Бүгүн-милиция күнэ

Милиция үлэһиттэригэр билигин араас сыһыан баар. Урукку кэмҥэ “мин милициям — миигин харыстыыр” диэн бигэтик сананар эбит буоллахха, билигин дьон-сэргэ оннук эрэммэт, кини көмөтүгэр улаханнык итэҕэйбэт буолла. Маннык быһыы милиция үлэтигэр хайа да өттүнэн бэлэмэ суох дьон буруйдарыттан тахсар дии саныыбын. Биир-икки да оннук үлэһит баар буоллаҕына, бүтүн милиция үрдүк аатыгар хара мэҥ түһэр.
Дьолго, оннук киһи аҕыйах, онтон сүрэхтэрин баҕатынан бу ыарахан идэни талан, дьон туохтан да куттаммакка-дьаархаммакка, нус-бааччы олорорун туһугар үлэлии-хамсыы сылдьар үлэһит элбэх. Оннук үлэһиттэрдээҕинэн эрэл санааны үөскэппит Нам улууһун Ис дьыалаҕа отделын туһунан бүгүн биһиги кэпсиэхпит.
Бу отдел 1920 сыллаахха тэриллибит. Билигин начальник — ис дьыала органыгар 1978 с-тан үлэлиир, опыттаах киһи, милиция подполковнига М. М. Павлов.

Сүрүн үлэ
Нам улууһун кэлиҥҥи үс сылга икки кыһалҕа буулаабыт: сүөһүнү уоруу уонна көлөппүнэ үүнүүтэ.
Эйэ-дэмнээхтик мэччийэ сылдьар сүөһүнү, сылгыны ытан өлөрүү диэни саха киһитэ бачааҥҥа диэри истибэтэх баҕайыта. Киһи кулгааҕар батан киирбэт. Сүөһүбүт, сылгыбыт баар буолан, саха аймах күн бүгүҥҥэ диэри тыыннаах ордон кэллэхпит. Ону аньыы диэбэккэ, итинник дьиикэйдик өлөрөн, харчыланыан баҕалаах элбэх эбит. 1997 Сылга — 6, 1998 сылга — 15, быйыл 10 холуобунай дьыала тэриллибит. Быйылгыттан алтата арыллыбыт. Уоруйахтар бары — улуус бэйэтин дьоно. Ханна да үлэлээбэт, эдэр, 30-чалаах эрэ дьон. Дьахтар эмиэ кыттыспыт. Үксүгэр иккилии-үстүү киһилээх бөлөҕүнэн дьарыгыраллар эбит. Ол өлөрбүт сүөһүлэрин, сылгыларын этин куоракка киллэрэн “батараллар”.
Нам улууһугар көлөппүнэ хойуутук үүнэрин киһи барыта билэр. Быйыл куораттан анаан-минээн кэлэн, куулунан уоруу 17 түбэлтэтэ тахсыбыт. Ол түмүгэр 108 киилэ 446 грамм марихуананы, 32 грамм гашиһы, 3 киилэ 305 грамм гашиштан оҥоһуллубут арыыны туппуттар.
Быһайын, “Наркомания проблематын быһаарар суоллары көрдөөһүн” диэн төгүрүк остуол буолбута. Онно көлөппүнэни утары хайдах охсуһуохха сөбүн туһунан санаалар эмиэ этиллибиттэрэ. Ону өйөөн, “Эдэр саас” 26(273) N-гэр “Иккис “Чуйскай хотоолу” үөскэппэт туһуттан” диэн ыстатыйабар суруйбутум, санаабын эппитим. Ол төгүрүк остуолга этиллибит санаалары Нам улууһа олоххо киллэрбит эбит. Ис дьыалаҕа отдел улуус дьаһалтатыныын кыттыһан, үөһэ ааттаммыт икки хайысханан программа ылыммыттар. Оперативнай штаб начальнигынан улуус баһылыга А. Н. Ядреев анаммыт. Кини солбуйааччытынан — М. М. Павлов. Биология институтун кытта сүбэлэһэн, дьону таһааран, от

ыйын 15 күнүгэр диэри 32 га көлөппүнэлээх сири (улуус үрдүнэн 105 га үүнэр) тракторынан хоруттарбыттар, уматан кэбиспиттэр. Хотон аттыгар үүнэри — илиинэн, ким хайдах сатыырынан, кыалларынан, күүстээх үлэ ыытыллыбыт. Бу бастакы хардыы буолар. Маны холобур оҥостон, көлөппүнэлээх атын улуустар саас ылсаллара буоллар диэн баҕа санаабын этэбин.
Программаҕа ыйыллыбыт иккис улахан үлэлэринэн дьуһуурустубалааһын буолар. Улууска тиэрдэр икки сүрүн суолга пост аайы үстүү-түөртүү киһини туруорбуттар: ИДьО сотруднига, ханнык эмит тэрилтэ үлэһитэ(нэһилиэктэртэн, улуус киинин тэрилтэлэриттэн күн аайы биирдии киһи) уонна суоппар. Бензинынан улуус дьаһалтата хааччыйбыт. Сайыҥҥыттан сэтинньи 1 күнүгэр диэри дьуһуурустубалаан, кэлэр-барар массыынаны барытын тохтотон, бэрэбиэркэлээн, сүөһүнү уоруу, көлөппүнэни тиэйии лаппа аҕыйаабыт, намыраабыт.

Ханнык баҕарар улууска курдук, ыар буруйу оҥоруу эмиэ тахсар. Бу сылга тоҕус ый түмүгүнэн 4 соруйан өлөрүү, 3 күүһүлээһин, 78 ыарахан буруй (күлүгээннээһин, уоруу, халааһын) оҥоһуллубут. Олортон 91,5%-на дакаастаммыт, арыллыбыт. Криминальнай милиция начальнига, уонтан тахса сыл үлэлээбит, милиция капитана В. И. Николаев “буруйу оҥоруу сүрүн төрүөтэ — арыгылааһын, хас хардыы аайы пиибэ дэлэйдик атыыланар, ол охсуута” диэн быһаарара сөптөөх. Улууска пиибэ атыылааһынын хонтуруоллуур туһунан суругу-этиини дьаһалта баһылыгар киллэрээри сылдьалларын эттэ. Этиилэрэ болҕомтоҕо ылыллан, туох эмэ дьаһал тахсара буолуо диэн эрэнэбин.

Отдел тус олоҕо
Намнааҕы Ис дьыала отделыгар 67 киһи үлэлиир. 11 Нэһилиэккэ участковайдаахтар. Үлэһиттэр үксүлэрэ — эдэрдэр, ортотунан 30-35 саастаахтар.
Билигин милицияҕа урукку курдук армияҕа сулууспалаабытын эрэ иһин, “уулуссаттан” үлэҕэ ылыы тохтотуллан, анал үөрэхтээх, профессионал быһыытынан бэлэмнээх дьону конкурсунан ыларга ирдэбил күүһүрдэ. Намнааҕы Ис дьыала отдела бу суолу тутуһара хайҕаллаах. Ол курдук, юридическай институт Дьокуускайдааҕы филиалын 8 киһи кэтэхтэн үөрэнэн бүтэрбит. 12 Киһи ити филиалга кэтэхтэн үөрэнэ сылдьар. Саха госуниверситетыгар — 2, Санкт-Петербурга —1, Дьокуускайдааҕы техникум юридическай салаатыгар биир киһи үөрэнэр. Онон, отдел 80%-на — анал үөрэхтээхтэр: үрдүк үөрэхтээх 21 киһиттэн — тоҕуһа, орто анал үөрэхтээх 11 киһиттэн эмиэ тоҕуһа —юридическай үөрэхтээхтэр.
Бу отделга уруулуу дьон эмиэ үлэлииллэр: ини-бии Петр, Дмитрий Зыряновтар, аҕа-уол Александр, Вячеслав Трапезниковтар уо. Д. А.
Кадрдары кытта үлэ күүскэ ыытыллар эбит. Ааспыт сылларга биирдии ЧП тахсыбыт. Милиционер үрдүк аатын

киртиппит, түһэн биэрбит киһини үлэтиттэн устан иһэллэр. Арыгылаан, былааһынан туһанан наһаалаабыт икки киһи ууратыллыбыт.
Эдэр коллектив буолан, сүрдээх спортивнай. Үгэс курдук сылын аайы ыытыллар илин эҥэр уонна киин улуустар Ис дьыалаҕа отделларын спартакиадатыгар урут бириистээх миэстэлэргэ тиксэн баран, быйыл бастаабыттар. Семен Эверстов, Надежда Эверстова, Василий Сивцев, Василий Иванов диэн отделларын чиэһин куруук көмүскүүр спортсменнардаахтар.
Ити курдук, Намнааҕы Ис дьыала отдела сүрүн үлэни кытта сынньалаҥы, спорду, көхтөөх олоҕу тэҥҥэ дьүөрэлиир эбит.

Киэн туттар үлэһиттэрэ
Дьиҥинэн, талан ылбыт идэтигэр бэриниилээх, үлэтин ис сүрэҕиттэн сөбүлүүр үчүгэй үлэһит бу отделга элбэх. Олортон бүгүн эһиэхэ үс эдэр киһини билиһиннэриэхпин баҕарабын.

РУСЛАН КУЛИЧКИН, 22 саастаах. Мэҥэ-Хаҥалас Төҥүлүтүттэн төрүттээх, Нам олохтооҕо. Оскуола кэнниттэн Читатааҕы милиция оскуолатыгар үөрэммит. Отделга үлэлээбитэ үһүс сыла. Милиция старшай лейтенана, оперуполномоченнай. Сураҕа суох сүппүт, силиэстийэттэн күрээбит дьону булуу, биллибэт киһи өлүгүн билии — кини үлэтэ. Кытаанах ньиэрбэни эрэйэр үлэ. Начальник Михаил Михайлович Руслан үлэлииргэ дьулуурдааҕын сыаналаан бэлиэтээбитэ.
— Руслан, тоҕо, чуолаан, милиция үлэтин талбыккыный?
— Милиционер буолуохпун баҕарар этим. Ол баҕабын толороору, буруйу оҥорууну утары охсуһаары.
— Атын үлэҕэ көһүөҥ этэ дуо?
— Атыҥҥа сүрэҕим сыппат.
— Милицияҕа үлэлиир киһи ханнык хаачыстыбалардаах буолуохтааҕый?
— Өйдөөх-билиилээх, киһини кытта сатаан кэпсэтэр, киһини өйдүүр, ыксаллаах быһыыга-майгыга түргэнник дьаһал ылынар, бэйэтин кыанар буолуохтаах.
— Бырааһынньыккытынан сибээстээн, биир идэлээхтэргэр тугу баҕарыаҥ этэй?
— Дьиэлэригэр-уоттарыгар дьолу, үлэлэригэр ситиһиини баҕарабын. Читаҕа бииргэ үөрэммит, Дьокуускайга үлэлии сылдьар уолаттарбар хаһыат нөҥүө эҕэрдэ!

НАДЕЖДА ЭВЕРСТОВА — милиция лейтенана, саҥардыыта штаб начальнигынан анаммыт. Ол иннинэ саастарын ситэ илик оҕолорго инспекторынан үлэлээбит. Надежда били “Кавказская пленница” киинэҕэ Наталья Варлей “комсомолка, активистка, спортсменка и просто красавица” героинятын санатар. Кини Макаров бэстилиэтинэн ытыыга республика чемпиона, призера, быйыл Московскай уобаласка Россия ИДьМ-тын чемппионатын кыттыылааҕа. Спортсменка, бэртээхэй ырыаһыт. Кэргэннээх, кыыстаах уол оҕолоох. Юридическай институт Дьокуускайдааҕы филиалыгар кэтэхтэн үөрэнэр.
— Дьахтар киһиэхэ ыарахан баҕайы үлэ буолбатах дуо? Кэргэниҥ эн үлэҕэр хайдах сыһыаннаһарый?
— Кэргэним урут милицияҕа үлэлээбит буолан, толору өйдүүр.

Онтон ыарахана диэн урукку үлэбэр киэһэтин патруллуур ыарахан этэ.
— Милиция үлэтин үс тылынан хайдах быһаарыаххыный?
— Ыарахан, интэриэһинэй, умсугутуулаах.

ТУЙААРА САБАРАЙКИНА — милиция старшай лейтенана, следователь, силиэстийэлиир отдел начальнигын эбээһинэһин толорооччу. Икки үрдүк үөрэх кыһатын бүтэрбит: СГУ физическэй факультета уонна Кемероватааҕы юридическай университет. Отдел саамай сүрэхтээх үлэһитэ — кылгаабыта киэһэ 11 чааска, уһаабыта түүн 2-гэ диэри үлэлиир. Соторутааҕыта тохсус кылааска үөрэнэ сылдьан толорбут анкетатыгар “следователь буолуохпун баҕарабын” диэн суруйбутун булан ааҕан, соһуйбут аҕай. Туйаара киһи кэпсэтэ олоруон курдук интэриэһинэй киһи диэн мин көрдүм.
— Следователь үлэтэ хайдах эбитий?
— Наһаа ыарахан. Кыра матырыйаалы аччаабыта үс күн, уһаабыта уон күн иһигэр, холуобунай дьыаланы икки ыйынан көрөн бүтэриэхтээххин. Бырааһынньык диэн суох. Дьону кытта үлэлииргэ эмиэ уустуктардаах: кырдьаҕас киһи эппитин хатылыы турар, итирик киһи тугу да өйдөөбөт, малларын уордарбыттар сыанатын үрдэтэллэр — чэ, ити курдук.
— Онтон бу үлэни хаалларан, учууталлыаххын баҕарбаккын дуо?
— Дьиҥэр, учууталлыахпын сөп этэ. Дьонум учууталлар ээ, бэйэм эмиэ учуутал идэлээхпин. Эбэтэр гражданкаҕа юристыы барыахха сөп. Ол гынан баран, бу үлэбин оскуолатааҕар ордоробун, сөбүлүүбүн, үөрэнэн хаалбыппын.
— Иллэҥ кэмҥэр тугунан дьарыктанаҕын?
—Утуйуохпун эрэ баҕарабын (күлэр). Оскуола эрдэхтэн шахматтыырбын сөбүлүүбүн.
Дьэ, итинник үлэлии-хамсыы олорор эбит, сэргэх үлэһиттэрдээх Нам улууһун Ис дьыалаҕа отдела.

Вера Макарова,
“Эдэр саас” корреспондена.
1999 сыл
Мария Васильева хаартыскаҕа түһэриитэ.