэ үөрэн ытыһын,,

тэп,, гына оҕуста…
— Үчүгэйин хата Бэргэн кэһиитин аҕалыаҕа–
Уолаттара үөрүүннэн барсабын диэн өрүкүнэһэ түстүлэр түстүлэр, аны манна кыстаан олорор ,,Нуучча Уйбаан,,барсабын диэн турда, хайыахтарай ,,нэһилиэк кинээһэ көӈүллүүр буоллаҕына барыс,, диэтэ.
— Биһиги ыраата барар буоллахпытына сохсолорбутун, айаларбытын, тоһуурдарбытын торумнаан кэлиэ этибит–
Чэлгиэн диэкки сэрэммиттии көрөн ылла.
— Оннук буоллаҕа дии, билигин да күн дьыл баар, ороһооспокко кэнниттэн тымныы муоһа кыларыйыыта киирээриӈ–
Бэргэн боруоран олорбут сырайа сырдыы түстэ, Хойутаан, Кыачаанныын чугас эргин тоһуурдарын эбии көрүөх буолан хааллылар…
— Чэлгиэн мин урут сылдьыбыт уолаттары сөбүлэһэр буоллахтарына ылан барабын–
Кырбый төннөн иһэн Чэлгиэӈӈэ бэйэтин баҕа санаатын биллэрдэ.
— Этэрин этэн көрүллүө атын кыһалҕалаах ыал аҕалара буоллахтара, сааһыран түспэтийэр да кэмнэрэ кэллэҕэ, дьиӈинэн үөрүйэх дьон барсара үчүгэй буоллаҕа дии, сырыы бөҕөтүн сылдьыбыт сирдэрэ–
Харачаас, Уһуктаах үөрүүннэн сөбүлэстилэр, кистээбэккэ эттэххэ эдэр саастарын аһарбыт сирдэрэ буоллаҕа, сүүрбүт-көппүт дойдуларын ахтан да ылаллар. Күлүк, Көкөт ыарыы да барбатылар, Кустук да барсарын биллэрдэ, Быралгы икки уолун холбуур буолла. Аны наар көлө сыарҕаларын көрдүлэр, илдьэ барар аттарын таллылар,эти аҕыйаҕы үксэ хааһахтаах түүлээҕи тиэннилэр. Эти, арыыны Чэлгиэннээх тиэнэн киирэллэр куоракка чугастыы. Мохсоҕолго эппэтэхтэрин үрдүнэн истэ охсон балтын Кырбый үрдүгэр түстэ…
— Эппэккэҕин улахан аҕай саһан бараары сылдьаҕын дуо? Наһаа да итинник гымматаргын тыл аӈардаһан сылдьыа этибит–
Мохсоҕол хоргуппут санаатын малтаччы эттэ.
Кырбый күлэн лаһыгыратта, убайа кыыһырбыт сырайын көрөн…
— Эн Атыыһыт мааны кыыһыттан күнүӈ ыйыӈ тахсан атыӈӈа улаханнык аралдьыйбаккын быһыылаах, Атыыһыт кыыһынан мончууктаан кини баайын хаӈатар туһугар ууга да түһүөх курдуккун–
Кырбый убайын өтөрү-батары саӈараат тахсан барда,
Бойбоох оҕолоро кыӈкыйдаһалларын истэ туран Мохсоҕолун аһына санаата.
— Тоойуом онтон эн Чэлгиэннээҕи кытта куоракка киирэн тахсыаххын–
Бойбоох уолугар сэмээр этэн көрдө.
— Ол киһи барар дьонун сүүмэрдэнэ сылдьар, миигиннэн эрэ итээбэт быһыылаах–
Мохсоҕол кыыһыран силбиэтэнэн кэбистэ…
— Оҕолорум кыраттан сылтаан иирсээри киӈир хаӈыр саӈарсан эрэллэр, Мохсоҕол ыраах Тайҕаҕа барсаары гынарын балта хаахайдаһар–
Чэлгиэн кэлэ сырыттаҕына Бойбоох хомолтотун кэпсии тоһуйда, ииппит ийэ сүрэҕэ оҕолоро иирсэ сылдьалларын сөбүлээбэтэ көстөр.
— Баҕалаах буоллаҕына барыстын ээ этэӈӈэ сылдьыбыт сирэ, онно тоҕо хаахайдаста–
Чэлгиэн чахчы соһуйда, кини Кырбый убайыгар

этэр ини диэн кырдьык эппэккэ сылдьар. Ити олордохторуна Кырбый, Мохсоҕоллуун киирэн кэллилэр.
— Хайа оҕолор кыра аайы киӈир хаӈыр саӈарса сылдьаҕыт дуо? Кырбый убайыӈ барсарын тоҕо туорайдастыӈ, Мохсоҕол барсар киһи бэйэтэ дьонун кытта билсэр баҕайыта, ыраах сиргэ иирсэ сылдьар үчүгэйдэ тиэрдибэт. Барсар буоллаххына сэмээр бэлэмнэнэ сырыттаҕыӈ дии–
Чэлгиэӈӈэ Кырбый туох да диэн утары саӈарбата. Кини курдук киэӈ холку көҕүстээх, кыраҕа кыыһыран кыӈкыйдыы сылдьыбат, улахаӈӈа да уолуйан уолугунан тыыммат, мас көнө киһини ытык тылын ытыктаабат суох быһыылаах, төһөлөөх тулаайаҕы бүдүрүйэн бүк түспүтүн бүлгүнүттэн көтөҕөн самныбат санаалаан уйгулаах олохтообута буолуой. Чэлгиэн саӈарбытыгар Мохсоҕол сырайдыын сырдаан кыайбыт-хоппут хараҕынан балтын Кырбыйы көрөн ылбахтаата. Сотору аһыы түһээт таһырдьа,, тилир,, гынан хаалла…
—Ити баар Атыыһытын кыыһыгар ыстанна, дьэ үчүгэй ууга-уокка түһүү–
Кырбый убайын күлэ хаалла. Аҕыйах хонугунан ыраах айанньыттарын Чэлгиэн Быралгыларга дылы атааран төнүннэ, сайыспыттыы тумарык быыһынан сүтүөхтэригэр дылы айан аартыгар туран хаалла…
— Наһаа да хас айаннаатахтарын аайы аймана хаалаҕын, оҕолорун саӈа уйаттан көтүппүт чыычаах курдук–
Кыыһа Бойбоох Чэлгиэни утары көрөн олорон күлэн мүчүйэр. Биирдэрэ урукку сылларга кыыһынаан Бойбоохтуун улаҕата көстүбэт улуу өрүстэри, кыһыннары кыынньа турар сүүрүктээх үрэхтэри, халлааны хаххалыыр хаардаах хайалары аартык аһан айаннаан ааспыттарын санаан үөһэ тыынан ылар. Өбүгэлэр барахсаттар,, Үчүгэйдик олордоххо сыл-хонук биллибэккэ ааһар,, дииллэрэ, кини Бойбойбут кыра кыыһы күн бэҕэһээ көрсүбүт курдук саныыр, онтуката сүүрбэччэ сыл ааһа охсубут эбит, ол тухары төһөлөөх сир иэнин кыһын сайын тыырбыттара буолуой. Кыыһа кини халыӈ хаххата, үрдүк өһүөтэ, айанын аартыгын араӈаччылыыр алгыһа буолара. Чэлгиэннээх ороһооспо кэнниттэн тымныы оҕус муоһа кылаана кыларыйан эрдэҕинэ биирдии сыарҕалаах аты сэтиилэнэн айаӈӈа туруннулар, эбии ,, Ырыа,, аараттан Ылгын барыстылар. Билигин быт да хаамыытынан буоллар күн лаппа уһаата, сарсыардааӈӈы дьыбар көттөҕүнэ күнүскү өттүгэр ылааӈӈы күннэр үүнэн айанныырга сымнаһыар, аны айаӈӈа үөрэнэн имиллибит эһэ тириитин үрдүнэн хастыы да да таба тириитэ тэлгэтэн олбох гынан айанныыллар, аара хонор түгэннэригэр хаарын күрдьэн ураһа оҕотун эрийэ тардан иһирдьэ кулуһун оттон тэллэхтэри тэлгэтэн хонор сынньалаӈа бөҕөтө, эрэй икки атахтааҕы үөрэтэн эрдэҕэ. Кэлэ бара айанньыт элбэх араас аттаах атыырдаах. Даадар олоҕор туох да моһоло суох тиийдилэр, киһилэрэ атыӈырыах курдук буолан

иһэн Чэлгиэни көрөөт үөрэн айаҕа ырбайан ый курдук сырайданна…
— Хайа Чэлгиэн быйыл ыраатар айанньыттаргын эрдэлэппиккин дии, уонча хонуктааҕыта этэӈӈэ кэлэн ааспыттара, дьэ кыыс оҕото курбалдьыйан иӈнэн турбат идэмэрдээх сырыылаахтары илдьэ иһэрэ, манан сылдьан ааспыт оҕо эбит, тыӈырахтаах тыытыспат,уот тыллаах утарсыбат оҕото үһү, мин киһим инньэ диир–
Даадар күлэ түһээт аттыгар олорор айдарыылааҕын көрөн ылла.
— Чэлгиэн дьэ хата бэркэ түбэһэ кэллигит, сарсын кыра кыыспын кэпсэтэ ааттаах суоллаах ,,Атахтаах,, алаас ааттааҕа Бөтүкээн илэ бэйэтинэн кэлэр, ол киһи илдьитэ хоруота элбэх, мас тардыһар мадьылаах, хары харбаһар тарбахтаах, бүдүрүйбэт бүлгүннээх тустуукаах үһү, дьэ оннук кыбыыккаҕа киирэн олоробун, ааппын суолбун алдьатан сир-буор сырайдаан кыыспар биир халыымы куппакка ылан барар баҕалаах, аны сорун дуу, дьолун дуу оонньотон кыыһым кини уолун икки хараҕынан көрбөт, ол иһин оннук кыһалҕаҕа киллэрдэ, аккаастаатахха аатым суолум барар–
Чэлгиэн уолаттарын көрөн ылла, бу эдэр уолаттар хайдахтахтара туохтара биллибэт, хаһан даҕаны ыһыахтарга оонньоон хайдахтарын көрдөрө иликтэр. Бэргэнин, Үӈкүрү, Хардааччыны хардары таары көрөттөөн ылла, уолаттар да сырайдарын харахтарын кистии туттан олордулар, син санаа да ылбычча дьон кэлэрэ биллибэт, бэйэтин күүһүн кыаҕын билинэн таӈсык бырахтаҕа, Чэлгиэн уолаттарын аһына санаата, сабыс саӈа үнүгэстии үүнэн эрэр ыччаттарын туора сиргэ аҕалан буор куттарын булгурутан, салгын куттарын ыһыан баҕарбата, оҕо кутун иӈэрбит иэйиэхситтэрэ ытыы соӈуу сылдьыаҕа…
— Оннук буулаҕа бухтыырдары оӈостон кэлэр буоллаҕына, мин уу ньулдьаҕай уолаттарым утары уунан утарсыбат буоллахтара дии–
Даадар күлэ олорбут сырайа күлүгүрэ түстэ.
— Чыычааҕым барахсаны сарсыӈӈы күн үүнүүтэ ол хара кырыыстаахтар ылан барар сордоро буоллаҕа, оҕобутун бу сору-муӈу көрөөрү күн сирин көрдөрбүт эбиппит–
Даадар кэргэнэ муӈатыйан ытамньыйан ылла, хараҕын уута икки иэдэһинэн тохтоло суох сүүрдэ. Хаппахчыттан кыыс оҕо сүүрэн тахсан ийэтин кууһа түстэ. Эмиэ ытыах курдук сырайа мэрбэӈнээн барда…
— Эрдэттэн наһаа айманан куккутун-сүргүтүн сүөрүмэӈ, муоһа туйаҕа суох дьон буоллахтарын оонньоһон көрүллүө–
Чэлгиэн бэрт холкутук саӈарбытыгар, бары өрө көрө түстүлэр, Даадар сырайа сыыйа сырдаан барда. Кыыс ийэтин илдьэ хаппахчыга түстүлэр. Чэлгиэн кыыһы көрөөт аһыммыта. Аар айылҕата анаан айар да буолар эбит, ити бэйэлээх таӈара табатыныы чэмэличчи көрбүт барахсан ол ньүдьү балайдар дэгиэ тыӈырахтарын иһигэр киирдэҕинэ, күнү көтүппэккэ күлгэ көрөргө көмүс кутун көтүтүөхтэрэ,

айыллыбыт айыытын алдьатыахтара. Даадар эппитинии сарсыарда уонча аттаах субуруһан кэллилэр, инники өттүк баттанан модьу киһи багдаллан олорор, аҕа баһылыктара быһыылаах диэн Чэлгиэн сэрэйэ санаата, дьэ чахчы тосту туора быһыылаах дьон эбит, үгүс элбэх кэпсэтии суох, наар кыыһыран буугунуу сылдьар курдуктар.
— Хайа Даадар мин илдьиппэр эппиэттэһэр аиһилээххин дуо? Туох да үгүс элбэх мачайа суох кыыскын ылан барабыт дуу–
Сандалыга чэйдии олорон нүһэрдик көөҕүнээтэ.
— Онтон оӈоһуубут ыйаахпыт билиэ буоллаҕа,—
Даадар Чэлгиэн диэкки көрөн ылла. Үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох мас тардыһаары олордулар, хотон аанын аһан ол холуодатыгар тэбинэн Чэлгиэн иһирдьэ үллүбүт хабах курдук таһырдьа олордо, олгуобуйа маһын быһаҕаһын туттаран кэбистилэр,, Чээй,, диэн ыһыыны кытта Чэлгиэн илиитин садьыс гыннаран үллүбүт хабаҕы үрдүнэн көтүппүтэ чөмөхтөмммүт ынах сааҕар сырайынан түстэ, дьиэлээхтэр,, уруйдаан,, ыһыытаһа түстүлэр. Аны тэлгэһэҕэ туста таҕыстылар, Бөтүкээн сырайа үтүөнү күүппэттии боруоран турда, Чэлгиэни утары атыыр сылгы курдук силбиэтэммит баҕайыны киллэрдилэр, киирээт да сиһиттэн ыга тардан мадьыктаан барда, Чэлгиэн икки харытыттан өрө ыйаан таһаараат төбөтүн оройунан күрдьүккэ батары бырахта. Дьиэлээхтэр,, Уруй,, бөҕө түһэрдилэр. Бөтүкээн хара маӈнай кэлиэҕиттэн сэнээбиттии силбиэтэнэр бэйэтэ Чэлгиэни сэрэммиттии-толлубуттуу көрөттөөн ылла. Хары былдьаһааччы чугаһаабата даҕаны, кэлиилэр саапыт курдук саӈата суох аттарын үрдүгэр түһээт төттөрү түӈкэлийэ турдулар. Даадар ханна да олордуон туруоруон булбакка биир кэм айаҕа бап баллыгырас, үөрүүтүттэн түӈ-таӈ барбыт курдук буолла. Кыыс ийэтинээн тахсаннар сандалы маанытын тартылар.
— Киһи эрэ буоллар аӈардастыы айаатаабыта муоһа-туйаҕа туллан төнүннэ, оҕом барахсан айыы кутун араӈаччылыы түбэһэ кэлбит эбиккит–
Даадардаах дьиэннэн бука бары махтал бөҕөтүн эттилэр,, Ырыа,, бу дьон үөрүүтүн үллэстэн уһун түүн ,, Олоҥхолоон,, диэрэттэ.олоӈхону истээри киһи бөҕө киирдэ, ойор күннэрин олоӈхоннон көрүстүлэр.

Содержание

• 111

111

— Аҕаа тоҕо Чэлгиэн бэйэтинэн биһиги туспутугар ити ньүдьү балай Бөтүкээни кытта күөн көрүстэ–
Хонолоһорун аттааран наҕылыччы дьэ,, Һуу,, гынан чэйдээри сандалыны тарда сылдьан кыралара оһоҕос төрдүн оҕолоро күнү көрдөрбүт көмүс чыычаахтара аҕатыттан ыйыппытын биирдэрэ көмүлүөк иннигэр хамсатын хаһа олорон өйдөөн истибэтэ быһыылаах.
— Ээ тоойуом атын сиртэн айдарыылаах, Улуу Суорун олоҕуттан оӈкуллаах, өбүгэбит өрө туппут ,,Холоругун,,сыдьаана сырыттаҕа дии–
Аҕатын оннугар абаҕата талах олоппоско олонноон олорон хамсатын соппойо-соппойо хоруйдаата.
— Ити уолаттара бөдөӈнөрө уӈуохтарынан улахаттара кыраҕа кыайтарыа суох көрүӈнээхтэр–
Кыыстара биир кэм айаҕа хам буолбакка токоолоһо сырытта.
— Ии Холорук уолаттарын харыстаатаҕа дии, айан аартыгын иччилэрэ үйэлэригэр үктэммэтэх уолаттыры хайдах санаан хаалыахтара биллибэт, киһи барахсан күн сиригэр түһэригэр,, Биһигиттэн,, дьылҕата бэриллэр хайдах ааттанарыӈ,, Харысхал,, хаххата, өбүгэттэн өһүллүбэт өйөбүлэ, Бойбоох оҕолорун куйаарынан көтөннөр күн сирин көрдүннэр диэн ааттаатаҕа,, Кырбый, Мохсоҕол,, Айыы сирин көтөрдөрүнэн–
Дьэдьэн ону-маны бэрийбитэ буолан абаҕатын кэпсээнин истэ сырытта, Үӈкүрү санаан сүрэҕэ сып-сылаастык,, мөҕүл,, гынан ылла, санаатыттан кыбыстан иэдэрэ,, тэтэр,, гына түстэ, умса көрөөт хаппахчытыгар киирдэ. Ити уһун көнө уолу көрөөт да дьикти иэйии илгийэн ис кутун аймаабыта. Уол эмиэ субу-субу сылаастык көрөн ылара. Кыыс оҕо сырдык иэйии кутун ис түгэҕэр кистээбитэ, бэйэтэ эрэ санаа кута оӈостор кистэлэӈэ буолбута. Ийэ сүрэҕэ барахсан ити уолаттар кэлэн ааһыахтарыттан кыыһа уларыйбытын көрбүтэ-сэрэйбитэ…
— Хайа бу халлаантан түстүгүт дуо? Хантан күөнэх курдук күөрэйдигит?—
Кырбыйдар кырыы турар дьиэҕэ-уокка киирбиттэригэр аан таһыгар кыра наачайбыт киһи үгэргии тоһуйда, инникилээн испит Уһуктаах саӈата суох туора хаһыйан баран түгэх диэкки аастылар. Аара суолга тибиигэ ылларан уһун түүн хаар хаһыытыгар эӈиэ силгэлэрэ эстэн утуйбут эрэ киһи диэн кыһалҕалаах киирбиттэрэ. Бэйэлэрэ да киӈнэрэ-наардара холло сылдьара, Кырбый ,,улахан буркун түһээри гынна,, диэн айаннарын аара тохтотоору гыммытын,,
— Бу үчүгэйгэ сир ыла түспэккэ түһэр дуу, түспэт дуу буркуну кэтэһэн күнү дьылы ыытабыт дуо–
Мохсоҕол истибэккэ түһэ турбута, кини иһигэр кыһыйа саныыра наар Кырбый тылынан сылдьалларын иһин, ийэтигэр эмиэ кыыһырара киниэхэ айдарыы кутун иӈэрбэккэ Кырбыйы талбытын иһин, айдарыылара дьахтар өртүнэн эрэ бардаҕына абыраллаах буоларын, эр киһиэхэ иӈэрдэххэ толук көрдөөн аймахтарын эһэрин хантан билиэй. Кырбый убайын

батыһарга тиийбитэ, кэнниттэн уолаттар суксуруһа түспүттэрэ. Сирдэрин ортолуу да иликтэринэ халлаан быһыыта-таһаата алдьанан барбыта, илинтэн хаардаах халыӈ былыттары ытыйан ала буурҕа түспүтэ, тыаллаах хаар быыһыгар сыарҕалаах ат барыӈныыра көстөн ааһара. Уолаттар элбэх эрэйдээх сырыыны сылдьан уйаннара-хатаннара биллибит дьон уолуйан умса төннө түспэтэхтэрэ, хаары кытта хатыйсан, буркуну кытта бурайсан дьон түһэр сирин булбуттара, ол иһин киирэллэрин кытта хаайтара сытар дьон харахтарын тиэрэ көрбүттэрэ.
— Бу сир халлаан силбэһэр буркунугар хайдах суол-иис хайан кэллигит, баатыгыран айан суолун ыйар айдарыылаах оҕо баар быһыылаах–
Биир сырыы бөҕөтүн сылдьыбыт сырайдаах кырдьаҕас сөхпүт хараҕынан Кырбыйы көрөн туран ыйытта. Уолаттар тугу да саҥарбатылар…
— Өрдөөҕүтэ айаӈӈа элбэхтик биир кыыһы көрсөн ааспыттахпын, биһигини айанньыттары элбэх араллаантан абыыраабыта, ол барахсаны аҕыйах сылтан бэттэх көрө иликпин Чэлгиэни эмиэ, онтон эһигини хайдах эрэ хараҕым таптыы көрөр ээ–
Кырдьаҕас Көкөттөөх, Күлүктэн ыйытардыы көрөттөөтө.
— Урут кырдьык айаммытыгар Бойбоох сирдьит буола сылдьара, билигин Айыыһытыгар олорор, кэргэнэ, кыыһа Кырбый бааллар, Чэлгиэн чугас эргин айанныыр–
Кырдьаҕаһы кытта ыллам киһи Көкөт кэпсэтэн барда…
— Барахсан ыал буолан Айыыһыттанан эрдэҕэ айылҕата таайдаҕа, кыыһа ийэтин баппыт буоллаҕына айаӈӈытыгар абырыаҕа–
Бары Кырбыйы сэрэммитии көрөн ыллылар…
— Бу халлаан төһө уһуннук хаайыа диэн сылыктыыгын?—
Кырбыйтан биир эдэрчи киһи ыйытта, сырайыттан көрдөххө хаайтаран тыына-быара ыгыллыбыт быһыылаах…
— Үс күннээх сэллиэҕэ ол улахан буолбатах, хайа үрэҕиттэн тарыӈ уута ыгыллан иһэр ааһыар дылы кэтэһиннэрэ буолуо–
Ыйыппыт киһи хараҕа уһулу ойо сыста соһуйбут омунугар,, тууй сиэ эмиэ биир кыһалҕа үөскээтэҕэ үһү,, улахан балаҕаӈӈа олоӈхо буоларын истэн бары онно тоҕо сууллан таҕыстылар. Мэнээк,, Олоӈхо,, буолбатах, дьиэлээх киһи күрэхтээх тэрийбит.,, Ырыа,, да тиийбэтэллэр эппэхтиир уолаттар бааллар эбит. Кылгыс-кылгастык этэ-этэ туораан истилэр, баар дьон улахан биһэрибили биэрбэтилэр,, Өссө этээр киһи баар буолаарай?,, кэтэһэ сатаан баран дьиэлээх ордоотото,, Мохсоҕол этэн көрүүй, айылҕаӈ аһыллынаҕына аатыӈ суолуӈ арбаныаҕа,,Кырбый убайыгар сибис гынна, биирдэрэ бэйэтэ да этэрин эппэтин саарбахтыы олорбут киһи ойон туран көмүлүөк иннигэр турар талах олоппоско олоро түһээт көхсүн этиттэ, бастаан симик соҕустук эппэхтээн иһэн күөмэйэ чөллөрүйэн кылыһахтаах куолаһа оһох ураатынан куйаарга кутулунна. Бастаан хайдах эрэ дьаарханан киирэн-тахсан аалыӈнаспыт дьоннор

атын дьиэттэн киирэннэр айахтарын атан этэр тыла иччилээҕэр, кэпсиир тыла кэрэтигэр, ойуулуур тыла оһуоругар курдары таттаран көтөн иһэр курдук сананнылар.,, Олоӈхоһут,, орто дойду олоҕор отун-маһын ойуулаан, бардар бараммат айан аарыктарын, харах ыларын тухары хамсаабат хара тыатын, чурулуур сүүрүктээх үтүмэн үгүс үрэхтэрин, аата ахсаана биллибэт улуу туона Эбэлэрин, ырыаҕа ылланан, тойукка туойуллар улуу нэлэмэн өрүстэрин, хаар бэргэһэллээх адаар таас хайаларын, төлкөтө түспүт төрөөбүт түөлбэлэрин, борбуйун көтөхпүт күөх кырыс тэлгэһэтин, кыһыӈӈы буркуннаах дьыллары, сайынын уот куйаас күннэрин барытын этэр тыл эгэлгэтинэн эргитэ сылдьан эйээртэ, урааӈхай барахсан уус тыла үгүс да буолар эбит,сайаҕас саха тыла силлиэ тыаллыын ситимнэһэн сыһыыларынан, алаастарын көтөрүн тыаллыын кытта чуумпуран айылҕалыын иһиллээтэ…
Дьиэлээх бэри диэн бэркиһээтэ, сөрү диэн сөҕөн туох да диэн булан эппэккэ тэпсэӈнии турда, оҕо киһи диэн олуттаҕастык санаабата, маны этэн эрдэхтэрэ,, сэнээбиккиттэн сэрэн, сэттэҕин ылыаӈ,, диэн. Ким оҕото буоларын туоһуласта, Кырбыйдыын игирэлэрин, Бойбоох оҕолоро буолалларын истэн, харахтыын сырдаата ама төһө да бүтэй дойду буолбутун иһин айанньыттартан элбэхтик истибитэ, аҕыйахта көрөн да аһарбыттаах, ол барахсан оҕолорун араас иэйии куттаабытын көрөн тылын ууһунан хайҕаата. Баар дьоннор бары улуу киһини үөһэттэн айыылар арчылаан тыл ууһун иӈэрэн түһэрбиттэрин көрдүлэр-иһиттилэр. Мохсоҕол аата аартык-аартык аайы айаатаата, сур сылгы буолан айан суолунан сиэллэ. Дьиэлээх Кырбыйдаах, Мохсоҕолу үрүӈ дьиэтигэр ыҥырда, хотун тыаһа-сыма суох сылдьан сандалытын бэлэмнээтэ, хаппахчыттан сааһыран эрэр кыыс сандалыга саӈата суох асаһан барда…
— Оҕолор мин эһигиттэн көрдөһөөрү гынабын, кыыһым ыал буолуоҕуттан кыһыл оҕону көрдөрө илик, инчэҕэй эттээҕи илиибитигэр көтөхтөрбөтө, туох эмэ көмөһөрдөөхтөрө дуу диэн ыйытаары, эрэ буолуохсут төрөөбөтүнэн баайсан атын дьахтарга аралдьыйда–
Кыыс барахсан кыбыстан икки имэ кытаран таҕыста, иэдэһинэн харах уута халыйда. Кырбый кыыһы көрөн олорбохтоон баран…
— Кыыһыӈ оҕо бөҕөнү хаайа сылдьар, эн бэйэӈ төрүүр төлкөтүн төлөрүтэн, айыылара анаабытын алдьаппыккын, онон кыыскын буруйдаама–
Дьиэлээх сыпсырыйа олорор чэйигэр чачайа сыста…
— Хайдах-хайдах–диэн кэлэҕэйдээтэ.
— Айыылартан анаммыт аналлааҕыттан араарбыккын, Иэйиэхситэ иччилээбитин иӈнэри үктээбиккин, күүскүн атын киһи анныгар аспыккар Айыыһыта антах хайыспыт, Иэйиэхситэ иһин түгэҕэр иһийбит–
Дьиэлээх сырайа туолбут ыйдыы кытаран таҕыста.
— Оҕом барахсан төһөлөөх иэйэн-куойан

көрдөспүтэй,, таптыыр киһибиттэн араарымаӈ,, диэн, эн истиэх бэйэлээх буолуоӈ дуо, аҕыйах от хаата ынахха,бөххө сыыска оҕобут дьылҕатын атыылаабытыӈ дьүһүнэ ити баар–
Дьиэлээх хотун ис–иһиттэн иэйэн ытаан барда.
— Алыс тоҕо айманаҕыт, уһуппакка кэӈэппэккэ ол уолунаан холбоон кэбиһиӈ, билигин да санаата сырдык, сүрэҕэ чугас кэтэһээхтиир эбит–
Кырбый этэрин кытта ытаһа олорбуттар сырайдара сырдаан барда. Дьиэлээх төӈхолдьуйан Кырбыйга махтал бөҕөтүн биллэрдэ, уһаппакка сарсыӈӈы күӈӈэ бара сылдьар санааланна. Силлиэ тохтоон аҕыйах хонугунан айанньыттар суксурустулар. Таастаах үрэҕэ тааӈа ааһан килэӈ мууһунан килэччи көрө сытар. Кырбый уолаттара аттарын сыбыдахтаан килэӈӈэ сэрэнэн таһаардылар, бэйэлэрэ анал оӈоһуулаах иӈэһэни этэрбэстэригэр кэтэ сылдьар буолан тирэхтээх, сыарҕаларын биирдии-биирдии соһон таҕыстылар. Маннык халтарааӈӈа сыарҕалаах атынан сэрэҕэ суох киирэн аттарын алдьаппыт элбэх. Уолаттар аттарын саӈа көлүнэн айаннаары турдахтарына үрдүк мыраантан сыарҕалаах аттаахтар киирэн үргүлдьү сиэллэрэн түстүлэр, көрөн турдахтарына бастакы ат төкүнүйдэ, иккис өрүһүммэккэ сыаҕа үөһэ сүүрэн таҕыста, атын аттар кыайан өрөһүнэн тохтообокко хааһы бөҕө буоллулар, ат кистиирэ, киһи ыһыыта үрэх иһин толордо. Уолаттар иӈэһэлэрин кэтээт онно сырыстылар. Уһун күннэрэ манна бүттэ, дьоллоругар биир да ат алдьамматах, син ампаалыктаһан айаннарын салҕаатылар. Сарсыарданнан дьонноох сири булан сынньаннылар, аттарын уоскутан кыратык нуктаан ыллылар. Аара суоллаах алдьархайдарын кэпсээн сорох дьон киһиргиир курдук дьүһүлэнэллэрин көрөн Кырбый кэлэйэн түӈнэри хайыста. Кырбый киэһэлик да буоллар уолаттарын түүрэйдээн айаӈӈа туруннулар, уолаттара соһуйдаллар да хайыахтарай айанныырга тиийдилэр. Ырааппытарын кэннэ сынньана олорон хаартыттан сылтаан хаан бөҕө халыйыыһы диэтэ, мантан ыла түүӈӈү сырыылаах түүлээх уллуӈахтар, хараӈаны харахтанар хаан олбохтоохтор элбэх сирдэрэ. Уорар талыыр уодьуганнаах уллуӈах сырыылаахтар үксээбит дойдулара…
Чэлгиэннээх этэӈӈэ Багдарыыны буллулар, киһилэрэ үөрэн дыгыйа сылдьар. Хата киһи бэрдэ түбэһэн биир сэтиилээх сыарҕаны Кырбыйдаахха кыбытан ыыппытын кэпсээтэ.
— Чэлгиэн уол оҕото ыыргыт ыраатан, сырыыгыт кэӈээн иһэр буоллаҕа, хата бу оҕолорго Күлүк курдук көтүтэр хаартыһыт баара буолаарай?—
Этэн көрө-көрө күлэн күһүгүрэттэ.
— Хаарты хайдах харахтааҕын хантан билиэхтэрэй хара тыа оҕолоро–
Чэлгиэн күлэн мүчүйдэ,, Ырыа,, кэлсибитин көрөн сарсыӈӈы күнү олоӈхоҕо аныыр эбиппин диэн Багдарыын күлүгэр имнэннэ. Үрүӈ дьиэтигэр куорат, чугас эргин кыанар өрүттэрин

ыӈыртаата, анал үлэһиттэри наймылаһан ас бөҕөтүн астатта.
— Дьэ Чэлгиэн,, Ырыа,, олоӈхотун истээри куорат күлүктээхтэрин, ону кытта чугас эргиннэри ыӈыртаатым, онон хотун, тойон хотоҕостуу субуллуохтара. Улуу,, Олоӈхоһут,, кэллэҕинэ биллэрээр диэбиттэрэ күтүр өр буолла–
Багдарыын саӈара туран ытыһын имэринэн ылла.
— Хайа тустаах киһиӈ туох диирий?—
Чэлгиэн,,Ырыатын,, көрөн ылла, биирдэрэ улаханнык уолуһуйбатах курдук,,Этэн да көрүллүө,,диэтэ көнөтүнэн. Кырдьык киэһэннэн киһи бөҕө суксуруста, көмүскэ түүлээххэ сууламмыт хотуттар кытары кэллилэр.

Содержание

• 112

112

— Тойоттор уонна Хотуттар бүгүн саха биир саарына Өбүгэбит үйэттэн-үйэҕэ ыра оӈостон,, Олоӈхоннон,,кыһыӈӈы дьыбар тымныыларын, сайынын өӈөрүк куйаастары, өлбөт сүппэт кэпсэлгэ киирбит Кэрэ Куоларын, Орулуос Дохсун сырыылаах улуу бухатыырдарын, ыӈырыллыбыт ыалдьыттарга,, Ырыа Ылгын,, ыллаан-туойан урааӈхай уһун сылларга уйалаабыт, саха соргу-дьолун биһиктээбит,, Олоӈхото,, найдах курдук дириӈ иэйиилээҕин иһитиннэрэн этиэ–тыыныа–
Багдарыын бэрт уһуннук олорор тойуттарга, хотуттарга,, Олоӈхолуур,, киһитин билсиһиннэрэн тоӈхоӈнуу-тоӈхоӈнуу,, Ырыаны,, ыйан көрдөрдө.
Чэлгиэннээх киирэннэр хаӈас диэкки халыйдылар, уӈа мааны олбоххо олорор тойоттору утары көрөн олорулар.,, Ырыа,, көмүлүөк иннигэр турар талах олоппоско холкутук оллоонноон олордо. Мааны ыӈыырыылаах ыалдьыттар киирбит Чэлгиэннээҕи сонургуу көрдүлэр. Хотуттар идэлэринэн киирбит дьону бастарыттан атахтарыгар дылы сирийдилэр, мэнээк илии-атах үлэһиттэр диэҕи таӈастара-саптара ырааһа мааныта дьиктиргэттэ. Ордук Чэлгиэн таӈна сылдьар таӈаһын сирийэ көрөн ымсыыра санаатылар. Үүс тириитэ үтүлүгүн, таарбаҕан тириитэ таӈаһын, саарбаннар сиэдэрийдик тигиллибит сэлиэнчигин, хара саһыл хаймыылаах кырымахтаах киис тириитэ бэргэһэтин, хара таба тыһа курумутун. Сорох Хотуттар маннык кыыс кэрэ Саха Боотуругар истэригэр ымсыыра санаатылар, маннык киһи кэккэлэһэ сытар кэрэтэ, хоонньоһо сытар Хотуна холооно суох сир сиигин сибэккитинии, айыылартан анаан айыллыбыт Далбар Хотуна буолуо диэн санаа ис дууһаларын кымыстаата. Хаһыытыыр хараӈа харчылаахтар, ыһыытыыра чугаһаабыт үөгүлүүр үгүс үптээхтэр саха тэӈэ суох буолан олорбуттара, Чэлгиэни көрөөт сатаҕай санаалара сахсас гына түстэ,кинилэр санаалара тиийбэт киэӈ далааһыннаах, өбүгэ өтөҕүттэн өйөнүүлээх, тирэх тииттэн тирэниилээх, ийэ сиртэн силлибэт силистээх Саха Саарыныгар куттарын-сүрдэрин баттаттылар…
,, Ырыа,, оллоонноон олорон ойор күннээх орто дойдутун, ойуу-бичик оһуордаата, хаамар сирин ханарытан, кэлэр сирин кэдэритэн кэпсээн кэҕийэн, сонун гына соһоттоон хара тыатын ханыылаата. Былыргы дьыллар быралгы барбыт боотурдара, үөһээ дойду үмүрүйбэт үтүөлэрэ үтүрүйсэр кэмнэригэр, аллара дойду уот садаҕа кымньыылаах ааттааҕа Орто Дойдуга аат ааттаан алтахтаан тахсыбыт, кини киһи кыыбаҕата киирэн үс салаалаах уот садаҕа кымньыытынан кырбаабыта кыһалҕатын оӈорон чаҕылҕан буолан халлааны хайыта сүүрэлээбит, этиӈ тааһынан лүӈсүйэн сир иэнин кырбаабыта үһү. Күн сирин көмүскүүр, айыы сирин араӈаччылыыр, аллараа дойду ааттааҕын Алтахтыыр Аар Татайы утары уунан умсаахтаһар суох

буолбут, кэтэҕиттэн кэнэйдээн кэлбит сиригэр киллэрэр көстүбэтэх. Хара хаан харах уутунуу халыйбыта, өлүү суола өтөхтөрү өӈөйтөөбүтэ, инчэҕэй эттээхтэри ииннээбитэ, кырамта уӈуохтарын кыстаабыта. Ыксал тыыннара ыгыллыбыта, хара тыыннара хаайтарбыта…
,, Ырыа,, этэр тыла эҕэлэнэн, туойар тыла тобуллара, айар тыла аһыллара. Маннык кэрэ кэпсээннээх күн сиригэр төрөөбүтэ, айыы сиригэр анаммыта уус тыллаан уһаарбыта, саха барахсаны нохтолоох сүрэҕин толугуруу оонньоппута. Багдарыын билсэр баайдарыгар улуу олоӈхоһут ырыатын иһитиннэриэм диэбитэ ыраатта, иӈин араас олоӈхоһуту бачча саастарыгар дылы истэн-истэн кэллэхтэрэ, улаханнык ороһуйбатар да Багдарыын уу иһэ- иһэ хайҕаабытын иһин истиһэ-истиһэ кэлбиттэрэ. Бастаан аахайбаттыы истэн олорбуттара кэлин ис-иһигэр киирдэр-киирэн өйдүүн-санаалыын олоӈхо иһигэр киирдэр киирэн испиттэрэ, өбүгэлэрин өтөҕүттэн өӈөйөннөр кыһыӈӈы дьыбардаах халлааӈӈа соҕотох сэргэттэн ааллаах аттарын сүөрэ тардан уһун ыраах айаӈӈа дьүкээбил кустугун аннынан айаннаан иһэрдии санаммыттара. Багдарыын санаатын ситэн тойотторго, баайдарга тутум үрдээн көстүбүтэ, киниэхэ билигин киэӈ билсии, ыалдьыт буолар ыырдара аһыллара үчүгэйэ. Чэлгиэн курдук билсиилээҕин күөн туттан иһигэр киэбирэн да ылбыта, кырдьык үгүс араӈалар Багдарыыӈӈа ымсыыра санаабыттара, маннык дьон дьорҕоотторун, араас айдарыылаахтарын кытта атах тэпсэн олорон, киэӈ эйгэлээхтэри кытта билсиэн-көрсүөн баҕалаалаах элбэх этэ. Уһун түүн олоӈхону истэн оҕо курдук чуумпуран олордулар, өссө этэ түстэ диэн санаалаах,, ноо онтон хайдах этэй,, диэн ордооттоһон ыллылар, кэмниэ кэнэҕэс күн үөһэ ойуута күлэ-үөрэ истибиттэрин истэригэр тутан, итинниги күн аайы истэ олорбут киһи диэн баҕа санаалаах тарҕастылар. Чэлгиэни кытта хас да атыыһыт инникитин–кэнникитин эргинэргэ кэпсэттилэр…
Кырбыйдар ийэлэрэ Бойбоох, Чэлгиэн тохтоон ааһар түһүлгэлэригэр туораатылар, бу сир үүтүн-хайаҕаһын үчүгэйдик билэр эдэр саастарыгар тилэхтэрэ тэнийбит сирин Харачаас, Уһуктаах биэс тарбах курдук билэллэрэ. Күн уһаан ылааӈӈы күннэр тураннар дьыбара таҕыстаҕына сыарҕа сырылаччы барар, Кырбый, Мохсоҕол ийэлэрин биһигин ыйаабыт, түөрэҕэ түспүт тэлгэһитигэр киирэн туран халлааӈӈа харбаспыт адаар хайаларын, халыӈ систээх тыалары таптыы сонургуу көрөн турдулар, кинилэр ииппит ийэлэрэ бу сиргэ күн сирин көрөн кыра кыыс оҕо түөрэӈэлии хааман, аҕа буолара айылҕаттан анаммыт Чэлгиэни көрсөн атын сиргэ аналыгар көттөҕө…
— Хайоо дойду дьоно тиийэн кэллэхтэрэ үчүгэйин, өссө кимнээхтэрий диэн атыӈырыы көрөн ыллым ээ–
Бу дойду туллар тутааҕа

,,Сиэдэрэй,,диэн бар-дьонноро ааттаабыт Албаннара айхаллыы тоһуйда, кини үөлээннээхтэрин Харачааһы, Уһуктааҕы эндэппэккэ билэн эйэӈэлии түстэ. Манна да сыл хонук хаарыйан кырдьаҕастара олохтоох сирдэригэр аттанан үгүс билбэт сырайдара харахтара элбээбит…
— Кыыспыт Тугутчаана, Чэлгиэн аны айаннаабат буоллулар дуо?—
Балаҕаӈӈа аһыы олордохторуна билигин да хараҕын уота өһө илик абаҕалара чолбоодуччу көрөн олорон уолаттартан ыйытта–
Түргэн тыллаах муӈутаан Көкөт Бойбоох, Чэлгиэн олохторун онон-манан одоӈ-додоӈ кэпсээтэ…
— Оо оҕобут барахсаны көр атын сиргэ тиийэн Айыыһыта аһылыннаҕа, оӈоһуута оннук буоллаҕа.—
Кырдьаҕас манна ииппит уоллаах, кыыһа баалларын истэн сүрдээҕин үөрдэ.,, Кимнээхтэрий,, диэн сырайдарын сирийэ көрөн иһэн Кырбыйы көрөөт сүрдээҕин соһуйда…
— Бабат атын күтүр диибин даҕаны, хайдах хараҕым бүөлэнэн уу-чуумпутук киирбиккин билбэккэ хаалбыппыный?–
Оҕонньор өмүрэн өттүгүн охсунан түөрэӈэлээн ылла. Сибилигин тайаҕар тэптэрэн сылдьыбыт бэйэтэ сүр сымсатык ойон турда, хайдах да буолуон билбэттии эргин-ургум көрбөхтөөтө, өрүтэ өтүөхтээн олорор дьонун соһутта…
— Хайа эһээ хайдах буоллуӈ?—
Икки өттүгэр уоллаах, кыыс сиэннэрэ иилиӈкэйдэһэ түстүлэр…
— Ээ тоҕуйдар үөрүүбүттэн түӈ-таӈ да барыах курдукпун, оҕом Тугутчаана Үрүӈ Айыыттан анаммытын, кыыһыгар кыбытан бэйэтиттэн үс мутук үрдүнэн уйалаабыт, бөөлүүн түһээн хаһан да көрбөтөх улуу көтөрүм киирэ сылдьыбыта,ону билэр суох, бу оҕо ийэ кыыла аартыгын аһа сылдьарын–
Манна хонон тураат урут сылдьыбыт сирдэригэр бара сырыттылар, түүлээҕи,эти сыанаҕа торгуйдаһан уу көмүһүнэн ааҕыстылар, атыны тугу да ылбатылар бачча сиргэ таһаҕас гына сылдьымаары, аны ол аамайдана сырыттахтарына биир үскэл көрүӈнээх саха киһитэ күнү быһа батыһа сылдьан хаайда,, таһаҕаспын куоракка тиэрдэн кулуӈ,, диэн, ол быыһыгар таһаҕаһы кытта көһөр ыал кыбытан ыытабын диэн тылламмытын Кырбый кыккыраччы аккаастаан кэбистэ, бу хараҕа сүүрэлээбит халбас харатын хара маӈнайгыттан абааһы көрдө. Эмиэ хатыһыылаах харах симэн харбыалаһар түлүрбэхтии айан буоларын сэрэйдэ, саатар Багдарыын холбообут киһитэ куһаҕан кэмэлдьилээҕин биллэ. Аара суолга иӈин дьүһүн да буоллахтарына көӈүллэрэ. Кырбый сүрэҕинэн таайбытын курдук Буор Ылбыт тохтобулугар улахан хаарты майдааныгар түбэстилэр, уолаттар тимир уобуруччулаах дьааһыктары иһинэн таһынан ханна да хаалларбакка хонуктарыгар соһо сырыттылар. Багдарыын киһитэ хаартылаары киэӈ айдааны тарта, хаартыһыттар акаарыны киксэрэн биэрдэхтэрин аайыы наачаӈнааһын бөҕө буолла, араас быдьар тылынан үөҕүтэлээн сордоото…
— Эн

тыһы бычаһар араас иттэ буолаӈӈын көлөһүммүн супту уулаары сылдьаҕын дуо? Багдарыыӈӈа хос моонньох буолан, оччону-баччаны миигиттэн аһаабыт-сиэбитэ элбэх, тыыннаах эрдэххинэ көмүспүн аҕал–
Өссө эбии арыгы иһэрпиттэр быһыылаах сыыӈа-сыраана хас саӈардаҕын аайы бырдаӈалаан олорор. Балаҕаӈӈа баар дьоннор киксэрэ-киксэрэ күлүү бөҕөлөр, ордук хаартылыы олорор багдайбыт киһи бааҕыныыр. Кырбый тулуйа сатаан баран Багдарыын үлэһитин сырайыгар үрбүтүгэр сууллан түстэ өр өтөр буолбата мунна хаһыӈыраан барда…
— Бэлэскитинэн бэркэ тарбаан эрэҕит, айан дьоно диэн аһына санаабытым, саха дьоно диэн санаабын уурбатаҕым, көрдөөбүккүтүн көрдөрдөххө сатаныыһы–
Эмискэ хантан да кэлбиттэрэ биллибэккэ аһыыларын килэппитинэн, айахтарын аппытынан икки тыатааҕыны кытта, биэс бөрө баар буола оҕустулар, айахтарынан кыыра олорбут бэдиктэр бары биир муннукка симиллэн хоннулар, хас хамсанаары гыннахтарын аайы ардай аһыылаахтар сарайбытынан кэлэллэр. Кырбыйдар бэрт үчүгэйдик хонон тураат салгыы айанныы турдулар. Муннукка хоммуттар бэрт куһаҕан сыт-сымар буолан хааллылар, сарсыарда дьиэлээх хаарты торуойа аахса киирэбин диэн хараҕын тиэрэ көрөөт үрүӈ дьиэтигэр куотта. Ким кэлэн хонон ааспытын этинэн-хаанынан сэрэйэн тары сиэбит ыт курдук уӈуоҕа халыр босхо барда. Ыксаан улуу тыыннаах убайын ыӈыттаран ылла, ким кэлэн ии курдук иӈнэри үктээн, туос тордуйалыы тоҕо кэһэн бартын ыйыталаста. Айдарыылаахтара саӈардыы сахсыллан иһэн уһуутаабытынан олоро түстэ…
— Нохоо алыс арбанаӈӈын, туора тотоӈӈун,, Куйаар,, кыыһыгар кыһыл тылгытынан кыыраӈӈыт кыйахаан ылбыккыт, хата эһиги дьолгутугар киэӈ көхсө кыараабатах, хааннаах илгэ хаалларбатах, мин диэкки көрүмэ даҕаны, мин уунан тиийбэт үрдүкпэр олорор оҕо–
Ойууннара үөһэ аллара тыына тыына саӈаран бөтүөхтээтэ. Оо билбэккэ иӈин арааска киһи киирэн биэрэр соро буоллаҕа, этэӈӈэ эӈэрдэспэт оҕо буулаатаҕа дуу, билбит буоллар ытыс үрдүгэр түһэрэн көрсүөх хаалбыт, дьиэлээх муӈатыйан хараҕын уута кэллэ.

Содержание

• 113

113

— Нөрүөн Нөргүй буоллун Чэлгиэн, бу,, Олоӈхо,, истэ кэлээччи буолан илэ бэйэҕин көрүстүм, үнүр Багдарыынтан истибитим, били кыыс оҕо Кырбыйгыт,, Айанньыттар,, аатыктарыгар тахсыбыт дии, билбитим буоллар кыбыллыам хаалбыт, кылбайар барахсан күүһэ ,,кычыгылатар,,ээ–
Хатааһын саӈара–саӈара күлэн күһүгүрэттэ.
— Чэлгиэн эн кэлэргин Багдарыынтан эрдэ истэн кэтэһэ сылдьабын ээ,, Олоӈхону,, да иһиттим, дьэ чахчы да айылҕаттан айдарыылаах этээччи эбит, икки атахтаах итинник этэрэ-тыынара буолуо диэн түүлгэ да суоҕа, арба мин улахан соругум аны сайын улахан ыӈыырыылаах ыһыах ыытаары сылдьабын, баҕар кэлэллэрэ дуу диэн санаалаахпын–
Чэлгиэн Хатааһын ыӈырыытын баҕарбытын да иһин ылынар кыаҕа суоҕа…
— Ыӈырыыгар улахан махтал, баҕа баар да кыах суох,, Оһуохай,, ытык кырдьаҕаспыт күнүн ааҕа сытаахтыыр, бу күннэргэ даҕаны иӈин дьүһүн буолан хааллаҕына көӈүлэ, онон баалаама–
— Оо оннук буоллаҕына ытык киһигитин кэтиир буоллаххыт дии, бүтэһик айаныгар баар буолаахтыыр буоллаххыт, өбүгэҕит ытык иэһин кэһэн кэлэр айыыката да бэрт буолуо–
Хатааһын хайдах да кыаллыбатын бэйэтэ да билэрэ…
— Кырбый кэлэ сылдьара буоллар аҕыйах да киһилээх, кинини көрүөн-билиэн баҕалаах биһиги диэкки элбэх ээ, кыыһым да кэтэһээхтиир–
— Ол бэйэтэ атын айдарыылаах оҕо, киһи кэл-бар диэн үүрэ-түрүйэ сылдьыбат киһитэ, этэрин этэн көрүллүө, илдьиккин тиэрдэрин тиэрдиэм–
Чэлгиэн саӈара туран Кырбый хадаар хааннааҕын, эҕэрийэн баран эргиллибэт эҕэлээҕин билэр буолан мүчүйэн ылла. Чэлгиэннээх туох туһалааҕы бытархайын иһитигэр, хомуоһугар тиийэ ыллылар, таӈаһы да ылбахтыы сатаатылар иистэнэр тэриллэри, чэйи- табаҕы, бурдугу элбэҕи тиэйдилэр. Бэргэн Кыра Кыачаан кыыһыгар көмүс ууһугар сылдьан кутуу иэмэҕи ылаары ыйыталаста, араастаан куталлар эбит эчи ааттара да элбэҕэ, киһи өйүгэр батан да киирбэт үлүгэрэ, ол да буоллар сарбынньахтаах, харысхал харахтаах иэмэҕи ылла. Сып-сап хомунан айаннарыгар туруннулар, ыксаатахтарына сатанар ыарахан таһаҕастаах сылбый буоллаҕына иэдээн, сыарҕа кэбириирэ алдьанара дьэ кэлэр. Этэӈӈэ айантан кэлэллэрин кытта Чэлгиэн Бэргэннээҕи,, Быйаҥнаах Эбэҕэ,, ыытта эргэ киһилии таныктаах балаҕантан талан өрө тардан бүтэйин,хаһыытын бэлэмнииллэригэр соруйда,,Бүүтээйиктэри,,олохторугар ыһыах иннигэр көһөрөр баҕалаах. Оҕолор улаатаннар дьиэ ис тас үлэтин киһилээбэт буолтар, Сиккиэр кыра сааһыттан көлөҕө сыстаҕас буолан отун-маһын балтынаан бэйэлэрэ бөрөөн олороллор. Икки кыра хотонноругар киирэн көмөлөспүтэ буолан уһун күн күкүүр хотуулун таскайдыыллар, балбаах соһоллор, кыбыыттан от сүгэллэр. Ньургуһун

оҕолоро улаатан дууһалыын сынньанна, аны Чэлгиэнэ кыһын-сайын айана аччаата, урут айанныырын саҕана аҕыйахта көрөөхтүүрэ, ахтан да биэрэрэ. Быйыл эмиэ дьону мунньан куйуур күрэҕин ыытаары,, Улахан Эбэҕэ,, Бойбоохторго барда,, Оһуохай,,барахсан хаҕа эрэ хаалаахтаабыт, сыккырыыр тыынын кытта. Чэлгиэн киирэн ону-маны кэпсэтэн олорбохтоон таҕыста. Кэпсэтэн да диэн бэйэтэ саӈарар, кырдьаҕаһа кыыкыныыр эрэ.
— Чэлгиэн кытаатыӈ эрдэ тэринэн куйуурдуо этигит, кырдаҕаспытыгар төрөөбүт аһын мунду миинин иһэрдэр киһи арыый тыына уһуо этэ–
Бойбоох эппитигэр аҕыйах күн иһигэр куйуур күрэҕин биллэрдэ. Эдэр уолаттары илин-арҕаа ыыталаата. Биир кунаны аҕалан астатта, быйыл да Куутуйаҕа куйуурдуурдуу кэпсэттилэр.Сэгэртэй, Хотууналыын сүүрдүлэр-көттүлэр, кийииттэрэ оҕолонон олорор улахаттар эмиэ күүлэйгэ куйуурдаары батас анньыы уктаннылар, Ылгын да дьонтон хаалсымаары бэлэмнэнии бөҕөтө. Куутуйа үрдүгэр кутаа оттон эрдэттэн бутугас, бүтэй эттэри буһардылар, аны хойуу үүттээх чэйэр көлөҕө ыйаннылар. Куутуйа куйуурун,, Ырыа,, бэйэтинэн алҕаата,Эбэтин иччититтэн күөх боллохтон көмүс хатырыктааҕы көрдөһөн.
Оҕустаах аттаах суксуруһуу бөҕө буоллулар, кэлбит дьоннор сыарҕаларыгар олорон күөстэн хоторон биэрэр эттэрин элийэ быһан күө-дьаа сии олордулар, кытыйалаах бутукаска хамыйахтара күөрэӈнээтэ, үүттээх чэйи ыймахтаатылар. Быйыл Кырбый хаар тэппит баһыгар чопчу оҕустаах, сыарҕалаах тиийэн хаарын күрдьэн сытыы анньыылар тыастара чыбыргыыр тыаһа элбээтэ. Анньыыга Чэлгиэн бастакыннан ойбонун тэстэ, хаайтара сыппыт уу өрө үллэн тэбиитигэр соболор өрөҕөлөрө кытараӈнаан ааста, дьоннор ону көрөөт хара тыыннарынан түстүлэр. Чэлгиэннээх бу үчүгэйгэ дьиэннэн кэлэ сылдьаллар, Сиккиэр эмиэ бэйэтэ туһунан ойбонноох, балта соботун мундутун тус туһунан хааһахха кутаттыыр, кыралар аҕаларын балыгын күлэн чаҕаара-чаҕаара кутан хачымахтаһаллар. Чэлгиэн биир уолу сыарҕалаах аттаан,, Оһуохайга,, балык ыытта. Кырбый хаар тэбээччи буолан быйыл да Күөх Боллох иччитэ дириӈ чүөмпэтигэр кистээбит көмүс хатырыктааҕыттан өлүүлэрин бэрсэ сатаата. Сааскы киһи салбана сылдьар кэмигэр сип-сибиэһэй хамсыы сылдьар мундуну-собону мииннээн үөлэн үссэнэр, ахтан баран сиир туохтан да минньигэс тотоойу…
Кырбыйдар күн уһаатаҕын аайы айаннара түргэтээн истэ, Мохсоҕол айылҕатын айыытынан убай киһи быһыытынан балтын Кырбыйы үрдүнэн көрө сылдьар бэйэтэ, кэлин бу айан эрэйин кыһалҕатын этинэн хаанынан биллэҕин аайы балта Кырбый атын сиртэн аналлааҕын, тиэрэ сиртэн тэрээһиннээҕин билэн-көрөн барбыта. Айаннарын тухары айдарыылаах

аҕастарын Аан Алахчын Хотун ылгын кыыһын Кырбыйы Аартык иччиэлэрэ Моһол тойон, Буомчу Хотун амарах сүрэхтэринэн көрсөллөрө. Кырбый хас суол тоҕойугар, аартык аһарыгар бэлэх-туһах ууран арчылаан ааһара дойду иччилэрин алгыыра. Ол гынан баран аартык аайы атын аньыылаахтар, тоҕой аайы туора топпуттар көрсөллөрө. Ардыгар ардай аһыылаахтар аан тумарык айахтарын аһан тоһуйаллара, дэгиэ тыӈырахтаахтар дэӈнээн ааһаары тииһэллэрэ. Хаарты буолла да хаһан баҕарар харах уута халыйар, бачча сиргэ баардарын барытын мунньан эккэ, арыыга мэнэйдэһэ кэлбит тыа сирин муӈнаахтара туохтара да суох суол ортотугар чэӈкээйи курдук туран хаалаллара. Аһыммыттарын иһин хаарты курдук хараӈа хаппахчылааӈ оонньууну ханарытар кыахтара суоҕа, икки атахтаахха иӈсэ илбистээх иччитэ иӈмитин үйэлэр тухары үтүрүйэн кыайбыт суох.,, Олоӈхоһут,, Мохсоҕол аата илин-арҕаа айанньыттары кытта аргыс буолан аартыктарынан көппүтэ, суон сураҕа силлиэ буолан сиэлбитэ. Тохтоотохторун аайы Мохсоҕол ырыатын истээри ыынньаҕалатар этилэр. Хата Кырбыйдарга кыһалҕата суох кыбытык буолбута балаҕаннаахтарга биир барыс этэ,, Олоӈхоһуту,, истээри киһи бөҕө кэлэрэ, ол баҕаттан,, Олоӈхоһуту,, мончууктаары аттарын босхо отунан аһаталлара, ардыгар эттээх сандалы тардан тоһуйаллара. Оннук,, Дьоро,, киэһэлэргэ,, Олоӈхо,, оройуттан аһыллара, ырыа ыйдаӈаҕа дьиэрэйэрэ. Ырыа-тойук саханы санаатын бөҕөргөтөн кыыдааннаах кыһыннары кыйдыыра, хаардаах өксүөннэртэн хаххалыыра. Былыр былыргаттан өбүгэ өйдүүрүн саҕаттан, саха барахсан оҕуһун үрдүгэр миинэн хамтаран таӈкычтатан иһэн отун маһын ойуулуура, ыллаан туойан ыра санаа оӈосторо…
— Оо бу оҕолор обургулар өр гыныахтара дуо, көтөн-мөҕөн кэлэ оҕустахтара түргэнин көр–
Багдарыын Кырбыйдааҕы көрөн хайа да бэйэлээх аймахтара кэлбитинээҕэр үөрэн эгди буолан көрүстэ, мэктиэтигэр икки ыһытын имиринэ-имэринэ мускуйан ылла. Кини бэйэтин киһитэ сүгэн-көтөҕөн аҕалбыт көмүһүн көрө охсоору ол ыксала этэ, киһитэ кини сырайын таба көрбөккө атын сиринэн саӈата суох мээнэннэн мэлээриӈнии ылаттаата. Багдарыын бэйэтэ да соһуйда бу баар суох сытыы-хотуу киһитэ, саӈаран-иӈэрэн кэлэн-баран субуруӈнаан олорооччу. Ол бэйэтэ үүтүн тохпут оҕо курдук буолбут, буолар да эбит бу халлааны хастыыр харса суох сырыылаах дьоӈӈо кутун-сүрүн күүскэ баттаппыт. Айан дьоно таһырдьа бүтэн дьиэҕэ дьааһыктарын тутан киирдилэр, Кырбый дьааһыктан ороон мөһөөччүктээх көмүһү Багдарыын иннигэр,, лис,, гына уурда, киһитэ мөһөөччүгү ыараӈнатан көрдө, быатын сүөрэн тоҕо эрэ сыллаан ылла. Үөрэн айаҕа ырбайан таҕыста халлаантан

кэлэн түспүт үбүттэн. Көмүстэрин кылыгырас манньыакка уларытан илдьэ барар малларын тиэннилэр.
— Арба Кырбый бу эӈэргэ быйыл Хатааһын улахан ыһыах тэрийэр, онно Чэлгиэни ыӈырбытын саарбахтаан аккаастаата кырдьаҕаспыт иӈин дьүһүн буолан хаалыа диэн. Баҕар эһиги кэлэн ыалдьыт буолан бараргыт дуу.—
Кырбый тугу да саӈарбата, иһигэр кэлбит киһи дии санаата. Бу сылдьар уолаттара кэлбэттэрэ биллэр дьиэлээх уоттаах дьон, кинилэр Чэлгиэн сөбүлэӈэ суох харыс да хаардыыны оӈорботтор биллэр. Кырбый Багдарыыӈӈа ыыппыт уолун туһунан тыл аӈарын да быктарбата, тустаахтар бэйэлэрэ быһаарыстыннар. Аҕыйах хонугунан Даадардарга кэлэн түстүлэр, киһилэрэ урут үөрэ көрсөр бэйэтэ сүөм түһэн көрүстэ. Туох эрэ ыарахан санааҕа ыга баттата сылдьар курдук, Кырбыйдар да туоһуласпатылар. Туох кыһалҕатыгар киирэн атын ыал ыллыгар киирэн тарбачыһыахтарай. Сарсыарда туран бараары тэриннилэр.
— Кырбый мин кыһалҕаҕа ылларан олоробун, хантан эрэ хаамаайы сиэмэх ойуун буулаан утуйар уубутун, олорор олохпутун огдолутарга тиийдэ, түүн аайы кыыспытын утуппакка сордуур, бөлүүн тоҕо эрэ дьаарханан киирбэтэ, киһитэ да абааһыта да биллибэт–
Кырбый кэпсэтэ олорон эмискэ ,,дьигиӈнээн,, ылла…
,, Көр эрэ маны саһа сылдьан сараӈныыр оҕоҕун булбуккун дии, муна сылдьар муӈур күлүккүн муннукка хаайбатахпына мин буолуом,,
Кырбый кимиэхэ эрэ кырыыс тыллары кыбыталыы бырахта.
— Даадар кыыскар былыр үйэҕэ үөр буолбуту аймахтаһа сатаабыт атастарыӈ араӈаһыттан көтүтэн аҕалбыттар, аанньаннан арахсыбаттыы, үтүөнү көрдөрбөттүү күүстэринэн көстүбэти күтүөттэтэ киллэрбиттэр–
Даадар истибитин итэҕэйбэккэ айаҕын атан олордо, ыал аатыттан ааһалларын оӈорбуттарын истэн уӈуоҕа хамсаата. Ити күтүөт истэрин иирдэн, тастарын дьалкытан төрдүттэн төбөлөрүгэр тиийэ түөрэхтэрин түөрэн силистэрин кэрбээн эһэттииргэ тиийдэҕэ.
— Оҕом эрэ буолларгын ый буолан ыарахантан ыраастаа, күн буолан куһаҕантан күрүөлээ–
Даадар хараҕыттан уу таммалаата, Далбара хараҕын уутун соттоот хаппахчыга киирэн хаалла…
— Уолаттар аттаргытын көлүйүмэӈ мин кэлэрбин күүтээриӈ, хаһан кэлэрим биллибэт–
Кырбый тахсан барда уолаттара, дьиэлээхтэри кытта олорон хааллылар. Таһырдьа тахса сырыттылар да Кырбыйдара хайа диэкки халыйбытын көрбөккө хааллылар. Сүөл–иис баара да көстүбэт, оннук уһун күннэрэ бүттэ, Кырбыйдарын кэтэһэн түүн олорон хоннулар. Түүн оройугар чардыргыыр саӈаны кытта күүстээх хотоҕой тыаһаата. Аан аһылларын кытта саӈата суох Кырбыйдара киирэн кэллэ. Бары кэтэһэн олорор буолан көмүлүөккэ хардаҕас уурталаат үөһэ- аллара турдулар.
— Хайа тоойуом киһини үөрдэр

сонуннааххын дуо?—
Даадар кэтэһэ сатаан баран ыксаан Кырбыйтан ыйытта.
— Эккирэтиилээх күлүк түбэһэн ситэн син оҕуурдаатым, эриэн ситиминэн эрийэн анараа дьоннор төрүттэрин кутугар өртөөтүм, иирэр мэнэрик ыарыны кытта, тыытыспыттарын тыӈырахтарын сарбыйдым, аһыыларын туурталаатым–
Кырбый сылайбыттыы сыӈааҕырдан ылла.
— Даадар кыыһыӈ сырдык суола, ыраас ыллыга биһиги түөлбэбитигэр түмүктэнэр курдук көрөбүн ээ–
Кырбый аӈар хараҕынан Даадарга имнэнэн ылла, киһитэ соһуйан,, ходьох,, гынна. Далбара кыыһа Үӈкүрү таптыы көрөрүн сүрэҕинэн сэрэйэрэ.

Содержание

• 114

114

    — Кырбый уһуннук да сүтэ сырыттыӈ, куттанным даҕаны кэннигиттэн тахсан көрө сылдьыбытым ханна да киһи хаампыт суола кыраһаҕа суоҕа арай тэлгэһэҕэ туох эрэ улахан көтөр чигдини логлу тэппит тыӈыраҕын суола баара, ону кытта хаарга кынат суола хаалбыт этэ.—
Мохсоҕол ким да истибэтигэр Кырбыйтан ыйытта. Балта убайын сырайын көрөн күлэн мүчүӈнээтэ.
— Мохсоҕол мин Ийэ кыылбар хатанан көтөбүн, кутуйах курдук куччаан баран–
Кырбый дьээбэтэ да кырдьыга биллибэт үөннээх харыҕынан сурдьун сырайын өӈөйөн көрдө.
— Мохсоҕол мин эйиэхэ ымсыырабын, Ийэм миэхэ иӈэрбит иччилээх илбиһэ киһиттэн эрэ ураты көрүүлээх иирсээннээх киэӈ куйаарга көнө сүрүннээх киирбэт-тахсыбат кустук өӈүнэн оонньуур кубулҕаттаах, үс дойду өӈөйтөлүүр үтүө- куһаҕан үргүөрдэрин эккинэн хаӈӈынан иӈэринэн эрэйи көрөҕүн, элбэҕи мээрилиэм этэ да билбэтэххин биллэххинэ бэйэӈ эрэйи көрүөӈ, кутуӈ-сүрүӈ куттанан куртаххар түһүөхтэрэ.
Мин Эйиэхэ ымсыырабын Ийэм эйиэхэ тыл күүһүн күлүүһүн Ытык Чыбыстаантан ылбаҕай ыраас куттаан Иэйилээн иӈэрбитэ, туох да тэӈнэспэт күүстээх күрүөлээх, куһаҕан-үчүгэй өрүттээх. Уот тыл уһуктаах, ох тыл хайыылаах, төлөрүйбэт туруктаах. Эн ыллыыр ырыаӈ, туойар тойугуӈ сырдык ыллык буолан сыыйыллыаҕа,, Олоӈхону дьахтар чараас,, Эйгэтэ,, кыайбат, тылын күүһэ тиийбэт, онон Ийэм эйиэхэ улахан куту ууммута, улуу тылы иӈэрбитэ. Мантан ыла ыӈырыыга сылдьар ыалдьыт буолан Эрэкэ Дьэрэкэ оҕолор эйэҕэс аргыстара, Аан Уххан Тойон тыынынан тыбыыраӈӈын кэлэр сиргэр кэтэһиэхтэрэ, барар сиргэр маныахтара–
Кырбый уһун айан суолун тухары инитигэр инники дьылҕаларыгар туох күүтэрин кэпсии истэ. Мохсоҕол истибэтэҕин истэн сүрдээҕин соһуйда, кырдьык бу санаатаҕына ырыа-тойук этээччи дьахталлар элбэхтэр,, Олоӈхону,, оллоонноон олорор биир да дьахтары көрө-истэ илик. Үс Дойду иччилээх өрүттэрин ороон ылан ойуулаан,, Олоӈхоҕо,, иӈэрэргэ ол аата дьахтар чараас эйгэтэ кыайбат буоллаҕа, төрүүр-ууһуур төлкөлөнөн айар-тутар анала ананнаҕа. Аан аһар айылҕабыт Аан Алахчын хотун бэйэтэ билэн биэртэлээтэҕэ. Мохсоҕол Ийэтигэр кыӈкыйдыыр бэйэтэ дьэ өйдөөтө, хайдахтаах сырдык күүһү киниэхэ иӈэрбитин, бар-дьон тапталын, тыл хатыламмат ханыытын. Ийэтэ тулаайах оҕолору ылаттаан киһиттэн итэҕэһэ суох ииппитэ, кинилэр тустара диэн утуйар уутун умнан эдэр сааһын эндирдээх айаннарга анаатаҕа, инчэҕэй эттээх сыа бэйэтэ сыыйыллар, эт бэйэтэ эстэр сырыыларыгар.
— Мохсоҕол Ийэлээххин дьэ өйдөөтүӈ дуо? Мин Ийэм ыраах айантан кэлээт көтөҕөн ылар чэрдээх илиитин,, сык,, гына сыллыыр сылааһын хаһан да умнубаппын, билигин кыра чыычаахпытын

ахтан аӈарым буолла–
Кырбый Мохсоҕол санаатын өтө таайан инитин күлэ истэ. Мохсоҕол да ахтыбат үһү дуо? Сыӈаһалыы хаалбыта, билигин хааман түөрэӈэлээн эрдэҕэ, киниэхэ билигин күндүттэн күндүтэ Атыыһыттарга баар сүрэҕин чопчута, түүнүн түһээн көрөр, күнүһүн ыра санаа аргыһа оӈостор. Күнүс ириэрии буолан түүнүн тоӈокко айанныы сатыыллара эмиэ биир моһуоктааҕа, күнүс бидилгэхтээн барбыт суолларга ат атаҕын өлөрүөх курдуга, сыарҕа сыӈааҕыттан иӈнэн ылахтара тулуйбакка наачас гына түһэрэ бурдук тиэллибит ыараханын уйбакка. Чэпчэки сыарҕалар син тулуктаһаллара, бүгүн эмиэ суолга быстаран эргэ быраҕыллыбыт өтөххө хонорго тиийдилэр. Уолаттара сүүрэн көтөн дохсун дьон икки сыарҕа сыӈаахтара тостубутун тиэрэ быраҕаттаан үрэйбитинэн бардылар, Харачаас, Уһуктаах айылҕа бэйэтэ иэхпит хатыӈнарын суулларан сыарҕа оӈорор түбүгэр түстүлэр. Сорохтор сиӈнибит көмүлүөк холумтанын ыраастаан уот отуннулар, хаппыт куруӈаҕы харса суох тастылар. Арай Кырбый тэһииркээбит курдук тугу эрэ иһиллиир, халлаан сырдыы илик борук-сорук да буоллар син барыларын бары бөөчөйө сатаатылар, аттары үөскэ киллэртээн хахыйахха өртөтүлэх. Сөкү да буоллар хаһыыта элбэх, сыарҕалары балаҕаӈӈа киллэрэн оӈорор түбүгэр түстүлэр. Сорохтор утуйан былыр үйэҕэ муннулара хаһыӈыраата, эмискэ Кырбый таһырдьа түстэ, утуйа илик уолаттар соһуйан кэнниттэн батыстылар. Өйдөөн көрбүттэрэ толоону ортотунан сүрдээх улахан холорук тыаһа-сыма суох сылгылар турар сирдэригэр үөмэн иһэр эбит, ону көрөөт уолаттар аттарыгар сырыстылар. Дьону көрөөт холорук дьэ сүрдэнэн киэптэнэн турда, хаардаах тоӈ буору хастаан бөхтөрү-сыыстары ытыйан куугунатта. Кырбый икки ытыһынан хаары баһан ылаат тугу эрэ ботугураат салгыӈӈа үөһэ ыста, онтуката холорук буолбакка Хаар Эбэ буолан кынатын сараппытынан холоругу утары көттө. Кынатын сараппытынан тиийэн холоругу бэйэтигэр сөрөөн арҕаа түһэ турдулар.
— Ити туох сылдьарый?—
Көкөттөөх, Күлүк харахтарын муӈунан көрөннөр, атыттар да айахтарын атан тураллара.
— Ити маннааҕы кырдьаҕас, ийэ кыылын эмэгэтэ эмэҕирэн сууллубутун хаан билэ аймахтарыгар айманан араӈаһыгар уурдараары сордонорун, куттанан ким да кэлэ сылдьыбат эбит, Миигин билэ-көрө таарыйа көрдөһө кэлбит дьүһүнэ, кыаллыбатаҕына кыйахаары, ылымматахпына ыһаттаан ааһаары оӈостубутун төннөрүм, ити көтөр көтөҕөн биэриэҕэ–
Кырбый туох да буолбатаҕын курдук балаҕаӈӈа төттөрү түстэ. Сыарҕа бүтэрин кытта тоӈоту былдьаһа айаӈӈа туруннулар. Суол хаалаары төттөрү-таары айанньыт элбээтэ, сорох тохтоон кэпсэтэн ааһар, сорох түӈнэри көтөөрү аттыларан типтэрэн

халыһытан ааһар, үрэх тоҕойугар туруору эниэтэн эргийэн тахсан истэхтэринэ үөһэттэн мэӈитэн түһэн иһэр сыарҕалаах ат утарыта харсыһа түстүлэр, хабырыйсан ааһыыга инникилээн испит Харачаас атын олгуобуйата тосту ыстанна, бугуһуйбут аты нэһиилэ тохтотон сыбыдахтаата. Харачаас буруйдааҕан курдук анараа киһи үөхсүү бөҕө, элбэхтэр эбит атын дьонноро сырсан кэллилэр, Кырбый дьоно эмиэ утарыта тахсан анньыһыы, үтүөлэһии бөҕө буоллулар.
— Хайа бу айан аартыгар, суох тоҕойугар көрсөн сахалыы саӈарбыкка, ыттыы ырдьыгынаһа тураҕыт дуо?—
Кырбый тахсан холкутук саӈарбытыгар тохтуу түстүлэр, арай биир оройунан көрбүт төбөт…
— Бу эмиэ туохпутуй аны иӈин араас иттэ буолан тыһы субулҕаны айанньыт оӈосто сылдьаҕыт дуо? Сотору эбэҕитин, эһэҕитин айанньыт ат гынан айааһыыргыт хаалбыт–
Саӈаран көрө-көрө иэрийэ-иэрийэ күллэ. Кырбый сырайа кытаран таҕыста, уолаттара тугу да саҥарбатылар, көрөн турдулар, хайдах эрэ арыллан туораан биэрдилэр.
— Нохоо тохтоо өйө суох алдьархайы оӈостон эрэҕин, хайдах буолан бэлэскинэн кыырдыӈ, сордоох эрэйгэ тэбэр буоллуӈ–
Кырбый саӈарыан иннинэ үөһэттэн ыксаабыт киһи саӈата ыһыытаата, үс сааһырбыт кырдьаҕастар түһэн иһэллэрэ көһүннэ, Кырбый кимнээх сылдьалларын көрөөт да биллэ.
— Хотун Эдьиийбит кыыһырбыккын киэр гынан, уордайбыккын улаҕаҕа тут. Акаарыны кытта аахсыма, сор суолугар, сир халлаан икки ардыгар хааллартаан харахпытын хайыардан халлаан сулуһун аахтарыма–
Үс кырдьаҕас көрдөһөн тоӈхоӈноһон ыллылар. Саӈара турбут силин быһа ыйыһынна, халаара турбут харарга дылы гынна, уӈуох уӈуоҕа босхо бараат сууллан түстэ. Харачаастаах алдьаммыт сыарҕаны үөһэ соһон таһаардылар, бары таһаҕастаах аттарын үөһэ мырааӈӈа таһаардылар, Харачаас сөптөөх титириги була охсон суллаат олгуобуйатын оӈоро оҕуста. Атыттар кутаа оттон күөс өрөн бидилитэн бардылар, чэй өрөн билгиттилэр. Били үөхсүбүт киһилэрин икки өттүттэн өйөөн сыарҕаҕа аҕалан сытыардылар, аӈала киһи курдук айаҕын ата сылдьар. Ким да Кырбый диэкки көрбөт, кинилэр аҕалан иһэр айдарыылаахтара бу кыыһы,, Эдьиий,, диир буоллахтарына киһи оонньоспот киһитэ буоларын биллилэр.
— Биһиги Кыымаайы аҕатын ууһуттан сылдьабыт, Сиэллээх аҕатын ууһугар кыыс кэпсэтэ баран иһэр дьүһүммүт, бу биир ытык киһи ыччата соҕотох суор хараҕыныы туйах хатарааччылара Хаамар Харалдьык диэн ааттаах, атыттара барыта кыргыттар былыр үйэҕэ оннуларын-тойдорун булан олороллор. Сиэллээх кыыһы Сэгэйэни кэпсэтэ баран иһэр этибит, Хотун Эдьиийбит киһилии көрүӈнээ кутун оннун буллараӈӈын–
Көрдөһө турар кырдьаҕастарга Кырбый тугу да саӈарбата кыбдьырынан

ылар курдук саӈарда.
— Кыахтаах буоллаххытына олорор оннун булларыӈ, аартык аайы тэпсэн ааһар дьонун булбут дии, тоҕой аайы түӈнэритэ көтөр төлкөлөөбүт дии–
— Хотун Эдьиий эн ыар тыыныӈ тиийбитин төлөрүтэр илиибит-атахпыт кылгаһа сыттаҕа дии, үрдүк чыпчаалгар уунан тиийэр кыахпыт суох–
— Оччоҕо итинник дьүһүнүнэн ойох кэпсэтэ бардын,бэйэтэ ыӈыран ылбыт ыйааҕа, көрдөөн ылбыт көрүӈэ–
Кырбый тылын төлөрүппэттии саӈарда.
— Туох былас муостааҕа киирбитэ буолла, маннык буолар быатыгар абааһы имнэммитэ дуу, ийэлээх, аҕата сытар ынаҕы туруорбат дьон, бу уол көнөтүгэр киһи киэнэ килбиэннээҕэ. Маннык көрүӈүнэн төттөрү тиийдэххэ ийэлээх, аҕата сүрэхтэрэ хайдан өлөллөр ини, биһиэхэ да кыбыстыылаах, күлэ-үөрэ сылдьыбыт киһини аӈардас күлүгүн эрэ илдьэр буоллахпыт–
Биир кырдьаҕастара саӈара туран куолаһа булдьуйан ылла, аргыстара тугу да саӈарбакка умса көрө сырыттылар, мааӈыын анньыаласпыттара, үтүөлүспүттэрэ ханна да суох.
— Кырбый кырдьык кыра аайы киһи дьылҕатын быһар кыбыстыыта да бэрт, кэлин үөрэх буола сылдьыа, кутун-сүрүн уһугуннаран биэр, уолу муӈнаама–
Мохсоҕол балтыгар дьон истибэтигэр сибис гынна. Биирдэрэ сыарҕаҕа мээнэннэн көрөн олорор уолга тиийэн кэтэҕиттэн тутан баран айаҕар үрэн сирилэттэ, уола түгээйи тикпитинии өрө ходьох гына түстэ. Саӈа уһуктан турбут киһилии дьону эргим-ургум көрдө. Дьонноро өрө сырсан кэлэн уолларын өрө тардан туруордулар…
— Оҕобутугар этэр тылбыт тиийбэт,, Махтал,, эрэ диирбитигэр тиийэбит сиртэн халлааӈӈа дылы–
—Уолгутун иккис кутун уһугуннардым, Ытык Чыбыстааны иӈэрдим улуу тыллаах удьуорун–
Кырдьаҕастар барахсаттар Кырбыйы тула көтө сылдьан…
— Оҕобут Хотуммут– дии-дии дэлби сыллаан атаардылар…
Күн-дьыл кэлэр кэмэ уолдьаһан халлаан сылыйан онон манан харалдьыктар тахсыталаан туллук халыӈ үөрэ көтөн тырыкынайар, туллук үөрүн көрө-көрө кырдьаҕастар ,,быйыл көтөр дэлэй буолсу,,диэн күлүктэригэр имнэнэллэр. Чэлгиэн суол хаалаары гынна диэн ыксаталаан барда, Бойбооҕор бара сырытта кыыһа күлэр…
— Эрэй да баар киһитэҕин, кииннэрэ оспут дьоннор була сылдьыахтара, сырыы бөҕөтүн сылдьыспыт дьонноруӈ дии, улахан Эбэни туораабыттара ыраатта, халлаан тыына быара ыарахан хатааһын бөҕө кэлээри турар, Кырбый күнүн дьылын сылыктыы сылдьара буолуо, сотору биллиэхтэрэ–
Чэлгиэн уолун илдьэ Ааттаммат Эбэҕэ тиийдилэр, Сиккиэр акка сыстаҕас буолан онно-манна сылдьыан баҕарталыыр, сылгы манна элбэҕин көрөн мэйиитэ эргийдэ, аны атыырдар аттаах киһини көрдүлэр да өрө сүүрэн кэлэллэр, хаппардарын тыаһа бөҕөтө, хаһыӈырыы-хаһыӈырыы моонньуларын атыыр моонньоҕон курдук туттан

сиэллэрэ-кутуруктара сыыйыллар. Аны Бүүтээйиктэри суол быһа илигинэ,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, көһөрөөрү Бэргэннээх кэлбиттэригэр онно бардылар, кэпсэтии быһыытынан биэс оҕолоох ынаҕы, кыра хахырдарын чохурдарын сыарҕалаах аттарга тиэйэн айаннаатылар, аара хонон Таастаах үрэҕи сиӈэтин уутун үрдүнэн,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, киирдилэр. Хаһан даҕаны маннык улуу Эбэни көрбөтөх буолан Бүүтээйик сүһүөхтүүн сүргэлиин барыта хамсаата. Балаҕаннара эрдэттэн оттулла турбут буолан бып-бырылас ынахтарын, ньирэйдэрин баайталаан хонуктарыгар дьэ һуу диэтилэр, оннуларын булбут дьон быһыытынан наҕылыччы чээйдээтилэр. Саӈа сир кинилэри сылаас тыынынан илгийэн иһирэх ийэлии истиӈник итиитик куустуһан көрүстэ.
Аҕыйах хонугунан Чэлгиэн таһаҕасчыттара кэлэннэр биир ыарахан санаа сүгүллэ сылдьыбытыттан босхолонно. Бары салгын сиэн тиистэрэ эрэ килэӈниир, тураах аргыстара буолан.

Содержание

• 115

115

— Бойбоох мин быйылгы ыһыаҕы,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, ыытаары гынабын,? эн санааҕын билээри—
— Чэлгиэн манна ыытыахха быйыл,, Оһуохай,, ыһыаҕын ааттаан, ытык кырдьаҕаспыт от-мас күөх тыыныгар олохтоох сиригэр көтөр туруктаах–
Чэлгиэн тугу да саӈарбакка үөһэ тыынан ылла.
— Быйаӈнаах Эбэҕэ,, Үрүӈ Ас,, ыһыаҕын ыһыаҕыӈ, биһиги саӈа сири көрө барса сылдьыахпыт, күөх сирэмӈэ үктэнэн сайылыкка тахсар үөрүүтүгэр–
Чэлгиэн үөрэ түстэ,, Сайылык ыһыаҕа,, да буоллун, түргэн соҕустук Харачаастааҕы ыыта оҕуста ол ымпыгын чымпыгын тэрийэр гына. Аны түргэн соҕустук ыанар биэлээх атыыры илдьиэххэ, Сындыыска ыанар биэлэрдээх олор манна хаалан эрдэхтэрэ, биир кырдьаҕас атыыры биэлэри үүрэн бардылар уолаттар, онно хаалан биэлэри ыан биэрдэхтринэ баар дьахталлар кымыс, быырпах бэлэмниэхтэрэ. Туттарга диэн баайтаһын биэ, кур оҕуһу ыытта, Эрдэ Күлүк, Уһуктаах,, Ырыа,, бары саӈа сири дьонноругар көрдөрө көһөн бардылар, эгэ Чэлгиэннэр хаалыахтар дуо, Кустуктар, Бойбоохтор аны соһуйуохтарын иннигэр Быралгылар эмиэ кэлбиттэр. Бойбоох саӈа сир түһүлгэтигэр орооспото, кыыһа Кырбый эрдэ кэлэн түһүлгэ түһэр сирин ыйан-кэрдэн ыйаттаан биэрбит. Кырбый талбыт кырдала хатыӈ чараӈ кыбытыылаах, иирэ талах ирбинньиктээх, Харачаас, Уһуктаах маһы ыллата уус уолаттар былыр үйэҕэ сэргэлэри бүтэрэн уулбут сылгы сыатынан аҕааннар куурда кэккэлэтэ сытыараллар. Хантан истибиттэрэ буолла хара сарсыардаттан аттаах бөҕө аартыгынан суккулунна. Сэргэлэри туруорууга Көкөт Аан Алахчын Хотунтан сир иэнин бааһырдары алы гынан көрдөһөн, Хатан Дьаларыктан сэргэ туруорары көӈүллүтэн, аал уотун иччитигэр Аан Уххан Тойоӈӈо айах тутан алҕаата. Уолаттар өр гыныахтара дуо үс сэргэни туруоран Эбэ диэкки хайыһыннаран кэккэлэтэн кэбистилэр, Сэргэлэрэ да сиэдэрэй оҥоһуулаах, аарыма аар тойон сэргэҕэ үс атахтаах айах Чороон ууруллубут, уӈа сэргэҕэ уһун сиэлин сэргэтигэр эрийэн сылгы төбөтө, хаӈас сэргэҕэ ытык ынах баһа ырааҕы одуулаан турара. Күөх кырыска түһүлгэни тэрийэн кыргыттар, уолаттар сүүрдүлэр-көттүлэр. Ыӈыырга ыраах айантан сылайбыт кырдьаҕастар Моҕол ураһаҕа тэлгэтиллибит олбоххо өттүгэстии сытан кырыска тардыллыбыт сандалыга Маӈан Маӈхарыын Хотун баарынан суоҕунан маанылаан бэссэрин кыыймыт кымыһы утахтаан эмис этинэн эмсэтээн араас эйгэ сонунун, кэтэх тардыстан киэӈ кэпсээнигэр киирдилэр. Сэргэҕэ атыыр оҕус, биэ, сиэллээх атыыры киллэрэн баайталаатылар. Кырбый аӈар илиитигэр кымыстаах кытыйаны аӈарыгар хамыйахтаах туран Ынахсыт хотуӈӈа ытык дабатан Ытык Чыыбыстаан иччилээх тылынан Ураа муостааҕы ууһатан алаас аайы

айаатаан, хонуу тухары хотойон үрүӈ илгэ үксүү турарыгар үӈэн сүктэн көрдөстө, уран тылларынан алгыһынан арчылаан хаама сылдьан кытыйалаах кымыһыттан хамыйаҕынан эрэкэ-дьэрэкэ оҕолорго отугар маһыгар ыһыахтаата, аал уотугар ынах түүтүн кэриэрдэн сыт таһаарда. Үрүӈ Дьөһөгөй Айыытыттан үгүс сыспай сиэллээҕи көрдөһөн үрүӈ кылы кыһыл чоххо уурбута хатыйсан эрэллэ-эриллэ үөһэ көтөн тахсыбытын дьиктиргии көрөн хааллылар. Оһуохайдаан ойбуттарыгар,, Быйаӈнаах Эбэ,, үрдүнэн кустук түһэн күлүмнээтэ, сардаӈата сиэтиһэн дьиримнэһэ оонньоотулар. Эбэ барахсан элбэх сыллар тухары ото-маһа чуӈкуйан, сирэ-уота өтөхсүйэн утуйар уутугар улугурбутун, ытык ыччаттара ырыаннан, төрүт түөрэхтэрэ тойугунан туруораннар тэӈӈэ сиккиэр тыалынан сиэтистэ, сылаас салгынынан илгийдэ. Бэргэн таптыыр кыыһын нарын тарбаҕыттан сиэтэн оһуохайга киирдилэр,, Мохсоҕол,, кылыһахтаах куолаһа күөх дуолга күөрэйдэ, күөрэгэйдии дьурулаата, ийэлэрэ Бойбоох оҕолорун көрө олорон хараҕа сиигирэн кэлбитин хаӈас илиитинэн хаһыйа сотунна, Мохсоҕоло Атыыһыт кэрэ Куотун сиэтэн кииртин көрөн,, оҕом аналын булан айдарыыта аһыллан эрдэҕэ,, атыыһыты аймах гыныам диэн түүлүгэр да суоҕа, кыра чыычааҕын ыбылы кууһан түптэ унаарар буруотугар уйдаран иһэр курдук буолла, ытык буруо ыраастаан эрдэҕэ.,, Быйаӈнаах Эбэ,, төрүт олохтоохторо Хойутаан, кэргэнинээн кэлбит ыалдьыттары баалларынан суохтарынан көрсө сатаатылар. Аҕыйах сыллааҕыта аһыыр-таӈнар кыһалҕатыгар кырыымчык олоххо кыбыттаран суолга собулҕа курдук охтубуттарын, оҕолору бэйэлэри үрүӈ тыыннарын өллөйдөөбүт, уһун уӈуохтара урусхалламмытын өйүү туппут, сор суолларыттан сиэтэн таһаарбыт Чэлгиэннэрин үӈэр таӈара курдук көрөллөрө, биһи дьолбутугар эстэн эрэрбитин өрөһүйбүт, хараӈа ыырбытын сырдатан Айыылартан анаммыт аанньал курдук саныыллара. Чэлгиэннэрэ ,,оннук үтүөнү оӈорбутум,үрүӈ тыыӈӈытын өрүһүйбүтүм,, диэн үтүөмсүйэ санаабат, ыалдьыт курдук ыадастыбат баарынан-суоҕунан көмөлөһө сатыыр. Бүүтээйиктэри, Кыра Кыачааннары оҕолору бэйэлэри киһи билбэт дьоно буолбуттар, маанылара-чэбэрдэрэ астара үөллэрэ дэлэйэ киһи эрэ ымсыыра көрөр дьоно буолбуттар, бу сайылыкка үктэнэр ыһыахтарын тэрийбиттэрэ үчүгэйин, ас арааһын киһи ааҕан да сиппэт, анды-хаас арааһа, күһүӈӈү эмис көтөр, Баай Байанай хара тыатын араас сүүрэрин-көтөрүн этэ элбэҕэ, эмис сылгы хартата, хаһата.бүтэйдии буспут кур оҕус бүдүргэйэ, хойуу сэлиэйдээх бутукас миинэ, кыынньыбыт кымыс, быырпах, үрүӈ үүттээх хаан кутуллубут очоҕосторо киһи ааҕан сиппэт эгэлгэтэ. Кэлбит кырдьаҕастар Мохсоҕоллоох,, Ырыаны,,

көрдөһөннөр хардары таары төбүрүөннээн олорон, сорох олбоххо өттүгэстээн,, Олоӈхону,, истэн оройдорунан көрөн олордулар. Эдэрдэр түһүлгэттэн тэйэннэр Эбэлэрин кырдалыгар,,Эһиэхэйдээн эйээрэн, Оһуохайдаан ойдулар,,. Эбэлэрин үрдүнэн үрүӈ тумарык буолан,, Олӈхото,, оттон-мастан тэбиэриһэн ыллаан-туойан ыллык устун ыһылынна.,, Оһуохайа,, тэбэ-тэбэ дьиэрэӈкэйдээн тэйдэр-тэйэ турда. Бойбоох кыратын кытта утуйан ылла, Чэлгиэн кырдьаҕастары кытта,, Олоӈхону,, олоотоон олордо. Сарсыарда күн уотун сардаӈата саҕахха кыыһан эрдэҕинэ Көкөт дорҕоонноох саӈата дуораһыйда алаас үрдүнэн арчы тыллаах алгыстар айаас сылгылыы сиэллилэр, атыыр оҕустуу айаатаан өй дуорааныгар ыһыытаста.
Чэлгиэн көрдөҕүнэ Бэргэн бу дойдуттан арахсар санаата суох сылдьар, арай Үӈкүр үүтүн тохпут оҕо курдук кэри-куру дьонтон туора сылдьарын көрөн дьиктиргээн Кырбыйтан ыйытта, биирдэрэ туох да буолбатаҕын курдук күлэр үрүӈ тиистэрэ кэчигирээтэ…
— Ээ кини ыарыыта биллэр, Даадар кыра кыыһыгар өйө көтө сылдьар–
Чэлгиэн хараҕын тиэрэ көрөн ылла, бу тулаайах уолу бэйэтигэр сыһыаран киһи гыммыта, төрүт баай кыыһын таптаан кыһалҕаҕа киирбит эбит, сарсын сир көрө илдьэ бардахха олохтоон кэпсэтиллиэ дии санаата. Бэргэнэ даҕаны бэккэ Кыачаан кыыһыынаан куодарыспыт, уолаттара уйан дууһалара аһыллан эрдэҕэ. Сарсыарда кэлбит дьон дьиэлээтилэр, Ньургуһуннаах хааллылар Чэлгиэн уолаттарын илдьэ саӈа сир көрө бардылар, Кырбый эмиэ барыста,, Таастаах,, үрэх үрдүк мыраанын кэрийэ барар толоону сыыйдылар, былырыын күһүӈӈү өрт ыраахха дылы салаан барбыт туруктаах. Араас оттоох мастаах дулҕалаах аппалаах сирдэри сыыйан киэӈ эбэҕэ киирэн кэллилэр, үчүгэй сирдээх уоттаах дойду эбит.
— Хайа буруо сыта баар дуу–
Бэргэн муннун муунньаӈнатан салгыны сытырҕалаан ылла. Соҕуруу диэкки ыйбытыгар баран истилэр, күөл бэрэтигэр хахыйан арыы быыһыттан буруо тыргыллар. Туруору холомо турарыгар тиийдилэр, аттарын баайталаан аадьуо үөмтүлэр. Күлүк, Көкөттүүн урут тиийэн тарбахтарынан ыӈырдылар, өӈөс гыммыттара илдьирийбит таӈастаах оҕо утуйа сытан дьон кэлтин билэн ойон турда куотуох курдук эргим ургум көрөттөөтө.

Содержание

• 116

116

Чэлгиэннээх көрбүттэрин итэҕэйбэккэ саӈата суох турдулар, Кырбый уолаттары сыҕайталаан турар оҕо иннигэр биир атаҕар тобуктаан туран икки илиитинэн санныттан кууһан ылла…
— Тоойуом куттаныма биһигиттэн, эйиэхэ туох да куһаҕаны оӈорбот дьоммут–
Кырбый илдьирийбит таӈастаах кыыс оҕону кирдээх хараллыбатаҕа ырааппыт баттаҕыттан имэрийэн ылла. Хойуу ыам бырдаҕыттан утуйа түһэн ылаары түптэлэнэн муӈнаммыт, Бэргэн айылҕа оҕото сыты ыла үөрүйэҕинэн бу оҕону буллардаҕа, онтон антах ааһа туруо этилэр. Атах сыгынньах окко-маска хайыта тыыппыта барыта баас үүт бөҕө буолбут, аччыктаан субу охтон түһээри иэҕэӈнээн ылла. Чэлгиэн оҕону саӈата суох көтөҕөн ылан атын матыыбыгар олорто, төттөрү кэлбит сирдэрин диэкки сиэллэрэ турдулар, суолга тугу да кэпсэппэтилэр, оҕону Хойутааннарга көтөҕөн киллэрэн уӈа наараҕа эһэ тэллэҕин үөһэ олорто. Дьиэлээх хотун соһуйан айаҕын атан турда, Ньургуһун сэрэнэн кытыйаттан ымдаан иһиртэ. Хойутаан Кэрэчээнэтэ киирэн тахса уу сылыта охсон кыыһы баттаҕын сууннаран, илдьирийбит таӈаһын сыгынньахтаан этин-сиинин сууйдулар-соттулар. Кырбый ууллубут кыыл сыатынан оҕону эргитэ сылдьан дэлби сотто. Кэрэчээнэ оҕолорун таӈаһыттан таӈыннаран куллукалаах этэрбэс атаҕар кэтэртэ. Эр дьону көрдө кыыс титэрэстии түһэр, уӈуох уӈуоҕа халыр босхо барар, ол иһин чугаһаабаттар. Кыргыттар, дьахталлар бэйэлэрэ эрэ кэпсэтэллэр, Ньургуһун сэрэнэн кыыс дьонун, хантан кэлтин ыйытта, саҕата суох соҕуруу сапсыйда…
— Ийэм, аҕам бааллар, Тордуох баайга хамначчыттар бары дьиэннэн.—
— Онтон эн тоҕо дьоӈӈуттан быстан кэллиӈ, бачча ыраахха хас күн айаннаатыӈ?—
Ньургуһун сэрэнэн ыйытта, кыыһа түөрт тарбаҕа чочос гынна, тугу да саӈарбакка ытаан сыӈырҕаата, Ньургуһун сэрэнэн кууһан ылла.
— Тордуох диэн,, Тарбах,, баайы ааттыыллар, көрбүтүн барытын тардыалыы сылдьарын иһин, бу оҕо дьонун мин билэр эбиппин. Былыр былыргыттан эһэлэрин саҕаттан Тарбах баай хамначчыттара, туох эрэ куһаҕан быһыы тахсан бу кыра оҕо атах балай күрээтэҕэ–
Хойутаан билэттиир дьонун истэн кэпсии олордо.
— Былыр бу оҕолор эһээлэрэ күөгэйэр күнүгэр биир удаҕан дуу, туох эрэ дьахтар кыыһын кэргэн ыларга кэпсэтэн баран атын кыыһа ылбытыгар кыыһа саатыттан ууга түһэн өлбүт үһү, ол иһин удаҕан кыраан уһун түүнү быһа кыырбыта үһү.,, Саллар сааһыӈ тухары тоҕус үйэ тухары үрүӈ хараххытын өрө көрбөккө ыал хамначчыта буолан тэпсилгэӈӈэ сылдьар дьылҕаланыӈ бүтэһик тыыӈӈыт быстыар дылы диэн аллараа дойду хара ньоҕойун баайан куттарын- сүрдэрин көтүппүтэ үһү–
— Хойутаан ол Тордуох тойон олоҕун билэр буоллаххына сирдиэӈ дуо? Таарыйа

бэйэӈ көмүс көлөһүӈӈүн аахсыаӈ этэ–
Чэлгиэн эппитигэр Хойутаан кэйиллибит тобуйах курдук өрө көтө түспүтэ…
— Кэбиис ол хаһан суон сотолоохтору, эмис хаһалаахтары атах тэпсэн олорон аахсаары, сирдиирин сирдиэм кинилэр киэӈ туһаларыгар киирбэккэ кэтэххэ кэтэһиэм–
Үөһэ аллара түһэн аара аһыыр астанан Чэлгиэн уолаттарын кытта айаннаатылар, Кырбый эмиэ барыста.
— Чэ Хойутаан куттанар буоллаххына хаал, аартыгы бэйэбит була сылдьыахпыт–
Хойутаан ат ыӈыырдана туран эттилэр дуу, суох дуу диэбиттии балаҕынагар дьөгдьөрүс гынан хаалла. Аара хонон түөртүүр ыам саҕана элбэх ыал төбүрүөннээн олорор алааһыгар киирдилэр. Тойон олорор түһүлгэтин тиэргэнигэр тиийбэккэ аттарыттан түстүлэр, көнтөстөрүн бүтэй баҕанатыгар туомтуу тардыалаат түһүлгэҕэ киирдилэр. Элбэх аттаах киһи кэлбитин көрөн онтон-мантан киһи бөҕө өӈөӈнөһөн таҕыстылар, бары куурбут хаппыт сырайдаахтар, таӈастара саптара илдьиркэйдэнэн абырах үөһэ абырах. Ыарахан халҕан хаахынаан аһылынна, уонча киһи кыралыын улаханныын тоҕо сууллан таҕыстылар. Инники токуччу хаппыт өкөӈнөөбүт киһи күлэн күһүгүрээтэ,
—, Хайа хантан кырыы сиргэ халыйан кэллигит, кыбардаах буоллаххытына киэһэ аһыырбыт аччаабыт дьоммут, уунардаах буоллаххытына ууннан айах тутан көрсүөххэ сөп,,—
уонна эбии күлэн күһүгүтэттэ.
— Миигин ааппын суолбун истэргит буолуо, бу дойду мөӈүрүүр бөҕөһө, айаатыыр оҕуһа мин аҕа ууһун атыыра буолабын–
Өттүк баттанан атыыр мороду курдук түөһүн мөтөтөн сохсоллон турда.
— Мин бар дьоммор Чэлгиэн айбыттарым аннаабыттара, аргыардаах айан ааттыктара,, Холорук,, ааппынан көрсөллөрө–
Чэлгиэн идэтинэн холкутук бэйэтин аатын эппитигэр, күлэ турбут Тарбах сырайа хаанньастата түһэргэ дылы гынна, төһө да түгэх сиргэ түӈкэлийэн олордор кэлээччи барааччы кэпсээннэрэ,, Холорук,, хоннохтоох сырыыларын туһунан буолара, баҕар кыра да ычалаах киһини киһиргэтэн кэпсииллэрэ буолуо дии санаан бэрдимсийэрэ баһыйан бааҕынаабытынан барда…
— Ким да буол кэлбит аартыгаӈ ол турар, таһыйан тараах иэннии иликпинэ баскыт саллайдын, кутуруккут суптуйдун–
Кырбый кыыһыран кытар гына түстэ, турар дьоӈӈо утары хааман тиийдэ…
— Наһаа бэлэскинэн бэбээримэ, тыал тылынан оонньообутуӈ, холоругунан ытыйан таһаараарай–
— Бу маӈай аллаах саӈарара саталааҕын, тыла кыһыытын, ылыӈ эрэ ити тыһы бычаһары тарыччы тутан мин тэллэхпэр тиэрэ быраҕыӈ–
Тарбах этэн баран эҕэрийиэн икки ардыгар халлаан хайдарыныы кынат тыаһа куугунаата, бары халлаан диэкки хантас гына түстүлэр өйдүөхтэрин икки ардыгар тойон сэргэни булгу тэбэн ааста да балаҕаннарын быган турар өһүөтүгэр хатанаат хатаннык чардырҕаата

даллах гынаат өһүөлэрин туура тардан өрө көтөн таҕыста, дьиэлэрин үрдэ сиӈнэн,, ньим,, гынан үрүӈ тумарык өрүкүйэн таҕыста. Тарбах кыламмытынан сууллан түстэ. Бары аймалҕан бөҕө буоллулар ытаһыы-соӈоһуу, сорох кутталыттан ойуур диэкки куоттулар, атыттар алтахтыы сылдьан ытыы-ытыы көрдөһөн сүүстэринэн сири кырбыы сыттылар. Тарбах уһуутаабытынан олоро түстэ, утары суулла сытар сэргэтин көрдө, эргийэн үрдэ суулла сытар дьиэтин көрөөт титиристээбитинэн ойон турда…
— Оо сорбуун бу туох алдьархайыгар түбэстим, тойон сэргэбин тоһутан түөрэхпин түӈнэрдилэр, өһүөбүн сиӈнэрэн төлкөбүн түөрдүлэр, бу киһийдэҕи итэҕэйэн киирэн биэрдэхпин көр–
Уордайбыт уоҕар икки хараҕа бүөлэнэн атын сир оҕолорун атаанныы сатаабыт, туора сиртэн тирэхтээхтэри тиэрэ анньаары тииспит…
— Эйигин кытта уһуннук ньаҕайдаһар иллэӈ суох дьонобут,, Дьэдьэн,, дьонун ыла кэллибит, эн холоӈсолоох хотоӈӈор тохпут көмүс көлөһүннэрин кытта аахсан ылан барабыт–
— Аҕаа от хаата сүөһүнү аһыйыма, барар буоллахтарына баарынан биэрэн ыытыахха, тыыммытыгар өһү тутан түөрэхпитин түӈнэрбэккэ аньыыбытын аччатыах–
Эдэр турбут дьоннор бааллара аҕаларыгар үөс батааска биэрбэккэ хара дьиэттэн улаханныын кыралыын уонча киһини батыһыннаран кэллилэр. Чэлгиэн ааттарын суолларын ыйытта, сааһырбыт эр киһи,, Сатаҕай,, дьахтара,, Ырыаһыт Ылдьаана үһү,, уолаттар кыргыттар симиттэн ааттарын эппэтилэр. Титииктэн уон сүөһүнү ньирэйдэри талан ыллылар, биэс мииниллэр аты ыӈыырдары сэптэри, биир атыыр үөрүн анаатылар, таӈнар таӈас атахтарыгар кэтэр этэрбэс биэртэлээтилэр. Кэпсээннэриттэн иһиттэххэ кыыстара ынах хомуйа баран сүппүтүн аһыйан ытаһа сылдьыбыттар. Тыыннааҕын истэн үөрүү бөҕө буоллулар. Сып-сап хомунан суолларын быстылар, атыыр үөрүн аны күһүн ылыах буолан араҕыстылар. Тордуох тиэргэнигэр кырыска олорон хаалла. Садьыыбалаах айан буолан бытаардылар иккис хонуктарыгар,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, киирдилэр. Кыыстара дьонун көрөөт ытаабытынан сүүрэр кэллэ, эмиэ ытаһыы куустуһуу сыллаһыы. Уоскуйан балаҕан туттуохтарыгар дылы Хойутааӈӈа дьуккаах түстүлэр, илдьэ кэлбит аттарын үс ыалынан үллэһиннилэр.,, Быйаӈнаах Эбэ,, оҕо, сүөһү саӈатынан туола түстэ. Бэргэннээҕи хаалларда манна үлэ элбэх тутуу, от. Үӈкүрү ыӈыран ылан барда Чэлгиэн. Көкөт, Күлүк илин баран истэхтэринэ сэмээр Үӈкүргэ от үлэтэ үмүрүйдэҕинэ Даадарга кыыс ыйыта барыахпыт диэбитигэр уола күлүгүрэ сылдьар дьүһүнэ сырдаан харахтара үөрүүннэн мичилийдэ.

Содержание

• 117

117

— Хаһан даҕаны кэлбит дьону кытта наллаан кэпсэтии суох, кимнээхтэрин-туохтарын билбэккэ сылдьан түөскүн тоӈсунаҕын, ити сиртэн быкпакка сылдьар оҕо сөпкүн көрдөрдө дуо? Айаххытын атан туруоххут дуо бу түүн таһырдьа хоммот буоллаххытына балаҕан даӈын ыһан оннун-туойун булларыаххайыӈ–
Тарбах улахан уола Дуораан аҕалары, инилэри тоҕута күргүйдээн үөһэ-аллара түһэртээтэ. Икки күнүнэн син оннун-туойун буллардылар, саӈа сэргэ да туруордулар…
— Күнү-дьылы ыыппакка атыыр үөрүн илдьэн биэриэххэ, таарыйа Чэлгиэни көрсөн киһилии кэпсэтэн, ити кыыстарыттан,, алы,, гынан ааттаһыахха өс саас тута сылдьыа, оччоҕо олорбуппут сыччах–
Биир күн,, Быйаӈнаах Эбэҕэ,, уонча биэлээх атыыры сэтиилэммит аттаах дьоннор киирэн кэллилэр. Хойутаан бу сир аҕа баһылыга кэлбит дьону сэргэ таһыгар көрүстэ…
— Бу Сатаҕай көмүс көлөһүнүн үүрэ түрүйэн аҕаллыбыт, хайа диэкки хаайабыт?—
Быйаӈнаах Эбэ арҕаа баһын бэрэтигэр оӈоһуллубут хаарчахха атыыры төлө тардан үөрдэри ыыттылар, кулуннар кутуруктара тойтойон атахтарын өрө тэбэ тэбэ сырыстылар. Дуораан бу ,, Быйаӈнаах Эбэни,, сөхпүт махтайбыт хараҕынан сонургуу көрөн турда, бу киэӈин–холкутун, Эбэ куһа-хааһа элбэҕин, улаҕата көстүбэт улуу дойду эбит, соҕуруу баһын хатыӈ чараӈ эӈэрдээбитин лиӈкир хара тыата хаххалаабыт, арҕаа Бэрэннэн сиэннэнэн Таастаах үрэҕэр түһэрин иирэ талах ирбинньиктии үүммүт. Таастаах үрэх кэтэҕинэн үрдүк бэстээх мынааннаах, соҕуруу салҕана-салҕана бара турар сыһыылардаах, холбоһо-холбоһо хоннохтонор хочолордоох. Хатыӈ чараӈ алардара суугунуу ыллаһан күөрэгэйэ дьурулуур, сиккиэр тыал сүүрэлээтэҕинэ хойуу оттоох күөх долгуна эрийэ-буруйа долгулдьуйа оонньуура көрүөхтэн кэрэтэ киһи эрэ сүргэтэ ыллаһыах курдук…
— Биһигини Чэлгиэн олоҕор сирдиэххит дуо?
Дуораан ыйыппытыгар Бэргэн тылланан барыста, билигин Чэлгиэн ,, Оһуохай,, олоҕор баара буолуо диэн курдары түстүлэр, Бэргэн бэйэтэ эмиэ кистэлэӈ санаалаах Кыра Кыачаан кыыһын кэпсэтиэн эппиккэ дылы халыымӈа утары уунар сүөһүтэ, сылгыта суох, ону кэпсэтэр баҕалаах…
— Чэлгиэн кэпсэтии быһыытынан атыыр үөрүн киллэрдибит, үнүр аҕабыт оҕонньор айдаарбытын санааҕа тутумаӈ, өскө-санааҕа тиэрдимэӈ диэн көрдөһө кэлэн олоробун–
Дуораан сандалыга олорон туох ис санаалааҕын тоҕо тэбээтэ, туох диигин диэбиттии Чэлгиэни көрөн олордо…
— Кырдьаҕас киһи кыӈкыйдыыра элбэх буоллаҕа дии, ону аахсан онно-манна тиийэр санаабыт суох, хата аҕыйах хонугунан ытык кырдьаҕаспыт,, Оһуохай,, ыһыаҕар кэлэ сылдьыӈ эдэрдэргин илдьэ, кэлбит айанньыттар үөрэ-көтө төнүннүлэр ыһыах буолар күнүн болдьоһон…
— Бэргэн Чэлгиэӈӈэ кэлэн

олороҕун дуо? Ойох ылан ороӈӈо хоонньоһо сытар, сыста сытар сыллаһарга сылааһы ылаары ыксаатыгыт дуо?—
Киирэн кэлбит Кырбый Бэргэни хаадьылаата. Биирдэрэ кулгаахтыын кытаран умса түһэн олордо…
— Бу да кыыс ыал буолар саастара ситтэҕэ дии, ол диэкки бара сырыттахха сыта-тура Кыра Кыачаанныын кэпсэтиэм–
Чэлгиэн Кырбыйы көрөн күлэн ылла, Бэргэн сырайа сырдаан үөрэн ымайда…
— Чэлгиэн эн үрдүк ааккын ааттаан аттаахтар аартыгынан киирдилэр.—
Чэлгиэн кэлбит дьону таһырдьа көрсөн балаҕаӈӈа батыһыннаран киирдэ. Бойбоох ас тардан сандалыга ыӈырда…
— Чэлгиэн биһиги ыаллыы нэһилиэктэн кэллибит илдьиккэ, аҕа баһылыкпыт бэйэтэ кэлэр кыаҕа суох буолан биһигини ыытта.,, Кылаан,, кырдьыы кыайан кэлэр барар кыаҕа суох, уола Дохсун сүтүөҕүттэн утуйар уута да ыһылынна, эйигин кэлэ сырыттын диэн кэпсэтээри ыӈырар–
Кырбый киирбит дьону кэрийэ көрө баран…
— Көрдөххө күлүктээх соҕус курдуккут, ааҕыстахха атын айдарыы иччитэ иӈмиккэ дылы–
Саӈара олорбут саастаахтара Кырбыйы дьэ өйдөөн көрбүттүү хараҕа уһулу ойон тахса сыста, кэлэҕэйдээн кэҕиӈнээ да кэҕиӈнээ буолла.
— Ыһыах кэнниттэн тиийэ сылдьыахпыт, кырдьаҕаска тиэрдээриӈ —
Чэлгиэн этэрин кытта кэлбит дьон таһырдьа түстүлэр…
Аҕыйах хонугунан,, Оһуохай,, ыһыаҕын аһардылар, киһи бөҕө кэлэн ытык кырдьаҕас,, ыһыаҕын,, бэркэ ыллаан туойан ыллылар, оһуохайдаан ойдулар. Кырдьаҕаһы сүгэн көтөҕөн киллэрэ сырыттылар, уһуннук олорон көрөр кыаҕа суох буолан таһааран сытыардылар,, Оһуохай,, дьонугар кэриэһин этээхтээбит, күн сиригэр оҕо төрөөн ыра санаа оӈостубут чыычааҕын таһыгар кистииллэригэр, ырыа гынан ыллаабыт, тойугар туойбут ыраас тапталын кытта үйэлэр тухары кэккэлэһэ сытан, сырдык куттара салгыӈӈа уйдаран оҕо сылдьан оонньообут, күн сиригэр кэлэн барбыт күлүктэрэ сиргэ түһэн оонньоон ааһыахтара…
Чэлгиэннээҕи кэтэспиттэрэ күтүр өр буолбут дьон быһыытынан сэргэ таһыгар уруйдуу көрүстүлэр. Кырдьаҕас бэйэтинэн тоһуйан балаҕаӈӈа ыӈыртаата, ас киэнин арааһын тартылар, саха санаабытын барытын тэлгэттилэр…
— Оҕолор кырдьаҕас киһини баалаамаӈ бачча сиргэ кыһалҕаҕа киирэн ыӈыртаатым, туйахпын хатаран төнүргэс тирэҕэ буолан хаалыахтаах киһим, эмискэ иһэ-таһа дьалкыйан иирэн кутуран ойоҕун-оҕотун ытаппытынан икки үөлээннээҕин кучуйан көмүс ухханыгар оҕустаран ааттыын сүтэн, киэӈ көхсүбүт кыараан олоробут. Истэр тухары эйигин хотуннан соҕурууннан хомураҕы кэһэн, адаар хайалар арҕастарын ааһан, дьыбарга хаайтарбакка тоӈууттан толлубакка, сиӈнэ турар сыырдардаах үллэ турар үгүс үрэхтэргэ уӈуордаан кыһын-сайын диэбэккэ сылдьарыӈ иһиллэр–
Кырдьаҕас бөтө–бөтө саӈарда, хатырбыт

иэдэһинэн харах уута сүүрдэ, маны көрө олорон Чэлгиэн иһигэр курутуйа санаата, бу көмүс туһугар байа охсор баҕаттан төһөлөөх киһи киэӈ Тайҕа устунан төрөөбүт өтөхтөрүгэр төннүбэккэ кырамталара үөн көйүүр аһылыга буола хара тыаҕа хаалбыта буолуой…
— Кырдьаҕас эн оҕоҕун ханнык да хара тыын буулаабатах, бэйэлээх бэйэӈ хонноххор хоннорон иитиэхтээбит илэ хаамар иччилээх Идэмэр ойуунуӈ оҕоӈ кутун көтүтэн өйүн-санаатын иирдибит–
Кырбый кырдьаҕаһы утары олорон саӈарбытыгар, кырдьаҕас кими эрэ көрдүүрдүү эргим урбуӈ көрөттөөтө…
— Хайа кырдьык да били уол хайа аат айаҕар түспүтэй?—
Ойууннарын көрдөөн бары эргичиӈнии түстүлэр. Арай Кырбый тугу да саӈарбакка иһиллээн олордо.
— Ханна барыай айа тардан ачыарыһа сылдьар, ыырааҕын хааннаан ырбатын сото олорор.—
Кырбый түгэхтээхтик түӈнэри көрөн олордо. Балаҕаннаах тойон истибэтэҕин истэн аймаҕар абара санаата, бу маӈай ааллаах иһэ тотон аһаабыт иһитигэр хотуолаан эрдэҕин, былыр быстыбыт аймахтан хаалбыт оҕону иитэн киһи гыммыта төлөбүрэ ити баар. Туох аньыытыгар харатыгар хара суор буолан буулаатаҕай, эмискэ тэһэ астарбыт курдук,, ходьох,, гына түстэ, бырда быстыбыт оҕону аҕалбытыгар эбэлэрэ эмээхсин атыннык саӈарбыта.,, Кэйээриӈӈэ киирэн эстэр аймаҕы өрүһүйэ сылдьан кэнэҕэс өттүгэр бэйэҕин кэйдэрээйэххиний,, диэбитин оччолорго оройугар оҕустарбатах, дьулайыгар тохтоппотох буолар да эбит.
— Оо эриэӈ кыылы эрэйбитигэр ииппит эбиппит, сорбутугар сылааспытыгар сыһыаран–
Кырдьаҕас кыламмахтаан ылла, бары куттанан кирик-хорук тутуннулар. Туох буоларын кэтэһэр курдуктар…
— Кэйсээри кыһыл оҕуһа үөс тураӈы ураа муоһунан сүргэйэ сылдьар, хабаары хагдаӈ эһэтэ хааман эрэр, тоӈсуйаары суор тойоно тумул тиитигэр олорор.—
— Оҕобун кытта оонньоһорбут буолуо, сэнээбиккин силлибэт сиргиттэн хабан, олуккун ыһыам, олбоххун түӈнэриэм–
Кырбый умайа турар уокка уһун суһуоҕуттан үс сүүмэҕи сыыйа тардан ылан умайа турар уокка уурбута кынаттаах көтөр буолан урааннан көтөн таҕыста, бэйэтэ таһырдьа тахсан барда…

Содержание

• 118

118

Түүн хабаҕыран ыаллара Дьөгдьөөт көрдөҕүнэ,, Кылаан,, олоҕуттан туох эрэ көтөр көтөн тахсан үөс диэкки түһэ турда, борук-сорукка хараҕым иирдэ быһыылаах диэн сотто-сотто кыӈастаста, аны эбиитин урааттан үрүӈ буруо унааран тахсан эмиэ көтөр кэнниттэн түһүстэ, көрбүтүттэн куттанан салыбыраабытынан киирэн ойоҕун хоонньугар түстэ, дьахтара уһуктан тоҕонохтоон ылла,, туох ааттаах үргүтэн өрө көрөн киирдиӈ,, кыыһыран уутун быыһынан ботугураата,, Тсс,, саӈарба аньыы, түүрүллэн тугу көрбүтүн саныы сытта…
Чэлгиэн кэтэх тардыстан утуйбакка сытта, Мохсоҕол мунна былыр тыаһаан утуйуу түүлүгэр уһунна, сотору халҕаны тыаһа суох аһан Кырбый хаӈас диэкки ааста. Чэлгиэн бу дьон көрдөһүүтүгэр,, ээх,, диэбэтэ, урукку ааспыт сылларга дохсун сааһыгар Бойбооҕунаан элбэхтэ дьон эрэйигэр сүүрбүттэрэ, аны оннук туран-олорон сылдьара ыараата, сылдьыбыт уолаттара бары сааһырдылар, биир үксүн кыыһын Бойбооҕу да суохтуур, кини хайдах да мүччүргэннээх түгэннэри мүччү түһэрэрэ, эдэрдэри кытта сатаан өйдөһө сылдьыбат, атын үйэ оҕолоро. Кырдьаҕас барахсан,, кэс,, тылын кээспитигэр хомойоохтоото быһыылаах, ол дойдуга бардахха сайын үтүөтэ бүтэр, баар дуу суох дуу дьону ирдиир түбүктээҕэ сыттаҕа, аны,, Оһуохай,, кырдьаҕаһа Бойбоох этэринэн быйылгы күөҕү туораабат, бэйэтэ да онтукатын билиннэҕэ Харачааһы ыӈвран маһын барытын бэлэмнэтэн, Алааппыйаҕа өлүнньүк таӈаһын барытын тиктэрэн сытар, бэйэтэ күлэн этэринии,, Сэгэрбин маанытык көрүстэхпинэ төһө үөрүө биллибэт, кырдьыбыккын диэн кырыы хараҕын көрөрө дуу,, арыый эрдэҕинэ этэ-этэ күлэн мүчүйээччи. Уһун түүн санаа баттыга буолан Чэлгиэн кыайан утуйбата, атын сири атыӈыраата даҕаны, ыал туруута кыратык нуктаан ылла…
— Чэлгиэн Мохсоҕоллуун уонна аҕыйах эдэр уолаттары ылан ,,Дохсун,,ириэнэх суолун ирдэһиэхпит, тоӈ суолун тобула сатыахпыт–
Аттарын хаарчахтан аҕалан иһэн Кырбый эппитигэр Чэлгиэн саарбахтаан тугу да саӈарбата…
— Чэлгиэн эн биһигини кыра оҕолор курдук саныыргын бырах, ийэбит дьонун-сэргэтин, сүүрэн-көтөн борбуйун көтөхпүт сирин-уотун аймах билэ дьонноругар манныктар баарбыт диэн ситиммитин салҕаныа этибит–
Мохсоҕол Чэлгиэн тугу да саӈарбатыҕын иһин эр киһи, эр киһитэ өтөн ис санаатын быһыта-орута саӈартаата…
— Кырдьык биһиги ийэбит кыра сааһыттан тилэх тэппит тиэргэннэрэ, айаннаабыт аартыктара сөкү отунан саба үүнэн сүтүөхтэрин баҕарбаппыт–
Аны Кырбый кыттыһа түстэ…
— Ийэбит эдэр сааһыттан сындалҕаннаах айаннарга сылайдым диэн сынньаммакка, эһинним диэн эрэӈкидэйбэккэ биһигини ииппитэ, Ийэбит үктээбит олоҕун ыырдарын күнү-түүн диэбэккэ биһиги тыырыахпыт–
Мохсоҕол ийэтин санаан сырайа-хараҕа дьикти кэрэтик мичээрдээн ылла. Бу буоллаҕа тулаайахтар иитиллибит иэстэрин истиӈник саныыллара, ийэ сылаас сыһыанын саныыллара…
— Чэ оҕолор ийэҕит бэйэтэ билиэҕэ, мин туох да диэн олуйсар санаам суох–
— Чэлгиэн ону-маны тиэрэни эрдимэ, ама биһиги билбэт үһүбүт дуо, ийэбит эйигин аҕа туттан улааппытын–
Кырбый Чэлгиэни ханан да быыс-хайаҕас булан төттөрү эппэтинии муннукка хаайда…
Кылаан кырдьаҕас былыр эдэригэр иӈэн хаалбыт аата, билигин төһө кырдьыы кыайан бүк баттаабытын иһин күөгэйэр күнүгэр киһи кылааннааҕа этэ. Кини обургу саӈаран-иӈэрэн кыыһыра да турары күллэрэрэ, ынчыктаан ыалдьа да сытарга ыра санаа киллэрэрэ. Ол бэйэтэ олох олууругар оҕустаран, саныыр санаата сарбыллан өйдүүн-санаалыын кылгаабыта. Чэлгиэн тыына- быара ыараханыттан эрэммит эрэлэ эстибитэ харах уута ханыыласпыта…
—Кырдьаҕас Чэлгиэни баалаама хом санааҕар тутума, биһиги баран кэлиэхпит, хата ол уолаттар кэтэ сылдьыбыт түнэ үтүлүктэрин уӈа өттүн аҕал, ир суолларын ирдииргэ ыйар ыллык оӈостуом, ол дойдуга тиийдэхпинэ түөрэх кээһэн түһэриэм.—
Кырбый саӈатын истээт кырдьаҕас өрө көтө түстэ, өр гыныахтара дуо бу баар гына оҕустулар. Уола Дохсун бииргэ оонньоон улааппыт уолаттарын биэрэн ыытта, солбукка биирдии аты биэрдилэр. Айаннаары аартыктарыгар тахсан истэхтэринэ алгыы хаалла, хараҕыттан ыраас таммахтар ийэ буоругар таммалаата. Эмээхсинэ оҕото барыаҕыттан сытар мээрик буолбут бэйэтэ туран сылаас тылларынан алгыы хаалла…
Дьөгдьөөт Кылаан дьонун атааран кэтэх тардыстан балаҕанын үрдүн көрө сыттаҕына киирэн кэллэ…
— Хайа ыаллар сонуӈӈут?—
— Биһиэхэ дьиэ бөҕө дьоӈӈо туох кэлиэй, эйиэхэ буоллаҕа дии тастан киирбит киһиэхэ–
— Кырдьаҕас бөлүүн бэрт дьиктини көрөн дэлби куттанным ээ–
— Ол эн киһи таас уллуӈаҕын курдук уйулҕаҕын туох алдьархайа аймаата–
Кылаан сөбүлээбэккэ хахаамалаһан ылла.
— Бээ тохтоо эн тиэргэӈӈиттэн бөлүүн бэрт улахан көтөр көтөн үөс диэкки барбыта, кэнниттэн урааҕынан тахсан үрүӈ тумарык батыспыта, туох айылаах сүүнэ сүргэлээх дьон кэлэн бардылар. Аны хаарчахпар киирэ сылдьан били ойуумсуйар уолгутун көрдүм ээ, үөс тураӈӈа оҕус буолан оонньуу сылдьар дуу, иирэ сылдьар дуу сырайа таӈаһа хап хара буор, миигин оҕус буолан кэйээри түөрт атах буолан эккирэппитин куоттаҕым дии, туруом дуо–
Киһитэ кини үгэргииригэр кыһаллыбакка көрбүтүн кэпсээт тахсан барда…
— Бу сааты–сууту көр, били эриэн кыылы ыл тараччы тутан аҕалыӈ эрэ, сатамматаҕына саҕатыттан сахсыйан биэриӈ–
Хотуна сурдьун харыһыйан ытамньыйда, кини эдьиийиттэн хаалбыт тулаайах оҕону аҕас киһи быһыытынан

амарахтык ииппитэ, онтуката ойохтонон оҕолонон мааны ыал аатын ылан иһэн аҕыйах сылтан бэттэх быһыылыын-таһаалыын дьүһүннүүн бодолуун уларыйан барбыта. Урут күлэ-үөрэ сэгэлдьийэ сылдьар бэйэтэ, туох абааһыта имнэммитэ буолла онно суох ойуумсуйан турбута, ити иннинэн сырайдаах иирсибэт кыыһын, илэ өйдөөх иннин быһа хаампат киһитин булан-булан хатыйса оонньоотоҕо үһү, хата үрүӈ тыынын үргүппэтэҕэр махтал. Сурдьуларын аҕалан сууннаран-таӈыннаран киһилии кэпсэтэн хаппахчыга харабыллаах хаайдылар…
Кырбый хара маӈнайгыттан Кылаан кырдьаҕас биэрбит дьонун иһигэр киллэрбэтэҕэ, хос санаалаах сааһыран эрэр дьоннор сырыыны сылдьыахтарын баҕарбаттара өтө көстө сылдьара…
— Мин этэрим маннык эрэй эрдэтинэ ыраах баран ытыы сылдьыаххыт кэриэтин төттөрү дьүгэлийиӈ–
Эттэ дуу суох дуу диэбиттии нэһиилэ сүөдэӈнээн испит баҕайылар төттөрү сиэллэрэн таӈкытчахтата турбуттара…
— Бу үөдэттэр туох буолан төнүннүгүт? Кыыбаҕаҕыт киирбитин билэн үүртэлээтэҕэ, ылыӈ эрэ икки эдэр уолу ыыта охсуӈ, муӈ да буолар эбит, ыксал ыган кэллэҕинэ өйөбүллээх курдук санаммытым, муннугутуттан ырааҕы көрбөт дууһалар эбиккит. Бу түүнү ааспакка бу түһүлгэттэн оҕолору-уруулары дьүгэлийэ охсуӈ, сарсын саӈа күӈӈэ баар буоллаххытына тараах иэннэтэн тириигитин хастатыам, ылыӈ эрэ уолаттар балаҕаннарыттан хахырдары-махырдары таһырдьа быраҕаттааӈ–
Кылаан кырдьаҕас кыыһырыан кыыһырбыта баардарым суохтарым дии санаабыт дьоно ыарахан кэмигэр кэннилэрин көрдөрөн кээстэхтэрэ…
Кырбыйдары сэтииллээх икки уол ситэн кэлбиттэрэ, Бөгдьөө, Хоодуот дэнэн ааттарын эппиттэрэ. Кырбый кыһалҕалаах кэмӈэ кэккэлэһэ хаамсар эр бэртэрэ кэлбиттэр диэн үөрэ санаата…
Бойбоох оҕолоро баран эрэллэрин эрдэттэн көрө-билэ олороро, хаһан эрэ сүөһү үүрэн улахан өрүс тардыытын харгылаах хапчаанынан туораабыттарын санаата, ол этэ сыралҕаннаах уһун айан, олохтоох көстөрү эрдэттэн болдьоһон күнүн ыйын быысаһан айаннаабыттара. Билигин бу оҕолор бүдүмүккэ баран эрдэхтэрэ.Мохсоҕол үс бииргэ улааппыт уолаттара уонна Үӈкүр барсабын диэн турбута. Чэлгиэн Даадарга Кырбыйынан илдьит ыыппыта, кыыһын уолбар биэрэр буоллаҕына биллэрдин, халыыма хас дииринэн барыа диэн…
— Бойбоох түүлээх ыытыам дии саныыбын, эн туох диигин?—
— Чэлгиэн кыраны биэрэн ыыт, ыраах сылдьар оҕолор хас хонуохтара биллибэт, бэйэӈ билэҕин суол иччитэ Дьиэһин Тураахай хайа хараҕынан көрсүө биллибэт. Аартык иччитэ Буомчу Хотун амарах сүрэхтэрин аһан айаннарыгар Моһол Тойон моһуоктаабакка сымнаҕас хараҕынан көрдөҕүнэ сылдьыахтара. Антах тиийдэхтэринэ хаардаах хайа иччилэрэ Хаан Халыптай күрүлгэннээх

үрэхтэрин хайыр таас хапчааннара сыттахтара дии, ол көрдүүр барахсаттара хайа диэкки халыйтара биллибэт, аны уолаттары бэйэӈ көрөн бэрийэн ыыталаа, сааларын сэптэрин, аара суолга быстахха былдьаммат гына. Кырбый иһит кыра да сибикини биллэххинэ тохтоон көрөн-истэн тобулаар, араас үөйбэтэҕиӈ-ахтыбатаҕыӈ ааӈныаҕа, ол аайы өргөс хараххынан өрө көрүмэ, наллаан сырыт.—
Бойбоох уһун сыллар усталарыгар эт киһи элэйэн, сыа киһи сылбаахы буолар айаныгар оҕолорун атааран, ийэ киһи сүрэҕэ Айыылартан алгыс тылы арчылаабыта.
Кырбый бу үс киһи үтүлүктэрэ сылаас тыыннаахтарын билэн эрэӈкэдийэ санаабыта.

Содержание

• 119

119

Чэлгиэн сэтии аттарга түүлээҕи төргүүлээбитэ,ардахха-самыырга сытыйбатын диэн сарыыламмыт тириигэ суулаппыта, тимир иӈэһэлэрин ылларбыта сүүрүктээх хайа үрэхтэригэр оннуга суох атыллаабаккын, атаххын өрө көтөхтөрбөт үлүгэрэ буолааччы, ханна-ханна тиийиэхтэрэ биллибэт, таастаах хайа муус килиэ дьапталҕата тимир иӈэһэтэ суох хардыыны да хаамтарбат. Доруоп, буулдьа сааны биэртэлээтэ аара харата суох иэдэйиэхтэрэ, тыын да мананарга эрэбил буоллаҕа, хантан истибитэ буолла аны Бэргэн Күүстээхтиин бассабыт диэн өрө мэӈитэн кэллилэр. Тыалаах киһи Бэргэн барсарыгар үөрдүлэр, иӈиир Күүстээххэ эмиэ, аара суолга күүс былдьаһыытыгар арааһынай буолааччы.
Чэлгиэн хайа күн оҕолору айаӈӈа атараат да туга эрэ тиийбэт курдук хаамар мээрик буолан хаалла, Ньургуһуна тулуйа сатаан баран сэмэлээтэ, ардыгар мөҕөн ылар. Бойбооххо бара сылдьыбытын кыыһа күлэх хахаарар…
— Сымыыттаах күс буолан хааллаххыный, арай кинини оҕолоро көттөҕүнэ аһыйар дииллэрэ, Чэлгиэн уһун сылларга сиэлбит-хаампыт ыллыктарыӈ-аартыктарыӈ иччилэрэ ыӈыра угуйа сыттахтара. Бу кыыс бороохтуйдаҕына баран кэлиэхпит–
Чэлгиэни кыыһа уоскутар, бэйэтэ эмиэ түөрэҕэ түспүт сиригэр тардыһар, оҕолоругар хайаан да дьоммор сылдьаарыӈ диэн бакааттаабыта. Оҕолоро ийэлэрэ тэлгэһэтигэр тахсан түөрт атахтан туран, хааман түөрэӈэлээбит уллуӈаҕын суолун хаалларбыт сирин көрүөхтэрин баҕараллара. Кырбыйдар этэӈӈэ айанныахтарын биир моһол булгунньах буолан айаннарын атахтаабыта. Улахан үрэх эниэтин өрө тахсаат суор хаһыытыттан соһуйан тэпсэӈнэһэ түстүлэр. Хойуу аабы быыһыттан икки киһи өлүгэ кыа хаан буола сытарын буллулар, сирийэн суолу ииһи көрдүлэр, үс аттаах киһи үрэҕи туораан тахсыбыттарын түөрт киһи тоһуйан ытыалаабыттар, биир киһини кытта өлбүттэр аттарын ылан барбыттар. Бу алдьархайы көрөн бары өһөн түстүлэр. Өлүктэри иин хаһан суор-тураах аһылыгыттан күрэтэн кистээтилэр.
Уот оттон аһаабыта буоллулар да айахтарыгар амтаннаах ас киирбэтэ. Кырбый уот иннигэр тобуктаан туран эһэкээнин аһатта…
Аал Уотум иччитэ, Аан Уххан Тойон, көмөр күл суорҕаннаах, итии чох сыттыктаах, Хатан Тэмиэрийэ айбыт оҕоӈ ааттаһан эрэбин, сылааскар сыһыаран хонноххор хоннорон итии кут иччилээн, сылаас тыын иӈэрэн төлкөлөөн ииппитиӈ саӈаран эрэбин, хара тыын харахтанан, өһөх хаан өргөстөнөн айан суол аартыгар алдьархайы аҕаллылар, итии хааны илбис гынан аад аймаҕар айах туттулар. Ир суолларын ирдэһэ көтөммүн, тыын-тыыӈӈа харбаһан эрэбин. Хараӈа былытынан халыйаммын хаамар сирдэрин хаххалыам, холоругунан холлоҕосторун ыһаммын аал уоттарын умуоран, күллэрин

көтүтүөм. Күн көрөр харах, ый ыйар ыллык буол. Айыллан түспүт аймахтарым, сүүрэр атахтарым, көтөр кынаттарым ыӈыртыыр кэмим ыган кэллэ. Баар буоллаххытына бэттэх кэлэн суолларын сонордоон, ыллыктарын ыйан кулуӈ–
Кырбый атаҕар туран умайа турар уот буруотутун ытыһынан халбыйан аартык диэкки ыспытыгар кыра тыал эрийэ охсон суол устун сүүрдэ, сотору сүүнэ холорукка кубулуйан куугунуу турда, кэнниттэн улахан көтөр батыста…
— Чэ оҕолор сирдьиттэнэн ити өлөрүөхсүттэр суолларын хайыаххайыӈ–
Кырбый этэрин кытта аттарын үрдүгэр түһэн холоругу батыһа бара турдулар. Син уһуннук эккирэтэн киэӈ сыһыыга киирдилэр, сүүнэ хара холорук сыһыы ортотугар уоттанан-күөстэнэн оту-маһы үлтү сүргэйэн сиртэн халлааӈӈа дылы ытылла ахан турар эбит. Кырбыйдар тиийэллэрин кытта эрийэ турбут холорук үөһэ көтөн тахсан халлаан былытын хайыта ытыйан соҕуруу түһэ турда. Бүтүннүү буор сыыс буолбут боруорбут дьүһүннээх үс эр киһини кытта үчүгэйкээн бэйэлээх кыыс оҕо Кырбыйдары соһуйбуттуу үргүбүттүү тэрбэччи көрөн ыӈыырыгар олорон эрэн тугу эрэ эрэммит хараҕынан өгүрүк төгүрүк көрбөхтөөн ылла…
Кырбый тэһиинин биир уолга туттараат атыттан чэпчэкитик ыстанан түстэ, тугу да саӈарбакка умса көрөн олорор дьону эргийэ сылдьан ырыӈалаан ылла, инниллигэр туран дэйбиирдэнэ туран…
— Хайа тоҕо тылгытыттан маттыгыт? Ити туох буруйдаах дьону тыыннарыгар туран үөн-көйүүр аһылыга гына бырахтыгыт?—
Ыӈыырга олорбут кыыс ыстанан түһээт Кырбыйга утары сүүрэн кэллэ, ытаабытынан саба түстэ, Мохсоҕоллоох үс бэдиги ыӈыырдарыттан суулларыта тардан түһэрдилэр. Кимнээхтэрин ыйыта сатаатылар да кутталларыттан биир тылы кыайан таһаарбатылар, бу чугас эргин дьон буолбакка бэрт ыраахтан охсулла сылдьалларын Кырбый сэрэйдэ. Кэлин кыыс уоскуйан туох иэдээнигэр түбэспиттэрин сиһилии кэпсээтэ, бу аатырар чугас эргин суох сүдү баай Уордаах сиэнэ эбит, икки арыалдьыттаах эһэтигэр ыһыахтыы баран иһэн бу иэдээӈӈэ түбэспиттэр, онтон атынан билбэт бу дьон кэпсэтэллэрин иһиттэххэ бэрт ыраахтан сылдьар курдук саӈарсыбыттар, кинини кимиэхэ эрэ илдьиэхтээхтэр үһү…
— Чэ бардыбыт күн-дьыл күүппэт, бу дьону Уордаахха туттарыахпыт–
Сааларын сэптэрин ылан аттарын мииннэрэн айаннаатылар, түүннэри айаннаан эрдэһит ыал туруута улуу Уордаан тулаһатыгар киирдилэр. Кинилэр киэӈ Эбэлэригэр холоотоххо бүк бүтэй сир эбит. Улуу киһи уораҕайа диэх курдук, титиигэ-тиэргэнэ киэӈэ, ат эккирэтэр хабарҕа дьиэтэ, хамначчыттарын сыбахтаах хара балаҕаннара. Элбэх аттаах киһи аартыгынан субуруһан киирбитигэр титииккэ сылдьар дьахталлар чарапчылана-чарапчылана көрдүлэр, аны

эр дьоннор оҕолор быгыахтаһан таҕыстылар, Уордаах былыр тахсан күн уотун утары чарапчыланан көрө сатаата, чугаһаан кэлбиттэригэр сиэнин билэн сырайа сырдаан иһэн кыыһа мөлтөх сырайдааҕын көрөн,, курус,, гына түстэ. Кыыс түһээт эһэтигэр сүүрдэ, атыттар аттарын баайан туох тахсарын кэтэһэн турдулар…
— кырдьаҕас оҕоҕун аҕаллыбыт уонна бу үс киһини хаалларабыт, биһиги айан дьоно ыксыыбыт–
Кырбый чэпчэкитик ыӈыырыгар,, лах,, гына олоро түһээт аартык диэкки атын салайа тутта, атыттар кэнниттэн сиэллэрэн сэгэттилэр. Кырбый курдары көрбүтэ кэлбит дьону Уордаах атыӈырыы көрсүбүтүн, ол иһин хадаар хаана киирбитэ, олох түгэхтээн түөһүү буоллаҕына, Уордаах бэйэтин аньыытыгар харатыгар атын дьоннор суорума суолланнахтара. Кырбый биллэр да орооһуон баҕарбатаҕа, кыыһы аһына санаабыта быстах дьылҕаҕа былдьанарын көрөн.
— Кырбый хайа тоҕо тохтоон ыал ааттаахха киирэ сылдьыбатыбыт, туох буоллуӈ?—
Мохсоҕол ситэн кэлэн сүөлүргээн ыйытта.
— Ити дьоло-соргута тохтубут дойдуга тохтоон ааһар санаам суох, сиэмэх ойуун үтүөтүгэр үйэ тухары кырыыска барбыт аймах, мин ити кыыһы аһынабын, эһэтин аньыытыгар толук буолар оҕо, ону туох да төлөрүтэр ыйааҕа суох.—
Аты да уолаттар истэн эрэ кээстилэр, айахха сылдьан Кырбыйы кытта утары аахсар кыахтара суоҕун билинэллэр.
— Бу иэдээни көрүӈ кэм да кэдэрги таттаран кэлбит дьону кэтэххинэн көрүстүӈ дуо? Эн үтүөҕэр үйэ тухары үтүргэӈӈэ сылдьабыт, иӈсэҕэр элбэх киһини ииннээбиккэр иэстэһэн инчэҕэй эттээх оҕо турбата, сор да буолар эбит ким кэлэн да бартын билбэккэ хааллыбыт–
Уола Кынаттаах кэлэн аҕатын Уордаах оҕонньору дэлби мөхтө. Кыыһа туох буолтун барытын кэпсээбитигэр Кынаттаах барытын өйдөөтө, бу олохторугар биирдэ кэлэн ааһар айдарыылаах кыыстан үӈэн-сүктэн көрдөспөккө киэр хайыһыннаран ыыттахпыт абатын, ахсым ат үрдүгэр түһэн Кырбыйдааҕы туруорда.
— Мохсоҕол тохтоо эрэ киһи эккирэтэн иһэр, кэтэһэ түһүөххэ–
Сотору аттаах киһи ууннаран кэллэ, атын хорус гыннараат ыстанан түстэ…
— Мин Уордаах оҕонньор улахана Кынаттаах диэн буолабын, дьиӈнээх аатым Добун, Кынат хос аатым. Ити оҕонньор сахалыы саӈаран, урааӈхайдыы уруйдаан көрсүбэтэҕэр алы гыныӈ, туох санаалааххын билээри, инники дьылҕабытын билээри гынабын?—
— Мин да ыйыыта-кэрдиитэ суох хара аньыы кырыыһыгар киирбиккитин бэйэӈ да билэр инигин–
— Аҕам оҕонньор эдэр сылдьан иӈсэтигэр биир күөнтэһэр баай ыалы кытарарынан кыайбыта үһү, ол соругар оҕо турбата, биир кыыс оҕону күрэтэн атын ыалга ииттэрбиппитин ити оҕонньор түөһэйэн ыӈыттаран ылбыт, оҕобутун аньыы кырыыһыгар уган биэрдэ, эстэр турукка дьэ киирэн

эрдэхпит–
Добун кыыһырбыт уоҕар кытаран ылла…
—Кыыскытын хонук да хоннорбокко күрэтэ охсуӈ, айдарыылаах аймахтаах буоллаххына аргыс буоллун, тахсар аартыгын тумарыгынан тумнаран иһигэр сиэллээх тымтайы ыйаан аастын.—
— Этэрин эттиӈ да барар сирэ бараммыт курдук, улахан аймах билэ да суох, сатанар буоллаҕына эһиги илдьэ барыӈ, оҕом оӈоһуута билиэҕэ–
— Добун биһиги киһи өйө санаата тиийэн ыйдаӈардыбат сиригэр баран иһэбит, хайа сир түгэҕинэн эргийиэхпит биллибэт–
Добун кэпсэтэ турар дьонун дьэ саӈа өйдөөбүт курдук хардары таары көрөттөөтө, кырдьык даҕаны быры кырыы кырыытынан талбыт курдук эдэр дьоннор, таӈастара саптара мааныта ханнык да ыал хамначчытыгар майгылара суох, аттарын ыӈыыра, чаппарааҕа үүнэ тэһиинэ тирбэҕэннэн буолбакка кыһыл, үрүӈ көмүс сырайдаах ыӈыыр араас оһуордаан үүн тэһиин, ылбычча дьон оҕолоро буолбатахтара көстөр…
— Эһиги кимтэн кииннэнэн күн сирин көрөр буолаҕыт, ханнык хааннар ханыылаһа сылдьаҕыт–
Дьэ өйдөөн кэпсэтэр дьонун төрдүлэрин төбөлөрүн токоолосто…
— Биһиги бары Бойбоох уонна Холорук сыдьааннара буолабыт–
Ити ааттары истээт Кынаттаан Добун чинэрис гына түстэ, ама ити ааттары билбэт бэйэлээх буолуо дуо, ааһан иһэр айанньыттар сэһэн кэпсээн оӈостубут олоӈхотун боотурдара буоллахтара. Маннык дьоӈӈо оҕотун сыһыардаҕына баһыттан биир салаа баттаҕы түһэриэхтиэрэ суоҕа, дьылҕа хаан анаан ыйдаҕа…
— Оҕобун ыытабын ким барсан кэлэр оҕобун тэрийэн ыытыам эһигини кытта, оҕом дьолугар түбэһэ кэллэххит.—
—Күүстээх барыс, тахсар аартыккар сиэллээх тууйаһы үөһэ ыйаан ,, Оҕоӈ уйатын бу хааллардым,, диэн баран ааһа тураарыӈ, атынын мин бөрүөм–
— Бэргэн кими эрэ доҕор гынан хара тыаҕар таҕыс эрэ, хараланан көрүө этибит–
— Арба Добун били үс уолу үүртэлээн кээһээр, дууһаҕар аньыыны ылыныма–