Ханнык баҕарар сиргэ, ханнык баҕарар оскуолаҕа мин курдук атаҕастаммыт үөрэнээччилэр баар эбиттэр дии санаатым. Сааһыран истэҕим аайы баттаммыт ыар санаам күүһүрэн иһэрин тулуйбакка, суруйарга сананным. Санаабын суруйарбын оскуолаҕа бииргэ үөрэммит уолаттарбыттан, кыргыттарбыттан көҥүл ылан саҕалыыбын.
Дэриэбинэ оҕолоро мустан лапталыыр этибит. Биир киэһэ күһүн учууталбыт “Г” уола оонньоһо кэллэ. Охсуллубут мээчиги биир уол хабан ылан миэхэ бырахта. Хабан ылан, чугаһаан иһэр учууталым уолун быраҕан таптым. Киһим табыллыбыт кыһыытыттан ытаан барда. Уоскутан көрдүбүт да, өссө бууса күөдьүйэн сарылыы-сарылыы дьиэтин диэки бара турда. Ийэтинээн сиэттиһэн кэллилэр. Ийэтэ “тоҕо атаҕастыыгыт, сүгүн оонньоппоккут” диэн барыбытын мөхтө. Ким бырахта диэн уолуттан ыйытта, уола миигин ыйан кэбистэ. Ийэтэ олбуор кытыытыгар сытар хаптаһыны ылан миигин төбөҕө оҕуста, иккис охсуутугар харыбын тоһуйан биэрдим. Ол курдук хаста да оҕуста. Олбуор иһиттэн: “Хайдах буоллуҥ, тоҕо оҕону кырбыыгын?” – диэн дьахтар хаһыытаата. Хаптаһынынан миигин бырахта, ойоҕоспунан туран биэрбиппэр мас бууппар кэлэн түстэ. Наһаа ыалдьыбытыгар ыстааммын өрө тардан көрбүтүм – хаан саккырыыр. Уолаттар хаптаһыны ылан көрбүттэрэ дьэбиннээх тоһоҕо чорбойо сылдьар эбит.
Нөҥүө күнүгэр содьороҥноон үөрэнэ бардым. Үөрэнэ олордохпуна “Г” киирэн учительскайга илтэ. Ким да суох. Тоҕо уолбун атаҕастыыгын диэн санныбыттан ылан сахсыйда, кулгаахпыттан, чанчыкпыттан тардыалаата, сүүскэ охсуолаата уонна үөҕэн баран үүрэн кэбистэ. Уолун кырбаабатаҕым, бииргэ сылдьыбат, оонньообот, бодоруспат да этибит.
“Г” уола сыл аайы мөкү дьаллыга элбээн испитэ. Оҕолорго паартаҕа олорор сирдэригэр бөрүөнү тоһутан уурара. Сэниир оҕолорун – уол буоллун, кыыс буоллун – охсо-тэбэ, үөҕэ сылдьара. Саас биир уолу таас чоҕунан сирэйгэ быраҕан инбэлиит оҥорбута. Боростуой дьон оҕолоро буолан таах хаалбыта. Хаарыаннаах уол хараҕа буорайбыта, сирэйэ мыччыста тардыбыта билигин да баар. “Хомойорум диэн ыал буолбатым, удьуор хаалларбатым. Маннык сирэйдээх киһиэхэ хайа кыыс кэргэн тахсыай?” – диэхтиир.
12 сааспыттан тустууга, атах оонньуутугар оройуоҥҥа кытта миэстэлэһэр буолбутум. Көрүдүөргэ тастыҥ балтым ытыы турарыгар түбэстим. “Г” уола баттахтаабыт. Залга киирбитим киһим кыра кыайар уолаттарын убахтаан, сарылата-орулата ахан сылдьар эбит. Тиийэн уолугуттан ылан “аны биирдэ итинник гыныаҥ, сэрэн” диэн баран маакка тиэрэ анньан кэбистим. Киһим сары-ору бөҕө буолла, часкыйа-часкыйа ытаата. Учуутал бөҕө үмүөрүһэ түстүлэр. Сүнньэ, сиһэ, атаҕа,

илиитэ тостубут диэн буолла. Бүөрэ хоҥнубут, быара быстыбыт диэтилэр. Балыыһаҕа илтилэр. Директор хоһугар киллэрэн мөхтүлэр. Учууталым “Г” “үйэҥ тухары хаайыылаах буолуоҥ” диэтэ. Ийэм балыыһаҕа баран кэлэн уоскутта, тугун да тоҕо түспэтэх үһү.
Завучпут “В” уола переменаҕа төбөтө оргуйуор диэри сүүрэн, кыра оҕолор успейдаан туораабатахтарына харахтарыттан уот чаҕылыйыар диэри тиэритэ көтөн ааһара. Биирдэ көрүдүөр өҕүллүүтүгэр утары күүтэн кэлэн кэтиллэ түстэ. Уолугуттан ылан истиэнэҕэ ыбылы анньан кэбистим. “Оҕолору сэрэн, мээнэ сүүрүмэ”, – диэтим. Киһим ытаан барда, охсон, тэбэн барбатын диэн муостаҕа умса тардан кэбистим. Учительскай чугас буолан учууталлар ыстанан таҕыстылар, ийэтэ кэлэн ытыырын нэһиилэ тохтотто. Аҕата “В” кэлэн директор хоһугар киллэрэн оскуолаттан үүрүөх буолла, дьонуҥ курдук хотоҥҥо, хачыгаарынан эрэ үлэлиир кыахтааххын, ону даҕаны тыыннаах сырыттаххына, ундустар түбэһэн тыыҥҥын быһыахтара, үөрэнэн эрэйи көрүмэ диэтэ. “Г” киирэн үйэм тухары хаайыы киһитэ буоларбын санатта.
Саҥа кэлбит оскуола директора “аһара барымаҥ” диэн тохтотто. Оскуола үрдүнэн линейка оҥорон, оҕолор иннилэригэр таһааран утары туруоран кэбистилэр. Завуч “В” “бу күлүгээн” турар диэтэ. Оскуолаттан үүрүөх буолла. “Г” “бу күлүгээни көрүҥ, аны биир дьыаланы оҥордоҕуна детскэй колонияҕа ыытыахпыт. Пионерыттан таһаарыҥ” диэн дьаһайда. Пионер баһаатайа көмүскэһэбин диэн мөҕүлүннэ.
Онон 13 саастаахпар оччотооҕуга олус кыбыстыылаах күлүгээн диэн ааты иҥэрэн кыргыттар, учууталларым сирэйдэрин утары көрбөт оҥорбуттара. Үөрэҕим таҥнары барбыта, бииргэ сылдьар табаарыстарбын кытта туораппыттара, “Г” үөрэтэ киирдэҕинэ үһүөммүтүн үүрэн таһаараары үөҕүтэлиирэ. Эрчиллибэт буолбутум, туохха да кыттыбакка дьиэбэр бүкпүтүм. Ийэм эрэйдээх ону истэн, ыгылла-ыгылла, тугу эрэ ботугуруу-ботугуруу ытаабыта, хараҕын уутун онно көрбүтүм… Киэһэ кылааһым салайааччытыгар бара сылдьыбыта.
Кылааһым салайааччыта үөрэх кэннэ хаалларан доппуруостаата, онтон директор хоһугар илтэ. “Г”, “В” суохтар, уонча учуутал олорор, директор утары олоппоско олордон кэбистилэр. Отой бүк түһэн хааллым. Кылааһым салайааччыта тыл эттэ, хайҕаата, сүбэлээтэ. Физругум секцияҕа, пионер баһаатайым пионерскай үлэлэргэ сылдьарбар модьуйдулар. Учууталлар тахсан бардылар. Директорым “көнөтүк утары көрөн олор” диэн баран элбэҕи сүбэлээтэ. Ол этиитин, дириэктэрим аатын-суолун билигин да умна иликпин.
15 сааспар хомсомуолга киирбитим, оскуолабар спорт сектор оҥорбуттара. “Г” уола 8 кл. үөрэнэр кэмигэр күһүн хараҥаҕа уолаттары хомуйан

холуочук, итирик дьону кырбыыр идэлэммиттэрэ. Николаша диэн тракториһы кырбаан сирэйин буораппыт этилэр. Нэһилиэк сэбиэтэ оскуолаҕа киирэн маҥнай 9, 10 кылаас уолаттарын доппуруостаабыта. Онтон биһигини киллэрдилэр. “Г” миигин көрөөт да “бу киһи буолуохтаах. Бу киһиттэн атын ким даҕаны дьону кырбаабатаҕа чуолкай” диэтэ. Уолгуттан ыйыт диэтим. Биллибиттэрэ таах хаалбыта.
Оҕолору кырбыылларын тохтоппотохторо, саас икки табаарыспын көмөлөөн кырбаабыттара. Кырбааччылары уонна кырбаммыт уолаттары ыҥыртаан ылан, биир бииргэ охсуһуннардым. Кыайтаран баран дьонугар үҥсэн, “В”, “Г” дьыала бөҕөнү хомуйан милииссийэҕэ түһэрбиттэрэ. Нэһилиэк бас-көс дьонун, төрөппүттэри, учууталлары мунньан улахан айдааннаах мунньах оҥорбуттара.
“Г”, “В” “уолаттарбытын өрүү кырбаан хабарҕалаан, тыыннарын хаайан өлөртүүр буолла, онон детскэй колонияҕа ыытыҥ” диэн туруорустулар. Үгүс киһи туран тыл этэн утардылар. Милииссийэ туран тыл эттэ: “Бэйэҕит бэйэҕитинэн сымыйа дьыала оҥорбуккут, уолаттаргытын хабарҕалаабатах, уолуктаабыт, кырбаабатах. Охсуһуннарбыт, бэйэтэ охсуспатах. Биир-бииргэ охсуһан эчэйии ылбатахтар. Көмөлөөн кырбаммыт уолаттар эчэйии ылбыттар. Онон бу үҥсүү оруна суох”, – диэтэ.
“Н” диэн сүрдээх кырбый учууталлаах этибит. Кыыс буоллун уол буоллун, улахан мас треугольник линейканан оройго охсуолаан төбөбүт иһэн тахсан эрэй бөҕөнү көрөр этибит. Аны укаасканан искэ анньыалаан-охсуолаан сордуура. 10 саастаахпар искэ анньан инбэлиит оҥоро сыспыта. Сайыны быһа балыыһаны кэрийбитим. Биир кыыһы куйахатын улахан баҕайытык төлө охсон кэбиспитэ, паарта анна бүтүннүү хаан буолбута.
8 кылааһынан уурайан, үһүөн холкуос рабочайдара буолбуппут. Күһүн СПТУ-га үөрэнэн суоппар идэлээх буолан баччаҕа кэллэхпит. Армияҕа сырыттахпытына “Г” уола дьону кырбаан, халаан балтараа сылга хаайыыга барбыт сураҕа иһиллибитэ. Мин армияҕа төһө да 8 кылаастаах буолларбын старшай сержаҥҥа диэри үүммүтүм. Полкабар, дивизиябар, Забайкальскай байыаннай округ күрэхтэһиитигэр кыттан иккис миэстэни ылбытым. Армияттан кэлэн оройуонум сборнай хамаандатын чилиэнэ буолбутум.
Идэбинэн суоппардыы сылдьан “Г” уолун көрүстүм. Сэттиэлэр, көрсүбүччэ бэлиэтиэххэ диэтэ. Массыынаҕа олорон дьиэтигэр тиийдибит. Дьиэтигэр киирэн таҕыста, ийэтэ эккирэтэн тахсан харчытын сороҕун көрдөөтө да уола түөскэ анньан кэбистэ. Маҕаһыынтан баран биир дьааһык кыһыл арыгы ыллылар.
“Г” уолугар “нэһилиэгиҥ дьонун куттаама, тыытыма, киэҥ сиргэ куоракка барыҥ” диэбиппин, син истэн барбыттара. Куоракка кырбанан өлбүтүн булан харайбыттара. “Г” орто, кыра

уолаттара утуу-субуу эмиэ хаайыыга түбэспиттэрэ, уһаабатахтара, анараа дойдуга айаннаабыттара. Завучпут “В” биир уолун армияҕа сырыттаҕына поезд анныгар бырахпыттара. Иккис уола үрдүк үөрэҕи бүтэрэн баран кырбанан өлбүтэ. Удьуор тэнийбэтэҕэ, билигин нэһилиэкпитигэр “Г”, “В” фамилиялара да суох. Нэһилиэги, оройуону өрө тутуохтаах дьоммут итинник дьылҕаламмыттара.
Биһиги үһүөн ыал буолан 5-8 оҕолонон, үөрэттэрэн ыал оҥортоон үгүс сиэн эһээлэрэ, хос эһээлэрэ буолан, биир хонук хаайыыга сыппакка 70 сааспытын аастыбыт. Мин 9 арааһынай үлэни үлэлээбитим, онтон 7-гэр кыра, орто салайар үлэҕэ сырыттым, бүтэһикпин дириэктэр дуоһунаһынан түмүктээбитим. Нэһилиэк общественнай үлэтигэр кыттан, спортка чиэһин көмүскээн улууска бастыҥ нэһилиэк буоларыгар биһиги кылааппыт эмиэ баар.
Түмүкпэр: хаһыакка саамай сөпкө суруйаллар. Ойуумсуйар кырыыс тыллаах дьон удьуордара тэнийбэт диэн. Онон өбүгэлэрбит үөрэхтэрин, сүбэлэрин тутуһан, мээнэ-мээнэ саҥарбакка, солуута суоҕу тылласпакка, ону-маны ыраламмакка, дьону сэнээбэккэ, атаҕастаабакка сылдьыаҕыҥ.
“Күлүгээн”.

tuymaada 20 апреля, 2026