Главная / Кэпсээннэр / Палаата дьоно
Добавить комментарий
Дьокуускай куорат биир хаҥас кэлтэгэй уулуссатыгар, уруккута оҕо сыстыганнаах ыарыытын эмтиир икки этээстээх эргэ дьиэтэ костер. Хаһааҥҥыта эрэ куорат биир көстүүлээх балыыһата, билигин, тулатынааҕы саҥа таас тутууларга суолун туораан биэрбиттии самналлан турар. Бу дьиэ билигин харах ыарыытын эмтиир уонна эпэрээссийэлиир балыыһата буолбута. Ман на, кыараҕас уһун көрүдүөргэ, сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри уочаракка суруттараары сүүһүнэн киһи аалыҥнаһар. Ол быыһыгар ким-кими эрэ кытары көрсүһэр, сорох сүтэрсэр, ким кимиэхэ эрэ ыарыытын үҥсэргиир, хайалара эрэ уочарата суох киирээри аччарыһар. Арай бэйэлэрэ төлөөн эмтэнээччилэр холкутук быһа ааһаллар. Ордук тыаттан, хотуттан кэлбиттэр муналлартэнэллэр. Атахтарын эрэ тумсутунан сирдэтээччилэр, дьоҥҥо сиэттэрэ сылдьааччылар, бары даҕаны биир кыһалҕалаах дьон регистратура түннүгүн өрө мыҥаан алаадыһаллар. - Сурутуу бүттэ! Атыттар сарсын кэлээриҥ! Ыарыһахтары суруйа олорбут кыыс саҥата түргэн үлүгэрдик тылыгыраата уонна ыарыһахтартан куотардыы кумааҕыларын кууспутунан дьону быыһынан, халаата туртаҥныы турда. Барыларын үрдүлэринэн төбөтө хоройон көстөр эдэрчи киһи, лаампа сырдык уотуттан сылайбыт харахтарын быһыта симпэхтээтэ, онуоха кустук араас өҥнөрө көстүтэлээн сүттэ. Кини илиитин иминэн биир иллэҥ миэстэни булан, икки куора ҕай ытыстарынан кыргыылаах хороҕор төбөтүн хам тутунна, ыарыытын мэрилгэнин мүлүрүтээри, олорбут сиригэр тиэрэ кэдэрийэн, тиистэрин хабырынан барда. Айдаан буолбутугар, маҥан халааттаах дьон сырсан кэлэннэр кинини суһаллык иккис этээскэ таһаардылар
Бүгүн палаатаҕа киирбиттэр көрүдүөргэ тахсан хаамсан, сорохторо сытан-олорон таҕыстылар. Ыарыһахтар айахтара аһылыннар эрэ, ыарыыларын кэпсэтэллэр. Кинилэргэ ол бэйэлэрин икки ардыларыгар истиҥник сыһыаннаһалларын, итэҕэйсэллэрин көрдөрөр. Туох да кэтэх санаата суох, икки тэҥ ыарыһах дьон кэпсэтиилэрэ кинилэр көнө майгыларын хоту аһаҕастык тахсар. Урут көрсүспэтэх да буоллаллар, ыарыыларынан, кыһалҕаларынан өртөн билсэрдии судургутук өйдөһөллөр. Кинилэр урут манна эмтэнэн тахсыбыттары уонна эмтэнэ киирээри сылдьааччылары кытары сураһаллар Ол күн балыыһаҕа уон киһини кытары биир суһал ыарыһаҕы уктулар. Бастакынан, уһун көрүдүөр атаҕар, уон сэттис палаатаҕа, куорат олохтооҕо киирбитэ. Ол киһи хаһан эрэ үрдүк үөрэххэ студеннары философияҕа үөрэппит, пенсияҕа тахсан баран, ханнык эрэ тэрилтэҕэ бэрт эрэйинэн кыра үлэни булан, үлэлээн айаҕын ииттэ сылдьар, лэскэйбит истээх, кылгас илиилээх-атахтаах, мылтайбыт сирэйдээх, үрдүк кэтит сүүстээх, ыалларын
атыҥыраабыттыы көрүтэлиир профес сор. Кини итинник көрүүтэ атыттар бу олоххо туох буола турарын билбэттэрин, бары даҕаны албыннатан сылдьалларын бэлиэтиир курдук. Быраастар бөлүһүөк бүрүллүбүт аҥар хараҕын хастыахтаахтара. Куорат киһитэ буолан дуу, хата, икки киһи сытар чуумпу хоһугар түбэстэ. Бөлүһүөк палаататыгар, урут киирбит ыарыһах, эмиэ бэйэтин бараллаата, балачча туртайбыт баттаҕын кэлтэйдии тарааммыт уонна сотору-сотору иһин түгэҕиттэн дириҥник өрүтэ тыыммахтыыр искал киһи, истиэнэ диэки хайыһан сытан, кинигэ ааҕар. Бөлүһүөк кини ити майгытын иһигэр дуостал киллэрбэтэ. Кинигэни аахпатахтарына, уулара кэлбэт дьон баар буолааччылар. Бөлүһүөк кинилэри олохторугар сатамматах дьонунан ааҕар. Бастакы күннэриттэн көхсүтүнэн көрсүбүт ыарыһаҕа, киниэхэ киһи киирдэ диэн хайыспата. Ити курдук икки өттүттэн тоҥуйдук көрүстүлэр. Сиэстэрэ кыыс саҥа киирбит ыарыһах оронун оҥорон, сыттыгын таптайан табыгынатан таҕыста. Бөлүһүөк кинигэлэрин, конспектарын тирии суумкатыттан таһааран туумбатын үрдүгэр, иһигэр сааһылаата. Ол кэнниттэн оронугар кэтэҕиттэн тардыстан сытта. Палаата иһэ киниэхэ элбэх саҥа санаалары үөскэттэ. «Киһи ыалдьыбата, туохха да суҥхарбата буоллар дьол диэн тугун, олох сыанатын, тыыннаах сылдьар күндүтүн дьоннор өйдүө суох этилэр. Ол эрээри… Хайа да ыарыы, суҥхарыы, эйигиттэн бэйэҕиттэн ыйыппакка кэлэр. Туох барыта төрүөттээх буолан саҕаланар. Хараҥа суоҕа буоллар, сырдык кэлиэ суоҕун кур дук. Түүн күнүһүнэн, итии тымныынан солбулла туралларын курдук… » Итинник саныы сыттаҕына, аттыгар сытаааччы киһи, кинигэтин төлө тутан, утуйан бурулатан барда. Кини мөҥүрүөн түөһэ күөрт тириитинии хамсыыр, сотору-сотору муннун тыаһа «пуус» гынар. Бөлүһүөк онтон санаата алдьанан, оронуттан оронон туран көрүдүөргэ хаама таҕыста. Ити курдук кини палаата дьонугар күн ахсын көстөр буолбута. Бөлүһүөк сис туттан, кылгас атахтарын соһон, лэппэрдэтэлээн, төбөтүгэр хаатыйаламмыт санаатын барытын санныгар сүгэн сылдьардыы ыараханнык хаамыталыыр.
Алтыс палаатаҕа үс саҥа ыарыһах тэҥҥэ киирбитэ. Бастакылара тыаттан сылдьар, саас ортотун лаппа ааспыт, хара бараан, дьорҕоот сирэйдээх, үрүт уоһугар тор курдук туора бытыктаах, хабыгырас саҥалаах киһи. Палаата дьоно кинини соччо ыарыһахха майгыннаппаттар. Хаҥас хараҕынан моһуогуран, ону даҕаны эмтээччилэрэ бэйэлэрэ күүстэринэн ыыппыт буоланнар, улахаҥҥа
уурбат. «Наай гыннар аҥарбыттан матыаҕым, уҥам баҕас хаалар ини» диэбиттии туттар-хаптар. Киириэҕиттэн биир сиргэ түптээн олорбот, палааталары кэрийэн тахсар, ким хайа иннинэ саҥа уонна
урут киирбит ыарыһахтары барыларын кытары билистэ. Балыыһаҕа олохтоммут бэрээдэги үөрэттэ. Атыттар курдук биир сиргэ тэһийэн-тулуйан сыппат, сарсыарда туруоҕуттан киэһэ сытыар диэри атаҕын үрдүгэр сылдьар. Иккистэрэ, саас ортотун ааспыт, ыарыһахтар кэпсээннэрин сыҥаахтарын анныгар олорон истэр уонна хас кэпсэтиилэрин ис хоһоонун сонно тутатына дьүүллээн барар, кыырыктыйбыт баттахтаах, сэргэх сэбэрэлээх киһи, барыларын куттарын туппут түс-бас тыллаах суруналыыс эта. Үһүстэрэ нуучча киһитэ. Арай кини туохха да кыһаллыбат. Кимиэхэ да кыттыспат. Утуйан уонна аһаан эра тахсар.
Балыыһа күннээҕи бэрээдэгэ халбаҥнаабат уон на кытаанахтык тутуһуллар буолан, көҥүллэринэн сылдьыбыт дьоҥҥо хаһаарыма олоҕун санатар. Сарсыарда сэттэ чааска туруу, аҕыс чааска, биир чааска, биэс чааска аһылык, ити быыһыгар иккиттэн ус чааска диэри утуйуу кэмэ. Күҥҥэ уон биэс, арыт сүүрбэ ыарыһах хараҕар эпэрээссийэ оҥороллор. Ол үрдүнэн ыалдьааччылар ахсааннара көҕүрүөҕүнээҕэр элбии турар. Күн ахсын барыларыгар биэстиитэ хааппыла куталлар, укуоллууллар. Барытыгар уочарат. Уон чаас ка кэтээн туран утуталлар. Үлэттэн илиилэрин араарбатах, бултаан-алтаан, сүөһү ииттэн эбэтэр сурук үлэтин дьарык оҥостубут дьон, эпэрээссийэлэммит күннэрин сарсыныгар, сырдыгы көрөөт, тэһийбэккэ бардылар. - Уйбаан, хайдаххыный? - Хабыгырас саҥа ыйытта. - Син аҕай курдукпун. Билиҥҥитэ туман курдук эрээри, ыйдаҥардарым улаатта. Палаата түгэҕэр сытааччы эбээн оҕонньоро оронугар олоро биэрдэ. - Мин, эһиги киириэххит иннинэ, аҥарбын оҥорторбутум үчүгэй буолла эбээт. Уулусса уҥуор ту рар дьиэлэр түннүктэрин көрөр буоллум. Бастаан киирэрбэр күтүөппэр сирдэтэн кэлбитим. Иккиспин оҥороллоро буоллар бултуу да барыах эбиппин… - Тылын тамаҕар хомолтото иһилиннэ. - Оттон бачча ыраах кэлбиччэ, кырдьык, ситэри оҥорторон барыаххын. - Бу аһайыҥ баара тымныйан хааллаҕым үһү. Бырааһым билигин оҥорбоппун, аны сайын кэлээр диир.
даҕаны быгыалаабат гына боппуттара уонна ыраас маарыланы томторуктуу кэтэрдэн бараннар ааммытыгар маҥан бырастыынаны тиирэ тардан кэбиспиттэрэ, - кыра оҕонньор согдьоллон олорон бэйэтин муҥун-таҥын ньулугураччы кэпсээн барда. Суруналыыс сонно киниэхэ эбии сыҕарыҥнаан, итини барытын сыыска түһэрбэккэ иһиттэ. Бэйэтэ эмиэ, тумуулаабыттар палааталарыгар укпуттарын сөбүлээбэтэр даҕаны, ону таһыгар биллэрбэтэ. Эбиитигэр буолан, уон сыллааҕыта кинини эпэрээссийэлээбит бырааһа командировкаҕа Алдаҥҥа барбыт буолан биэрдэ. Ый аҥара төттөрү-таары мэскэйдэнэн, хата, балыыһаны булларбыттарыгар махтанна. Кыһалҕалаахха итинтэн ордук үөрүү суох. Сорохтор үстүү ыйга тиийэ тиэстэллэр, кэтэһэллэр. Онно холоотоххо ый аҥара, кылгас кэм буоллаҕа. Үһүс төхтүрүйүүтүгэр тубэстэ эбээт! Өссө иккиһигэр киирэрэ хаалбыта. «Приемнай покойга» таҥаһын туттара турдаҕына: - Бырастыы гын, бүгүн ыарыһахтары көрүдүөргэ кытары киллэртээтибит. Улахан алҕас тахсыбыт. Понедельникка кэллэххинэ, хайаан даҕаны уктарыаҕым, - аһыныгас санаалаах дьахтар киниттэн көрдөспүтэ. Бу палаата ыарыһахтарын, саҥалар киирэр күннэригэр, көрүдүөргэ тахсалларын көҥүллээбит этилэр. Сытааччылар сэһэннэрэ күнтэн күн тэнийэн, сайдан иһэр. Кинилэр арай уон сэттис хоско сытар бөлүһүөгү билбэттэр. Ол да буоллар кинини бэлиэтии көрбүттэрэ. Бөлүһүөк энньэгэр кэтит сыҥааҕа ыпсан, хоһуттан сис туттан тахсара. Кини сарсыардааҥҥы уонна киэһээҥҥи сонуннары хайаан да истэрэ. Ол кэнниттэн хаамара ыараан, сис туттан, кэлбит сирин диэкки атаҕын соһон барара. Биир хоско кэккэлэһэ сы тар дьукааҕа, бөлүһүөгү ситэ баттаан, күннээҕи
сонуннартан чэпчээбиттии өгдөҥөлүүр уонна кинигэтин кууспутунан оронун булар. Бөлүһүөк эмиэ тугу эрэ суруйан, бэлиэтэнэн барар
Бастакы палааталар киирбит күннэриттэн аҥардас кэпсээннэринэн күө-дьаа буолан олороллор. Кинилэр ортолоругар кинигэ да ааҕааччы, сурук да суруйааччы суох. Үлэтэ суох пенсионердар уонна инбэлииттэр мустубуттар. Суруналыыстарын сыҥаахтарын анныгар уктан олороннор бастакы уонна иккис чеченскэй хампаанньыйа сэриитин, Югославияны, Афганистаны, Ирагы сэриилээһини, Иран, Корея ис дьыалаларыгар Америка Холбоһуктаах Штаттарын тойоно тоҕо орооһорун күн тура-тура ырыталлар. Кэпсээннэрэ бүтэн, кэхтэн хааллаҕына, күннээҕи түбүктэрин, дьиэ-уот тула кэпсээнинэн ситэрэн-оһорон биэрэллэр. Суруналыыс барыларын санааларын табар, истиэхтээх баҕаларын, албыннаппыт кырдьыктарын этэр уонна да атын киһи өйө хоппотохүөйбэтэх суолларын, ол быыһыгар бэйэтэ түбэспит көрүдьүөс түгэннэринэн, быһылааннарынан аралдьытар.
Ону туораттан көрдөххө, истэллэриттэн мэлийбит, көрөллөрүттэн маппыт дьону сирдээччи курдук. Киниттэн урут билбэтэх суолларын элбэҕи иһиттилэр. Ыарыһахтар кинитэ суох сатаммат буоллулар. Этиллибэтэх кырдьык диэн оннук күүстээх буолар эбит. Кимтэн даҕаны, туохтан даҕаны тутулуга суох, туспа билиилээх-көрүүлээх киһиэхэ түбэһэннэр, аан дойдуну түгэҕиттэн саҥалыы ырытар, сыаналыыр буоллулар. Кини тыла ол курдук ылыннарыылаах. - Доҕоттоор, мин суруналыыстары хайа да учуонайдардааҕар ордоробун эбээт. Кинилэр тыллара миэхэ ордук тиийэр, - саҥаран хабыгырайда аҥар харахтаах ыарыһах. - Учуонайдарыҥ историяҕа, олоххо буолан бүппүт суоллары эрэ быһаараллар, Оттон кини буоллаҕына, эн саныыргын тэһэ көрөн олорор курдук. Кырдьыгы кэпсииртэн, бэйэбэр дылы, төбөтө хатарын кэрэйбэт киһи быһыылаах. - Ол иһин, сир үрдүн дуобат хараҕар тэҥниир. Аан дойду олоҥхоҕо кэпсэнэрин курдук үрүҥнээх хараттан тутуллан турар быһыылаах. - Суруналыыстары ол иһин күүскэ сойуолаһар буоллахтара. - Ыыҥх! Дьэ, диэтэҕиҥ, - сөбүлэстэ ким эрэ. Ити быыһыгар эмтэммиттэр тахсаллар, саҥалар киирэ тураллар. Палаата олоҕо уларыйар. Доҕордоһон хаалбыт дьонуҥ таҕыстахтарына хаалааччыларга хайдах эрэ курус буолар. Саҥалар киирдэхтэринэ, эмиэ сэргэхсийэллэр. Тах cap ыарыһаҕы сайыһа хаалаллар, саҥалары үөрэ көрсөллөр. Манна даҕаны күннээҕи олох тыына, тымыра тэбиэлиирэ биллэр. Суруналыыс ааһар олох, дьон кыһалҕатын туһунан элбэхтэ суруйбут буолан, кинилэр күннээҕи санааларын, баҕаларын үчүгэйдик билэрэ. Үгүстэр өйдөбүллэрэ, майгылара, үөрэхтэрэ, ол хоту салаллыбыт буоланнар, атыннык дьаһанар үөрүйэхтэрэ суоҕа. Ити хабыгырас саҥалаах оҕуруотчуту түөһүн толору үрүтүн-үөһэ тоҕо наҕараадалаабыттарын бэйэтэ да билбэтэ буолуо, отгон суруналыыс ону билэр. Суруна лыыс кэлин бөлүһүөк туһунан элбэхтик саныыр буолла. Бөлүһүөктэр билиилэринэн, инньэ Соломуон Муударай саҕаттан, уос номоҕор киирбит дьон буоллахтара.
Суһаллык укпут ыарыһахтара, түөрт уонун саҥа ааспыт, сындааһын уҥуохтаах, түүтэ суох ньыламан сирэйдээх, утарыта харсыбыт хаастарын аннынан сабыччы көрбүт, сыыйыллаҕас муруннаах, ырыынактан атыылаһыллыбыт саахымат ойуулаах ырбаахылаах хапсаҕайдаммыт эбээн этэ. Хоту дойду айылҕата киниэхэ сыыдам сырыыны, чэпчэки хамсаныыны, булугас өйү биэрбитэ таһыттан көстөр. Сытааччылар кини икки хараҕын эпэрээссийэлэтэ киирбитин истибиттэрэ. Ыарыһаҕы миэстэ суох буолан, уон сэтгис палаата айаҕар көрүдүөргэ сытыарбыттара. Суруна лыыс эдэр киһини тоҕо эрэ сүрдээҕин аһыммыта. Бука, ыарыыта уталытыллара сатаммат буолан,
быһа киллэрдэхтэрэ. Эдэр киһи, киирбит тииһигэ ааһарын кытары, көрүдүөргэ биир дойдулаахтарын көрсөн күлэн-салан, кэпсэтэн барбыта. Ол быыһыгар сотору-сотору ханна эрэ баран-кэлэн, үрдүк хороҕор төбөтө көрүдүөргэ хороҕолдьуйар. Суруналыыс утуйуон иннинэ бөлүһүөк сытар палаататыгар иҥээҥнээн, уон сэттис хос аттынан хаста да хаамыталаата. Онно көрбүтэ, били эдэр эбээн хороҕор төбөтүн эмиэ икки ытыһынан хам туттан, харахтарын симэн, оронун биттэҕиттэн тайанан тобуктара титирэстэһэ олороро. Саннылара холбойон, тоҥолохторун ньилбэктэригэр хам баттаан, ньыламан сирэйэ хаанньастан, оҕонньор курдук токуруйан хаалбыт. Көрүдүөр мөлтөх уотугар ырбаахытын бөдөҥ ойуута дьырдьыгынаан көстөр. Бэрт сотору дьуһуурунай сиэстэрэ кэлэн кинини коляскаҕа анньан эпэрээссийэлиир хос диэки түргэнник илдьэ барда. Бу киэһэ суруналыыс бөлүһүөгү кытары билсэн, кылгастык да буоллар кэпсэттилэр. Суруналыыс ыйытара элбээн, тэнийэн истэҕин ахсын бөлүһүөк: - Ол оннук буолбатах… Сыыһа өйдүүгүн… Ити барыта лабаҥха… Дойҕох буолар. Кураанаҕы лахсыйыма! - Диэн саба саҥара олордо. Суруналыыс уоска бэрдэрдэ. Кини дьону кытта истиҥник кэпсэтэ үөрүйэх этэ. Өссө хас даҕаны ыйытардааҕа хаалла. Бастакы көрсүһүүлэрэ ити курдук халы-мааргытык икки өттүттэн тургутуһардыы түмүктэммитэ. Палаататыгар кэлбитэ дьонноро уоттарын умуруоран, утуйаары сыталлар эбит. - Кэпсээ, ханна сүтэн кэллиҥ? - Били, бөлүһүөгү көрсөн кэллим. - Тугу кэпсиир? - Арааһы… - Суруналыыс соччо аахайбатахтыы хоруйдаата. - Тыый, сири-халлааны сиксигинэн билиилээх киһи буоллаҕа… Планетабыт үйэ аҥарыгар уларыйыа үһү дуо? - Бэтэрээнэн соҕус кэпсэттим… Ырааҕын эһиги бэйэҕит ыйытаарыҥ, - суруналыыс суорҕанын бүрүнэ тардынан кэбистэ. - Буоллаҕа… Суруналыыс утуйан биэрбэтэ. Сорохтор киһини кытары тоҕо сэнэбиллээхтик кэпсэтэллэрин өйдүү сатаата. Ама, итини бэйэлэрэ өйдөөбөттөрө буо луо дуо? Ол эрээри бөлүһүөк туһунан куһаҕаннык саныан баҕарбата. «Профессор миигин, үөрэҕин билбэтэх студены кытары кэпсэтэр үөрүйэҕинэн көрүстэ… » Диэн быһа-бааччы санаата. Оронугар эргичийэ-урбачыйа түһэн баран, суорҕанын түөһүн тылыгар диэри түһэрэн утуйан хаалла.
Балыыһаҕа эбиэккэ уонна күнүскүгүн утуйан туруоххар диэри иллэҥэ суох сылдьаҕын. Со тору-сотору процедураларга ыҥыраллар. Сонно эмтиир быраастар көрөллөр, сиэстэрэлэр укуоллууллар. Инньэ гынан эмтэнээччилэр палааталарыттан ырааппаттар. - Доҕоттоор, бөлүүн, бокуонньукпун түһээн көрдүм, - хабыгырас саҥа кэпсээн күлүбүрэйдэ. - Дьэ эрэ, хата бу үчүгэй буолаарай, - туораттан тэптэрэн биэрдилэр. - Түһээтэхпинэ, арай
сайылыклытыгар сылдьар эбиппит. Үөрбүтүм диэн сүрдээх. Кини буоллаҕына миигин, уруккутун курдук, куолутунан мөҕө тоһуйда - Оҕолоргун кытары олорбокко манна тоҕо кэллиҥ? ! Төннө оҕус! Дьиэҕэр үлэҥ-хамнаһыҥ элбэх. - Сэгэртэйиэм, кэбис инньэ диэн баара дуо… Көрсүспэтэхпит быдан ыраатта буолбат дуо? Сүрдээҕин хомойдум.
олох баар буолар? - Хабыгырас киһи, өлбүт бокуонньугун чахчы аһынар саҥата иһилиннэ. - Айыыта-харата суох буоллаххына, ырайга тиксиэҥ дииллэр буолбат дуо? - Хайаларын эрэ эрэмньи куолаһа иһилиннэ. - Аҕабыттар дойҕохторун баран итэҕэйэ сырыт. Ол да дойдуга тойон тойонунан, үлэһит үлэһитинэн сырыттахтара ити дии… - Саатар, ол да дойдуга тиийэн бараммыт… - Эрэмньи куоластаах киһи иккиһин саҥаран эрдэҕинэ ким эрэ: - Ырай диэн ити кырдьык баара буолуо дуо? - Диэн быһа түстэ. - Ити син-биир коммунизм үөрэҕин итэҕэйэр кэриэтэ, - суруналыыс быһаарда. Кэпсэтии итинэн бүттэ. Ити кэмҥэ түгэххэ сытар эбээн булчута: - Бырааһым мин иккис харахпын оҥорортон кыккыраччы аккаастанна. Аҥарынан сылдьарбар тиийдим быһыылаах. Саатар, манна киирэн тымныйбатаҕым буоллар. Абалаах баҕайы! Иккистээн үс ый буолан бараҥҥын кэлээр диэтэ. Төттөрү-таары айанныырга биэнсийэм да тиийбэт. Урукку былаас саҕана дуостал аҕыйах харчыга көтөр буоларбыт, - хабыгырас саҥалаах киһи бокуонньугун түүлүгэр көрсөн куоттарбытыныы, булчут хомолтотун бэйэтэ бэйэтигэр кэпсии олордо. Атыттар бары хааппыла куттара, укуол ыла таҕыстылар.
Киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн утуйар чааска диэри кэм уһун. Палаатаҕа сытааччылар ону утуйан, аһаан, кэпсэтэн барыыллар. Суруна лыыс бэҕэһээҥҥи кэпсэтиилэрэ төһө даҕаны тахсыбатар, бөлүһүөгү тоҕо эрэ чугас уонна уруу киһитин курдук саныыр. Бөлүһүөк кини билбэтэҕин, истибэтэҕин быһаарар кыахтаах. Бачча көрсүбүччэ элбэҕи ыйытан, хоруйдатан ылыан баҕарар. Уон сэттис палаата аана аһаҕас этэ. Көрүдүөргэ сыппыт ыарыһах миэстэтэ кураанах. Ол аата, дьэ, палаатаҕа киллэрдэхтэрэ. Суруналыыс саараҥнаан, кыратык турбахтыы түһэн баран, ааны тоҥсуйан киирдэ. Бөлүһүөк туумбатын үрдүгэр бүк түһэн олорон тугу эрэ суруйар. Киирбит киһи диэки мэһэйдэппиттии көрөн баран: - Итиннэ олор, - кырабаатын атаҕар турар на мыһах олоппоһу ыйда. - Хайа, бэҕэһээҥҥи кэннэ туох сонун баарый? - Туох кэлиэй… - Суруналыыс мэһэйдэспит буруйугар симиктик хоруйдаата. - Куорат киһитигэр эйиэхэ буоллаҕа дии. Бөлүһүөк атын сири көрөн олордо. Суруналыыс кэпсэтиини туохтан саҕалыан билиминэ, бастаан, иэрэҥнээтэ-саараҥнаата. - Кэлиҥҥи кэмҥэ дойдубут олоҕо атыйахтаах уу кэриэтэ дьалкыҥныыр. Бука бары уста сылдьар оҥочоҕо ыга симиллэн олорор курдукпут. Төһөлөөх дьон олоҕо түөрэҥнээтэ. Куормаһыттарбыт хайдахтарый даҕаны эрдииһиттэрбит эмиэ оннук тар. Хайдах эрэ ааспыт чуумпу олохпутуттан, эмискэ дьалхааннаах муораҕа киирэммит муна-тэнэ сылдьар курдукпут. Ол муора балкыыра оҥочолоох дьону, өйдөнүөх бокуой биэрбэккэ, уҥа-хаҥас
уһаара сылдьарын курдук. Итини барытын ким хамнатарый, туох дьалкытарый? Бу муора баалыгар сорохтор бэркэ бигэттэрэн, атыттар харахтарын сабан, түүл-бит курдук олоробут. Хайабыт даҕаны уһуктан: «Бу маннык эрдинэр даҕаны, куормаланар даҕаны сыыһа, муннубут быһыылаах», - диэн өрөлөспүтэ көстүбэт. Уһун уубутугар баттаппыт кэриэтэбит. Ытылларыһыллар буурҕа бэйэтэ тохтоон, эрдииһити бэйэтэ кытылга тиэрдэрин кэтэһэбит. Бөлүһүөк суруналыыс тугу ыйытыан баҕарарын сэрэйбэт буолуо дуо, үрдүк тиит чыпчаалыгар олорор кырдьаҕас суордуу чыпчылыйбакка истэр. Ол да буоллар тута хоруйдуур санаата суох быһыылаах. Барыта оннук судургу буолбатах. Итиниэхэ хоруйдуур судургута суох. - Туох барыта биир сиргэ турбат уонна иннин хоту эрэ баран иһэр, - бөлүһүөк бүтүн бэйэтэ хайдах эрэ дьигиһис гынна.
Суруналыыс итинэн туһанан эбии кимэн киирэргэ сананна. - Аҥардас ааспыт сүүрбэһис үйэҕэ Россияҕа түөрт сэрии, түөрт революция буолан ааста. Атын ханнык даҕаны государствоҕа маннык сордоммут норуот суох. Итини барытын биир тылынан быһаарыллыбат. Норуоппутуттан ыйытан, таллара да сатаабаттар. Барытын сонно тутатына, өйдөнүөх түгэн биэрбэккэлэр, умуннаран иһэллэр. Биһиэхэ наар үөһэттэн эбэтэр туораттан оҥоһуллан бэриллэр. Бэйэбит айбыппыт суох. Барытыгар сөбүлэһэрбитин эрэ билэбит. Дьиҥинэн былаас демократията буолбакка, норуот демокра тията диэн баар буолуохтаах этэ. Итиниэхэ судьуйалар кимнээхтэрий? Буолар буолбутун, бүтэр бүппүтүн кэннэ арай история прокурор буолар. Ааспытын, оҥоһуллан бүппүтүн кэнниттэн сууттуур кэбэҕэс эбээт. Оттон бүгүн прокурор, судьуйа кимий? Мин санаабар, итини философтар быһаарыахтааххыт. Эн эрэ, буолбуту, буола турары уонна буолуохтааҕы дьүүллүүр судьуйаҕын. Биһигини иннибитигэр туох күүтэрий? Суруналыыс ыйытыахтаах санаатын итинник ыган, быһыта-орута ыйытта. Хоруйдуур ыйытардааҕар ыарахан. Итини хас студент барыта билэр. Бөлүһүөк сыҥаахтарын быччыҥнара ыбыстан, кулгааҕын таһынан истэр кэриэтэ олорор эрээри, өйдөөбүт быһыылаах. Суруналыыс, бөлүһүөк кини диэки тымныытык көрбүтүн сөбүлээбэтэ. Бөлүһүөк өндөйөн сыттыгын көбүтэн, оронугар хат сытта уонна дьиэ үрдүн көрөн, хантайан сытан кырабаатын сиһин тарбахтарынан табыгыратан барда. - Аан дойду барыта айыыттан-сэмэттэн, ол аата үтүөлээх-мөкү охсуһуутуттан тутуллан турар
Ол чыпчаалынан билиҥҥи кэмҥэ империализм буолар. Дьиҥинэн коммунизм буолуохтаах эта. Россия социализма! Тутартан сыыһа аккаастанна. Истиэххин баҕардаххына, калин тиһэҕэр, аан дой ду барыта коммунизмҥа кэлиэҕэ. - Ол хайҕаммыт коммунизыммыт ханнаный?
Бары куоталаһа-куоталаһа капитализм, рынок суолун тутустубут буолбат дуо? Биһиги сэттэ уон сыл олорон кэлбит олохпут, кырдьык киһи-аймах баҕарбыт баҕатыгар холонуута эта. Ол сыалбытсорукпут уос дойҕоҕо буолан хаалла уонна биир кун барыта күдэн-таһаан буолан көттө, - суруналыыс дойҕох диэн тылы хаһан да туттубат бэйэтэ саҥарбытыттан соһуйан эра хаалла. - Туох барыта төрүөтэ суох оҥоһуллубат. Төрүөт баар буоллаҕына, олоххо хайаан даҕаны киириэхтээх. Ону ким, хайдах киллэрбитэ, оҥорбута туспа кэпсээн. Дьиэлэрин-уоттарын, күрүөлэринхаһааларын төрдүттэн сыыһа туттар ыал баар буолааччылар. Кэмиттэн кэмигэр саҥардан биэрэ олороллорун оннугар уруккулуу дьаһаналлар уон на устунан кэхтиигэ, ыһыллыыга-тоҕуллууга бараллар. Дьиҥэр, норуот барыта үтүө дьон, үтүө ыал буолуон баҕарар. Сыыһа дьаһаммыт ыал күннээҕинэн албыннатан, туора суолу тутуһан, киһи-аймах үөйбэтэх алҕастарын таһааран, улугурууга, кырдьыыга, өй мөлтөөһүнүгэр тиийэр. Бу да сырыыга суруналыыс бөлүһүөк хоруйуттан астыммата. Итини барытын ааспыт суол курдук өйдүүр. Хайа баҕарар государство туругун, күүһүн онно олорор дьон үлэтэ-хамнаһа быһаарар. - Биһиги норуоппут кимтэн да итэҕэһэ суох үлэлээбитэ, сэриилэспитэ. Үксүгэр аччык аҥардаах олорбута. Оччолорго ону барытын геройдуу олох холобура диэн үөрэтэллэрэ. Тиһэҕэр кэлэммит… - Аччык уонна геройдуу олох дьүөрэлэспэт суоллар… - Биһиги бэйэбит баҕарар олохпутун бэйэбит тоҕо талбаппытый? - Хайа баҕарар норуот бэйэтигэр эрэ сөптөөх олоҕу айар. Кыыллар, көтөрдөр эмиэ. Онтулара кинилэр күннээҕи олохторун сокуонугар сөп түбэһэр, онуоха бары бас бэринэллэр. Киһи бэ йэтэ эмиэ, ханна барыай, бэринэригэр уонна истигэн буоларыгар эра тиийэр. Ол айбыт олоҕун туһугар доруобуйатын, күүһүн-күдэҕин, өйүн үтүөтүн аныыр. Муҥур уһугар эра тиийэн баран, дьолго дуу, алдьархайга дуу тиийбитин биирдэ өйдүүр. Биһиги оннук олоҕу айарга бүттүүн обществонан үлэлээбиппит. - Мин итиннэ эйигинниин сөбүлэһэбин. Киһиаймах барыта итинник суолу ааһар. История туох да мэһэйэ суох иннин хоту дьулуруйар. Алҕаспытын-сыыһабытын ырытар дьоннор бааллар эрээрилэр ону иста барбаттар, эбэтэр бары хабахха тыына, кымньыылана үөрүйэхпит баһыйар. Ким да туохха да орооспот, күн кыһалҕата суох олоҕу ордоробут. Итинник санаатахпына, мин орто дойду олоҕуттан туоратыллыбыт уонна күн анныгар кэлэ сылдьыбатах курдукпун. - Биирдиилээн эра дьон бэйэлэрин кэмнэрин аһара көтөллөр. Кинилэри кэннилэриттэн кэтииллэр. Дьон үксэ атыттарга ымсыыра, ордугургуу саныыллар. Үтүө олоххо баҕа итинник үөскүүр. Суруналыыс кырдьыгын
таба этиттэрэн тохтообута. Арай уоһун иһигэр иһиллэрдии: - Эн даҕаны, оптимист эбиккин, - диэбитэ. - Кырдьык. Үөрэҕим миигин оннук оҥорбута. - Мин эн курдук оптимист буолбатахпын. Олоҕу туох баарынан көрөбүн уонна сыаналыыбын. Суруналыыс бэйэтин күннээҕиттэн, тулатыттан тутулуктаах курдук сананар буолан, ааспыты, бүгүҥҥүнү, кэлэри ситимнээн быһаарарга талаһара. Кини туох баар эрэлин, күннэтэ буола турарга уурара. Туох барыта мантан саҕаланарын уонна тутулуктааҕын курдук өйдүүр. Хайа баҕарар киһи бүгүҥҥү олоҕунан дьоллоох буолуон баҕарара. Кэлин үчүгэй олоххо олоруоххут дииллэрин ылыммат. Хайа баҕар киһи бүгүҥҥүтэ эрэ туруктаах буоллаҕына, инникитэ кэскиллээх буолуох таах. Ол иһин коммунизмы албынынан ааҕара. Бүгүн - кулут, сарсын - эмиэ кулут. Кулут киһи оҕотун - кулут олоҕо күүтэр. Дьоллоохтон - дьоллоохтор, кулуттан - кулуттар, геройтан - геройдар төрүүллэр. Бөлүһүөк атыны саныыр. Киһи анала эрэйи эҥэринэн тэлии. Кини санаата оччоҕуна эрэ сытыырхайар. Бүгүн сатамматах сарсын сатаныаҕа. Киһи-аймах мунан-тэнэн баран, кэлин тиһэҕэр син-биир биир санааланыыга тиийиэҕэ. Онуоха сирдиир, киһи-аймаҕы сомоҕолуур улуу алдьархайдар кэлиэхтэрэ. Икки киһи итинник ибир-сабыр кэпсэтэ олордохторуна бөлүһүөк ыала тыаһа суох киирэн оронугар сытта. Сыттыгын анныттан кинигэтин ороон таһааран, кинилэр кэпсэтэллэригэр кыттыспакка ааҕан барда. Сурунаалыыс кинини көрөн дьиктиргээбитин бөлүһүөк сэрэйдэ быһыылаах: - Кини дьүлэй ээ, - диэтэ.
Аптыс палаата ыарыһахтара эрдэ уһуктубуттара. - Бөлүүн туох түрүлүөнэ тахса сырытта? Дьуһуурунай быраас, сиэстэрэ сырсыакалаһан аҕай биэрдилэр. Ким эрэ ыһыытыырын истибэти гит дуо? - Хабыгырайда уҥуор ороҥҥо сытааччы. - Дьэ, истэн бөҕөтө эрээри, көрүдүөр кутуругар ыраах быһыылааҕа, - булчут эбээн сыыйан саҥарда. Киниттэн уонна ыйытааччыттан уратылара истибэтэхтэр. Кэпсэтии итинэн уостан хаалла. Үүммүт күн бэҕэһээҥҥитин курдук олохтоммут бэрээдэгинэн саҕаланна. - Абалаах баҕайыта, бырааһым туох иһин буолуммат, - оронун биттэҕиттэн икки илиитинэн туора тайанан олорон муҥатыйда булчут эбээн. - Иккис харахпын ситэри оҥорторбокко төннөр буоллум. Төттөрү-таары айанныы сырыттахпына, табаларбын ким көрөөхтүүр… Бөрөлөр аһылыктара буоллахтара ол. Аһайдарыҥ баара аһара элбээтилэр. - Биһиэнэ буолан баран наар аанньа буоллаҕа, - хайалара эрэ эбээн кыһалҕатын тэҥҥэ үллэһиннэ. Суруналыыс булчут муҥатыйарын элбэхтэ истибит да буоллар эмиэ сүбэлээтэ. - Эн, өссө көрдөс. Баҕар, ылыныаҕа эбээт, диэтэ. - Инньэ да гынан көрбүт киһи. - Бырааһыҥ билэн куттанара буолуо,
- хабыгырас саҥа кыттыһа оҕуста. - Биллэн турар, кутталлаах суол. Тоҕо бэйэтигэр ылыннаҕай? - Оттон мин, арай, буруйун бэйэбэр ылынабын диэммин илиибиттэн сурук биэриим? - Оччоҕо, баҕар, ылыныаҕа. - Сүрэ бэрт. Хайдах буолунуоҕай? Арай, куһаҕанын баран эттэххэ, малыйан хаал. - Кырдьык даҕаны… Киһини түбэһиннэрдэҕиҥ ол. - Иккиһин кэлэрим эрэйэ бэрт, - булчут эргиллэн, сымыйанан сыттыгын көбүппүтэ буолла, онтон: - Эн үөрэхтээх киһигин, миэхэ туох диэн сүбэлиэх этигиний? - Диэн суруналыыстан ыйытта. Суруналыыс туох диэн эбии сүбэлиэн булбата. Ол эрээри суругунан көрдөһөрүн сөбүлээбэтэ. - Эн, бастаан, өссө төгүл ыйыталаһан тугунханныгын бил ээ. - Кырдьык даҕаны, - улгумнук сөбүлэстэ бул чут уонна чэпчэкитик үмүрүччү үктэтэлээн бырааһыгар барда. Сотору кини санаата букатын түһэн эргилиннэ. - Абалаах баҕайы! Дойдубар төннөр буоллум, - диэтэ. Ол күн күнүскү аһылык кэнниттэн палаата дьоно бары кинини кытары бырастыыласпыттара. Булчут сыппыт оннугар саҥа ыарыһах киирбитэ. Киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн иллэҥ кэмнэрэ
уһун. Суруналыыс бу киэһэ тоҕо эрэ бөлүһүөгэр сыҥаламмат санаалаах. Кини сис туттан ба ран, уһун көрүдүөрү баһыттан-атаҕар диэри хаамыталыы сырытта. Телевизор көрө олорор ыарыһахтары аттыларынан ааһан эрдэҕинэ, билэр куолаһа ыҥырбытыгар эргиллэ түстэ. - Кэлэ түс эрэ. Маннык баар… - Бөлүһүөк бу сырыыга суруналыыһы уруккутун курдук сэнэбиллээхтик көрбөтө. Хайдах эрэ харахтара уйуһуйбут, хамсанара уруккутунааҕар түргэтээбит. - Барыахха, мин эйиэхэ бэлэм тиэмэ биэриэм. Бөлүһүөк түүрэ тутуллубут хаһыатын хонноҕуттан илиитигэр ылан, хоһун диэки хааман быскылдьыйда. Идэтийбит суруналыыс, буруолаабытынан сонун дэҥҥэ көстөрүн курдук, кэнниттэн улгумнук батыста. Бөлүһүөк хоһугар киирэн, суруналыыһы кырабаатын атаҕар олорто. Бэйэтэ сыттыгар тиэрэ түстэ. Итинник кини туох эрэ олус суолталааҕы иһитиннэрээри гыннаҕына, санаатын биир суолга туймуулуур быһыыта. Киниэхэ санаатын сытан эрэн сааһылыыра ордук быһыылааҕа. Бөлүһүөк тоҕо эрэ, бастаан, таҥараҕа тиксиэн иннинэ айыытын билинэн эрэр киһилии, дириҥник өрүтэ тыыммахтаата. Ол кэнниттэн, суруналыыска буолбакка, бэйэтигэр бэйэтэ кэпсиирдии, хас тылын ынчыктаан ыган таһаарардыы кэпсээн барда. - Бөлүүн биһиги утуйбатыбыт… - Онуоха кыйахаммыта ханан даҕаны көстүбэтэ, хата, бэрт намыыннык, хайдах эрэ аһыныгас куолаһынан, сэниэтэ суохтук саҕалаата уонна титирэстэспит тарбахтарынан кырабаатын сиһин киҥнээхтик тоҥсуйан табыгыратта. - Итиннэ, көрүдүөргэ сыппыт күөх килиэккэ ырбаахылаах эдэркээн киһини билэҕин буолбат дуо? - Билэн… Суруналыыска хараҕар, икки ытыһынан хороҕор төбөтүн хам туттан, тобуктара титирэстии оло рор ньыламан сирэйдээх үрдүк дыраҕар ыарыһах көстөн кэллэ. - Бэҕэһээ, суһаллык эпэрээссийэлээн бараннар, уон алтыс палаатаҕа киллэрбиттэрэ. Киэһэ үчүгэй этэ, өссө күлэр-салар саҥата иһиллэрэ. Түүнүн түрүлүөн, сүүрүү-көтүү, мамыктаһыы бөҕөтө буолла. Ол быыһыгар кини уордаах хаһыыта оргуйар. - Рота, к бою! - Командир, дай огня! Вперед, в атаку! - Огня! … Огня! .. Уотта! ! ! - Нет никого! - Хаһан көмө кэлэр? ! - Сибээс суох! Быстыбыт…
Борис оччолорго Дьокуускай куорат педучилищетын физкультурнай салаатын бүтэрэн, учуутал буолан дойдутугар төннөөрү сылдьара. Уол түөрт сылы быһа эрчиллэн сындааһыннаммыт быччыҥнара кычыгыланнаҕына, оту-маһы тардан көрө сылдьар кэмэ этэ. Бүтэһик сылыгар ыал буолан, кэргэнэ ыарахан сылдьара. Борис, иһигэр кистээн бастакы оҕом хайаан даҕаны уол буоллар диэн баҕалаах этэ эрээри, кэргэммин хомотуом диэн таһыгар таһаарбата. Лизата ону сэрэйбэт буолуо дуо, Бориһын үөрдүөн баҕата оннооҕор күүстээҕэ. Эдэр ыал күүстээх тапталларыгар күн анныгар аҥардас дьол уонна үөрүү күлүмэ эрэ баалларын курдуга. Ол кэмҥэ дойду бүттүүнэ советскай патриотизм уонна интернациональнай иэһи төлүүр тыынынан олорор, үлэлиир кэмэ этэ. Ити икки ытык тыл Бориска Аҕа дойду сэриититтэн тыыннаах эргиллибэтэхтэр кэриэстэрэ этэ. Кинини оскуолаҕа киириэҕиттэн ити тыыныгар ииппиттэрэ. Борис Ийэ дойдуга иэһин эрэ төлүү кэлбиттии сананара. Ол иэһэ кини ыраас тапталынааҕар да күүстээх, ол туһугар, наада буоллаҕына, тыынын харыстаабакка охсуһарга бэлэмэ. Киһиэхэ бэриллэр ытык иэс диэн тугуй? Дьикти баҕайы, атыттар тоҕо государство эрэ киһиэхэ иэстээҕин курдук саныылларый? Борис кинилэр курдук буолбатах. Советскай киһи аатынан киэн туттуу ол дьоҥҥо тиксибэтэх быһыылаах. Ол курдук тыыллан-хабыллан сырыттаҕына, советскай сэриилэр ыал лыы Афганистаҥҥа интернациональнай иэстэрин төлүүр кэмнэрэ кэлбитэ. Борис: «Кэлэр нэдиэлэҕэ дойдубар көтөр билиэт атыыластым. Күүтүҥ.
Ууруубун» диэн телеграмма ыыппыта. Кэргэнин көрсүөхтээх үөрүүтэ түөһүн эп пэлдьитэр, үрүҥ дьураа хаймыылардаах хараҥа күөх тренировнай көстүүмүгэр анньыммыт «Спорт маастара» бэлиэтэ түөһүгэр дьэрэлийэр. Түөрт сылы быһа бастанан сыппыт уолунаан, Иванныын, арахсаллара субу тирээн кэллэр даҕаны суругунан мэлдьи билсэ сылдьыах буолбуттара. - Иван, эн, миигинниин Халымаҕа үлэлии барыс. Биһиэхэ учуутал дьон билигин даҕаны тиийбэттэр. Нуучча бухатыыр уола Иван, күлэн кэбиһэн ба ран, тугу хоруйдуон билиминэ, доҕорун иннигэр кыбыстыбыттыы мичээрдиир. - Туох диэн эттэҥий? Миигин онно дойдубар тулаайах ийэм күүтэр. Өлөр-хаалар тиһэх күнүгэр көрөр-харыһыйар киһитэ соҕотох мин эрэ буолабын. Тыыннааҕын тухары сэрииттэн эргиллибэтэх аҕабын уонна миигин күүтэн муҥнанар, атын сиргэ баран хааллахпына, иэдэйдэҕэ ол дии. Сарсыныгар Иваннаах Бориһы военкомакка ыҥырбыттара. Военком кинилэри хоһугар көрсүбүтэ. Бу түгэн иккиэннэригэр олус долгутуулаах этэ. Уолаттар киирэллэрин кытары, полковник көмөлөһөөччүтүн үүрэн таһаарбыта. Бас бэринэ үөрүйэх алын сололоох байыаннай кини тоҥ көрүүтүттэн сискэ курбуулаппыттыы тахсыбыта. Суостаах-суодаллаах военком уолаттарга күлүм аллайбыта уонна олороллоругар көрдөспүтэ. Маннык суостаах-суодаллаах байыаннай киһи эйэҕэстик көрсүбүтэ, эдэр дьоҥҥо, туһугар чиэс курдук көстүбүтэ. Военком биһиги аармыйабытыгар кинилэр курдук спортсменнар наадаларын, Афганистан сирэ-уота уустугун, хайалардааҕын, айылҕата кытаанаҕын, ол үрдүнэн сэбиэскэй саллааттар киһи эрэ сөҕүөн курдук хорсун быһыыларын оҥортуулларын кэпсээбитэ. Сэбиэскэй Аармыйа партия уонна норуот эппитин экчи толорор сыаллаахтарын, сэрии бэрт сотору биһиги кыайыыбытынан түмүктэниэхтээҕин туһунан, бэрт өйдөнөрдүк быһаарбыта. Билиҥҥи кэмҥэ сэбиэскэй ыччат дойду аатын-суолун хаһааҥҥытааҕар даҕаны үрдүктүк тутар, ытык иэстэрин төлүүр кэмнэрэ кэлбитин санаппыта. Бористаах Иван сирэй-сирэйдэрин эрэ көрсөн кэбиспиттэрэ. Полковник тимир-тамыр тыллара сүрэхтэригэр тута тиийбитэ. Партия уонна норуот итэҕэлин толоруу кинилэргэ сүктэриллэр күнэ кэлбититтэн, Борис сирэйдиин чаҕылыҥнаабыта, Иван сандаархай харахтара эмиэ тырымнаспыт этилэр. - Тутатына сөбүлэһэр буоллаххытына, Афганистаҥҥа үс ыйга ыыталларыгар, көҥүл өттүгүтүнэн көрдөһөн, сурукга суруйуҥ. Эһиги көрдөһүүгүтүн ылыналларын курдук, биһиги, мантан эмиэ көрдөһүөхпүт, - военком уолаттарга илиитин биэрэн эрдэттэн махтаммыта уонна санныларын таптайбыта. - Биһиги албан ааттаах аармыйабытыгар ман ный хотойдор наадалар! Эдэрдэр байыаннай комиссар иннигэр
чиккэһэн тураннар: - Истэбит! Сэбиэскэй Сойууска сулууспалыыбыт! - Диэн оскуолаттан ыла үөрэппит тылларын тэҥҥэ түһэрэн, эппиттэрэ. Кинилэр даҕаны эдэр саастара аҕаларын хорсун суолларыттан маппатаҕын, модун күүстээх Ийэ дой ду бирикээһин толорор буолбуттарыттан киэн туттубуттара. Ити курдук, чаас аҥарын иһигэр, Бористаах Иван олохторо түөрэ эргийбитэ. Ол киэһэ иккиэн көрдөһүү сурук суруйан илдьэн биэрбиттэрэ. Иван ийэтигэр, Борис кэргэнигэр иккистээн телеграмма ыыппыттара. Үһүс күннэригэр саҥа хомуурга түбэспиттэри Якутскайтан Туркменистан байыаннай аэропордугар аҕалан түһэрбиттэрэ. Эдэрдэри ый аҥарын устата хайалаах сиргэ сэриилэһэргэ үөрэппиттэрэ. Бүтэһик күннэригэр сырыттахтарына, Бориска кэргэнэ уолламмытын туһунан үөрүүлээх сурах кэлбитэ. Бу күннэргэ Борис дьон бары даҕаны төлөрүйбэт иэстэрин төлөөрү төрүүллэрин, ол иһин киһи аатыралларын, комсомол, партия онуоха сирдьит буолалларын, өссө төгүл итэҕэйбитэ. Бэл, кэргэнин, оҕотун туһугар сэриилэһэ барар курдук саныыр буолбута. Үөрэхтэрэ күннэри-түүннэри, тиэтэлинэн уон на тоҕо эрэ чып кистэлэҥинэн барара. Борис таах Иван спордунан дьарыктаммыт буоланнар улаханнык илистибэттэр этэ. Атыттар сор-муҥ бөҕөтүн көрбүттэрэ. Үгүстэрэ бу кэриэтин түргэнник сэриилэһэр чааска тиийэ охсуохтарын баҕараллара. Ый аҥардаах үөрэх бүтүүтүгэр Иваннаах Борис мотострелковай взвод командирдарынан анаммыттара. Кинилэр хомуурдарын түүн тревога оҥороннор самолетунан кыраныысса нөҥүө бырахпыттара. Биир үксүн аҕалара, эһэлэрэ өстөөхтөрүн мэлдьи хампы сынньалларын, хайдахтаах курдук хорсун быһыылары оҥорбуттарын туһунан кинигэлэринэн, киинэлэринэн иитиллибит, Сэбиэскэй Сойуус араас муннугуттан хомуллубут эдэркээн уолаттар, кишлактарга олорор ханнык эрэ афганистан моджахедтарын сотору бэриннэрэр санаалаахтара. Борис сахалартан соҕотох этэ. Олохсутардыы бырахлыт сирдэрэ хайа тэллэҕэ туох да тутуута-хаххата суох аһаҕас сир этэ. Ол кэнниттэн алдьархайдаах уоттаах сэрии саҕаламмыта.
Бастакы сүрэхтэниилэр кэннилэриттэн аҕаларын, эһэлэрин кэпсээннэрин кулгаахтарын таһынан аһарбыттарын дьэ өйдөөбүттэрэ. Манна бааллар эбит ийэ дойдуларын, кэргэттэрин, оҕолорун, аулларын көмүскээн тиһэх тыыннара быстыар диэри кыргыһааччылар. Хас кишлак, хас хаспах, хас аартык, хас хапчаан сэбиэскэй сэриилэри утары уотунан уһууран олороро. Кинилэри утары өлбүттэр кытары хат тиллэн сэриилэһэр курдуктара. Ол курдук көҕүрүөхтээҕэр күннэтэ эбиллэ тураллара. Эмискэ хантан баар буолан хаалаллара биллибэтэ. Иваннаах Борис батальоннара афганецтар хас даҕаны нэһилиэнньэлээх
сирдэрин ылыыга сэриилэспитэ. Батальон саллааттарын уонна техникатын сүтэрдэҕин ахсын, саҥа саллааттарынан, техниканан толорулла турара. Афганец тар дойдуларын киһи өйдөөбөт сатабылынан көмүскүүллэрэ. Күнүһүн үлэһит, кинилэргэ сир дьит, көмөлөһөөччү буола сылдьаннар, түүнүн тахсан, утары сэриилэһэллэрэ, диверсиялары уон на тоһуурдары оҥороллоро. Бааһырдахтарына, билиэҥҥэ түбэспэттии, төгүрүйэн кэлбиттэри бэйэлэрин кытары дэлби тэптэрэллэрэ. Батальон командира, ол күн, өр бэриммэтэх аулу үгүс сүтүгүнэн ылан баран, оҕолору, кырдьаҕастары, дьахталлары барыларын ытыалыырга уонна кишлактарын танканан сири кытта тэҥнии өтүүктээн ааһалларыгар бирикээс биэрбитэ. Иваннаах Борис уоттаах сэриигэ сылдьан хайа да бэйэлээх киһи кэрээниттэн тахсарын, киһилии быһыытын сүтэрэрин, кыыллааҕар дьиикэй буоларын, өлүүнү эрэ баҕарарын өйдөөбүттэрэ. Өс-саас иэстэһиинэн туоллаҕына киһи устунан ииримтийэрин, хааҥҥа эрэ суудайарын көрбүттэрэ. Бэйэлэрэ эмиэ тыыннаах хаалар туһугар хааны тоҕору улахаҥҥа уурбат, өлөрөрү, өлүүнү утуйарга холуур буолбуттара. Итини барытын баһылаабатахтарына, уҥуохтара ханна хаалара биллибэт. Афганистаҥҥа сыл дьаннар Иваннаах Борис доҕордоһуулара эбии күүһүрбүтэ. Бу кэмҥэ моджахедтартан хайа хайаларын көмүскэһэллэрэ буоллар тыыннарын даҕаны харыстыа суох этилэр. Улаханнык сэмнэхтэммит батальон тобоҕо, ку мах уонна таас хайалар быыстарыгар сытар аулу өтүүктээн ааспытын кэнниттэн, моджахедтар кини лэр үрдүлэригэр анаан тураннар кутаа уоту куппуттара. Хайа даҕаны өттүттэн, иннилэригэр субу баар буола түһэллэрэ уонна сир анныттан, таас хайалар быыстарыттан тахсан кэлэннэр ытыалыы түһэн бараннар, сүтэн хаалаллара. Араас
тоһуурдары оҥороллоро. Аҕыйах хонук иһигэр батальонтан Иваннаах Борис роталара эрэ хаалан, хайалар быыстарыгар саһа сылдьан сэриилэспитэ. Бэл, хайалар кытары кинилэри ытыалыыр курдуктара. Хас хардыы, дабаан, түһүү-тахсыы ыараабыта уонна аҥардас өлүү-сүтүу суолугар аҕалара. Эргиччи тоһуур. Сэрии уотугар элбэхтэ киирэн тахсыбыт саллааттар бэйэлэриттэн иккиүс төгүл элбэх моджахедтары өлөрбүттэрэ. Ол үрдүнэн көмө кэлэн биэрбэтэҕэ. Моджахедтар кинилэр кэлэр-барар суолларын бүөлээн сытар быһыылаахтара. Ол күн рота хаалбыт бүтэһик БТР-ын уонна БМП-ын сүтэрбитэ. Икки өттүттэн ытыалаһыы тохтообута. Иваннаах Борис сэймэктэммит взводтарын тобоҕуттан ахсааннаах саллаат хаалбыта. Моджахедтар кинилэри эмиэ төгүрүйбүттэрэ. Төбөлөрүн маҥан таҥаһынан эриммит, сэлиэччиктээх уонна уһун ырбаахылаах моджахедтар сыгынньах таастар быыстарыттан очумаастан
очумааска коза курдук чэпчэкитик ыстаҥалаһан чугаһаатар-чугаһаан испиттэрэ. Бо рис кинилэр абаккарбыт сирэйдэрин, өһүөнүнэн туолбут харахтарын тутуһан турардыы көрбүтэ. Биир өттүттэн, хайа тэллэҕиттэн, Бористаахха көмөҕө чугаһаан иһэр рота, дьэ, көстүбүтэ. Ити кэмҥэ биир моджахед гранатометын санныгар ууран, Иван хаххаланан сытар тааһын, кыҥыы турдаҕына, Борис түҥнэри ытан түһэрбитэ. Хараҕын кырыытынан көрбүтэ, Иван хаххаламмыт тааһа сиртэн өрө үллэх гынарга дылы гыммыта. Доҕорун сыппыт сириттэн эгэлгэ уоттардаах таастар дэлби ыстаммыттара. Борис сонно үс афганеһы охторбута. Тыын быстар былдьаһыктаах кэмигэр автоматын ботуруона буппүтэ. Ол кэнниттэн, кэргэнин ытаабыт-соҥообут сирэйэ уу түгэҕэр тимирэн эрэрдии дьалкылдьыйан көстүбүтэ, атахтара туох эрэ сымнаҕаска тирэммиттии батары түһэн, ньылбырыйан барбыттара. Ол кэнниттэн биирдэ уу чуумпу буолан хаалбыта. Борис госпиталга киирэн өйдөммүтэ. Онно истибитэ кинини көмөҕө баттаһа кэлбит чаастар быыһаабыт этилэр. Доҕоро Иван Афганис тан хайатыгар үйэ-саас хаалбытын истэн, өйүн эмиэ сүтэрбитэ. Кини ол кэнниттэн дойду киин балыыһаларыгар сылы быһа сытан эмтэммитэ. Хара кырыыстаах Афганистантан сэбиэскэй сэриилэһэр чаастар букатыннаахтык тахсыбыттара.
Борис дойдутугар төннүбүтүн иккис сылыгар, тыыннарын биэрэн тураннар турууласпыт Сэ биэскэй Сойуустара суох буолбута. Кинини дойду тугар хайалара даҕаны сибэккилээх көрсүбэтэҕэ.
Бэтэрээнинэн даҕаны ааттаабатахтара. Барыта чып кистэлэҥинэн оҥоһуллубут курдуга. Арай Бористаах Иваны бу сааттаах сэриигэ умса аспыт байыаннай комиссар дуоһунаһа үрдээн, гене рал буолан, атын уобаласка барбыт этэ. Хотугу уһун хараҥа түүннэргэ, сэриигэ ылбыт баастара соллурҕаан утуппатаҕына, Борис: «Бу аата тугуй? Эмиэ олох оонньуура дуо? - Ыйытара. Туох туһугар хаанын тохто, доҕотторун сүтэрдэ? Эр хорсун быһыыны туох туһугар оҥорбуттарай? Мин бу айылаах буолан кэлбит иэспин кимнээх төлүөхтэрэй? ! » Борис балыыһалартан балыыһалары кэрийэр буолбута. Ол сылдьан арааһы саныыра элбээбитэ. Бастакы санаата сэрии туохтан, тоҕо саҕаланарын өйдүөн баҕарара. Киһи барыта, кылгастык бэриллэр олоҕор, муҥутуур баҕатын ситээри уонна онон дьоллоноору бу сиргэ кэлэр. Киһиэхэ сир үрдүгэр биирдэ тиксэр олоҕуттан ордук күндү туох даҕаны суох. Сэрии - диэн бу киһи аймах хараҕын уута! Сүппүтэ букатын ырааппыт буолуохтаах этэ эрээри, ким эрэ аньыытыттан-харатыттан, сир анныттан өрө көбөн тахса турар курдук. Дьиҥэр, ити барыта, ханнык эрэ дойду аҕа баһылыктара эйэнэн быһаарсыбатахтарыттан, тыл-тылларыгар
киирсибэтэхтэриттэн, күүстээх мөлтөҕү мэлдьи атаҕастыырыттан саҕаланар. Биир үксүн биһиги бэйэбит даҕаны кыайан модьуйбаппытыттан, түмсүүтэ суохпутуттан. Борис өйдүүр, сэриини хайа да норуот буолбакка, аҕа баһылыктар эккирэтэр сыалларын ситиһээри, онуоха сэрииттэн атын ньыма көстүбэтэҕиттэн саҕалыыллар. Кыайбыттара даҕаны, хотторбуттара даҕаны, тохтубут хааннарынан аньыыларын сабыналлар. Күүстээх мөлтөҕү, улахан кыраны атаҕастыырын, баай дьадаҥыны баттыырын курдук. Ол да иһин бу да курдук сордоно-муҥнана сырыттахпыт. Арай байыаннайдар сулустара, наҕараадалара элбээтэ, сололоро үрдүүрэ түргэтээтэ. Оттон миигиннээҕэр бодоҥ буолбуттар, өлбүттэр, кыйдаммыттар, кыраммыттар сир үрдүгэр төһө буолуохтарай? Ки нилэр кэриэстэрин ханнык да уордьан, мэтээл, аат-суол, үйэтитии солбуйбат.
Бориһы дойдутугар чугас дьоно, аймахтара аһынаннар, тыыннаах төннүбүтүгэр үөрэ көрсүбүттэрэ. Борис уол оҕо ытык иэһин толордо. Оннук санамматаҕына, хайдах эрэ аҥардастыы атаҕастаммыт эрэ курдук. Туох иһин хаанын тохпутун билбэтэр даҕаны, сэрии уотуттан тыыннаах ордон хаалар дьол баарын биллэ. Кини бастыҥ доҕоро Иван ол дьолтон маттаҕа. Туох туһугар уонна тоҕо? ! Санаата итинник тууйулуннаҕына,
Борис уйа-хайа суох айманар. Таас хайалар быыстарыгар, итии кумахха доҕотторун хааллартаабыт абаккатын илдьэ кэлбит тииһигэ тимир чыскылыы хам тутар. Борис дойдутугар төбөтүн оройо муос хаппахтаах төннүбүтэ. Уол оҕото аҕатын ус сааһыгар көрсүбүтэ. Борис оскуолаҕа тренердээн барбыта. Кэргэнэ оҕо иитээччитинэн улэлиирэ. Ол эһиилигэр кыыстаммыттара. Эдэрдэр бу кэнниттэн оҕолонон тохтуурга быһаарыммыттара. Афга нистан сэриитин кэнниттэн дойдуга уларыта тутуу саҕаламмыта. Ханна баҕар үп-харчы, ас-таҥас кырыымчые буола түспүтэ. Саныахха төһө да түктэритин иһин, күн ту ра-тура ааспыты хараардыы, уларыта тутууну аҥардастыы айхаллааһын долгуна барбыта. Бориска сэрии кыттыылааҕа диэннэр Дьокуускай куоракка биир хостоох таас дьиэни биэрбиттэрэ. Сэриигэ геройдуу өлбүт Иван үөрэммит училищетын истиэнэтигэр өйдөбүнньүк дуоска арыллыбыта. Афганистан сэриитин кыттыылааҕа Конда ков дьиэ кэргэттэрин кытары хотуттан куоракка көһөн кэлбиттэрэ. Ол эрээри хосторо уоллаах кыыс оҕолоох ыал олороругар ханан да себе суох кыараҕаһа. Сыл аҥара олорон бараннар, тыыннара-быардара хаайтараннар, Майаҕа көһөн тахсыбыттара. Манна дьиэ куортамнаспыттара. Куораттааҕы дьиэлэрин соҕотох эдьиийдэригэр туран биэрбиттэрэ.
Кондаковтар уоллара куорат техникумун бүтэрэн, Аммаҕа ананан үлэлии барбыта. Ийэлээх аҕа киниттэн сотору-сотору үчүгэй
ис хоһоонноох сурук туталлара. Киэсик үчүгэй сиргэ уонна коллективка түбэспит быһыылааҕа. Аҕалаах ийэтин кытары кыыстара Ленка соҕотоҕун хаалбыта. Киэсик биир суругар, сатаннаҕына, сотору кэргэннэнээри сылдьарын туһунан биллэрбитэ. Терөппүттэрэ уолларын суругун ааҕан бараннар бэйэлэрин ааспыт эдэр саастарын санаабыттара. Лиза оччолорго уон тоҕустаах, Борис сүүрбэ биирдээх этилэр. Кинилэр студеннар остолобуойдарыгар сыбаайбалаабыттара. - Тоҕо сатаммат буолуой, сатаныахтаах! Лизень-каа, сотору биһиги эһээ-эбээ буолуохпут! Лизата онно үөрбүтүн эриэхсит! Кыыс оҕо эрдэҕинээҕитинии икки имэ тэтэрэн, харахтара тырымнаан, студент кэминээҕитин курдук сирэйэ төгүрүйэн хаалбыта. - Төһө эрэ үчүгэй буолар этэ-ээ! - Лиза, икки илиитин көтөөрү гыммыттыы даллатан, эрин моонньугар хатааста түспүтэ.
Ол сарсыарда, үүт тураан халлааҥҥа этиҥ эппитинии Амматтан ынырык сурахтаах телеграм ма кэлбитэ. … Бу күн, бу дьыл, кулууп дьиэтин таһыгар, эһиги оҕоҕут өлүгэ көһүннэ. Милиция уорбаланааччылары тутта… Борис төбөтө тимири тимиргэ охсубуттуу чуҥкунаан хаалбыта. Кини балыыһаҕа киирэн өйдөммүтэ, аттыгар Лиза кыыһынаан ытаһа олороллоро. Борис сэниэтэ букатын эстэн, уһуннук эмтэнэн, атаҕар турбута. Ол күнтэн ылата аан дойду көстөр өҥө мөлтөөн, ырыата-тойуга кэхтэн, кинини туох да долгуппат буолбута. Сүрэҕэ таастыйан хаалбыт курдуга. Күлэ-үөрэ сылдьыбыт Лиза эмиэ имин хаана кэхтэн, күлүгүрэн хаалбыта. Сотору-сотору сүрэҕэ бобута тутуталаан өрүтэ тыыммахтыыра.
Төһө даҕаны ытаабыт-соҥообут, муҥнаммыт иһин хайыыр да кыах суоҕа. Ити кэмтэн ыла Борис Афганистан норуотугар оҥорбут аньыытахарата кинини эккирэтэ, киниттэн иэстэһэ сылдьарын курдук сананар буолбута. Онно тыын-тыыҥҥа харбаһа сылдьан, хас ыал аҕатын, төрөппүт уолаттарын тыыннарын быспыта буолуой? ! Ол аньыыта, кинини бэйэтин буолбакка, уолун былдьаан бардаҕа. Муҥун-сорун соҕотоҕун иһигэр тута үөрэммит буолан, кэргэнигэр, кыыһыгар онтун биллэрбэт. Арай спортивнай оскуолатыттан уруккутунааҕар хойутаан кэлэрэ. Сыл-хонук бэйэтэ эмиэ дьону эмтииринии, уолларын Киэсиги былаҕайга былдьаппыт күннэрин умна быһыытыйбыттара. Ленка аҕатын курдук сытыы-хотуу, оскуола биир бастыҥ спортсменката уонна эмиэ аҕатын курдук тренер буолар баҕалаах этэ. Быйыл оскуолатын бүтэрэр. Ыам ыйын халлаана оҕо-саас аньыыта суох хараҕыныы чэп-чэмэлкэй. Чэпчэки былыттар куба түүтүнүү күөх тыаны үрдүнэн талбаарыйа усталлар. Бүгүн оскуоланы бүтэрээччилэргэ бүтэһик чуораан буолан ааста. Уоллаах кыыс кистээбит бастакы тапталларын бэйэлэрин кытары үйэ-сааска илдьэ барар
күннэрэ үүммүтэ. Кинилэр иннилэригэр олох аана үөрүүлээхтик тэлэччи аһыллыбыта. Саха сирин үрүҥ түүннэрэ саҕаланан, халыҥ хаардаах, хабараан тымныылаах уһун дьылы этэҥҥэ туорааннар, ууларыттан уһуктан уйгуурбут айылҕа көтөрүн араас саҥата эдэрдэри кэрэҕэ, күөххэ угуйар. Кинилэр күөрэгэйдэри, сибэккилэри кытары тэҥҥэ ыллаһар, таптаһар кэмнэрэ, кэрэ киэһэлэрэ буолла! Оскуола бүтэһик чуораанын кэнниттэн, оҕолор хоннохторуттан ылсаннар бөлөҕүнэн хаамсан, ту налыйбыт таҥастара сайдам тыалга тиириллибит баарыстардыы туртаҥнастылар. Күлэн-оонньоон, айдаарсан, Сэмэлэһэн, хайҕаһан, Күүстээх дьаныар үөрэхтиин Күрэхтэспит күннэрбит … - Ырыа наҕыл-намыын дорҕоонноро салгыҥҥа уйдаран намылыйа тарҕанар. Оскуоланы бүтэрээччилэр Майа киин уулуссатынан өрө-таҥнары хаамыстылар. Лена Кондакова маннык үөрүүлээх күн кини олоҕуттан хаһан даҕаны сүтүөн, саппаҕырыан баҕарбатаҕа. Кинини кытары уон биир сыл биир паартаҕа олорбут Кэрэл бүгүн, кистээн, киниэхэ бэйэтин хаартыскатын бэлэхтээтэ. Хаартыскатын кэннигэр үс тылы суруйбут: «Мин эйигин таптыыбын! Кэрэл», - диэн баран илиитин баттаабыт. Хаартыскаттан Ленаны толлойбут уостаах, хап-хара харахтаах эдэркээн уол номоҕоннук одуулаһан, чоҕолуччу көрөн олорор. Дьикти баҕайы. Тоҕо эрдэ биэрбэтэҕэ буолуой? Лена уолу кистээн кэтэһэрин Кэрэл билбэт дии саныыра. Арай ыраах баран күрэхтэһэн кэллэҕинэ, сүрдээҕин үөрэр буолара. Оо, арай, кырдьык, Кэ рэл миигин таптыыр буоллун! Ленаҕа кини аата Кэрэ-Эрэл буолла! Лена итинник санаатаҕына бүгүн барыларыттан дьоллоох күнэ үүннэ! Күлүөнүөрүөн, ыллыан, тиэхэлэниэн баҕаран кэллэ. Уолаттар кэннилэригэр ыраах хаалбыт этилэр. Умнуллубат онус кылаас Таптыыр нарын эдэр саас! - Лен-каа! Тохтоо эрэ, бүгүн эн наһаа даҕаны мэниктиигин, дьиибэлэнэҕин! - Дьүөгэлэрэ күлэкүлэ, эбии тэптэрэн биэрэллэр. - Оо, көтүспүт киһи ньии, бу куба курдук көтө сылдьар былыттардыын! Бы-лыт-та-а-аар! Миигин быраҕымааҥ! Бэйэҕитин кытары илдьэ барыҥ, тэбис-тэҥҥэ, ыраахтан ыраах! Көҥүлгэ, үрдүктэн үрдүккэ! Лена эмискэ атыны санаата: «Кэбиис, тугу-тугу туойабыный? Кэрэ Эрэлбиттэн, дойдубуттан, доҕотторбуттан, дьоммуттан эмиэ тоҕо бардамый… Былыттаар, мин манна хаалабын! Бырастыыларыҥ, эһиил баччаҕа, көрсүөххэ диэри. Дьоллоохтук айаннааҥ, былыттаар! .. » Кыргыттар чагда саҕатыгар чугаһаан эрдэхтэринэ, милииссийэ сабыылаах массыыната иннилэригэр хорус гына тохтоото. Бэгэччэктэригэр дубинка быатын иилиммит уолаттар тахсаннар: - Тоҕо түүнү быһа хаамсаҕыт? Утуйааччылары уйгуурдаҕыт? - Диэн баайыстылар. - Бүгүн биһиги оскуолабытын бүтэрбит
уонна доҕотторбутун кытары бырастыылаһар күммүт, ким хайа иннинэ Лена чобуотук хоруйдаата. - Бу кэнниттэн хаһан көрсүһэрбит биллибэт. - Бырастыыласпыт буола-буолалар… Тарҕаһыҥ. Эбэтэр бука барыгытын милииссийэҕэ илдьэ барыахпыт, - кинилэртэн саамай саастаахтара, кытаанахтык дьаһайда. Лена маннык үөрүүлээх күнүн кини дьаһалынан күлүктэтиэн баҕарбата, көстөн турар атаҕастабылы уонна сэнэбили тулуйбата. - Туох буруйбутугар тутуталаары гынаҕыт? Биһиги кими да тыыппаппыт уонна уйгуурдубаппыт. Үөхсүбэппит, охсуспаппыт. Ырыа ыллыыбыт, күүлэйдиибит. Биһиги саҥа күн тахсарын көһүтэбит. - Эн тоҕо биһиэхэ өрөлөһөҕүн? Арааһа арыгы испиккин уонна холуочуккун быһыылаах? Лена ити тыллартан олус өһүргэнэн милииссийэниэрдэргэ утары хаамта. - Хата, бэйэҥ айаххыттан арыгы сыта кэлэр! Сымыйа дуо? - Кини дубинкалаах киһиттэн сиргэнэрин уонна куттамматын көрдөрдө. - Ленкаа, эн кинилэри кытары аахсыма. Оннооҕор буолуохха баайсааччылар. Кинилэри билбэккэ дылы. Эйигин… - Диэн эрдэхтэринэ - Бу кыыс итирик эбит! Ылыҥ, массыына иһигэр угуҥ! Медвытрезвительгэ илдьэбит! - Диэн хамаандалаата тойонноро. Итини эрэ кэтэһэн турбут милииссийэниэрдэр кыргыттары үрүө-тараа киэр үүртэлээтилэр. Ленаны соҕотохтуу тутан, массыынаҕа уганнар илдьэ бардылар уонна хаһан даҕаны харахтаан көрбөтөх, ыраахтан аҕынньата холлуох сыттаах медвытрезвитель дьиэтигэр аҕаллылар. Имиксамык уоттаах хоско соҕотохтуу хааллардылар. Сотору били тойонноро дьуһуурунай милииссийэниэри батыһыннаран, ыарахан ыараханнык үктэтэлээн киирэн кэллэ. - Арыгы испиккин билинэҕин дуу, суох дуу? - Ссуо-х! - Лена ис-иһиттэн абаккаран кэллэ. - Эйигин кытары кэпсэтиэхпин да баҕарбаппын! - Мин эйигин итирик уонна утарсыбыта диэммин суруйабын. Иһиттиҥ дуо? - Уонна уеннээхтик ымаҥнаата. - Сымыйалаама. Эйигин ким итэҕэйиэҕин бараҥҥын! Дакаастаабакка саатыаҕыҥ! - Лена бу сырыыга киниттэн чахчы кэлэйэрин, сиргэнэрин көрдөрдө. - Чаабырҕаабыккын көрдөрүөхпүт! Кырдьыккын булбат сиргэр кэлбиккин билбэккэ тураҕын быһыылаах. Тоҕо манна эйигин аҕалбыттарын сэрэйэҕин дуо? Суох буолуо, - медвытрезвитель тойоно Ленаны үрдүттэн анныгар диэри сыгынньахтаан эрэрдии көрдө. Кыыс намчы илиилэрэ кылгас дьууппатын тэллэхтэрин аллараа баттаталаабытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Имик-самык уот сырдыгар ыдьырыйбыт киһи сирэйэ эбирдэнэн костер уонна тугу эрэ суруйан бооччойо-бооччойо киһитигэр эргиллэн күлэн ымаҥныыр. Онуоха харахтарын уутэ букатын сутэн хаалла. «Таһырдьа сып-сырдык кун уота чаҕылыйа тыган турдаҕа буолуо», - ымсыыра санаата Лена. Тойонун аттыттан
арахпакка турар киһиттэн этэ тарта. «Маннык дьоннор хайдах терууллэрий? » - Диэх санаата киирдэ. Ол киһи тойон иннигэр, мэлдьи албыннаһарга үөрэммит быһыылаах, харахтара биир кэм суурэкэлэс. Мэктиэтигэр сыа-арыы курдук ньалҕарыспыттар, тарбахтара тугу эрэ убахтыахха, биликтиэххэ айыылаахтык сиэхтэрин токолохторугар тиийэ тиэриммит уонна кини диэки салбаммыттыы керутэлиир. Тойоно кулгааҕар тугу эрэ сибигинэйдэ. Онуоха кини толорорго бэлэмин биллэрэн чиккэс гынна. - Тугу оҥорбуппар хаайдыгыт? Сааппаккыт даҕаны! Таһаарыҥ, дьиэбэр барыам. - Сибилигин. Манна илиигин баттаа. Ол кэнниттэн ыытыахпыт. - Буруйа суохпар баттаабаппын. Мин арыгы испэтэҕим! - Испиккин ааһан, итириккин билэн хаайар буоллахпыт дии, - диэн тойон ере баргыытаата. - Суох! - Лена кыһыытыттан кыланан ылбыта. - Кырдьыккын этэҕин дуо? - Чахчы! - Билэҕин дуо, эн, бу дьиэттэн сарсын истигэн дьахтар буолан тахсыаҕыҥ, - тойон силэ бырдаҥалаата. Лена истибэтэҕин истэн, хаһыытаан-ыһыытаан, утарылаһан барбыта. Тойонун аттыгар бэлэм турбут дьуһуурунай Лена үрдүгэр түһэн, кыыс оҕону кэрээнэ суохтук илдьи убахтаан, умсарыта-тиэритэ анньан, аттынааҕы хоско соһон киллэрэн таһыттан хатаан кэбистэ. - Аһыҥ, таһаарыҥ! - Лена тимир ааны харса суох тэбиэлээн, охсуолаан көрдө даҕаны, аспатылар. Ытаан-соҥоон, сэниэтэ эстэн, ерутэ бөтуөхтээн, аны кэлэн кимэ даҕаны көмөлөспөтүн өйдөөтө. Бу хоско олорбуттар чэпчэтинэн, холлон тахсыбыт ыар сыттарыттан тулуйумуна, аны хотуолаан барда, Лена туох да туһата суохха аахсыбытын, хаһыытаабытын кэмсиннэ. Ити кэнниттэн ис-иһиттэн сатарыччы кулэн, эмиэ да ытаан, бутэһигэр хатан-хатаннык хаһыытаталаан баран муннукка симиллэн, икки атаҕын урдугэр чохчойон олордо. Бу кэнниттэн кини ес-саас уотунан туолбут харахтарыттан биир даҕаны хааппыла уу тахсыбатаҕа. Чочумча олорбохтоон, «Бу хайдах айыылаах буоллум? Һуу! Һуу! - Үрүтүн үөһэ уһуутаталаан ылла. Ол кэнниттэн өйө эмиэ уруккутун курдук үлэлээн барда. «Ити үөннээхтик уонна түөкүннүү туттубут баҕайыны урут өйдөөн көрбөтөх эбиппин. Кинилэри кытары хайдах биир салгынынан тыынан олорбуппунуй? Сир барахсан итинник сидьиҥнэри хай дах уйан сылдьара буолуой? » - Моонньугар эриллэн тахсыбыт бюстгальтерын дьэ өйдөөн, чоруун түөһүгэр кэтэн, аһаҕас уолугун тимэхтэнэн кэбис тэ. Дьуһуурунай харбаталаабыт тарбаҕын суола этин уотунан салаата. Лена кыбыстан, кумуллан, илиилэрин хоннохторун анныгар анньан, өр сууланан олордо. Этигэр бүтүннүүтүгэр сүппэт бэчээти баттаталаабыттарын курдук сиргэннэ. «Дьах тар буолан тахсыаҕыҥ диэтилэр. Ама, кырдьык буолуо
дуо? Хаһан эрэ, биир кыыһы медвытрезвительгэ уган бараннар күүһүлээбиттэр диэни истибиттээх эбит. Ол кыыс онтон ылата төбөтүнэн хамсаабыт дииллэрэ. Миигин эмиэ.. , Сааннылар быһыылаах. Ким кэлэн көмүскэһиэй? » Лена ман на эрэ өйдөнөн, Кэрэл бэлэхтээбит хаартыскатын сиэбиттэн таһааран өөр да өр одуулаан, чуумпуран олордо. - Кэрэл, миигин бырастыы гынаар… Эн Ленаҥ бэйэтин кэрэтин талаанньыттарга былдьатыан киртиттэриэн кэриэтин! - Сүрэҕэ түргэн-түргэнник күүскэ тэбиэлээтэ. Лена туран кэллэ. «Мин кинилэргэ… Ол кэриэтин! » - Ытамньыйа түһээт, тутуу былдьаһарга сананна. «Били баҕайылар… Иһэллэр… Атахтара тыаһыыр… Кэбис! Кэбис! Ол кэриэтин… Мин бэйэм… » Лена биэчэргэ саҥа кэппит маҥан ырбаахытын биилиттэн курун сулбу тардан, бэрт тиэтэлинэн аҥар уһугуттан туһахтыы баайда. Биир уһугун ол ис өттүнэн уган таһааран, оҕо эрдэҕинээҕитинии баанчыктаммыт кэрэчээн төбөтүгэр кэтэн моон ньугар ииллэ уонна аан тутааҕыттан ыга тардан, алҕас, ыалдьыа диэбиттии аллараа сыыллан, чохчойон барда… Ити түбэлтэ кэнниттэн Борис ыарыытын тииһигэ сотору-сотору киирэр буолбута. Лиза сарсыҥҥы кун кинилэргэ тугу тоһуйарын эрэ кэтэһэр. «Айыы-таҥара баар да буоллаххына, биһигини көрө-истэ сылдьыбытыҥ, харыһыйбытыҥ-өрүһүйбүтүҥ ханнаный! ? » - Ытыан иһин хараҕын да уута тахсыбат. Борис кыыһын кырдьыгын була сатаан өр муҥнаммыта. Ол, туһугар, киниэхэ эмиэ саҥа сэрии саҕаламмытын курдуга. Бу сэрии ааспыт кырыыстаах сэриитээҕэр уһуннук барбыта. Өстөөҕө көстүбэт, кимэ-туга биллибэт, оннооҕор аһаҕастык утарсыбакка, таба харбаппакка, ханан эрэ ырааҕынан эргийэ сылдьар. Хайдах да кыҥас, сыалга дуостал киирбэт. Борис бэйэтэ өйдөөбөт уонна киниэхэ кыайтарбат сэриитэ саҕаламмыта. Хас да сыл устата араас сууттарга уҥсэ сатаан баран, кыыһын кырдьыгын ситиспэтэҕэ. Түмүгэр, Лена бэйэтэ буруйдаах курдук буолбута. Медвытрезвытель тойоно прокурор күтүөтэ буолан, Лена кылааһын кыргыттара туоһулуу сатаабыттарын үрдүнэн, бэйэтин быраабын аһара үрдэппитин иһин сэмэлэнэн, атын үлэҕэ көһөрүллүбүтэ. Борис бу орто дойдуга чороҥ соҕотох хаалбыт курдук санаммыта. «Биһиги тоҕо манныкпытый? Кинилэр тоҕо көҥүл айбардыылларый? Биир кун бары илии илиибититтэн тутуһаммыт кырдьыкпытын быһаарса тахсарбыт буоллар сэнээччилэр, атаҕастааччылар, баттааччылар кэннилэринэн чугуйуох, бардамныылларын тохтотуох этилэр! Бу аата олох үһү дуо? ! » - Борис дьол уонна сор кинилиин арахсыспакка сылдьалларын этинэн-хаанынан толору биллэ. Арай дьол тоҕо аҥардастыы бардамнааччылары батыһарын, оттон сор тоҕо кинини аҥардастыы эккирэтэрин, өйдүүр
кыаҕа суоҕа. «Олохторо диэн, бу, мин бэйэм буолабын. Хайдах олоробун, көмүскэнэбин, туруулаһабын, оннук бара турар», - Борис итинник санаатаҕына даҕаны, иннэ-кэннэ син-биир илим хараҕын кур дук хаарчах, ону көҥү кетен тахсар сэниэтэ да, билиитэ да суох буолан хаалар. Оччоҕуна кини ни күннэтэ аттыттан ааспат-арахпат муҥа-соро эбии муҥнаан барар уонна эт-хаан ыарыытыныы ааһан хаалар. Борис күннээҕитинэн дьоллоохтук олоруон баҕарара. Бүгүн дьоллоох буоллаҕына, сарсын, өйүүн эмиэ дьоллоох буолуохтааҕа. Сымыйаны кырдьык оҥостон олорор, кини мелтөҕүн көрдөрөр. Борис ийэлээх аҕата, эмиэ сымыйаны итэҕэйэннэр, ырай олоҕор олороору муҥнанан биэрбиттэрэ уонна онуоха тиийбэккэ өлбүттэрэ. Туолбатах баҕа барыта ордук ымсыылаах буолар. «Ону итэҕэйэммит! » - Борис албыннааччылары, атаҕастааччылары барыларын эриллэҕэс быччыҥнаах харытынан сир үрдүттэн сиппийиэҕин, сэниэтин үгэнин куоттарбыт этэ. Санаан кэллэҕинэ, иннигэр хаалбыт куннэрэ эмиэ тугу даҕаны эрэннэрбэттэр. Кини кэргэнэ суоҕугар, дьиэтигэр соҕотох хаалан, сымыһаҕын быһа ытыран, харахтарын симэн, сиһин-үөһүн тартаран, оронугар төкүнүйэ сылдьан улуйара. - Айыым-таҥарам! Туох буруйбар миигин маннык кэбилээтиҥ!!! Ыал, кэргэн аатыттан аһардыҥ! Ама икки хараҕыҥ бүөлэммитэ, икки кулгааҕыҥ таас дьүлэй буолбуттара буолуо дуо?!.. Тоҕо бу үлүгэрдээх сордоотуҥ-муҥнаатыҥ? - Борис сэниэтэ эстиэр, оронугар сылбаахылыы охтуор диэри ынчыктаан, тиистэрин хабырынан тахсара. Ол быыһыгар бэйэтин кыранара. Кини даҕаны төһөлөөх элбэх дьон тыыныгар турбута, илиитин хааннаабыта буолуой! .. Кинилэр эмиэ ийэлээх-аҕалаах, кэргэннээх, оҕолоох дьон буоллахтара буолуо… Аттыгар арыгы маҕаһыына баара даҕаны хас сырыы ахсын бэрт кыраттан туттунара. Истэҕинэ тугу оҥороро биллибэт. Арыгыта даҕаны суох мэй-тей сылдьыбыта. Борис түөрт уон биэс сааһыгар бастакы группалаах инбэлиит буолан, биэнсийэҕэ тахсыбыта. Куораттааҕы дьиэтин эдьиийэ бэйэтин анныгар суруттаран, тахсыбаттыы олорор. Сыл баһыгаратаҕар куоракка киирдэҕинэ, хонор сирэ суох буо лан, Афганистаҥҥа бииргэ сылдьыбыт доҕотторугар түһэр… Бөлүһүөк суруналыыска итинник хомолтолоох, курус суолу кэпсээтэ. - Оо, биир киһиэхэ тиксибитэ диэтэххэ, ыарахан дьылҕалаах киһи эбит! Бэйэтин даҕаны, оҕолорун даҕаны дьылҕалара таҥара таҥнары кыраабытын кэриэтэ буолбат дуо? - Туох аньыытыгар итинник оҥоһууланна? - Мин саныахпар, аньыылаах-харалаах таҥара буолбатах. Илиибитин-атахпытын кыаһылаабыт, өйбүтүн мастыппыт, төрүөхпүтүттэн иитэн таһаарбыт албын дойҕох буолар. Хайа да дойдуга киһи маннык олоруон, кырдьыгын
албыннатыан сатаммат. Кулут буолбут дьон эрэ итинэн киэн туттуохтарын сөп. - Билигин Борис ханнаный? - Сэрэнэн ыйыппыта суруналыыс. Кини бэлэһэ кууран хаалбыт этэ. - Бииргэ сэриилэспит доҕотторо кэлэннэр ылан бардылар. Москваҕа илдьэммит эмтэтиэхпит дииллэр. Суруналыыс бөлүһүөк хараастыылаах кэпсээниттэн долгуйбута. Соһуччу истибитэ, кини олоҕун устатыгар билэн кэлбитинээҕэр, аахпытынааҕар элбэҕи эппитэ. Кини киһиэхэ олоҕо бэйэтин эрэ киэнэ буолуохтааҕын, ону ким даҕаны талбытынан дьаһайыа суохтааҕын палаата дьонугар кэпсииргэ булгуччу сананна. Бар дьоҥҥо күн сирин олоҕо таҥараттан айыллан кэлбит күннэриттэн, баар эрэ күндү баайдара, суос-соҕотох дьоллоро буоларын итэҕэйбитэ.
Укажите e-mail или номер телефона для связи:
Опишите причину жалобы:
Аудиота:
🎵 Палаата дьоно — Кэпсиэ
Содержание
1
Дьокуускай куорат биир хаҥас кэлтэгэй уулуссатыгар, уруккута оҕо сыстыганнаах ыарыытын эмтиир икки этээстээх эргэ дьиэтэ костер. Хаһааҥҥыта эрэ куорат биир көстүүлээх балыыһата, билигин, тулатынааҕы саҥа таас тутууларга суолун туораан биэрбиттии самналлан турар. Бу дьиэ билигин харах ыарыытын эмтиир уонна эпэрээссийэлиир балыыһата буолбута. Ман на, кыараҕас уһун көрүдүөргэ, сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри уочаракка суруттараары сүүһүнэн киһи аалыҥнаһар. Ол быыһыгар ким-кими эрэ кытары көрсүһэр, сорох сүтэрсэр, ким кимиэхэ эрэ ыарыытын үҥсэргиир, хайалара эрэ уочарата суох киирээри аччарыһар. Арай бэйэлэрэ төлөөн эмтэнээччилэр холкутук быһа ааһаллар. Ордук тыаттан, хотуттан кэлбиттэр муналлартэнэллэр. Атахтарын эрэ тумсутунан сирдэтээччилэр, дьоҥҥо сиэттэрэ сылдьааччылар, бары даҕаны биир кыһалҕалаах дьон регистратура түннүгүн өрө мыҥаан алаадыһаллар. - Сурутуу бүттэ! Атыттар сарсын кэлээриҥ! Ыарыһахтары суруйа олорбут кыыс саҥата түргэн үлүгэрдик тылыгыраата уонна ыарыһахтартан куотардыы кумааҕыларын кууспутунан дьону быыһынан, халаата туртаҥныы турда. Барыларын үрдүлэринэн төбөтө хоройон көстөр эдэрчи киһи, лаампа сырдык уотуттан сылайбыт харахтарын быһыта симпэхтээтэ, онуоха кустук араас өҥнөрө көстүтэлээн сүттэ. Кини илиитин иминэн биир иллэҥ миэстэни булан, икки куора
ҕай ытыстарынан кыргыылаах хороҕор төбөтүн хам тутунна, ыарыытын мэрилгэнин мүлүрүтээри, олорбут сиригэр тиэрэ кэдэрийэн, тиистэрин хабырынан барда. Айдаан буолбутугар, маҥан халааттаах дьон сырсан кэлэннэр кинини суһаллык иккис этээскэ таһаардылар
2
Бүгүн палаатаҕа киирбиттэр көрүдүөргэ тахсан хаамсан, сорохторо сытан-олорон таҕыстылар. Ыарыһахтар айахтара аһылыннар эрэ, ыарыыларын кэпсэтэллэр. Кинилэргэ ол бэйэлэрин икки ардыларыгар истиҥник сыһыаннаһалларын, итэҕэйсэллэрин көрдөрөр. Туох да кэтэх санаата суох, икки тэҥ ыарыһах дьон кэпсэтиилэрэ кинилэр көнө майгыларын хоту аһаҕастык тахсар. Урут көрсүспэтэх да буоллаллар, ыарыыларынан, кыһалҕаларынан өртөн билсэрдии судургутук өйдөһөллөр. Кинилэр урут манна эмтэнэн тахсыбыттары уонна эмтэнэ киирээри сылдьааччылары кытары сураһаллар Ол күн балыыһаҕа уон киһини кытары биир суһал ыарыһаҕы уктулар. Бастакынан, уһун көрүдүөр атаҕар, уон сэттис палаатаҕа, куорат олохтооҕо киирбитэ. Ол киһи хаһан эрэ үрдүк үөрэххэ студеннары философияҕа үөрэппит, пенсияҕа тахсан баран, ханнык эрэ тэрилтэҕэ бэрт эрэйинэн кыра үлэни булан, үлэлээн айаҕын ииттэ сылдьар, лэскэйбит истээх, кылгас илиилээх-атахтаах, мылтайбыт сирэйдээх, үрдүк кэтит сүүстээх, ыалларын
атыҥыраабыттыы көрүтэлиир профес
сор. Кини итинник көрүүтэ атыттар бу олоххо туох буола турарын билбэттэрин, бары даҕаны албыннатан сылдьалларын бэлиэтиир курдук. Быраастар бөлүһүөк бүрүллүбүт аҥар хараҕын хастыахтаахтара. Куорат киһитэ буолан дуу, хата, икки киһи сытар чуумпу хоһугар түбэстэ. Бөлүһүөк палаататыгар, урут киирбит ыарыһах, эмиэ бэйэтин бараллаата, балачча туртайбыт баттаҕын кэлтэйдии тарааммыт уонна сотору-сотору иһин түгэҕиттэн дириҥник өрүтэ тыыммахтыыр искал киһи, истиэнэ диэки хайыһан сытан, кинигэ ааҕар. Бөлүһүөк кини ити майгытын иһигэр дуостал киллэрбэтэ. Кинигэни аахпатахтарына, уулара кэлбэт дьон баар буолааччылар. Бөлүһүөк кинилэри олохторугар сатамматах дьонунан ааҕар. Бастакы күннэриттэн көхсүтүнэн көрсүбүт ыарыһаҕа, киниэхэ киһи киирдэ диэн хайыспата. Ити курдук икки өттүттэн тоҥуйдук көрүстүлэр. Сиэстэрэ кыыс саҥа киирбит ыарыһах оронун оҥорон, сыттыгын таптайан табыгынатан таҕыста. Бөлүһүөк кинигэлэрин, конспектарын тирии суумкатыттан таһааран туумбатын үрдүгэр, иһигэр сааһылаата. Ол кэнниттэн оронугар кэтэҕиттэн тардыстан сытта. Палаата иһэ киниэхэ элбэх саҥа санаалары үөскэттэ. «Киһи ыалдьыбата, туохха да суҥхарбата буоллар дьол диэн тугун, олох сыанатын, тыыннаах сылдьар күндүтүн дьоннор өйдүө суох этилэр. Ол эрээри… Хайа да ыарыы, суҥхарыы, эйигиттэн бэйэҕиттэн ыйыппакка кэлэр. Туох барыта төрүөттээх буолан саҕаланар. Хараҥа суоҕа буоллар, сырдык кэлиэ суоҕун кур дук. Түүн күнүһүнэн, итии тымныынан солбулла туралларын курдук… » Итинник саныы сыттаҕына, аттыгар сытаааччы киһи, кинигэтин төлө тутан, утуйан бурулатан барда. Кини мөҥүрүөн түөһэ күөрт тириитинии хамсыыр, сотору-сотору муннун тыаһа «пуус» гынар. Бөлүһүөк онтон санаата алдьанан, оронуттан оронон туран көрүдүөргэ хаама таҕыста. Ити курдук кини палаата дьонугар күн ахсын көстөр буолбута. Бөлүһүөк сис туттан, кылгас атахтарын соһон, лэппэрдэтэлээн, төбөтүгэр хаатыйаламмыт санаатын барытын санныгар сүгэн сылдьардыы ыараханнык хаамыталыыр.
3
Алтыс палаатаҕа үс саҥа ыарыһах тэҥҥэ киирбитэ. Бастакылара тыаттан сылдьар, саас ортотун лаппа ааспыт, хара бараан, дьорҕоот сирэйдээх, үрүт уоһугар тор курдук туора бытыктаах, хабыгырас саҥалаах киһи. Палаата дьоно кинини соччо ыарыһахха майгыннаппаттар. Хаҥас хараҕынан моһуогуран, ону даҕаны эмтээччилэрэ бэйэлэрэ күүстэринэн ыыппыт буоланнар, улахаҥҥа
уурбат. «Наай гыннар аҥарбыттан матыаҕым, уҥам баҕас хаалар ини» диэбиттии туттар-хаптар. Киириэҕиттэн биир сиргэ түптээн олорбот, палааталары кэрийэн тахсар, ким хайа иннинэ саҥа уонна
урут киирбит ыарыһахтары барыларын кытары билистэ. Балыыһаҕа олохтоммут бэрээдэги үөрэттэ. Атыттар курдук биир сиргэ тэһийэн-тулуйан сыппат, сарсыарда туруоҕуттан киэһэ сытыар диэри атаҕын үрдүгэр сылдьар. Иккистэрэ, саас ортотун ааспыт, ыарыһахтар кэпсээннэрин сыҥаахтарын анныгар олорон истэр уонна хас кэпсэтиилэрин ис хоһоонун сонно тутатына дьүүллээн барар, кыырыктыйбыт баттахтаах, сэргэх сэбэрэлээх киһи, барыларын куттарын туппут түс-бас тыллаах суруналыыс эта. Үһүстэрэ нуучча киһитэ. Арай кини туохха да кыһаллыбат. Кимиэхэ да кыттыспат. Утуйан уонна аһаан эра тахсар.
4
Балыыһа күннээҕи бэрээдэгэ халбаҥнаабат уон на кытаанахтык тутуһуллар буолан, көҥүллэринэн сылдьыбыт дьоҥҥо хаһаарыма олоҕун санатар. Сарсыарда сэттэ чааска туруу, аҕыс чааска, биир чааска, биэс чааска аһылык, ити быыһыгар иккиттэн ус чааска диэри утуйуу кэмэ. Күҥҥэ уон биэс, арыт сүүрбэ ыарыһах хараҕар эпэрээссийэ оҥороллор. Ол үрдүнэн ыалдьааччылар ахсааннара көҕүрүөҕүнээҕэр элбии турар. Күн ахсын барыларыгар биэстиитэ хааппыла куталлар, укуоллууллар. Барытыгар уочарат. Уон чаас ка кэтээн туран утуталлар. Үлэттэн илиилэрин араарбатах, бултаан-алтаан, сүөһү ииттэн эбэтэр сурук үлэтин дьарык оҥостубут дьон, эпэрээссийэлэммит күннэрин сарсыныгар, сырдыгы көрөөт, тэһийбэккэ бардылар. - Уйбаан, хайдаххыный? - Хабыгырас саҥа ыйытта. - Син аҕай курдукпун. Билиҥҥитэ туман курдук эрээри, ыйдаҥардарым улаатта. Палаата түгэҕэр сытааччы эбээн оҕонньоро оронугар олоро биэрдэ. - Мин, эһиги киириэххит иннинэ, аҥарбын оҥорторбутум үчүгэй буолла эбээт. Уулусса уҥуор ту рар дьиэлэр түннүктэрин көрөр буоллум. Бастаан киирэрбэр күтүөппэр сирдэтэн кэлбитим. Иккиспин оҥороллоро буоллар бултуу да барыах эбиппин… - Тылын тамаҕар хомолтото иһилиннэ. - Оттон бачча ыраах кэлбиччэ, кырдьык, ситэри оҥорторон барыаххын. - Бу аһайыҥ баара тымныйан хааллаҕым үһү. Бырааһым билигин оҥорбоппун, аны сайын кэлээр диир.
даҕаны быгыалаабат гына боппуттара уонна ыраас маарыланы томторуктуу кэтэрдэн бараннар ааммытыгар маҥан бырастыынаны тиирэ тардан кэбиспиттэрэ, - кыра оҕонньор согдьоллон олорон бэйэтин муҥун-таҥын ньулугураччы кэпсээн барда. Суруналыыс сонно киниэхэ эбии сыҕарыҥнаан, итини барытын сыыска түһэрбэккэ иһиттэ. Бэйэтэ эмиэ, тумуулаабыттар палааталарыгар укпуттарын сөбүлээбэтэр даҕаны, ону таһыгар биллэрбэтэ. Эбиитигэр буолан, уон сыллааҕыта кинини эпэрээссийэлээбит бырааһа командировкаҕа Алдаҥҥа барбыт буолан биэрдэ. Ый аҥара төттөрү-таары мэскэйдэнэн, хата, балыыһаны булларбыттарыгар махтанна. Кыһалҕалаахха итинтэн ордук үөрүү суох. Сорохтор үстүү ыйга тиийэ тиэстэллэр, кэтэһэллэр. Онно холоотоххо ый аҥара, кылгас кэм буоллаҕа. Үһүс төхтүрүйүүтүгэр тубэстэ эбээт! Өссө иккиһигэр киирэрэ хаалбыта. «Приемнай покойга» таҥаһын туттара турдаҕына: - Бырастыы гын, бүгүн ыарыһахтары көрүдүөргэ кытары киллэртээтибит. Улахан алҕас тахсыбыт. Понедельникка кэллэххинэ, хайаан даҕаны уктарыаҕым, - аһыныгас санаалаах дьахтар киниттэн көрдөспүтэ. Бу палаата ыарыһахтарын, саҥалар киирэр күннэригэр, көрүдүөргэ тахсалларын көҥүллээбит этилэр. Сытааччылар сэһэннэрэ күнтэн күн тэнийэн, сайдан иһэр. Кинилэр арай уон сэттис хоско сытар бөлүһүөгү билбэттэр. Ол да буоллар кинини бэлиэтии көрбүттэрэ. Бөлүһүөк энньэгэр кэтит сыҥааҕа ыпсан, хоһуттан сис туттан тахсара. Кини сарсыардааҥҥы уонна киэһээҥҥи сонуннары хайаан да истэрэ. Ол кэнниттэн хаамара ыараан, сис туттан, кэлбит сирин диэкки атаҕын соһон барара. Биир хоско кэккэлэһэ сы тар дьукааҕа, бөлүһүөгү ситэ баттаан, күннээҕи
сонуннартан чэпчээбиттии өгдөҥөлүүр уонна кинигэтин кууспутунан оронун булар. Бөлүһүөк эмиэ тугу эрэ суруйан, бэлиэтэнэн барар
5
Бастакы палааталар киирбит күннэриттэн аҥардас кэпсээннэринэн күө-дьаа буолан олороллор. Кинилэр ортолоругар кинигэ да ааҕааччы, сурук да суруйааччы суох. Үлэтэ суох пенсионердар уонна инбэлииттэр мустубуттар. Суруналыыстарын сыҥаахтарын анныгар уктан олороннор бастакы уонна иккис чеченскэй хампаанньыйа сэриитин, Югославияны, Афганистаны, Ирагы сэриилээһини, Иран, Корея ис дьыалаларыгар Америка Холбоһуктаах Штаттарын тойоно тоҕо орооһорун күн тура-тура ырыталлар. Кэпсээннэрэ бүтэн, кэхтэн хааллаҕына, күннээҕи түбүктэрин, дьиэ-уот тула кэпсээнинэн ситэрэн-оһорон биэрэллэр. Суруналыыс барыларын санааларын табар, истиэхтээх баҕаларын, албыннаппыт кырдьыктарын этэр уонна да атын киһи өйө хоппотохүөйбэтэх суолларын, ол быыһыгар бэйэтэ түбэспит көрүдьүөс түгэннэринэн, быһылааннарынан аралдьытар.
Ону туораттан көрдөххө, истэллэриттэн мэлийбит, көрөллөрүттэн маппыт дьону сирдээччи курдук. Киниттэн урут билбэтэх суолларын элбэҕи иһиттилэр. Ыарыһахтар кинитэ суох сатаммат буоллулар. Этиллибэтэх кырдьык диэн оннук күүстээх буолар эбит. Кимтэн даҕаны, туохтан даҕаны тутулуга суох, туспа билиилээх-көрүүлээх киһиэхэ түбэһэннэр, аан дойдуну түгэҕиттэн саҥалыы ырытар, сыаналыыр буоллулар. Кини тыла ол курдук ылыннарыылаах. - Доҕоттоор, мин суруналыыстары хайа да учуонайдардааҕар ордоробун эбээт. Кинилэр тыллара миэхэ ордук тиийэр, - саҥаран хабыгырайда аҥар харахтаах ыарыһах. - Учуонайдарыҥ историяҕа, олоххо буолан бүппүт суоллары эрэ быһаараллар, Оттон кини буоллаҕына, эн саныыргын тэһэ көрөн олорор курдук. Кырдьыгы кэпсииртэн, бэйэбэр дылы, төбөтө хатарын кэрэйбэт киһи быһыылаах. - Ол иһин, сир үрдүн дуобат хараҕар тэҥниир. Аан дойду олоҥхоҕо кэпсэнэрин курдук үрүҥнээх хараттан тутуллан турар быһыылаах. - Суруналыыстары ол иһин күүскэ сойуолаһар буоллахтара. - Ыыҥх! Дьэ, диэтэҕиҥ, - сөбүлэстэ ким эрэ. Ити быыһыгар эмтэммиттэр тахсаллар, саҥалар киирэ тураллар. Палаата олоҕо уларыйар. Доҕордоһон хаалбыт дьонуҥ таҕыстахтарына хаалааччыларга хайдах эрэ курус буолар. Саҥалар киирдэхтэринэ, эмиэ сэргэхсийэллэр. Тах
cap ыарыһаҕы сайыһа хаалаллар, саҥалары үөрэ көрсөллөр. Манна даҕаны күннээҕи олох тыына, тымыра тэбиэлиирэ биллэр. Суруналыыс ааһар олох, дьон кыһалҕатын туһунан элбэхтэ суруйбут буолан, кинилэр күннээҕи санааларын, баҕаларын үчүгэйдик билэрэ. Үгүстэр өйдөбүллэрэ, майгылара, үөрэхтэрэ, ол хоту салаллыбыт буоланнар, атыннык дьаһанар үөрүйэхтэрэ суоҕа. Ити хабыгырас саҥалаах оҕуруотчуту түөһүн толору үрүтүн-үөһэ тоҕо наҕараадалаабыттарын бэйэтэ да билбэтэ буолуо, отгон суруналыыс ону билэр. Суруна лыыс кэлин бөлүһүөк туһунан элбэхтик саныыр буолла. Бөлүһүөктэр билиилэринэн, инньэ Соломуон Муударай саҕаттан, уос номоҕор киирбит дьон буоллахтара.
6
Суһаллык укпут ыарыһахтара, түөрт уонун саҥа ааспыт, сындааһын уҥуохтаах, түүтэ суох ньыламан сирэйдээх, утарыта харсыбыт хаастарын аннынан сабыччы көрбүт, сыыйыллаҕас муруннаах, ырыынактан атыылаһыллыбыт саахымат ойуулаах ырбаахылаах хапсаҕайдаммыт эбээн этэ. Хоту дойду айылҕата киниэхэ сыыдам сырыыны, чэпчэки хамсаныыны, булугас өйү биэрбитэ таһыттан көстөр. Сытааччылар кини икки хараҕын эпэрээссийэлэтэ киирбитин истибиттэрэ. Ыарыһаҕы миэстэ суох буолан, уон сэтгис палаата айаҕар көрүдүөргэ сытыарбыттара. Суруна лыыс эдэр киһини тоҕо эрэ сүрдээҕин аһыммыта. Бука, ыарыыта уталытыллара сатаммат буолан,
быһа киллэрдэхтэрэ. Эдэр киһи, киирбит тииһигэ ааһарын кытары, көрүдүөргэ биир дойдулаахтарын көрсөн күлэн-салан, кэпсэтэн барбыта. Ол быыһыгар сотору-сотору ханна эрэ баран-кэлэн, үрдүк хороҕор төбөтө көрүдүөргэ хороҕолдьуйар. Суруналыыс утуйуон иннинэ бөлүһүөк сытар палаататыгар иҥээҥнээн, уон сэттис хос аттынан хаста да хаамыталаата. Онно көрбүтэ, били эдэр эбээн хороҕор төбөтүн эмиэ икки ытыһынан хам туттан, харахтарын симэн, оронун биттэҕиттэн тайанан тобуктара титирэстэһэ олороро. Саннылара холбойон, тоҥолохторун ньилбэктэригэр хам баттаан, ньыламан сирэйэ хаанньастан, оҕонньор курдук токуруйан хаалбыт. Көрүдүөр мөлтөх уотугар ырбаахытын бөдөҥ ойуута дьырдьыгынаан көстөр. Бэрт сотору дьуһуурунай сиэстэрэ кэлэн кинини коляскаҕа анньан эпэрээссийэлиир хос диэки түргэнник илдьэ барда. Бу киэһэ суруналыыс бөлүһүөгү кытары билсэн, кылгастык да буоллар кэпсэттилэр. Суруналыыс ыйытара элбээн, тэнийэн истэҕин ахсын бөлүһүөк: - Ол оннук буолбатах… Сыыһа өйдүүгүн… Ити барыта лабаҥха… Дойҕох буолар. Кураанаҕы лахсыйыма! - Диэн саба саҥара олордо. Суруналыыс уоска бэрдэрдэ. Кини дьону кытта истиҥник кэпсэтэ үөрүйэх этэ. Өссө хас даҕаны ыйытардааҕа хаалла. Бастакы көрсүһүүлэрэ ити курдук халы-мааргытык икки өттүттэн тургутуһардыы түмүктэммитэ. Палаататыгар кэлбитэ дьонноро уоттарын умуруоран, утуйаары сыталлар эбит. - Кэпсээ, ханна сүтэн кэллиҥ? - Били, бөлүһүөгү көрсөн кэллим. - Тугу кэпсиир? - Арааһы… - Суруналыыс соччо аахайбатахтыы хоруйдаата. - Тыый, сири-халлааны сиксигинэн билиилээх киһи буоллаҕа… Планетабыт үйэ аҥарыгар уларыйыа үһү дуо? - Бэтэрээнэн соҕус кэпсэттим… Ырааҕын эһиги бэйэҕит ыйытаарыҥ, - суруналыыс суорҕанын бүрүнэ тардынан кэбистэ. - Буоллаҕа… Суруналыыс утуйан биэрбэтэ. Сорохтор киһини кытары тоҕо сэнэбиллээхтик кэпсэтэллэрин өйдүү сатаата. Ама, итини бэйэлэрэ өйдөөбөттөрө буо луо дуо? Ол эрээри бөлүһүөк туһунан куһаҕаннык саныан баҕарбата. «Профессор миигин, үөрэҕин билбэтэх студены кытары кэпсэтэр үөрүйэҕинэн көрүстэ… » Диэн быһа-бааччы санаата. Оронугар эргичийэ-урбачыйа түһэн баран, суорҕанын түөһүн тылыгар диэри түһэрэн утуйан хаалла.
7
Балыыһаҕа эбиэккэ уонна күнүскүгүн утуйан туруоххар диэри иллэҥэ суох сылдьаҕын. Со тору-сотору процедураларга ыҥыраллар. Сонно эмтиир быраастар көрөллөр, сиэстэрэлэр укуоллууллар. Инньэ гынан эмтэнээччилэр палааталарыттан ырааппаттар. - Доҕоттоор, бөлүүн, бокуонньукпун түһээн көрдүм, - хабыгырас саҥа кэпсээн күлүбүрэйдэ. - Дьэ эрэ, хата бу үчүгэй буолаарай, - туораттан тэптэрэн биэрдилэр. - Түһээтэхпинэ, арай
сайылыклытыгар сылдьар эбиппит. Үөрбүтүм диэн сүрдээх. Кини буоллаҕына миигин, уруккутун курдук, куолутунан мөҕө тоһуйда - Оҕолоргун кытары олорбокко манна тоҕо кэллиҥ? ! Төннө оҕус! Дьиэҕэр үлэҥ-хамнаһыҥ элбэх. - Сэгэртэйиэм, кэбис инньэ диэн баара дуо… Көрсүспэтэхпит быдан ыраатта буолбат дуо? Сүрдээҕин хомойдум.
олох баар буолар? - Хабыгырас киһи, өлбүт бокуонньугун чахчы аһынар саҥата иһилиннэ. - Айыыта-харата суох буоллаххына, ырайга тиксиэҥ дииллэр буолбат дуо? - Хайаларын эрэ эрэмньи куолаһа иһилиннэ. - Аҕабыттар дойҕохторун баран итэҕэйэ сырыт. Ол да дойдуга тойон тойонунан, үлэһит үлэһитинэн сырыттахтара ити дии… - Саатар, ол да дойдуга тиийэн бараммыт… - Эрэмньи куоластаах киһи иккиһин саҥаран эрдэҕинэ ким эрэ: - Ырай диэн ити кырдьык баара буолуо дуо? - Диэн быһа түстэ. - Ити син-биир коммунизм үөрэҕин итэҕэйэр кэриэтэ, - суруналыыс быһаарда. Кэпсэтии итинэн бүттэ. Ити кэмҥэ түгэххэ сытар эбээн булчута: - Бырааһым мин иккис харахпын оҥорортон кыккыраччы аккаастанна. Аҥарынан сылдьарбар тиийдим быһыылаах. Саатар, манна киирэн тымныйбатаҕым буоллар. Абалаах баҕайы! Иккистээн үс ый буолан бараҥҥын кэлээр диэтэ. Төттөрү-таары айанныырга биэнсийэм да тиийбэт. Урукку былаас саҕана дуостал аҕыйах харчыга көтөр буоларбыт, - хабыгырас саҥалаах киһи бокуонньугун түүлүгэр көрсөн куоттарбытыныы, булчут хомолтотун бэйэтэ бэйэтигэр кэпсии олордо. Атыттар бары хааппыла куттара, укуол ыла таҕыстылар.
8
Киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн утуйар чааска диэри кэм уһун. Палаатаҕа сытааччылар ону утуйан, аһаан, кэпсэтэн барыыллар. Суруна лыыс бэҕэһээҥҥи кэпсэтиилэрэ төһө даҕаны тахсыбатар, бөлүһүөгү тоҕо эрэ чугас уонна уруу киһитин курдук саныыр. Бөлүһүөк кини билбэтэҕин, истибэтэҕин быһаарар кыахтаах. Бачча көрсүбүччэ элбэҕи ыйытан, хоруйдатан ылыан баҕарар. Уон сэттис палаата аана аһаҕас этэ. Көрүдүөргэ сыппыт ыарыһах миэстэтэ кураанах. Ол аата, дьэ, палаатаҕа киллэрдэхтэрэ. Суруналыыс саараҥнаан, кыратык турбахтыы түһэн баран, ааны тоҥсуйан киирдэ. Бөлүһүөк туумбатын үрдүгэр бүк түһэн олорон тугу эрэ суруйар. Киирбит киһи диэки мэһэйдэппиттии көрөн баран: - Итиннэ олор, - кырабаатын атаҕар турар на
мыһах олоппоһу ыйда. - Хайа, бэҕэһээҥҥи кэннэ туох сонун баарый? - Туох кэлиэй… - Суруналыыс мэһэйдэспит буруйугар симиктик хоруйдаата. - Куорат киһитигэр эйиэхэ буоллаҕа дии. Бөлүһүөк атын сири көрөн олордо. Суруналыыс кэпсэтиини туохтан саҕалыан билиминэ, бастаан, иэрэҥнээтэ-саараҥнаата. - Кэлиҥҥи кэмҥэ дойдубут олоҕо атыйахтаах уу кэриэтэ дьалкыҥныыр. Бука бары уста сылдьар оҥочоҕо ыга симиллэн олорор курдукпут. Төһөлөөх дьон олоҕо түөрэҥнээтэ. Куормаһыттарбыт хайдахтарый даҕаны эрдииһиттэрбит эмиэ оннук
тар. Хайдах эрэ ааспыт чуумпу олохпутуттан, эмискэ дьалхааннаах муораҕа киирэммит муна-тэнэ сылдьар курдукпут. Ол муора балкыыра оҥочолоох дьону, өйдөнүөх бокуой биэрбэккэ, уҥа-хаҥас
уһаара сылдьарын курдук. Итини барытын ким хамнатарый, туох дьалкытарый? Бу муора баалыгар сорохтор бэркэ бигэттэрэн, атыттар харахтарын сабан, түүл-бит курдук олоробут. Хайабыт даҕаны уһуктан: «Бу маннык эрдинэр даҕаны, куормаланар даҕаны сыыһа, муннубут быһыылаах», - диэн өрөлөспүтэ көстүбэт. Уһун уубутугар баттаппыт кэриэтэбит. Ытылларыһыллар буурҕа бэйэтэ тохтоон, эрдииһити бэйэтэ кытылга тиэрдэрин кэтэһэбит. Бөлүһүөк суруналыыс тугу ыйытыан баҕарарын сэрэйбэт буолуо дуо, үрдүк тиит чыпчаалыгар олорор кырдьаҕас суордуу чыпчылыйбакка истэр. Ол да буоллар тута хоруйдуур санаата суох быһыылаах. Барыта оннук судургу буолбатах. Итиниэхэ хоруйдуур судургута суох. - Туох барыта биир сиргэ турбат уонна иннин хоту эрэ баран иһэр, - бөлүһүөк бүтүн бэйэтэ хайдах эрэ дьигиһис гынна.
Суруналыыс итинэн туһанан эбии кимэн киирэргэ сананна. - Аҥардас ааспыт сүүрбэһис үйэҕэ Россияҕа түөрт сэрии, түөрт революция буолан ааста. Атын ханнык даҕаны государствоҕа маннык сордоммут норуот суох. Итини барытын биир тылынан быһаарыллыбат. Норуоппутуттан ыйытан, таллара да сатаабаттар. Барытын сонно тутатына, өйдөнүөх түгэн биэрбэккэлэр, умуннаран иһэллэр. Биһиэхэ наар үөһэттэн эбэтэр туораттан оҥоһуллан бэриллэр. Бэйэбит айбыппыт суох. Барытыгар сөбүлэһэрбитин эрэ билэбит. Дьиҥинэн былаас демократията буолбакка, норуот демокра
тията диэн баар буолуохтаах этэ. Итиниэхэ судьуйалар кимнээхтэрий? Буолар буолбутун, бүтэр бүппүтүн кэннэ арай история прокурор буолар. Ааспытын, оҥоһуллан бүппүтүн кэнниттэн сууттуур кэбэҕэс эбээт. Оттон бүгүн прокурор, судьуйа кимий? Мин санаабар, итини философтар быһаарыахтааххыт. Эн эрэ, буолбуту, буола турары уонна буолуохтааҕы дьүүллүүр судьуйаҕын. Биһигини иннибитигэр туох күүтэрий? Суруналыыс ыйытыахтаах санаатын итинник ыган, быһыта-орута ыйытта. Хоруйдуур ыйытардааҕар ыарахан. Итини хас студент барыта билэр. Бөлүһүөк сыҥаахтарын быччыҥнара ыбыстан, кулгааҕын таһынан истэр кэриэтэ олорор эрээри, өйдөөбүт быһыылаах. Суруналыыс, бөлүһүөк кини диэки тымныытык көрбүтүн сөбүлээбэтэ. Бөлүһүөк өндөйөн сыттыгын көбүтэн, оронугар хат сытта уонна дьиэ үрдүн көрөн, хантайан сытан кырабаатын сиһин тарбахтарынан табыгыратан барда. - Аан дойду барыта айыыттан-сэмэттэн, ол аата үтүөлээх-мөкү охсуһуутуттан тутуллан турар
Ол чыпчаалынан билиҥҥи кэмҥэ империализм буолар. Дьиҥинэн коммунизм буолуохтаах эта. Россия социализма! Тутартан сыыһа аккаастанна. Истиэххин баҕардаххына, калин тиһэҕэр, аан дой ду барыта коммунизмҥа кэлиэҕэ. - Ол хайҕаммыт коммунизыммыт ханнаный?
Бары куоталаһа-куоталаһа капитализм, рынок суолун тутустубут буолбат дуо? Биһиги сэттэ уон сыл олорон кэлбит олохпут, кырдьык киһи-аймах баҕарбыт баҕатыгар холонуута эта. Ол сыалбытсорукпут уос дойҕоҕо буолан хаалла уонна биир кун барыта күдэн-таһаан буолан көттө, - суруналыыс дойҕох диэн тылы хаһан да туттубат бэйэтэ саҥарбытыттан соһуйан эра хаалла. - Туох барыта төрүөтэ суох оҥоһуллубат. Төрүөт баар буоллаҕына, олоххо хайаан даҕаны киириэхтээх. Ону ким, хайдах киллэрбитэ, оҥорбута туспа кэпсээн. Дьиэлэрин-уоттарын, күрүөлэринхаһааларын төрдүттэн сыыһа туттар ыал баар буолааччылар. Кэмиттэн кэмигэр саҥардан биэрэ олороллорун оннугар уруккулуу дьаһаналлар уон на устунан кэхтиигэ, ыһыллыыга-тоҕуллууга бараллар. Дьиҥэр, норуот барыта үтүө дьон, үтүө ыал буолуон баҕарар. Сыыһа дьаһаммыт ыал күннээҕинэн албыннатан, туора суолу тутуһан, киһи-аймах үөйбэтэх алҕастарын таһааран, улугурууга, кырдьыыга, өй мөлтөөһүнүгэр тиийэр. Бу да сырыыга суруналыыс бөлүһүөк хоруйуттан астыммата. Итини барытын ааспыт суол курдук өйдүүр. Хайа баҕарар государство туругун, күүһүн онно олорор дьон үлэтэ-хамнаһа быһаарар. - Биһиги норуоппут кимтэн да итэҕэһэ суох үлэлээбитэ, сэриилэспитэ. Үксүгэр аччык аҥардаах олорбута. Оччолорго ону барытын геройдуу олох холобура диэн үөрэтэллэрэ. Тиһэҕэр кэлэммит… - Аччык уонна геройдуу олох дьүөрэлэспэт суоллар… - Биһиги бэйэбит баҕарар олохпутун бэйэбит тоҕо талбаппытый? - Хайа баҕарар норуот бэйэтигэр эрэ сөптөөх олоҕу айар. Кыыллар, көтөрдөр эмиэ. Онтулара кинилэр күннээҕи олохторун сокуонугар сөп түбэһэр, онуоха бары бас бэринэллэр. Киһи бэ йэтэ эмиэ, ханна барыай, бэринэригэр уонна истигэн буоларыгар эра тиийэр. Ол айбыт олоҕун туһугар доруобуйатын, күүһүн-күдэҕин, өйүн үтүөтүн аныыр. Муҥур уһугар эра тиийэн баран, дьолго дуу, алдьархайга дуу тиийбитин биирдэ өйдүүр. Биһиги оннук олоҕу айарга бүттүүн обществонан үлэлээбиппит. - Мин итиннэ эйигинниин сөбүлэһэбин. Киһиаймах барыта итинник суолу ааһар. История туох да мэһэйэ суох иннин хоту дьулуруйар. Алҕаспытын-сыыһабытын ырытар дьоннор бааллар эрээрилэр ону иста барбаттар, эбэтэр бары хабахха тыына, кымньыылана үөрүйэхпит баһыйар. Ким да туохха да орооспот, күн кыһалҕата суох олоҕу ордоробут. Итинник санаатахпына, мин орто дойду олоҕуттан туоратыллыбыт уонна күн анныгар кэлэ сылдьыбатах курдукпун. - Биирдиилээн эра дьон бэйэлэрин кэмнэрин аһара көтөллөр. Кинилэри кэннилэриттэн кэтииллэр. Дьон үксэ атыттарга ымсыыра, ордугургуу саныыллар. Үтүө олоххо баҕа итинник үөскүүр. Суруналыыс кырдьыгын
таба этиттэрэн тохтообута. Арай уоһун иһигэр иһиллэрдии: - Эн даҕаны, оптимист эбиккин, - диэбитэ. - Кырдьык. Үөрэҕим миигин оннук оҥорбута. - Мин эн курдук оптимист буолбатахпын. Олоҕу туох баарынан көрөбүн уонна сыаналыыбын. Суруналыыс бэйэтин күннээҕиттэн, тулатыттан тутулуктаах курдук сананар буолан, ааспыты, бүгүҥҥүнү, кэлэри ситимнээн быһаарарга талаһара. Кини туох баар эрэлин, күннэтэ буола турарга уурара. Туох барыта мантан саҕаланарын уонна тутулуктааҕын курдук өйдүүр. Хайа баҕарар киһи бүгүҥҥү олоҕунан дьоллоох буолуон баҕарара. Кэлин үчүгэй олоххо олоруоххут дииллэрин ылыммат. Хайа баҕар киһи бүгүҥҥүтэ эрэ туруктаах буоллаҕына, инникитэ кэскиллээх буолуох таах. Ол иһин коммунизмы албынынан ааҕара. Бүгүн - кулут, сарсын - эмиэ кулут. Кулут киһи оҕотун - кулут олоҕо күүтэр. Дьоллоохтон - дьоллоохтор, кулуттан - кулуттар, геройтан - геройдар төрүүллэр. Бөлүһүөк атыны саныыр. Киһи анала эрэйи эҥэринэн тэлии. Кини санаата оччоҕуна эрэ сытыырхайар. Бүгүн сатамматах сарсын сатаныаҕа. Киһи-аймах мунан-тэнэн баран, кэлин тиһэҕэр син-биир биир санааланыыга тиийиэҕэ. Онуоха сирдиир, киһи-аймаҕы сомоҕолуур улуу алдьархайдар кэлиэхтэрэ. Икки киһи итинник ибир-сабыр кэпсэтэ олордохторуна бөлүһүөк ыала тыаһа суох киирэн оронугар сытта. Сыттыгын анныттан кинигэтин ороон таһааран, кинилэр кэпсэтэллэригэр кыттыспакка ааҕан барда. Сурунаалыыс кинини көрөн дьиктиргээбитин бөлүһүөк сэрэйдэ быһыылаах: - Кини дьүлэй ээ, - диэтэ.
9
Аптыс палаата ыарыһахтара эрдэ уһуктубуттара. - Бөлүүн туох түрүлүөнэ тахса сырытта? Дьуһуурунай быраас, сиэстэрэ сырсыакалаһан аҕай биэрдилэр. Ким эрэ ыһыытыырын истибэти
гит дуо? - Хабыгырайда уҥуор ороҥҥо сытааччы. - Дьэ, истэн бөҕөтө эрээри, көрүдүөр кутуругар ыраах быһыылааҕа, - булчут эбээн сыыйан саҥарда. Киниттэн уонна ыйытааччыттан уратылара истибэтэхтэр. Кэпсэтии итинэн уостан хаалла. Үүммүт күн бэҕэһээҥҥитин курдук олохтоммут бэрээдэгинэн саҕаланна. - Абалаах баҕайыта, бырааһым туох иһин буолуммат, - оронун биттэҕиттэн икки илиитинэн туора тайанан олорон муҥатыйда булчут эбээн. - Иккис харахпын ситэри оҥорторбокко төннөр буоллум. Төттөрү-таары айанныы сырыттахпына, табаларбын ким көрөөхтүүр… Бөрөлөр аһылыктара буоллахтара ол. Аһайдарыҥ баара аһара элбээтилэр. - Биһиэнэ буолан баран наар аанньа буоллаҕа, - хайалара эрэ эбээн кыһалҕатын тэҥҥэ үллэһиннэ. Суруналыыс булчут муҥатыйарын элбэхтэ истибит да буоллар эмиэ сүбэлээтэ. - Эн, өссө көрдөс. Баҕар, ылыныаҕа эбээт, диэтэ. - Инньэ да гынан көрбүт киһи. - Бырааһыҥ билэн куттанара буолуо,
- хабыгырас саҥа кыттыһа оҕуста. - Биллэн турар, кутталлаах суол. Тоҕо бэйэтигэр ылыннаҕай? - Оттон мин, арай, буруйун бэйэбэр ылынабын диэммин илиибиттэн сурук биэриим? - Оччоҕо, баҕар, ылыныаҕа. - Сүрэ бэрт. Хайдах буолунуоҕай? Арай, куһаҕанын баран эттэххэ, малыйан хаал. - Кырдьык даҕаны… Киһини түбэһиннэрдэҕиҥ ол. - Иккиһин кэлэрим эрэйэ бэрт, - булчут эргиллэн, сымыйанан сыттыгын көбүппүтэ буолла, онтон: - Эн үөрэхтээх киһигин, миэхэ туох диэн сүбэлиэх этигиний? - Диэн суруналыыстан ыйытта. Суруналыыс туох диэн эбии сүбэлиэн булбата. Ол эрээри суругунан көрдөһөрүн сөбүлээбэтэ. - Эн, бастаан, өссө төгүл ыйыталаһан тугунханныгын бил ээ. - Кырдьык даҕаны, - улгумнук сөбүлэстэ бул чут уонна чэпчэкитик үмүрүччү үктэтэлээн бырааһыгар барда. Сотору кини санаата букатын түһэн эргилиннэ. - Абалаах баҕайы! Дойдубар төннөр буоллум, - диэтэ. Ол күн күнүскү аһылык кэнниттэн палаата дьоно бары кинини кытары бырастыыласпыттара. Булчут сыппыт оннугар саҥа ыарыһах киирбитэ. Киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн иллэҥ кэмнэрэ
уһун. Суруналыыс бу киэһэ тоҕо эрэ бөлүһүөгэр сыҥаламмат санаалаах. Кини сис туттан ба ран, уһун көрүдүөрү баһыттан-атаҕар диэри хаамыталыы сырытта. Телевизор көрө олорор ыарыһахтары аттыларынан ааһан эрдэҕинэ, билэр куолаһа ыҥырбытыгар эргиллэ түстэ. - Кэлэ түс эрэ. Маннык баар… - Бөлүһүөк бу сырыыга суруналыыһы уруккутун курдук сэнэбиллээхтик көрбөтө. Хайдах эрэ харахтара уйуһуйбут, хамсанара уруккутунааҕар түргэтээбит. - Барыахха, мин эйиэхэ бэлэм тиэмэ биэриэм. Бөлүһүөк түүрэ тутуллубут хаһыатын хонноҕуттан илиитигэр ылан, хоһун диэки хааман быскылдьыйда. Идэтийбит суруналыыс, буруолаабытынан сонун дэҥҥэ көстөрүн курдук, кэнниттэн улгумнук батыста. Бөлүһүөк хоһугар киирэн, суруналыыһы кырабаатын атаҕар олорто. Бэйэтэ сыттыгар тиэрэ түстэ. Итинник кини туох эрэ олус суолталааҕы иһитиннэрээри гыннаҕына, санаатын биир суолга туймуулуур быһыыта. Киниэхэ санаатын сытан эрэн сааһылыыра ордук быһыылааҕа. Бөлүһүөк тоҕо эрэ, бастаан, таҥараҕа тиксиэн иннинэ айыытын билинэн эрэр киһилии, дириҥник өрүтэ тыыммахтаата. Ол кэнниттэн, суруналыыска буолбакка, бэйэтигэр бэйэтэ кэпсиирдии, хас тылын ынчыктаан ыган таһаарардыы кэпсээн барда. - Бөлүүн биһиги утуйбатыбыт… - Онуоха кыйахаммыта ханан даҕаны көстүбэтэ, хата, бэрт намыыннык, хайдах эрэ аһыныгас куолаһынан, сэниэтэ суохтук саҕалаата уонна титирэстэспит тарбахтарынан кырабаатын сиһин киҥнээхтик тоҥсуйан табыгыратта. - Итиннэ, көрүдүөргэ сыппыт күөх килиэккэ ырбаахылаах эдэркээн киһини билэҕин буолбат дуо? - Билэн… Суруналыыска хараҕар, икки ытыһынан хороҕор төбөтүн хам туттан, тобуктара титирэстии оло рор ньыламан сирэйдээх үрдүк дыраҕар ыарыһах көстөн кэллэ. - Бэҕэһээ, суһаллык эпэрээссийэлээн бараннар, уон алтыс палаатаҕа киллэрбиттэрэ. Киэһэ үчүгэй этэ, өссө күлэр-салар саҥата иһиллэрэ. Түүнүн түрүлүөн, сүүрүү-көтүү, мамыктаһыы бөҕөтө буолла. Ол быыһыгар кини уордаах хаһыыта оргуйар. - Рота, к бою! - Командир, дай огня! Вперед, в атаку! - Огня! … Огня! .. Уотта! ! ! - Нет никого! - Хаһан көмө кэлэр? ! - Сибээс суох! Быстыбыт…
10
Борис оччолорго Дьокуускай куорат педучилищетын физкультурнай салаатын бүтэрэн, учуутал буолан дойдутугар төннөөрү сылдьара. Уол түөрт сылы быһа эрчиллэн сындааһыннаммыт быччыҥнара кычыгыланнаҕына, оту-маһы тардан көрө сылдьар кэмэ этэ. Бүтэһик сылыгар ыал буолан, кэргэнэ ыарахан сылдьара. Борис, иһигэр кистээн бастакы оҕом хайаан даҕаны уол буоллар диэн баҕалаах этэ эрээри, кэргэммин хомотуом диэн таһыгар таһаарбата. Лизата ону сэрэйбэт буолуо дуо, Бориһын үөрдүөн баҕата оннооҕор күүстээҕэ. Эдэр ыал күүстээх тапталларыгар күн анныгар аҥардас дьол уонна үөрүү күлүмэ эрэ баалларын курдуга. Ол кэмҥэ дойду бүттүүнэ советскай патриотизм уонна интернациональнай иэһи төлүүр тыынынан олорор, үлэлиир кэмэ этэ. Ити икки ытык тыл Бориска Аҕа дойду сэриититтэн тыыннаах эргиллибэтэхтэр кэриэстэрэ этэ. Кинини оскуолаҕа киириэҕиттэн ити тыыныгар ииппиттэрэ. Борис Ийэ дойдуга иэһин эрэ төлүү кэлбиттии сананара. Ол иэһэ кини ыраас тапталынааҕар да күүстээх, ол туһугар, наада буоллаҕына, тыынын харыстаабакка охсуһарга бэлэмэ. Киһиэхэ бэриллэр ытык иэс диэн тугуй? Дьикти баҕайы, атыттар тоҕо государство эрэ киһиэхэ иэстээҕин курдук саныылларый? Борис кинилэр курдук буолбатах. Советскай киһи аатынан киэн туттуу ол дьоҥҥо тиксибэтэх быһыылаах. Ол курдук тыыллан-хабыллан сырыттаҕына, советскай сэриилэр ыал лыы Афганистаҥҥа интернациональнай иэстэрин төлүүр кэмнэрэ кэлбитэ. Борис: «Кэлэр нэдиэлэҕэ дойдубар көтөр билиэт атыыластым. Күүтүҥ.
Ууруубун» диэн телеграмма ыыппыта. Кэргэнин көрсүөхтээх үөрүүтэ түөһүн эп
пэлдьитэр, үрүҥ дьураа хаймыылардаах хараҥа күөх тренировнай көстүүмүгэр анньыммыт «Спорт маастара» бэлиэтэ түөһүгэр дьэрэлийэр. Түөрт сылы быһа бастанан сыппыт уолунаан, Иванныын, арахсаллара субу тирээн кэллэр даҕаны суругунан мэлдьи билсэ сылдьыах буолбуттара. - Иван, эн, миигинниин Халымаҕа үлэлии барыс. Биһиэхэ учуутал дьон билигин даҕаны тиийбэттэр. Нуучча бухатыыр уола Иван, күлэн кэбиһэн ба ран, тугу хоруйдуон билиминэ, доҕорун иннигэр кыбыстыбыттыы мичээрдиир. - Туох диэн эттэҥий? Миигин онно дойдубар тулаайах ийэм күүтэр. Өлөр-хаалар тиһэх күнүгэр көрөр-харыһыйар киһитэ соҕотох мин эрэ буолабын. Тыыннааҕын тухары сэрииттэн эргиллибэтэх аҕабын уонна миигин күүтэн муҥнанар, атын сиргэ баран хааллахпына, иэдэйдэҕэ ол дии. Сарсыныгар Иваннаах Бориһы военкомакка ыҥырбыттара. Военком кинилэри хоһугар көрсүбүтэ. Бу түгэн иккиэннэригэр олус долгутуулаах этэ. Уолаттар киирэллэрин кытары, полковник көмөлөһөөччүтүн үүрэн таһаарбыта. Бас бэринэ үөрүйэх алын сололоох байыаннай кини тоҥ көрүүтүттэн сискэ курбуулаппыттыы тахсыбыта. Суостаах-суодаллаах военком уолаттарга күлүм аллайбыта уонна олороллоругар көрдөспүтэ. Маннык суостаах-суодаллаах байыаннай киһи эйэҕэстик көрсүбүтэ, эдэр дьоҥҥо, туһугар чиэс курдук көстүбүтэ. Военком биһиги аармыйабытыгар кинилэр курдук спортсменнар наадаларын, Афганистан сирэ-уота уустугун, хайалардааҕын, айылҕата кытаанаҕын, ол үрдүнэн сэбиэскэй саллааттар киһи эрэ сөҕүөн курдук хорсун быһыыларын оҥортуулларын кэпсээбитэ. Сэбиэскэй Аармыйа партия уонна норуот эппитин экчи толорор сыаллаахтарын, сэрии бэрт сотору биһиги кыайыыбытынан түмүктэниэхтээҕин туһунан, бэрт өйдөнөрдүк быһаарбыта. Билиҥҥи кэмҥэ сэбиэскэй ыччат дойду аатын-суолун хаһааҥҥытааҕар даҕаны үрдүктүк тутар, ытык иэстэрин төлүүр кэмнэрэ кэлбитин санаппыта. Бористаах Иван сирэй-сирэйдэрин эрэ көрсөн кэбиспиттэрэ. Полковник тимир-тамыр тыллара сүрэхтэригэр тута тиийбитэ. Партия уонна норуот итэҕэлин толоруу кинилэргэ сүктэриллэр күнэ кэлбититтэн, Борис сирэйдиин чаҕылыҥнаабыта, Иван сандаархай харахтара эмиэ тырымнаспыт этилэр. - Тутатына сөбүлэһэр буоллаххытына, Афганистаҥҥа үс ыйга ыыталларыгар, көҥүл өттүгүтүнэн көрдөһөн, сурукга суруйуҥ. Эһиги көрдөһүүгүтүн ылыналларын курдук, биһиги, мантан эмиэ көрдөһүөхпүт, - военком уолаттарга илиитин биэрэн эрдэттэн махтаммыта уонна санныларын таптайбыта. - Биһиги албан ааттаах аармыйабытыгар ман ный хотойдор наадалар! Эдэрдэр байыаннай комиссар иннигэр
чиккэһэн тураннар: - Истэбит! Сэбиэскэй Сойууска сулууспалыыбыт! - Диэн оскуолаттан ыла үөрэппит тылларын тэҥҥэ түһэрэн, эппиттэрэ. Кинилэр даҕаны эдэр саастара аҕаларын хорсун суолларыттан маппатаҕын, модун күүстээх Ийэ дой ду бирикээһин толорор буолбуттарыттан киэн туттубуттара. Ити курдук, чаас аҥарын иһигэр, Бористаах Иван олохторо түөрэ эргийбитэ. Ол киэһэ иккиэн көрдөһүү сурук суруйан илдьэн биэрбиттэрэ. Иван ийэтигэр, Борис кэргэнигэр иккистээн телеграмма ыыппыттара. Үһүс күннэригэр саҥа хомуурга түбэспиттэри Якутскайтан Туркменистан байыаннай аэропордугар аҕалан түһэрбиттэрэ. Эдэрдэри ый аҥарын устата хайалаах сиргэ сэриилэһэргэ үөрэппиттэрэ. Бүтэһик күннэригэр сырыттахтарына, Бориска кэргэнэ уолламмытын туһунан үөрүүлээх сурах кэлбитэ. Бу күннэргэ Борис дьон бары даҕаны төлөрүйбэт иэстэрин төлөөрү төрүүллэрин, ол иһин киһи аатыралларын, комсомол, партия онуоха сирдьит буолалларын, өссө төгүл итэҕэйбитэ. Бэл, кэргэнин, оҕотун туһугар сэриилэһэ барар курдук саныыр буолбута. Үөрэхтэрэ күннэри-түүннэри, тиэтэлинэн уон на тоҕо эрэ чып кистэлэҥинэн барара. Борис таах Иван спордунан дьарыктаммыт буоланнар улаханнык илистибэттэр этэ. Атыттар сор-муҥ бөҕөтүн көрбүттэрэ. Үгүстэрэ бу кэриэтин түргэнник сэриилэһэр чааска тиийэ охсуохтарын баҕараллара. Ый аҥардаах үөрэх бүтүүтүгэр Иваннаах Борис мотострелковай взвод командирдарынан анаммыттара. Кинилэр хомуурдарын түүн тревога оҥороннор самолетунан кыраныысса нөҥүө бырахпыттара. Биир үксүн аҕалара, эһэлэрэ өстөөхтөрүн мэлдьи хампы сынньалларын, хайдахтаах курдук хорсун быһыылары оҥорбуттарын туһунан кинигэлэринэн, киинэлэринэн иитиллибит, Сэбиэскэй Сойуус араас муннугуттан хомуллубут эдэркээн уолаттар, кишлактарга олорор ханнык эрэ афганистан моджахедтарын сотору бэриннэрэр санаалаахтара. Борис сахалартан соҕотох этэ. Олохсутардыы бырахлыт сирдэрэ хайа тэллэҕэ туох да тутуута-хаххата суох аһаҕас сир этэ. Ол кэнниттэн алдьархайдаах уоттаах сэрии саҕаламмыта.
Бастакы сүрэхтэниилэр кэннилэриттэн аҕаларын, эһэлэрин кэпсээннэрин кулгаахтарын таһынан аһарбыттарын дьэ өйдөөбүттэрэ. Манна бааллар эбит ийэ дойдуларын, кэргэттэрин, оҕолорун, аулларын көмүскээн тиһэх тыыннара быстыар диэри кыргыһааччылар. Хас кишлак, хас хаспах, хас аартык, хас хапчаан сэбиэскэй сэриилэри утары уотунан уһууран олороро. Кинилэри утары өлбүттэр кытары хат тиллэн сэриилэһэр курдуктара. Ол курдук көҕүрүөхтээҕэр күннэтэ эбиллэ тураллара. Эмискэ хантан баар буолан хаалаллара биллибэтэ. Иваннаах Борис батальоннара афганецтар хас даҕаны нэһилиэнньэлээх
сирдэрин ылыыга сэриилэспитэ. Батальон саллааттарын уонна техникатын сүтэрдэҕин ахсын, саҥа саллааттарынан, техниканан толорулла турара. Афганец тар дойдуларын киһи өйдөөбөт сатабылынан көмүскүүллэрэ. Күнүһүн үлэһит, кинилэргэ сир дьит, көмөлөһөөччү буола сылдьаннар, түүнүн тахсан, утары сэриилэһэллэрэ, диверсиялары уон на тоһуурдары оҥороллоро. Бааһырдахтарына, билиэҥҥэ түбэспэттии, төгүрүйэн кэлбиттэри бэйэлэрин кытары дэлби тэптэрэллэрэ. Батальон командира, ол күн, өр бэриммэтэх аулу үгүс сүтүгүнэн ылан баран, оҕолору, кырдьаҕастары, дьахталлары барыларын ытыалыырга уонна кишлактарын танканан сири кытта тэҥнии өтүүктээн ааһалларыгар бирикээс биэрбитэ. Иваннаах Борис уоттаах сэриигэ сылдьан хайа да бэйэлээх киһи кэрээниттэн тахсарын, киһилии быһыытын сүтэрэрин, кыыллааҕар дьиикэй буоларын, өлүүнү эрэ баҕарарын өйдөөбүттэрэ. Өс-саас иэстэһиинэн туоллаҕына киһи устунан ииримтийэрин, хааҥҥа эрэ суудайарын көрбүттэрэ. Бэйэлэрэ эмиэ тыыннаах хаалар туһугар хааны тоҕору улахаҥҥа уурбат, өлөрөрү, өлүүнү утуйарга холуур буолбуттара. Итини барытын баһылаабатахтарына, уҥуохтара ханна хаалара биллибэт. Афганистаҥҥа сыл дьаннар Иваннаах Борис доҕордоһуулара эбии күүһүрбүтэ. Бу кэмҥэ моджахедтартан хайа хайаларын көмүскэһэллэрэ буоллар тыыннарын даҕаны харыстыа суох этилэр. Улаханнык сэмнэхтэммит батальон тобоҕо, ку мах уонна таас хайалар быыстарыгар сытар аулу өтүүктээн ааспытын кэнниттэн, моджахедтар кини лэр үрдүлэригэр анаан тураннар кутаа уоту куппуттара. Хайа даҕаны өттүттэн, иннилэригэр субу баар буола түһэллэрэ уонна сир анныттан, таас хайалар быыстарыттан тахсан кэлэннэр ытыалыы түһэн бараннар, сүтэн хаалаллара. Араас
тоһуурдары оҥороллоро. Аҕыйах хонук иһигэр батальонтан Иваннаах Борис роталара эрэ хаалан, хайалар быыстарыгар саһа сылдьан сэриилэспитэ. Бэл, хайалар кытары кинилэри ытыалыыр курдуктара. Хас хардыы, дабаан, түһүү-тахсыы ыараабыта уонна аҥардас өлүү-сүтүу суолугар аҕалара. Эргиччи тоһуур. Сэрии уотугар элбэхтэ киирэн тахсыбыт саллааттар бэйэлэриттэн иккиүс төгүл элбэх моджахедтары өлөрбүттэрэ. Ол үрдүнэн көмө кэлэн биэрбэтэҕэ. Моджахедтар кинилэр кэлэр-барар суолларын бүөлээн сытар быһыылаахтара. Ол күн рота хаалбыт бүтэһик БТР-ын уонна БМП-ын сүтэрбитэ. Икки өттүттэн ытыалаһыы тохтообута. Иваннаах Борис сэймэктэммит взводтарын тобоҕуттан ахсааннаах саллаат хаалбыта. Моджахедтар кинилэри эмиэ төгүрүйбүттэрэ. Төбөлөрүн маҥан таҥаһынан эриммит, сэлиэччиктээх уонна уһун ырбаахылаах моджахедтар сыгынньах таастар быыстарыттан очумаастан
очумааска коза курдук чэпчэкитик ыстаҥалаһан чугаһаатар-чугаһаан испиттэрэ. Бо рис кинилэр абаккарбыт сирэйдэрин, өһүөнүнэн туолбут харахтарын тутуһан турардыы көрбүтэ. Биир өттүттэн, хайа тэллэҕиттэн, Бористаахха көмөҕө чугаһаан иһэр рота, дьэ, көстүбүтэ. Ити кэмҥэ биир моджахед гранатометын санныгар ууран, Иван хаххаланан сытар тааһын, кыҥыы турдаҕына, Борис түҥнэри ытан түһэрбитэ. Хараҕын кырыытынан көрбүтэ, Иван хаххаламмыт тааһа сиртэн өрө үллэх гынарга дылы гыммыта. Доҕорун сыппыт сириттэн эгэлгэ уоттардаах таастар дэлби ыстаммыттара. Борис сонно үс афганеһы охторбута. Тыын быстар былдьаһыктаах кэмигэр автоматын ботуруона буппүтэ. Ол кэнниттэн, кэргэнин ытаабыт-соҥообут сирэйэ уу түгэҕэр тимирэн эрэрдии дьалкылдьыйан көстүбүтэ, атахтара туох эрэ сымнаҕаска тирэммиттии батары түһэн, ньылбырыйан барбыттара. Ол кэнниттэн биирдэ уу чуумпу буолан хаалбыта. Борис госпиталга киирэн өйдөммүтэ. Онно истибитэ кинини көмөҕө баттаһа кэлбит чаастар быыһаабыт этилэр. Доҕоро Иван Афганис тан хайатыгар үйэ-саас хаалбытын истэн, өйүн эмиэ сүтэрбитэ. Кини ол кэнниттэн дойду киин балыыһаларыгар сылы быһа сытан эмтэммитэ. Хара кырыыстаах Афганистантан сэбиэскэй сэриилэһэр чаастар букатыннаахтык тахсыбыттара.
Борис дойдутугар төннүбүтүн иккис сылыгар, тыыннарын биэрэн тураннар турууласпыт Сэ биэскэй Сойуустара суох буолбута. Кинини дойду тугар хайалара даҕаны сибэккилээх көрсүбэтэҕэ.
Бэтэрээнинэн даҕаны ааттаабатахтара. Барыта чып кистэлэҥинэн оҥоһуллубут курдуга. Арай Бористаах Иваны бу сааттаах сэриигэ умса аспыт байыаннай комиссар дуоһунаһа үрдээн, гене рал буолан, атын уобаласка барбыт этэ. Хотугу уһун хараҥа түүннэргэ, сэриигэ ылбыт баастара соллурҕаан утуппатаҕына, Борис: «Бу аата тугуй? Эмиэ олох оонньуура дуо? - Ыйытара. Туох туһугар хаанын тохто, доҕотторун сүтэрдэ? Эр хорсун быһыыны туох туһугар оҥорбуттарай? Мин бу айылаах буолан кэлбит иэспин кимнээх төлүөхтэрэй? ! » Борис балыыһалартан балыыһалары кэрийэр буолбута. Ол сылдьан арааһы саныыра элбээбитэ. Бастакы санаата сэрии туохтан, тоҕо саҕаланарын өйдүөн баҕарара. Киһи барыта, кылгастык бэриллэр олоҕор, муҥутуур баҕатын ситээри уонна онон дьоллоноору бу сиргэ кэлэр. Киһиэхэ сир үрдүгэр биирдэ тиксэр олоҕуттан ордук күндү туох даҕаны суох. Сэрии - диэн бу киһи аймах хараҕын уута! Сүппүтэ букатын ырааппыт буолуохтаах этэ эрээри, ким эрэ аньыытыттан-харатыттан, сир анныттан өрө көбөн тахса турар курдук. Дьиҥэр, ити барыта, ханнык эрэ дойду аҕа баһылыктара эйэнэн быһаарсыбатахтарыттан, тыл-тылларыгар
киирсибэтэхтэриттэн, күүстээх мөлтөҕү мэлдьи атаҕастыырыттан саҕаланар. Биир үксүн биһиги бэйэбит даҕаны кыайан модьуйбаппытыттан, түмсүүтэ суохпутуттан. Борис өйдүүр, сэриини хайа да норуот буолбакка, аҕа баһылыктар эккирэтэр сыалларын ситиһээри, онуоха сэрииттэн атын ньыма көстүбэтэҕиттэн саҕалыыллар. Кыайбыттара даҕаны, хотторбуттара даҕаны, тохтубут хааннарынан аньыыларын сабыналлар. Күүстээх мөлтөҕү, улахан кыраны атаҕастыырын, баай дьадаҥыны баттыырын курдук. Ол да иһин бу да курдук сордоно-муҥнана сырыттахпыт. Арай байыаннайдар сулустара, наҕараадалара элбээтэ, сололоро үрдүүрэ түргэтээтэ. Оттон миигиннээҕэр бодоҥ буолбуттар, өлбүттэр, кыйдаммыттар, кыраммыттар сир үрдүгэр төһө буолуохтарай? Ки нилэр кэриэстэрин ханнык да уордьан, мэтээл, аат-суол, үйэтитии солбуйбат.
Бориһы дойдутугар чугас дьоно, аймахтара аһынаннар, тыыннаах төннүбүтүгэр үөрэ көрсүбүттэрэ. Борис уол оҕо ытык иэһин толордо. Оннук санамматаҕына, хайдах эрэ аҥардастыы атаҕастаммыт эрэ курдук. Туох иһин хаанын тохпутун билбэтэр даҕаны, сэрии уотуттан тыыннаах ордон хаалар дьол баарын биллэ. Кини бастыҥ доҕоро Иван ол дьолтон маттаҕа. Туох туһугар уонна тоҕо? ! Санаата итинник тууйулуннаҕына,
Борис уйа-хайа суох айманар. Таас хайалар быыстарыгар, итии кумахха доҕотторун хааллартаабыт абаккатын илдьэ кэлбит тииһигэ тимир чыскылыы хам тутар. Борис дойдутугар төбөтүн оройо муос хаппахтаах төннүбүтэ. Уол оҕото аҕатын ус сааһыгар көрсүбүтэ. Борис оскуолаҕа тренердээн барбыта. Кэргэнэ оҕо иитээччитинэн улэлиирэ. Ол эһиилигэр кыыстаммыттара. Эдэрдэр бу кэнниттэн оҕолонон тохтуурга быһаарыммыттара. Афга нистан сэриитин кэнниттэн дойдуга уларыта тутуу саҕаламмыта. Ханна баҕар үп-харчы, ас-таҥас кырыымчые буола түспүтэ. Саныахха төһө да түктэритин иһин, күн ту ра-тура ааспыты хараардыы, уларыта тутууну аҥардастыы айхаллааһын долгуна барбыта. Бориска сэрии кыттыылааҕа диэннэр Дьокуускай куоракка биир хостоох таас дьиэни биэрбиттэрэ. Сэриигэ геройдуу өлбүт Иван үөрэммит училищетын истиэнэтигэр өйдөбүнньүк дуоска арыллыбыта. Афганистан сэриитин кыттыылааҕа Конда ков дьиэ кэргэттэрин кытары хотуттан куоракка көһөн кэлбиттэрэ. Ол эрээри хосторо уоллаах кыыс оҕолоох ыал олороругар ханан да себе суох кыараҕаһа. Сыл аҥара олорон бараннар, тыыннара-быардара хаайтараннар, Майаҕа көһөн тахсыбыттара. Манна дьиэ куортамнаспыттара. Куораттааҕы дьиэлэрин соҕотох эдьиийдэригэр туран биэрбиттэрэ.
Кондаковтар уоллара куорат техникумун бүтэрэн, Аммаҕа ананан үлэлии барбыта. Ийэлээх аҕа киниттэн сотору-сотору үчүгэй
ис хоһоонноох сурук туталлара. Киэсик үчүгэй сиргэ уонна коллективка түбэспит быһыылааҕа. Аҕалаах ийэтин кытары кыыстара Ленка соҕотоҕун хаалбыта. Киэсик биир суругар, сатаннаҕына, сотору кэргэннэнээри сылдьарын туһунан биллэрбитэ. Терөппүттэрэ уолларын суругун ааҕан бараннар бэйэлэрин ааспыт эдэр саастарын санаабыттара. Лиза оччолорго уон тоҕустаах, Борис сүүрбэ биирдээх этилэр. Кинилэр студеннар остолобуойдарыгар сыбаайбалаабыттара. - Тоҕо сатаммат буолуой, сатаныахтаах! Лизень-каа, сотору биһиги эһээ-эбээ буолуохпут! Лизата онно үөрбүтүн эриэхсит! Кыыс оҕо эрдэҕинээҕитинии икки имэ тэтэрэн, харахтара тырымнаан, студент кэминээҕитин курдук сирэйэ төгүрүйэн хаалбыта. - Төһө эрэ үчүгэй буолар этэ-ээ! - Лиза, икки илиитин көтөөрү гыммыттыы даллатан, эрин моонньугар хатааста түспүтэ.
Ол сарсыарда, үүт тураан халлааҥҥа этиҥ эппитинии Амматтан ынырык сурахтаах телеграм ма кэлбитэ. … Бу күн, бу дьыл, кулууп дьиэтин таһыгар, эһиги оҕоҕут өлүгэ көһүннэ. Милиция уорбаланааччылары тутта… Борис төбөтө тимири тимиргэ охсубуттуу чуҥкунаан хаалбыта. Кини балыыһаҕа киирэн өйдөммүтэ, аттыгар Лиза кыыһынаан ытаһа олороллоро. Борис сэниэтэ букатын эстэн, уһуннук эмтэнэн, атаҕар турбута. Ол күнтэн ылата аан дойду көстөр өҥө мөлтөөн, ырыата-тойуга кэхтэн, кинини туох да долгуппат буолбута. Сүрэҕэ таастыйан хаалбыт курдуга. Күлэ-үөрэ сылдьыбыт Лиза эмиэ имин хаана кэхтэн, күлүгүрэн хаалбыта. Сотору-сотору сүрэҕэ бобута тутуталаан өрүтэ тыыммахтыыра.
11
Төһө даҕаны ытаабыт-соҥообут, муҥнаммыт иһин хайыыр да кыах суоҕа. Ити кэмтэн ыла Борис Афганистан норуотугар оҥорбут аньыытахарата кинини эккирэтэ, киниттэн иэстэһэ сылдьарын курдук сананар буолбута. Онно тыын-тыыҥҥа харбаһа сылдьан, хас ыал аҕатын, төрөппүт уолаттарын тыыннарын быспыта буолуой? ! Ол аньыыта, кинини бэйэтин буолбакка, уолун былдьаан бардаҕа. Муҥун-сорун соҕотоҕун иһигэр тута үөрэммит буолан, кэргэнигэр, кыыһыгар онтун биллэрбэт. Арай спортивнай оскуолатыттан уруккутунааҕар хойутаан кэлэрэ. Сыл-хонук бэйэтэ эмиэ дьону эмтииринии, уолларын Киэсиги былаҕайга былдьаппыт күннэрин умна быһыытыйбыттара. Ленка аҕатын курдук сытыы-хотуу, оскуола биир бастыҥ спортсменката уонна эмиэ аҕатын курдук тренер буолар баҕалаах этэ. Быйыл оскуолатын бүтэрэр. Ыам ыйын халлаана оҕо-саас аньыыта суох хараҕыныы чэп-чэмэлкэй. Чэпчэки былыттар куба түүтүнүү күөх тыаны үрдүнэн талбаарыйа усталлар. Бүгүн оскуоланы бүтэрээччилэргэ бүтэһик чуораан буолан ааста. Уоллаах кыыс кистээбит бастакы тапталларын бэйэлэрин кытары үйэ-сааска илдьэ барар
күннэрэ үүммүтэ. Кинилэр иннилэригэр олох аана үөрүүлээхтик тэлэччи аһыллыбыта. Саха сирин үрүҥ түүннэрэ саҕаланан, халыҥ хаардаах, хабараан тымныылаах уһун дьылы этэҥҥэ туорааннар, ууларыттан уһуктан уйгуурбут айылҕа көтөрүн араас саҥата эдэрдэри кэрэҕэ, күөххэ угуйар. Кинилэр күөрэгэйдэри, сибэккилэри кытары тэҥҥэ ыллаһар, таптаһар кэмнэрэ, кэрэ киэһэлэрэ буолла! Оскуола бүтэһик чуораанын кэнниттэн, оҕолор хоннохторуттан ылсаннар бөлөҕүнэн хаамсан, ту
налыйбыт таҥастара сайдам тыалга тиириллибит баарыстардыы туртаҥнастылар. Күлэн-оонньоон, айдаарсан, Сэмэлэһэн, хайҕаһан, Күүстээх дьаныар үөрэхтиин Күрэхтэспит күннэрбит … - Ырыа наҕыл-намыын дорҕоонноро салгыҥҥа уйдаран намылыйа тарҕанар. Оскуоланы бүтэрээччилэр Майа киин уулуссатынан өрө-таҥнары хаамыстылар. Лена Кондакова маннык үөрүүлээх күн кини олоҕуттан хаһан даҕаны сүтүөн, саппаҕырыан баҕарбатаҕа. Кинини кытары уон биир сыл биир паартаҕа олорбут Кэрэл бүгүн, кистээн, киниэхэ бэйэтин хаартыскатын бэлэхтээтэ. Хаартыскатын кэннигэр үс тылы суруйбут: «Мин эйигин таптыыбын! Кэрэл», - диэн баран илиитин баттаабыт. Хаартыскаттан Ленаны толлойбут уостаах, хап-хара харахтаах эдэркээн уол номоҕоннук одуулаһан, чоҕолуччу көрөн олорор. Дьикти баҕайы. Тоҕо эрдэ биэрбэтэҕэ буолуой? Лена уолу кистээн кэтэһэрин Кэрэл билбэт дии саныыра. Арай ыраах баран күрэхтэһэн кэллэҕинэ, сүрдээҕин үөрэр буолара. Оо, арай, кырдьык, Кэ рэл миигин таптыыр буоллун! Ленаҕа кини аата Кэрэ-Эрэл буолла! Лена итинник санаатаҕына бүгүн барыларыттан дьоллоох күнэ үүннэ! Күлүөнүөрүөн, ыллыан, тиэхэлэниэн баҕаран кэллэ. Уолаттар кэннилэригэр ыраах хаалбыт этилэр. Умнуллубат онус кылаас Таптыыр нарын эдэр саас! - Лен-каа! Тохтоо эрэ, бүгүн эн наһаа даҕаны мэниктиигин, дьиибэлэнэҕин! - Дьүөгэлэрэ күлэкүлэ, эбии тэптэрэн биэрэллэр. - Оо, көтүспүт киһи ньии, бу куба курдук көтө сылдьар былыттардыын! Бы-лыт-та-а-аар! Миигин быраҕымааҥ! Бэйэҕитин кытары илдьэ барыҥ, тэбис-тэҥҥэ, ыраахтан ыраах! Көҥүлгэ, үрдүктэн үрдүккэ! Лена эмискэ атыны санаата: «Кэбиис, тугу-тугу туойабыный? Кэрэ Эрэлбиттэн, дойдубуттан, доҕотторбуттан, дьоммуттан эмиэ тоҕо бардамый… Былыттаар, мин манна хаалабын! Бырастыыларыҥ, эһиил баччаҕа, көрсүөххэ диэри. Дьоллоохтук айаннааҥ, былыттаар! .. » Кыргыттар чагда саҕатыгар чугаһаан эрдэхтэринэ, милииссийэ сабыылаах массыыната иннилэригэр хорус гына тохтоото. Бэгэччэктэригэр дубинка быатын иилиммит уолаттар тахсаннар: - Тоҕо түүнү быһа хаамсаҕыт? Утуйааччылары уйгуурдаҕыт? - Диэн баайыстылар. - Бүгүн биһиги оскуолабытын бүтэрбит
уонна доҕотторбутун кытары бырастыылаһар күммүт, ким хайа иннинэ Лена чобуотук хоруйдаата. - Бу кэнниттэн хаһан көрсүһэрбит биллибэт. - Бырастыыласпыт буола-буолалар… Тарҕаһыҥ. Эбэтэр бука барыгытын милииссийэҕэ илдьэ барыахпыт, - кинилэртэн саамай саастаахтара, кытаанахтык дьаһайда. Лена маннык үөрүүлээх күнүн кини дьаһалынан күлүктэтиэн баҕарбата, көстөн турар атаҕастабылы уонна сэнэбили тулуйбата. - Туох буруйбутугар тутуталаары гынаҕыт? Биһиги кими да тыыппаппыт уонна уйгуурдубаппыт. Үөхсүбэппит, охсуспаппыт. Ырыа ыллыыбыт, күүлэйдиибит. Биһиги саҥа күн тахсарын көһүтэбит. - Эн тоҕо биһиэхэ өрөлөһөҕүн? Арааһа арыгы испиккин уонна холуочуккун быһыылаах? Лена ити тыллартан олус өһүргэнэн милииссийэниэрдэргэ утары хаамта. - Хата, бэйэҥ айаххыттан арыгы сыта кэлэр! Сымыйа дуо? - Кини дубинкалаах киһиттэн сиргэнэрин уонна куттамматын көрдөрдө. - Ленкаа, эн кинилэри кытары аахсыма. Оннооҕор буолуохха баайсааччылар. Кинилэри билбэккэ дылы. Эйигин… - Диэн эрдэхтэринэ - Бу кыыс итирик эбит! Ылыҥ, массыына иһигэр угуҥ! Медвытрезвительгэ илдьэбит! - Диэн хамаандалаата тойонноро. Итини эрэ кэтэһэн турбут милииссийэниэрдэр кыргыттары үрүө-тараа киэр үүртэлээтилэр. Ленаны соҕотохтуу тутан, массыынаҕа уганнар илдьэ бардылар уонна хаһан даҕаны харахтаан көрбөтөх, ыраахтан аҕынньата холлуох сыттаах медвытрезвитель дьиэтигэр аҕаллылар. Имиксамык уоттаах хоско соҕотохтуу хааллардылар. Сотору били тойонноро дьуһуурунай милииссийэниэри батыһыннаран, ыарахан ыараханнык үктэтэлээн киирэн кэллэ. - Арыгы испиккин билинэҕин дуу, суох дуу? - Ссуо-х! - Лена ис-иһиттэн абаккаран кэллэ. - Эйигин кытары кэпсэтиэхпин да баҕарбаппын! - Мин эйигин итирик уонна утарсыбыта диэммин суруйабын. Иһиттиҥ дуо? - Уонна уеннээхтик ымаҥнаата. - Сымыйалаама. Эйигин ким итэҕэйиэҕин бараҥҥын! Дакаастаабакка саатыаҕыҥ! - Лена бу сырыыга киниттэн чахчы кэлэйэрин, сиргэнэрин көрдөрдө. - Чаабырҕаабыккын көрдөрүөхпүт! Кырдьыккын булбат сиргэр кэлбиккин билбэккэ тураҕын быһыылаах. Тоҕо манна эйигин аҕалбыттарын сэрэйэҕин дуо? Суох буолуо, - медвытрезвитель тойоно Ленаны үрдүттэн анныгар диэри сыгынньахтаан эрэрдии көрдө. Кыыс намчы илиилэрэ кылгас дьууппатын
тэллэхтэрин аллараа баттаталаабытын бэйэтэ да билбэккэ хаалла. Имик-самык уот сырдыгар ыдьырыйбыт киһи сирэйэ эбирдэнэн костер уонна тугу эрэ суруйан бооччойо-бооччойо киһитигэр эргиллэн күлэн ымаҥныыр. Онуоха харахтарын уутэ букатын сутэн хаалла. «Таһырдьа сып-сырдык кун уота чаҕылыйа тыган турдаҕа буолуо», - ымсыыра санаата Лена. Тойонун аттыттан
арахпакка турар киһиттэн этэ тарта. «Маннык дьоннор хайдах терууллэрий? » - Диэх санаата киирдэ. Ол киһи тойон иннигэр, мэлдьи албыннаһарга үөрэммит быһыылаах, харахтара биир кэм суурэкэлэс. Мэктиэтигэр сыа-арыы курдук ньалҕарыспыттар, тарбахтара тугу эрэ убахтыахха, биликтиэххэ айыылаахтык сиэхтэрин токолохторугар тиийэ тиэриммит уонна кини диэки салбаммыттыы керутэлиир. Тойоно кулгааҕар тугу эрэ сибигинэйдэ. Онуоха кини толорорго бэлэмин биллэрэн чиккэс гынна. - Тугу оҥорбуппар хаайдыгыт? Сааппаккыт даҕаны! Таһаарыҥ, дьиэбэр барыам. - Сибилигин. Манна илиигин баттаа. Ол кэнниттэн ыытыахпыт. - Буруйа суохпар баттаабаппын. Мин арыгы испэтэҕим! - Испиккин ааһан, итириккин билэн хаайар буоллахпыт дии, - диэн тойон ере баргыытаата. - Суох! - Лена кыһыытыттан кыланан ылбыта. - Кырдьыккын этэҕин дуо? - Чахчы! - Билэҕин дуо, эн, бу дьиэттэн сарсын истигэн дьахтар буолан тахсыаҕыҥ, - тойон силэ бырдаҥалаата. Лена истибэтэҕин истэн, хаһыытаан-ыһыытаан, утарылаһан барбыта. Тойонун аттыгар бэлэм турбут дьуһуурунай Лена үрдүгэр түһэн, кыыс оҕону кэрээнэ суохтук илдьи убахтаан, умсарыта-тиэритэ анньан, аттынааҕы хоско соһон киллэрэн таһыттан хатаан кэбистэ. - Аһыҥ, таһаарыҥ! - Лена тимир ааны харса суох тэбиэлээн, охсуолаан көрдө даҕаны, аспатылар. Ытаан-соҥоон, сэниэтэ эстэн, ерутэ бөтуөхтээн, аны кэлэн кимэ даҕаны көмөлөспөтүн өйдөөтө. Бу хоско олорбуттар чэпчэтинэн, холлон тахсыбыт ыар сыттарыттан тулуйумуна, аны хотуолаан барда, Лена туох да туһата суохха аахсыбытын, хаһыытаабытын кэмсиннэ. Ити кэнниттэн ис-иһиттэн сатарыччы кулэн, эмиэ да ытаан, бутэһигэр хатан-хатаннык хаһыытаталаан баран муннукка симиллэн, икки атаҕын урдугэр чохчойон олордо. Бу кэнниттэн кини ес-саас уотунан туолбут харахтарыттан биир даҕаны хааппыла уу тахсыбатаҕа. Чочумча олорбохтоон, «Бу хайдах айыылаах буоллум? Һуу! Һуу! - Үрүтүн үөһэ уһуутаталаан ылла. Ол кэнниттэн өйө эмиэ уруккутун курдук үлэлээн барда. «Ити үөннээхтик уонна түөкүннүү туттубут баҕайыны урут өйдөөн көрбөтөх эбиппин. Кинилэри кытары хайдах биир салгынынан тыынан олорбуппунуй? Сир барахсан итинник сидьиҥнэри хай дах уйан сылдьара буолуой? » - Моонньугар эриллэн тахсыбыт бюстгальтерын дьэ өйдөөн, чоруун түөһүгэр кэтэн, аһаҕас уолугун тимэхтэнэн кэбис тэ. Дьуһуурунай харбаталаабыт тарбаҕын суола этин уотунан салаата. Лена кыбыстан, кумуллан, илиилэрин хоннохторун анныгар анньан, өр сууланан олордо. Этигэр бүтүннүүтүгэр сүппэт бэчээти баттаталаабыттарын курдук сиргэннэ. «Дьах тар буолан тахсыаҕыҥ диэтилэр. Ама, кырдьык буолуо
дуо? Хаһан эрэ, биир кыыһы медвытрезвительгэ уган бараннар күүһүлээбиттэр диэни истибиттээх эбит. Ол кыыс онтон ылата төбөтүнэн хамсаабыт дииллэрэ. Миигин эмиэ.. , Сааннылар быһыылаах. Ким кэлэн көмүскэһиэй? » Лена ман на эрэ өйдөнөн, Кэрэл бэлэхтээбит хаартыскатын сиэбиттэн таһааран өөр да өр одуулаан, чуумпуран олордо. - Кэрэл, миигин бырастыы гынаар… Эн Ленаҥ бэйэтин кэрэтин талаанньыттарга былдьатыан киртиттэриэн кэриэтин! - Сүрэҕэ түргэн-түргэнник күүскэ тэбиэлээтэ. Лена туран кэллэ. «Мин кинилэргэ… Ол кэриэтин! » - Ытамньыйа түһээт, тутуу былдьаһарга сананна. «Били баҕайылар… Иһэллэр… Атахтара тыаһыыр… Кэбис! Кэбис! Ол кэриэтин… Мин бэйэм… » Лена биэчэргэ саҥа кэппит маҥан ырбаахытын биилиттэн курун сулбу тардан, бэрт тиэтэлинэн аҥар уһугуттан туһахтыы баайда. Биир уһугун ол ис өттүнэн уган таһааран, оҕо эрдэҕинээҕитинии баанчыктаммыт кэрэчээн төбөтүгэр кэтэн моон ньугар ииллэ уонна аан тутааҕыттан ыга тардан, алҕас, ыалдьыа диэбиттии аллараа сыыллан, чохчойон барда… Ити түбэлтэ кэнниттэн Борис ыарыытын тииһигэ сотору-сотору киирэр буолбута. Лиза сарсыҥҥы кун кинилэргэ тугу тоһуйарын эрэ кэтэһэр. «Айыы-таҥара баар да буоллаххына, биһигини көрө-истэ сылдьыбытыҥ, харыһыйбытыҥ-өрүһүйбүтүҥ ханнаный! ? » - Ытыан иһин хараҕын да уута тахсыбат. Борис кыыһын кырдьыгын була сатаан өр муҥнаммыта. Ол, туһугар, киниэхэ эмиэ саҥа сэрии саҕаламмытын курдуга. Бу сэрии ааспыт кырыыстаах сэриитээҕэр уһуннук барбыта. Өстөөҕө көстүбэт, кимэ-туга биллибэт, оннооҕор аһаҕастык утарсыбакка, таба харбаппакка, ханан эрэ ырааҕынан эргийэ сылдьар. Хайдах да кыҥас, сыалга дуостал киирбэт. Борис бэйэтэ өйдөөбөт уонна киниэхэ кыайтарбат сэриитэ саҕаламмыта. Хас да сыл устата араас сууттарга уҥсэ сатаан баран, кыыһын кырдьыгын ситиспэтэҕэ. Түмүгэр, Лена бэйэтэ буруйдаах курдук буолбута. Медвытрезвытель тойоно прокурор күтүөтэ буолан, Лена кылааһын кыргыттара туоһулуу сатаабыттарын үрдүнэн, бэйэтин быраабын аһара үрдэппитин иһин сэмэлэнэн, атын үлэҕэ көһөрүллүбүтэ. Борис бу орто дойдуга чороҥ соҕотох хаалбыт курдук санаммыта. «Биһиги тоҕо манныкпытый? Кинилэр тоҕо көҥүл айбардыылларый? Биир кун бары илии илиибититтэн тутуһаммыт кырдьыкпытын быһаарса тахсарбыт буоллар сэнээччилэр, атаҕастааччылар, баттааччылар кэннилэринэн чугуйуох, бардамныылларын тохтотуох этилэр! Бу аата олох үһү дуо? ! » - Борис дьол уонна сор кинилиин арахсыспакка сылдьалларын этинэн-хаанынан толору биллэ. Арай дьол тоҕо аҥардастыы бардамнааччылары батыһарын, оттон сор тоҕо кинини аҥардастыы эккирэтэрин, өйдүүр
кыаҕа суоҕа. «Олохторо диэн, бу, мин бэйэм буолабын. Хайдах олоробун, көмүскэнэбин, туруулаһабын, оннук бара турар», - Борис итинник санаатаҕына даҕаны, иннэ-кэннэ син-биир илим хараҕын кур дук хаарчах, ону көҥү кетен тахсар сэниэтэ да, билиитэ да суох буолан хаалар. Оччоҕуна кини ни күннэтэ аттыттан ааспат-арахпат муҥа-соро эбии муҥнаан барар уонна эт-хаан ыарыытыныы ааһан хаалар. Борис күннээҕитинэн дьоллоохтук олоруон баҕарара. Бүгүн дьоллоох буоллаҕына, сарсын, өйүүн эмиэ дьоллоох буолуохтааҕа. Сымыйаны кырдьык оҥостон олорор, кини мелтөҕүн көрдөрөр. Борис ийэлээх аҕата, эмиэ сымыйаны итэҕэйэннэр, ырай олоҕор олороору муҥнанан биэрбиттэрэ уонна онуоха тиийбэккэ өлбүттэрэ. Туолбатах баҕа барыта ордук ымсыылаах буолар. «Ону итэҕэйэммит! » - Борис албыннааччылары, атаҕастааччылары барыларын эриллэҕэс быччыҥнаах харытынан сир үрдүттэн сиппийиэҕин, сэниэтин үгэнин куоттарбыт этэ. Санаан кэллэҕинэ, иннигэр хаалбыт куннэрэ эмиэ тугу даҕаны эрэннэрбэттэр. Кини кэргэнэ суоҕугар, дьиэтигэр соҕотох хаалан, сымыһаҕын быһа ытыран, харахтарын симэн, сиһин-үөһүн тартаран, оронугар төкүнүйэ сылдьан улуйара. - Айыым-таҥарам! Туох буруйбар миигин маннык кэбилээтиҥ!!! Ыал, кэргэн аатыттан аһардыҥ! Ама икки хараҕыҥ бүөлэммитэ, икки кулгааҕыҥ таас дьүлэй буолбуттара буолуо дуо?!.. Тоҕо бу үлүгэрдээх сордоотуҥ-муҥнаатыҥ? - Борис сэниэтэ эстиэр, оронугар сылбаахылыы охтуор диэри ынчыктаан, тиистэрин хабырынан тахсара. Ол быыһыгар бэйэтин кыранара. Кини даҕаны төһөлөөх элбэх дьон тыыныгар турбута, илиитин хааннаабыта буолуой! .. Кинилэр эмиэ ийэлээх-аҕалаах, кэргэннээх, оҕолоох дьон буоллахтара буолуо… Аттыгар арыгы маҕаһыына баара даҕаны хас сырыы ахсын бэрт кыраттан туттунара. Истэҕинэ тугу оҥороро биллибэт. Арыгыта даҕаны суох мэй-тей сылдьыбыта. Борис түөрт уон биэс сааһыгар бастакы группалаах инбэлиит буолан, биэнсийэҕэ тахсыбыта. Куораттааҕы дьиэтин эдьиийэ бэйэтин анныгар суруттаран, тахсыбаттыы олорор. Сыл баһыгаратаҕар куоракка киирдэҕинэ, хонор сирэ суох буо лан, Афганистаҥҥа бииргэ сылдьыбыт доҕотторугар түһэр… Бөлүһүөк суруналыыска итинник хомолтолоох, курус суолу кэпсээтэ. - Оо, биир киһиэхэ тиксибитэ диэтэххэ, ыарахан дьылҕалаах киһи эбит! Бэйэтин даҕаны, оҕолорун даҕаны дьылҕалара таҥара таҥнары кыраабытын кэриэтэ буолбат дуо? - Туох аньыытыгар итинник оҥоһууланна? - Мин саныахпар, аньыылаах-харалаах таҥара буолбатах. Илиибитин-атахпытын кыаһылаабыт, өйбүтүн мастыппыт, төрүөхпүтүттэн иитэн таһаарбыт албын дойҕох буолар. Хайа да дойдуга киһи маннык олоруон, кырдьыгын
албыннатыан сатаммат. Кулут буолбут дьон эрэ итинэн киэн туттуохтарын сөп. - Билигин Борис ханнаный? - Сэрэнэн ыйыппыта суруналыыс. Кини бэлэһэ кууран хаалбыт этэ. - Бииргэ сэриилэспит доҕотторо кэлэннэр ылан бардылар. Москваҕа илдьэммит эмтэтиэхпит дииллэр. Суруналыыс бөлүһүөк хараастыылаах кэпсээниттэн долгуйбута. Соһуччу истибитэ, кини олоҕун устатыгар билэн кэлбитинээҕэр, аахпытынааҕар элбэҕи эппитэ. Кини киһиэхэ олоҕо бэйэтин эрэ киэнэ буолуохтааҕын, ону ким даҕаны талбытынан дьаһайыа суохтааҕын палаата дьонугар кэпсииргэ булгуччу сананна. Бар дьоҥҥо күн сирин олоҕо таҥараттан айыллан кэлбит күннэриттэн, баар эрэ күндү баайдара, суос-соҕотох дьоллоро буоларын итэҕэйбитэ.