Содержание

• 1
• 2
• 3
• 4
• 5
• 6
• 7
• 8
• 9
• 10
• 11

1

Дьокуускай куорат биир хаҥас кэлтэгэй уулус-
сатыгар, уруккута оҕо сыстыганнаах ыарыы-
тын эмтиир икки этээстээх эргэ дьиэтэ костер.
Хаһааҥҥыта эрэ куорат биир көстүүлээх балыы-
һата, билигин, тулатынааҕы саҥа таас тутуулар-
га суолун туораан биэрбиттии самналлан турар.
Бу дьиэ билигин харах ыарыытын эмтиир уон-
на эпэрээссийэлиир балыыһата буолбута. Ман­
на, кыараҕас уһун көрүдүөргэ, сарсыардаттан
киэһээҥҥэ диэри уочаракка суруттараары сүү-
һүнэн киһи аалыҥнаһар. Ол быыһыгар ким-кими
эрэ кытары көрсүһэр, сорох сүтэрсэр, ким кимиэ-
хэ эрэ ыарыытын үҥсэргиир, хайалара эрэ уоча-
рата суох киирээри аччарыһар. Арай бэйэлэрэ
төлөөн эмтэнээччилэр холкутук быһа ааһаллар.
Ордук тыаттан, хотуттан кэлбиттэр муналлар-
тэнэллэр. Атахтарын эрэ тумсутунан сирдэтээч-
чилэр, дьоҥҥо сиэттэрэ сылдьааччылар, бары
даҕаны биир кыһалҕалаах дьон регистратура
түннүгүн өрө мыҥаан алаадыһаллар.

• Сурутуу бүттэ! Атыттар сарсын кэлээриҥ! -
  ыарыһахтары суруйа олорбут кыыс саҥата түргэн
  үлүгэрдик тылыгыраата уонна ыарыһахтартан куо-
  тардыы кумааҕыларын кууспутунан дьону быы-
  һынан, халаата туртаҥныы турда.
  Барыларын үрдүлэринэн төбөтө хоройон көстөр
  эдэрчи киһи, лаампа сырдык уотуттан сылайбыт
  харахтарын быһыта симпэхтээтэ, онуоха кустук
  араас өҥнөрө көстүтэлээн сүттэ. Кини илиитин
  иминэн биир иллэҥ миэстэни булан, икки куора-

ҕай ытыстарынан кыргыылаах хороҕор төбөтүн
хам тутунна, ыарыытын мэрилгэнин мүлүрүтээри,
олорбут сиригэр тиэрэ кэдэрийэн, тиистэрин ха-
бырынан барда. Айдаан буолбутугар, маҥан ха-
лааттаах дьон сырсан кэлэннэр кинини суһаллык
иккис этээскэ таһаардылар

2

Бүгүн палаатаҕа киирбиттэр көрүдүөргэ тахсан
хаамсан, сорохторо сытан-олорон таҕыстылар.
Ыарыһахтар айахтара аһылыннар эрэ, ыарыы-
ларын кэпсэтэллэр. Кинилэргэ ол бэйэлэрин
икки ардыларыгар истиҥник сыһыаннаһалларын,
итэҕэйсэллэрин көрдөрөр. Туох да кэтэх санаата
суох, икки тэҥ ыарыһах дьон кэпсэтиилэрэ ки-
нилэр көнө майгыларын хоту аһаҕастык тахсар.
Урут көрсүспэтэх да буоллаллар, ыарыыларынан,
кыһалҕаларынан өртөн билсэрдии судургутук
өйдөһөллөр. Кинилэр урут манна эмтэнэн тахсы-
быттары уонна эмтэнэ киирээри сылдьааччылары
кытары сураһаллар
Ол күн балыыһаҕа уон киһини кытары биир
суһал ыарыһаҕы уктулар. Бастакынан, уһун кө-
рүдүөр атаҕар, уон сэттис палаатаҕа, куорат
олохтооҕо киирбитэ. Ол киһи хаһан эрэ үрдүк
үөрэххэ студеннары философияҕа үөрэппит, пен-
сияҕа тахсан баран, ханнык эрэ тэрилтэҕэ бэрт
эрэйинэн кыра үлэни булан, үлэлээн айаҕын ииттэ
сылдьар, лэскэйбит истээх, кылгас илиилээх-атах-
таах, мылтайбыт сирэйдээх, үрдүк кэтит сүүстээх,
ыалларын атыҥыраабыттыы

көрүтэлиир профес-

сор. Кини итинник көрүүтэ атыттар бу олоххо туох
буола турарын билбэттэрин, бары даҕаны албын-
натан сылдьалларын бэлиэтиир курдук. Быраас-
тар бөлүһүөк бүрүллүбүт аҥар хараҕын хастыах-
таахтара. Куорат киһитэ буолан дуу, хата, икки
киһи сытар чуумпу хоһугар түбэстэ.
Бөлүһүөк палаататыгар, урут киирбит ыарыһах,
эмиэ бэйэтин бараллаата, балачча туртайбыт
баттаҕын кэлтэйдии тарааммыт уонна сотору-со-
тору иһин түгэҕиттэн дириҥник өрүтэ тыыммах-
тыыр искал киһи, истиэнэ диэки хайыһан сытан,
кинигэ ааҕар. Бөлүһүөк кини ити майгытын иһигэр
дуостал киллэрбэтэ. Кинигэни аахпатахтарына,
уулара кэлбэт дьон баар буолааччылар. Бөлүһүөк
кинилэри олохторугар сатамматах дьонунан
ааҕар. Бастакы күннэриттэн көхсүтүнэн көрсүбүт
ыарыһаҕа, киниэхэ киһи киирдэ диэн хайыспата.
Ити курдук икки өттүттэн тоҥуйдук көрүстүлэр.
Сиэстэрэ кыыс саҥа киирбит ыарыһах оронун
оҥорон, сыттыгын таптайан табыгынатан таҕыста.
Бөлүһүөк кинигэлэрин, конспектарын тирии суум-
катыттан таһааран туумбатын үрдүгэр, иһигэр
сааһылаата. Ол кэнниттэн оронугар кэтэҕиттэн
тардыстан сытта. Палаата иһэ киниэхэ элбэх саҥа
санаалары үөскэттэ. «Киһи ыалдьыбата, туохха
да суҥхарбата буоллар дьол диэн тугун, олох
сыанатын, тыыннаах сылдьар күндүтүн дьоннор
өйдүө суох этилэр. Ол эрээри… Хайа да ыарыы,
суҥхарыы, эйигиттэн бэйэҕиттэн ыйыппакка кэ-
лэр. Туох барыта төрүөттээх буолан саҕаланар.
Хараҥа суоҕа буоллар, сырдык кэлиэ суоҕун кур­
дук. Түүн күнүһүнэн, итии тымныынан солбулла
туралларын курдук…» Итинник саныы сыттаҕына,
аттыгар сытаааччы киһи, кинигэтин төлө тутан,
утуйан бурулатан барда. Кини мөҥүрүөн түөһэ
күөрт тириитинии хамсыыр, сотору-сотору муннун
тыаһа «пуус» гынар. Бөлүһүөк онтон санаата ал-
дьанан, оронуттан оронон туран көрүдүөргэ хаама
таҕыста. Ити курдук кини палаата дьонугар күн
ахсын көстөр буолбута. Бөлүһүөк сис туттан, кыл-
гас атахтарын соһон, лэппэрдэтэлээн, төбөтүгэр
хаатыйаламмыт санаатын барытын санныгар
сүгэн сылдьардыы ыараханнык хаамыталыыр.

3

Алтыс палаатаҕа үс саҥа ыарыһах тэҥҥэ киир-
битэ. Бастакылара тыаттан сылдьар, саас ортотун
лаппа ааспыт, хара бараан, дьорҕоот сирэйдээх,
үрүт уоһугар тор курдук туора бытыктаах, хабыгы-
рас саҥалаах киһи. Палаата дьоно кинини соччо
ыарыһахха майгыннаппаттар. Хаҥас хараҕынан
моһуогуран, ону даҕаны эмтээччилэрэ бэйэлэ-
рэ күүстэринэн ыыппыт буоланнар, улахаҥҥа

уурбат. «Наай гыннар аҥарбыттан матыаҕым,
уҥам баҕас хаалар ини» диэбиттии туттар-хап-
тар. Киириэҕиттэн биир сиргэ түптээн олорбот,
палааталары кэрийэн тахсар, ким хайа иннинэ
саҥа уонна урут киирбит ыарыһахтары бары-
ларын кытары

билистэ. Балыыһаҕа олохтоммут
бэрээдэги үөрэттэ. Атыттар курдук биир сиргэ
тэһийэн-тулуйан сыппат, сарсыарда туруоҕуттан
киэһэ сытыар диэри атаҕын үрдүгэр сылдьар.
Иккистэрэ, саас ортотун ааспыт, ыарыһахтар
кэпсээннэрин сыҥаахтарын анныгар олорон ис-
тэр уонна хас кэпсэтиилэрин ис хоһоонун сонно
тутатына дьүүллээн барар, кыырыктыйбыт баттах-
таах, сэргэх сэбэрэлээх киһи, барыларын кутта-
рын туппут түс-бас тыллаах суруналыыс эта.
Үһүстэрэ нуучча киһитэ. Арай кини туохха да
кыһаллыбат. Кимиэхэ да кыттыспат. Утуйан уонна
аһаан эра тахсар.

4

Балыыһа күннээҕи бэрээдэгэ халбаҥнаабат уон­
на кытаанахтык тутуһуллар буолан, көҥүллэринэн
сылдьыбыт дьоҥҥо хаһаарыма олоҕун санатар.
Сарсыарда сэттэ чааска туруу, аҕыс чааска, биир
чааска, биэс чааска аһылык, ити быыһыгар ик-
киттэн ус чааска диэри утуйуу кэмэ. Күҥҥэ уон
биэс, арыт сүүрбэ ыарыһах хараҕар эпэрээссийэ
оҥороллор. Ол үрдүнэн ыалдьааччылар ахсаан-
нара көҕүрүөҕүнээҕэр элбии турар. Күн ахсын
барыларыгар биэстиитэ хааппыла куталлар,
укуоллууллар. Барытыгар уочарат. Уон чаас­
ка кэтээн туран утуталлар. Үлэттэн илиилэрин
араарбатах, бултаан-алтаан, сүөһү ииттэн эбэтэр
сурук үлэтин дьарык оҥостубут дьон, эпэрээсси-
йэлэммит күннэрин сарсыныгар, сырдыгы көрөөт,
тэһийбэккэ бардылар.

• Уйбаан, хайдаххыный? - хабыгырас саҥа ый-
  ытта.

• Син аҕай курдукпун. Билиҥҥитэ туман курдук
  эрээри, ыйдаҥардарым улаатта.
  Палаата түгэҕэр сытааччы эбээн оҕонньоро
  оронугар олоро биэрдэ.

• Мин, эһиги киириэххит иннинэ, аҥарбын оҥор-
  торбутум үчүгэй буолла эбээт. Уулусса уҥуор ту­
  рар дьиэлэр түннүктэрин көрөр буоллум. Бастаан
  киирэрбэр күтүөппэр сирдэтэн кэлбитим. Иккиспин
  оҥороллоро буоллар бултуу да барыах эбиппин…

• тылын тамаҕар хомолтото иһилиннэ.

• Оттон бачча ыраах кэлбиччэ, кырдьык, ситэ-
  ри оҥорторон барыаххын.

• Бу аһайыҥ баара тымныйан хааллаҕым үһү.
  Бырааһым билигин оҥорбоппун, аны сайын кэ-
  лээр диир.

• Ол ТОҔО?

• Муннум тыбыырбыт үһү.

• Ону эпэрээссийэлээбэттэр үһү дуо?

• Тымныйбыт буоллаххына, оҥоһуллубат диир.
  Сатахха, киирээччи олус элбээн, тоҥоруллан тур-
  бут палаатаҕа укпуттара… Сылыппыттара аҕы-
  йах эрэ хонно эбээт. Тоҥ хаһаа эта, түннүгүнэн
  тыал киирэн күүлэйдиирэ… - бу сырыыга булчут
  эбээн куолаһыгар хомолто буолбакка, абаккарыы
  иһилиннэ.

• Оннук айыылаах тымныы палаатаҕа хайдах
  буолуммуккунуй?

• Мин киирэр күммэр миэстэ тиийбэт буолан,
  хатанан турар хоһу арыйаннар алта киһини ук­
  путтара. Ол түүн эмтэниэх эрэ баҕаттан уту-
  йан турбуппут. Барыбыт мунна тыбыырбыт этэ.
  Быраастар сонно палаатабытыттан ханна даҕаны
  быгыалаабат гына боппуттара уонна ыраас маа-
  рыланы томторуктуу кэтэрдэн бараннар ааммыты-
  гар маҥан бырастыынаны тиирэ тардан кэбиспит-
  тэрэ, - кыра оҕонньор согдьоллон олорон бэйэтин
  муҥун-таҥын ньулугураччы кэпсээн барда. Суру-
  налыыс сонно киниэхэ эбии сыҕарыҥнаан, итини
  барытын сыыска түһэрбэккэ иһиттэ. Бэйэтэ эмиэ,
  тумуулаабыттар палааталарыгар укпуттарын сөбү-
  лээбэтэр даҕаны, ону таһыгар биллэрбэтэ. Эбии-
  тигэр буолан, уон сыллааҕыта кинини эпэрээс-
  сийэлээбит бырааһа командировкаҕа Алдаҥҥа
  барбыт буолан биэрдэ. Ый аҥара төттөрү-таары
  мэскэйдэнэн, хата, балыыһаны булларбыттарыгар
  махтанна. Кыһалҕалаахха итинтэн ордук үөрүү
  суох. Сорохтор үстүү ыйга тиийэ тиэстэллэр, кэ-
  тэһэллэр. Онно холоотоххо ый аҥара, кылгас кэм
  буоллаҕа. үһүс төхтүрүйүүтүгэр тубэстэ эбээт!
  Өссө иккиһигэр киирэрэ хаалбыта. «Приемнай по-
  койга» таҥаһын туттара турдаҕына:

• Бырастыы гын, бүгүн ыарыһахтары көрүдүөргэ
  кытары киллэртээтибит. Улахан алҕас тахсы-
  быт. Понедельникка кэллэххинэ, хайаан даҕаны
  уктарыаҕым, - аһыныгас санаалаах дьахтар ки-
  ниттэн көрдөспүтэ.
  Бу палаата ыарыһахтарын, саҥалар киирэр
  күннэригэр, көрүдүөргэ тахсалларын көҥүллээбит
  этилэр. Сытааччылар сэһэннэрэ күнтэн күн тэни-
  йэн, сайдан иһэр. Кинилэр арай уон сэттис хос-
  ко сытар бөлүһүөгү билбэттэр. Ол да буоллар
  кинини бэлиэтии көрбүттэрэ. Бөлүһүөк энньэгэр
  кэтит сыҥааҕа ыпсан, хоһуттан сис туттан тах-
  сара. Кини сарсыардааҥҥы уонна киэһээҥҥи со-
  нуннары хайаан да истэрэ. Ол кэнниттэн хаа-
  мара ыараан, сис туттан, кэлбит сирин диэкки
  атаҕын соһон барара. Биир хоско кэккэлэһэ сы­
  тар дьукааҕа, бөлүһүөгү ситэ баттаан, күннээҕи

сонуннартан чэпчээбиттии өгдөҥөлүүр уонна ки-
нигэтин кууспутунан оронун булар. Бөлүһүөк эмиэ
тугу эрэ суруйан, бэлиэтэнэн барар

5

Бастакы палааталар киирбит күннэриттэн аҥар-
дас кэпсээннэринэн күө-дьаа буолан олороллор.
Кинилэр ортолоругар кинигэ да ааҕааччы, сурук
да суруйааччы суох. Үлэтэ суох пенсионердар
уонна инбэлииттэр мустубуттар. Суруналыыс-
тарын сыҥаахтарын анныгар уктан олороннор
бастакы уонна иккис чеченскэй хампаанньыйа
сэриитин, Югославияны, Афганистаны, Ирагы
сэриилээһини, Иран, Корея ис дьыалаларыгар
Америка Холбоһуктаах Штаттарын тойоно тоҕо
орооһорун күн тура-тура ырыталлар. Кэпсээннэрэ
бүтэн, кэхтэн хааллаҕына, күннээҕи түбүктэрин,
дьиэ-уот тула кэпсээнинэн ситэрэн-оһорон биэрэл-
лэр. Суруналыыс барыларын санааларын табар,
истиэхтээх баҕаларын, албыннаппыт кырдьык-
тарын этэр уонна да атын киһи өйө хоппотох-
үөйбэтэх суолларын, ол быыһыгар бэйэтэ түбэспит
көрүдьүөс түгэннэринэн, быһылааннарынан арал-
дьытар. Ону туораттан көрдөххө, истэллэриттэн
мэлийбит, көрөллөрүттэн маппыт дьону сирдээччи
курдук. Киниттэн урут билбэтэх суолларын элбэҕи
иһиттилэр. Ыарыһахтар кинитэ суох сатаммат бу-
оллулар. Этиллибэтэх кырдьык диэн оннук күүс-
тээх буолар эбит. Кимтэн даҕаны, туохтан даҕаны
тутулуга суох, туспа билиилээх-көрүүлээх киһиэхэ
түбэһэннэр, аан дойдуну түгэҕиттэн саҥалыы
ырытар, сыаналыыр буоллулар. Кини тыла ол
курдук ылыннарыылаах.

• Доҕоттоор, мин суруналыыстары хайа да
  учуонайдардааҕар ордоробун эбээт. Кинилэр
  тыллара миэхэ ордук тиийэр, - саҥаран хабыгы-
  райда аҥар харахтаах ыарыһах. - Учуонайдарыҥ
  историяҕа, олоххо буолан бүппүт суоллары эрэ
  быһаараллар, Оттон кини буоллаҕына, эн саны-
  ыргын тэһэ көрөн олорор курдук. Кырдьыгы кэп-
  сииртэн, бэйэбэр дылы, төбөтө хатарын кэрэйбэт
  киһи быһыылаах.
• Ол иһин, сир үрдүн дуобат хараҕар тэҥниир.
  Аан дойду олоҥхоҕо кэпсэнэрин курдук үрүҥнээх
  хараттан тутуллан турар быһыылаах.
• Суруналыыстары ол иһин күүскэ сойуолаһар
  буоллахтара.
• Ыыҥх! Дьэ, диэтэҕиҥ, - сөбүлэстэ ким эрэ.
  Ити быыһыгар эмтэммиттэр тахсаллар, саҥа-
  лар киирэ тураллар. Палаата олоҕо уларыйар.
  Доҕордоһон хаалбыт дьонуҥ таҕыстахтарына
  хаалааччыларга хайдах эрэ курус буолар. Са-
  ҥалар киирдэхтэринэ, эмиэ сэргэхсийэллэр. Тах-

cap ыарыһаҕы сайыһа хаалаллар, саҥалары үөрэ
көрсөллөр. Манна даҕаны күннээҕи олох тыына,
тымыра тэбиэлиирэ биллэр.
Суруналыыс ааһар олох, дьон кыһалҕа-
тын туһунан элбэхтэ суруйбут буолан, кинилэр
күннээҕи санааларын, баҕаларын үчүгэйдик билэ-
рэ. Үгүстэр өйдөбүллэрэ, майгылара, үөрэхтэрэ,
ол хоту салаллыбыт буоланнар, атыннык
дьаһанар үөрүйэхтэрэ суоҕа. Ити хабыгырас
саҥалаах оҕуруотчуту түөһүн толору үрүтүн-үөһэ
тоҕо наҕараадалаабыттарын бэйэтэ да билбэтэ
буолуо, отгон суруналыыс ону билэр. Суруна­
лыыс кэлин бөлүһүөк туһунан элбэхтик саныыр
буолла. Бөлүһүөктэр билиилэринэн, инньэ Соло-
муон Муударай саҕаттан, уос номоҕор киирбит
дьон буоллахтара.

6

Суһаллык укпут ыарыһахтара, түөрт уонун
саҥа ааспыт, сындааһын уҥуохтаах, түүтэ суох
ньыламан сирэйдээх, утарыта харсыбыт хааста-
рын аннынан сабыччы көрбүт, сыыйыллаҕас му-
руннаах, ырыынактан атыылаһыллыбыт саахымат
ойуулаах ырбаахылаах хапсаҕайдаммыт эбээн
этэ. Хоту дойду айылҕата киниэхэ сыыдам сы-
рыыны, чэпчэки хамсаныыны, булугас өйү биэр-
битэ таһыттан көстөр. Сытааччылар кини икки
хараҕын эпэрээссийэлэтэ киирбитин истибиттэрэ.
Ыарыһаҕы миэстэ суох буолан, уон сэтгис палаа-
та айаҕар көрүдүөргэ сытыарбыттара. Суруна­
лыыс эдэр киһини тоҕо эрэ сүрдээҕин аһыммыта.
Бука, ыарыыта уталытыллара сатаммат буолан,
быһа киллэрдэхтэрэ. Эдэр киһи, киирбит тииһигэ
ааһарын кытары, көрүдүөргэ биир дойдулаахта-
рын көрсөн күлэн-салан, кэпсэтэн барбыта. Ол
быыһыгар сотору-сотору ханна эрэ баран-кэлэн,
үрдүк хороҕор төбөтө көрүдүөргэ хороҕолдьуйар.
Суруналыыс утуйуон иннинэ бөлүһүөк сытар
палаататыгар иҥээҥнээн, уон сэттис хос аттынан
хаста да хаамыталаата. Онно көрбүтэ, били эдэр
эбээн хороҕор төбөтүн эмиэ икки ытыһынан хам
туттан, харахтарын симэн, оронун биттэҕиттэн
тайанан тобуктара титирэстэһэ олороро. Санны-
лара холбойон, тоҥолохторун ньилбэктэригэр хам
баттаан, ньыламан сирэйэ хаанньастан, оҕонньор
курдук токуруйан хаалбыт. Көрүдүөр мөлтөх уоту-
гар ырбаахытын бөдөҥ ойуута дьырдьыгынаан
көстөр. Бэрт сотору дьуһуурунай сиэстэрэ кэлэн
кинини коляскаҕа анньан эпэрээссийэлиир хос
диэки түргэнник илдьэ барда.
Бу киэһэ суруналыыс бөлүһүөгү кытары билсэн,
кылгастык да буоллар кэпсэттилэр. Суруналыыс

ыйытара элбээн, тэнийэн истэҕин ахсын бөлүһүөк:

• Ол оннук буолбатах… Сыыһа өйдүүгүн… Ити
  барыта лабаҥха… дойҕох буолар. Кураанаҕы лах-
  сыйыма! - диэн саба саҥара олордо.
  Суруналыыс уоска бэрдэрдэ. Кини дьону кытта
  истиҥник кэпсэтэ үөрүйэх этэ. Өссө хас даҕаны
  ыйытардааҕа хаалла. Бастакы көрсүһүүлэрэ ити
  курдук халы-мааргытык икки өттүттэн тургутуһар-
  дыы түмүктэммитэ. Палаататыгар кэлбитэ дьонноро
  уоттарын умуруоран, утуйаары сыталлар эбит.
• Кэпсээ, ханна сүтэн кэллиҥ?
• Били, бөлүһүөгү көрсөн кэллим.
• Тугу кэпсиир?
• Арааһы… - суруналыыс соччо аахайбатахтыы
  хоруйдаата.
• Тыый, сири-халлааны сиксигинэн билиилээх
  киһи буоллаҕа… Планетабыт үйэ аҥарыгар ула-
  рыйыа үһү дуо?
• Бэтэрээнэн соҕус кэпсэттим… Ырааҕын эһиги
  бэйэҕит ыйытаарыҥ, - суруналыыс суорҕанын
  бүрүнэ тардынан кэбистэ.
• Буоллаҕа…
  Суруналыыс утуйан биэрбэтэ. Сорохтор киһини
  кытары тоҕо сэнэбиллээхтик кэпсэтэллэрин өйдүү
  сатаата. Ама, итини бэйэлэрэ өйдөөбөттөрө буо­
  луо дуо? Ол эрээри бөлүһүөк туһунан куһаҕаннык
  саныан баҕарбата. «Профессор миигин, үөрэҕин
  билбэтэх студены кытары кэпсэтэр үөрүйэҕинэн
  көрүстэ…» диэн быһа-бааччы санаата. Орону-
  гар эргичийэ-урбачыйа түһэн баран, суорҕанын
  түөһүн тылыгар диэри түһэрэн утуйан хаалла.

7

Балыыһаҕа эбиэккэ уонна күнүскүгүн утуйан
туруоххар диэри иллэҥэ суох сылдьаҕын. Со­
тору-сотору процедураларга ыҥыраллар. Сонно
эмтиир быраастар көрөллөр, сиэстэрэлэр укуол-
лууллар. Инньэ гынан эмтэнээччилэр палаатала-
рыттан ырааппаттар.

• Доҕоттоор, бөлүүн, бокуонньукпун түһээн
  көрдүм, - хабыгырас саҥа кэпсээн күлүбүрэйдэ.

• Дьэ эрэ, хата бу үчүгэй буолаарай, - туорат-
  тан тэптэрэн биэрдилэр.

• Түһээтэхпинэ, арай сайылыклытыгар сыл-
  дьар эбиппит. Үөрбүтүм диэн сүрдээх. Кини
  буоллаҕына миигин, уруккутун курдук, куолутунан
  мөҕө тоһуйда

• Оҕолоргун кытары олорбокко манна тоҕо
  кэллиҥ?! Төннө оҕус! Дьиэҕэр үлэҥ-хамнаһыҥ
  элбэх.

• Сэгэртэйиэм, кэбис инньэ диэн баара дуо…
  Көрсүспэтэхпит быдан ыраатта буолбат дуо? -
  сүрдээҕин хомойдум.

• Киэр буол! Араҕыс! - кэргэним кыыһырбыта
  диэн сурдээх.
  Отгон мин буоллаҕына ис сурэхпиттэн сурдээ-
  ҕин уйадыйаммын:

• Сэгэриэм, эн миигин таах мөҕөөхтүүгүн. Туох
  буруйдаахпар дылы. Ама, умнубут үһүгүөн, хай-
  дахтаах курдук иллээхтик олорбуппутун?

• Ол-бу буолума, чолоҕор! Төнүн дьиэҕэр! Тугу
  кэрийэ сылдьаҕын?!

• Сэгэртэйиэм, дьолбутугар көрсүһэн ба-
  раммыт, холдьоҕума. Мин эйигин өр даҕаны
  сүтэрдим, суохтаатым! Билбэккин дуо, оҕолорбут
  билигин бэйэлэрэ мал ийэлэрэ-аҕалара буолан
  олороллор.

• Ол бу буолаҥҥын. Миигин мэһэйдээмэ. Күн
  дьааһыгыран эрэр. Ээй, хотуйдаар! Тиэтэйиҥ!
  Тойоммут мөҕөттүүрэ буолуо, хойутаары гынны-
  быт. Тиэтэйбэхтээҥ! - бокуонньугум мин көрбө-
  төх дьахталларбын кытаанахтык дьаһайталыырын
  кытары, сир анныгар киирэр улахан иин айаҕа
  көһүннэ. Кини онно тиийэн, миэхэ эргиллэн, тох-
  тоон турда. Ойоҕум тугу гынарын кэтэстим.

• Туох буолбут сордооххунуй? Төнүн диибин
  буолбат дуо?! - бокуонньугум торбосторун үүрэ
  сылдьар чыпчаххайынан сыыһа-халты сырбата-
  лаан холдьоҕон ыытта. Бэйэтэ ол аҥайар иин
  айаҕынан түргэн баҕайытык киирэн, сүтэн хаалла.

• Тохтоо! Быраҕыма! - мин ойохпун эккирэтэм-
  мин, куоттарбыт абаккабыттан, хаһыытыы түһээт,
  кэнниттэн сырсан эрдэхпинэ, хара бэкир киһи
  саҕабыттан харбаан ылан, таһырдьа элитэн кэ-
  бистэ. Хапсаҕайым диэн сурдээх, эдэрим курдук
  сананабын, ойон тураммын эмиэ иин айаҕар кэл-
  биппин, харабыллар туох иһин ыыппаттар. Мин
  тугу да гыныахпын билиминэ:

• Ойохпор кэллим, ыытыҥ! - диибин.
  Көрдөһө сатаан кэбистим. Туох иһин киллэр-
  бэттэр.

• Ойохтоох баҕастаах! Улахан Харабыл утуй-
  да. Тойон уутун уйгуурдума. Уһугуннаҕына
  биирдэ этиэхпит… Онуоха диэри, хата, дьиэҕэр
  бараахтаа.
  Миигин соҕотохтуу хаалларан, бары ханна
  эрэ сүтэн хааллылар. Ойоҕо суох ханна барыах-
  таахпын билбэппин. Дьиэлээх-уоттаах даҕаны
  курдук санаммаппын. Сэгэртэйим оҕотун бэркэ
  диэн аһынным. Уруккутун курдук элэккэйэ ханан
  даҕаны суох буолбут. Миэхэ бэркэ кыйахаммытын
  кердум.

• Остуоруйа курдук түүллээх киһи эбиккин! -
  суруналыыс сэҥээрдэ.

• Ээ, диэмэ даҕаны. Муҥнааҕым сыыһа, ырай-
  га тиксээхтээбэтэх буоллаҕа, кэм да уруккутун

курдук сүөһүтүн-аһын көрө-истэ сылдьаахтыыр
эбит. Биһигинньик курдуктары, бэл, онно сүгүн
сынньаппат буоллахтара. Бу, биһиэхэ хаһан сы-
лаас, сымнаҕас олох баар буолар? - хабыгырас
киһи, өлбүт бокуонньугун чахчы аһынар саҥата
иһилиннэ.

• Айыыта-харата суох буоллаххына, ырайга
  тиксиэҥ дииллэр буолбат дуо? - хайаларын эрэ
  эрэмньи куолаһа иһилиннэ.
• Аҕабыттар дойҕохторун баран итэҕэйэ сы-
  рыт. Ол да дойдуга тойон тойонунан, үлэһит
  үлэһитинэн сырыттахтара ити дии…
• Саатар, ол да дойдуга тиийэн бараммыт…
• эрэмньи куоластаах киһи иккиһин саҥаран
  эрдэҕинэ ким эрэ:
• Ырай диэн ити кырдьык баара буолуо дуо?
• диэн быһа түстэ.
• Ити син-биир коммунизм үөрэҕин итэҕэйэр
  кэриэтэ, - суруналыыс быһаарда.
  Кэпсэтии итинэн бүттэ. Ити кэмҥэ түгэххэ сы-
  тар эбээн булчута:
• Бырааһым мин иккис харахпын оҥорортон
  кыккыраччы аккаастанна. Аҥарынан сылдьар-
  бар тиийдим быһыылаах. Саатар, манна киирэн
  тымныйбатаҕым буоллар. Абалаах баҕайы! Ик-
  кистээн үс ый буолан бараҥҥын кэлээр диэтэ.
  Төттөрү-таары айанныырга биэнсийэм да тиий-
  бэт. Урукку былаас саҕана дуостал аҕыйах хар-
  чыга көтөр буоларбыт, - хабыгырас саҥалаах
  киһи бокуонньугун түүлүгэр көрсөн куоттарбыты-
  ныы, булчут хомолтотун бэйэтэ бэйэтигэр кэпсии
  олордо. Атыттар бары хааппыла куттара, укуол
  ыла таҕыстылар.

8

Киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн утуйар чааска
диэри кэм уһун. Палаатаҕа сытааччылар ону
утуйан, аһаан, кэпсэтэн барыыллар. Суруна­
лыыс бэҕэһээҥҥи кэпсэтиилэрэ төһө даҕаны
тахсыбатар, бөлүһүөгү тоҕо эрэ чугас уонна
уруу киһитин курдук саныыр. Бөлүһүөк кини
билбэтэҕин, истибэтэҕин быһаарар кыахтаах.
Бачча көрсүбүччэ элбэҕи ыйытан, хоруйдатан
ылыан баҕарар.
Уон сэттис палаата аана аһаҕас этэ. Көрүдүөргэ
сыппыт ыарыһах миэстэтэ кураанах. Ол аата,
дьэ, палаатаҕа киллэрдэхтэрэ.
Суруналыыс саараҥнаан, кыратык турбахтыы
түһэн баран, ааны тоҥсуйан киирдэ. Бөлүһүөк
туумбатын үрдүгэр бүк түһэн олорон тугу эрэ су-
руйар. Киирбит киһи диэки мэһэйдэппиттии көрөн
баран:

• Итиннэ олор, - кырабаатын атаҕар турар на-

мыһах олоппоһу ыйда. - Хайа, бэҕэһээҥҥи кэннэ
туох сонун баарый?

• Туох кэлиэй… - суруналыыс мэһэйдэспит бу-
  руйугар симиктик хоруйдаата. - Куорат киһитигэр
  эйиэхэ буоллаҕа дии.
  Бөлүһүөк атын сири көрөн олордо. Суруналыыс
  кэпсэтиини туохтан саҕалыан билиминэ, бастаан,
  иэрэҥнээтэ-саараҥнаата.
• Кэлиҥҥи кэмҥэ дойдубут олоҕо атыйахтаах
  уу кэриэтэ дьалкыҥныыр. Бука бары уста сылдьар
  оҥочоҕо ыга симиллэн олорор курдукпут. Төһөлөөх
  дьон олоҕо түөрэҥнээтэ. Куормаһыттарбыт хай-
  дахтарый даҕаны эрдииһиттэрбит эмиэ оннук-

тар. Хайдах эрэ ааспыт чуумпу олохпутуттан,
эмискэ дьалхааннаах муораҕа киирэммит му-
на-тэнэ сылдьар курдукпут. Ол муора балкыы-
ра оҥочолоох дьону, өйдөнүөх бокуой биэрбэк-
кэ, уҥа-хаҥас уһаара сылдьарын курдук. Итини
барытын ким хамнатарый, туох дьалкытарый?
Бу муора баалыгар сорохтор бэркэ бигэттэрэн,
атыттар харахтарын сабан, түүл-бит курдук оло-
робут. Хайабыт даҕаны уһуктан: «Бу маннык эр-
динэр даҕаны, куормаланар даҕаны сыыһа, мун-
нубут быһыылаах», - диэн өрөлөспүтэ көстүбэт.
Уһун уубутугар баттаппыт кэриэтэбит. Ытыллар-
ыһыллар буурҕа бэйэтэ тохтоон, эрдииһити бэйэ-
тэ кытылга тиэрдэрин кэтэһэбит.
Бөлүһүөк суруналыыс тугу ыйытыан баҕарарын
сэрэйбэт буолуо дуо, үрдүк тиит чыпчаалыгар
олорор кырдьаҕас суордуу чыпчылыйбакка ис-
тэр. Ол да буоллар тута хоруйдуур санаата суох
быһыылаах. Барыта оннук судургу буолбатах.
Итиниэхэ хоруйдуур судургута суох.

• Туох барыта биир сиргэ турбат уонна иннин
  хоту эрэ баран иһэр, - бөлүһүөк бүтүн бэйэтэ
  хайдах эрэ дьигиһис гынна.

Суруналыыс итинэн туһанан эбии кимэн кии-
рэргэ сананна.

• Аҥардас ааспыт сүүрбэһис үйэҕэ Россияҕа
  түөрт сэрии, түөрт революция буолан ааста.
  Атын ханнык даҕаны государствоҕа маннык сор-
  доммут норуот суох. Итини барытын биир ты-
  лынан быһаарыллыбат. Норуоппутуттан ыйытан,
  таллара да сатаабаттар. Барытын сонно тута-
  тына, өйдөнүөх түгэн биэрбэккэлэр, умуннаран
  иһэллэр. Биһиэхэ наар үөһэттэн эбэтэр туораттан
  оҥоһуллан бэриллэр. Бэйэбит айбыппыт суох. Ба-
  рытыгар сөбүлэһэрбитин эрэ билэбит. Дьиҥинэн
  былаас демократията буолбакка, норуот демокра-

тията диэн баар буолуохтаах этэ. Итиниэхэ су-
дьуйалар кимнээхтэрий? Буолар буолбутун, бүтэр
бүппүтүн кэннэ арай история прокурор буолар.
Ааспытын, оҥоһуллан бүппүтүн кэнниттэн суут-
туур кэбэҕэс эбээт. Оттон бүгүн прокурор, су-
дьуйа кимий? Мин санаабар, итини философтар
быһаарыахтааххыт. Эн эрэ, буолбуту, буола ту-
рары уонна буолуохтааҕы дьүүллүүр судьуйаҕын.
Биһигини иннибитигэр туох күүтэрий?
Суруналыыс ыйытыахтаах санаатын итинник
ыган, быһыта-орута ыйытта. Хоруйдуур ыйы-
тардааҕар ыарахан. Итини хас студент барыта
билэр.
Бөлүһүөк сыҥаахтарын быччыҥнара ыбыстан,
кулгааҕын таһынан истэр кэриэтэ олорор эрээ-
ри, өйдөөбүт быһыылаах. Суруналыыс, бөлүһүөк
кини диэки тымныытык көрбүтүн сөбүлээбэтэ.
Бөлүһүөк өндөйөн сыттыгын көбүтэн, оронугар
хат сытта уонна дьиэ үрдүн көрөн, хантайан сы-
тан кырабаатын сиһин тарбахтарынан табыгыра-
тан барда.

• Аан дойду барыта айыыттан-сэмэттэн, ол
  аата үтүөлээх-мөкү охсуһуутуттан тутуллан турар

Ол чыпчаалынан билиҥҥи кэмҥэ империализм
буолар. Дьиҥинэн коммунизм буолуохтаах эта.
Россия социализма! тутартан сыыһа аккаастанна.
Истиэххин баҕардаххына, калин тиһэҕэр, аан дой­
ду барыта коммунизмҥа кэлиэҕэ.

• Ол хайҕаммыт коммунизыммыт ханнаный?
  Бары куоталаһа-куоталаһа капитализм, рынок суо-
  лун тутустубут буолбат дуо? Биһиги сэттэ уон
  сыл олорон кэлбит олохпут, кырдьык киһи-аймах
  баҕарбыт баҕатыгар холонуута эта. Ол сыалбыт-
  сорукпут уос дойҕоҕо буолан хаалла уонна биир
  кун барыта күдэн-таһаан буолан көттө, - суруна-
  лыыс дойҕох диэн тылы хаһан да туттубат бэйэтэ
  саҥарбытыттан соһуйан эра хаалла.
• Туох барыта төрүөтэ суох оҥоһуллубат. Төрүөт
  баар буоллаҕына, олоххо хайаан даҕаны киири-
  эхтээх. Ону ким, хайдах киллэрбитэ, оҥорбута
  туспа кэпсээн. Дьиэлэрин-уоттарын, күрүөлэрин-
  хаһааларын төрдүттэн сыыһа туттар ыал баар
  буолааччылар. Кэмиттэн кэмигэр саҥардан биэрэ
  олороллорун оннугар уруккулуу дьаһаналлар уон­
  на устунан кэхтиигэ, ыһыллыыга-тоҕуллууга ба-
  раллар. Дьиҥэр, норуот барыта үтүө дьон, үтүө
  ыал буолуон баҕарар. Сыыһа дьаһаммыт ыал
  күннээҕинэн албыннатан, туора суолу тутуһан,
  киһи-аймах үөйбэтэх алҕастарын таһааран, улугу-
  рууга, кырдьыыга, өй мөлтөөһүнүгэр тиийэр.
  Бу да сырыыга суруналыыс бөлүһүөк хору-
  йуттан астыммата. Итини барытын ааспыт суол
  курдук өйдүүр. Хайа баҕарар государство ту-
  ругун, күүһүн онно олорор дьон үлэтэ-хамнаһа
  быһаарар.
• Биһиги норуоппут кимтэн да итэҕэһэ суох
  үлэлээбитэ, сэриилэспитэ. Үксүгэр аччык аҥардаах
  олорбута. Оччолорго ону барытын геройдуу олох
  холобура диэн үөрэтэллэрэ. Тиһэҕэр кэлэммит…
• Аччык уонна геройдуу олох дьүөрэлэспэт
  суоллар…
• Биһиги бэйэбит баҕарар олохпутун бэйэбит
  тоҕо талбаппытый?
• Хайа баҕарар норуот бэйэтигэр эрэ сөптөөх
  олоҕу айар. Кыыллар, көтөрдөр эмиэ. Онтула-
  ра кинилэр күннээҕи олохторун сокуонугар сөп
  түбэһэр, онуоха бары бас бэринэллэр. Киһи бэ­
  йэтэ эмиэ, ханна барыай, бэринэригэр уонна ис-
  тигэн буоларыгар эра тиийэр. Ол айбыт олоҕун
  туһугар доруобуйатын, күүһүн-күдэҕин, өйүн үтүө-
  түн аныыр. Муҥур уһугар эра тиийэн баран, дьол-
  го дуу, алдьархайга дуу тиийбитин биирдэ өйдүүр.
  Биһиги оннук олоҕу айарга бүттүүн обществонан
  үлэлээбиппит.
• Мин итиннэ эйигинниин сөбүлэһэбин. Киһи-
  аймах барыта итинник суолу ааһар. История

туох да мэһэйэ суох иннин хоту дьулуруйар.
Алҕаспытын-сыыһабытын ырытар дьоннор баал-
лар эрээрилэр ону иста барбаттар, эбэтэр бары ха-
бахха тыына, кымньыылана үөрүйэхпит баһыйар.
Ким да туохха да орооспот, күн кыһалҕата суох
олоҕу ордоробут. Итинник санаатахпына, мин
орто дойду олоҕуттан туоратыллыбыт уонна күн
анныгар кэлэ сылдьыбатах курдукпун.

• Биирдиилээн эра дьон бэйэлэрин кэмнэрин
  аһара көтөллөр. Кинилэри кэннилэриттэн кэтиил-
  лэр. Дьон үксэ атыттарга ымсыыра, ордугургуу
  саныыллар. Үтүө олоххо баҕа итинник үөскүүр.
  Суруналыыс кырдьыгын таба этиттэрэн тохтоо-
  бута. Арай уоһун иһигэр иһиллэрдии:
• Эн даҕаны, оптимист эбиккин, - диэбитэ.
• Кырдьык. Үөрэҕим миигин оннук оҥорбута.
• Мин эн курдук оптимист буолбатахпын. Олоҕу
  туох баарынан көрөбүн уонна сыаналыыбын.
  Суруналыыс бэйэтин күннээҕиттэн, тулатыт-
  тан тутулуктаах курдук сананар буолан, ааспы-
  ты, бүгүҥҥүнү, кэлэри ситимнээн быһаарарга
  талаһара. Кини туох баар эрэлин, күннэтэ буола
  турарга уурара. Туох барыта мантан саҕаланарын
  уонна тутулуктааҕын курдук өйдүүр. Хайа баҕарар
  киһи бүгүҥҥү олоҕунан дьоллоох буолуон баҕа-
  рара. Кэлин үчүгэй олоххо олоруоххут дииллэрин
  ылыммат. Хайа баҕар киһи бүгүҥҥүтэ эрэ турук-
  таах буоллаҕына, инникитэ кэскиллээх буолуох­
  таах. Ол иһин коммунизмы албынынан ааҕара.
  Бүгүн - кулут, сарсын - эмиэ кулут. Кулут киһи
  оҕотун - кулут олоҕо күүтэр. Дьоллоохтон - дьол-
  лоохтор, кулуттан - кулуттар, геройтан - геройдар
  төрүүллэр.
  Бөлүһүөк атыны саныыр. Киһи анала эрэйи
  эҥэринэн тэлии. Кини санаата оччоҕуна эрэ сы-
  тыырхайар. Бүгүн сатамматах сарсын сатаныаҕа.
  Киһи-аймах мунан-тэнэн баран, кэлин тиһэҕэр
  син-биир биир санааланыыга тиийиэҕэ. Онуоха
  сирдиир, киһи-аймаҕы сомоҕолуур улуу алдьар-
  хайдар кэлиэхтэрэ.
  Икки киһи итинник ибир-сабыр кэпсэтэ олордох-
  торуна бөлүһүөк ыала тыаһа суох киирэн орону-
  гар сытта. Сыттыгын анныттан кинигэтин ороон
  таһааран, кинилэр кэпсэтэллэригэр кыттыспакка
  ааҕан барда. Сурунаалыыс кинини көрөн дьик-
  тиргээбитин бөлүһүөк сэрэйдэ быһыылаах:
• Кини дьүлэй ээ, - диэтэ.

9

Аптыс палаата ыарыһахтара эрдэ уһуктубуттара.

• Бөлүүн туох түрүлүөнэ тахса сырытта?
  Дьуһуурунай быраас, сиэстэрэ сырсыакалаһан
  аҕай биэрдилэр. Ким эрэ ыһыытыырын истибэти-

гит дуо? - хабыгырайда уҥуор ороҥҥо сытааччы.

• Дьэ, истэн бөҕөтө эрээри, көрүдүөр кутуру-
  гар ыраах быһыылааҕа, - булчут эбээн сыыйан
  саҥарда.
  Киниттэн уонна ыйытааччыттан уратылара
  истибэтэхтэр. Кэпсэтии итинэн уостан хаалла.
  Үүммүт күн бэҕэһээҥҥитин курдук олохтоммут бэ-
  рээдэгинэн саҕаланна.
• Абалаах баҕайыта, бырааһым туох иһин
  буолуммат, - оронун биттэҕиттэн икки илиити-
  нэн туора тайанан олорон муҥатыйда булчут
  эбээн. - Иккис харахпын ситэри оҥорторбокко
  төннөр буоллум. Төттөрү-таары айанныы сырыт-
  тахпына, табаларбын ким көрөөхтүүр… Бөрөлөр
  аһылыктара буоллахтара ол. Аһайдарыҥ баара
  аһара элбээтилэр.
• Биһиэнэ буолан баран наар аанньа буол-
  лаҕа, - хайалара эрэ эбээн кыһалҕатын тэҥҥэ
  үллэһиннэ.
  Суруналыыс булчут муҥатыйарын элбэхтэ ис-
  тибит да буоллар эмиэ сүбэлээтэ.
• Эн, өссө көрдөс. Баҕар, ылыныаҕа эбээт, -
  диэтэ.
• Инньэ да гынан көрбүт киһи.
• Бырааһыҥ билэн куттанара буолуо, - хабы-
  гырас саҥа кыттыһа оҕуста.
• Биллэн турар, кутталлаах суол. Тоҕо бэйэти-
  гэр ылыннаҕай?
• Оттон мин, арай, буруйун бэйэбэр ылынабын
  диэммин илиибиттэн сурук биэриим?
• Оччоҕо, баҕар, ылыныаҕа.
• Сүрэ бэрт. Хайдах буолунуоҕай? Арай,
  куһаҕанын баран эттэххэ, малыйан хаал.
• Кырдьык даҕаны… Киһини түбэһиннэрдэҕиҥ
  ол.
• Иккиһин кэлэрим эрэйэ бэрт, - булчут эр-
  гиллэн, сымыйанан сыттыгын көбүппүтэ буол-
  ла, онтон: - Эн үөрэхтээх киһигин, миэхэ туох
  диэн сүбэлиэх этигиний? - диэн суруналыыстан
  ыйытта.
  Суруналыыс туох диэн эбии сүбэлиэн булбата.
  Ол эрээри суругунан көрдөһөрүн сөбүлээбэтэ.
• Эн, бастаан, өссө төгүл ыйыталаһан тугун-
  ханныгын бил ээ.
• Кырдьык даҕаны, - улгумнук сөбүлэстэ бул­
  чут уонна чэпчэкитик үмүрүччү үктэтэлээн бы-
  рааһыгар барда.
  Сотору кини санаата букатын түһэн эргилиннэ.
• Абалаах баҕайы! Дойдубар төннөр буоллум,
• диэтэ. Ол күн күнүскү аһылык кэнниттэн палаата
  дьоно бары кинини кытары бырастыыласпыттара.
  Булчут сыппыт оннугар саҥа ыарыһах киирбитэ.
  Киэһээҥҥи аһылык кэнниттэн иллэҥ кэмнэрэ

уһун. Суруналыыс бу киэһэ тоҕо эрэ бөлүһүөгэр
сыҥаламмат санаалаах. Кини сис туттан ба­
ран, уһун көрүдүөрү баһыттан-атаҕар диэри
хаамыталыы сырытта. Телевизор көрө олорор
ыарыһахтары аттыларынан ааһан эрдэҕинэ, би-
лэр куолаһа ыҥырбытыгар эргиллэ түстэ.

• Кэлэ түс эрэ. Маннык баар… - бөлүһүөк бу
  сырыыга суруналыыһы уруккутун курдук сэнэбил-
  лээхтик көрбөтө. Хайдах эрэ харахтара уйуһуйбут,
  хамсанара уруккутунааҕар түргэтээбит.

• Барыахха, мин эйиэхэ бэлэм тиэмэ биэриэм.
  Бөлүһүөк түүрэ тутуллубут хаһыатын хонноҕуттан
  илиитигэр ылан, хоһун диэки хааман быскылдьый-
  да. Идэтийбит суруналыыс, буруолаабытынан со-
  нун дэҥҥэ көстөрүн курдук, кэнниттэн улгумнук
  батыста.
  Бөлүһүөк хоһугар киирэн, суруналыыһы кыра-
  баатын атаҕар олорто. Бэйэтэ сыттыгар тиэрэ
  түстэ. Итинник кини туох эрэ олус суолталааҕы
  иһитиннэрээри гыннаҕына, санаатын биир суол-
  га туймуулуур быһыыта. Киниэхэ санаатын сытан
  эрэн сааһылыыра ордук быһыылааҕа. Бөлүһүөк
  тоҕо эрэ, бастаан, таҥараҕа тиксиэн иннинэ
  айыытын билинэн эрэр киһилии, дириҥник өрүтэ
  тыыммахтаата. Ол кэнниттэн, суруналыыска буол-
  бакка, бэйэтигэр бэйэтэ кэпсиирдии, хас тылын
  ынчыктаан ыган таһаарардыы кэпсээн барда.

• Бөлүүн биһиги утуйбатыбыт… - онуоха кы-
  йахаммыта ханан даҕаны көстүбэтэ, хата, бэрт
  намыыннык, хайдах эрэ аһыныгас куолаһынан,
  сэниэтэ суохтук саҕалаата уонна титирэстэспит
  тарбахтарынан кырабаатын сиһин киҥнээхтик
  тоҥсуйан табыгыратта.

• Итиннэ, көрүдүөргэ сыппыт күөх килиэккэ ыр-
  баахылаах эдэркээн киһини билэҕин буолбат дуо?

• Билэн…
  Суруналыыска хараҕар, икки ытыһынан хороҕор
  төбөтүн хам туттан, тобуктара титирэстии оло­
  рор ньыламан сирэйдээх үрдүк дыраҕар ыарыһах
  көстөн кэллэ.

• Бэҕэһээ, суһаллык эпэрээссийэлээн бараннар,
  уон алтыс палаатаҕа киллэрбиттэрэ. Киэһэ үчүгэй
  этэ, өссө күлэр-салар саҥата иһиллэрэ. Түүнүн
  түрүлүөн, сүүрүү-көтүү, мамыктаһыы бөҕөтө буол-
  ла. Ол быыһыгар кини уордаах хаһыыта оргуйар.

• Рота, к бою!

• Командир, дай огня! Вперед, в атаку!

• Огня!… Огня!.. Уотта!!!

• Нет никого!

• Хаһан көмө кэлэр?!

• Сибээс суох! Быстыбыт…

• Иван! Тулуйа тус, доҕоччуок! Сотору би-
  һиэннэрэ кэлиэхтэрэ…

• Сволочи! Ыттар! Ханналарый бэйэлэрэ!..

• Дьэ, итинник сордонон-муҥнанан, хамаан-
  далаан, тиистэрин хабырынан таҕыста. Бэйэтэ
  буоллаҕына олох көҕөрө өлөн хаалбыт. Атаакаҕа
  ыҥыран, түүнү быһа хамаандалаан таҕыста. Кон­
  тузия ылан баран сылдьар үһү.

• Ол аата чеченнэри кытары сэриигэ сырыттаҕа дуу?

• С-суох. Афганистан сэриитигэр.
  Бөлүһүөк ити кэнниттэн суруналыыска, ыаллыы
  палаата, ол, хоту хоһуунун туһунан тугу исти-
  битин лекция ааҕардыы саас сааһынан маннык
  сэһэргээтэ.

10

Борис оччолорго Дьокуускай куорат педучили-
щетын физкультурнай салаатын бүтэрэн, учуу-
тал буолан дойдутугар төннөөрү сылдьара. Уол
түөрт сылы быһа эрчиллэн сындааһыннаммыт
быччыҥнара кычыгыланнаҕына, оту-маһы тардан
көрө сылдьар кэмэ этэ. Бүтэһик сылыгар ыал
буолан, кэргэнэ ыарахан сылдьара. Борис, иһигэр
кистээн бастакы оҕом хайаан даҕаны уол буоллар
диэн баҕалаах этэ эрээри, кэргэммин хомотуом
диэн таһыгар таһаарбата. Лизата ону сэрэйбэт
буолуо дуо, Бориһын үөрдүөн баҕата оннооҕор
күүстээҕэ. Эдэр ыал күүстээх тапталларыгар күн
анныгар аҥардас дьол уонна үөрүү күлүмэ эрэ
баалларын курдуга.
Ол кэмҥэ дойду бүттүүнэ советскай патриотизм
уонна интернациональнай иэһи төлүүр тыынынан
олорор, үлэлиир кэмэ этэ. Ити икки ытык тыл
Бориска Аҕа дойду сэриититтэн тыыннаах эргил-
либэтэхтэр кэриэстэрэ этэ. Кинини оскуолаҕа
киириэҕиттэн ити тыыныгар ииппиттэрэ. Борис
Ийэ дойдуга иэһин эрэ төлүү кэлбиттии сана-
нара. Ол иэһэ кини ыраас тапталынааҕар да
күүстээх, ол туһугар, наада буоллаҕына, тыынын
харыстаабакка охсуһарга бэлэмэ. Киһиэхэ бэрил-
лэр ытык иэс диэн тугуй? Дьикти баҕайы, атыттар
тоҕо государство эрэ киһиэхэ иэстээҕин курдук
саныылларый? Борис кинилэр курдук буолбатах.
Советскай киһи аатынан киэн туттуу ол дьоҥҥо
тиксибэтэх быһыылаах. Ол курдук тыыллан-ха-
быллан сырыттаҕына, советскай сэриилэр ыал­
лыы Афганистаҥҥа интернациональнай иэстэрин
төлүүр кэмнэрэ кэлбитэ.
Борис: «Кэлэр нэдиэлэҕэ дойдубар көтөр билиэт
атыыластым. Күүтүҥ. Ууруубун» диэн телеграмма
ыыппыта. Кэргэнин көрсүөхтээх үөрүүтэ түөһүн эп-

пэлдьитэр, үрүҥ дьураа хаймыылардаах хараҥа
күөх тренировнай көстүүмүгэр анньыммыт «Спорт
маастара» бэлиэтэ түөһүгэр дьэрэлийэр. Түөрт
сылы быһа бастанан сыппыт уолунаан, Иванныын,
арахсаллара субу тирээн кэллэр даҕаны суругунан
мэлдьи билсэ сылдьыах буолбуттара.

• Иван, эн, миигинниин Халымаҕа үлэлии
  барыс. Биһиэхэ учуутал дьон билигин даҕаны
  тиийбэттэр.
  Нуучча бухатыыр уола Иван, күлэн кэбиһэн ба­
  ран, тугу хоруйдуон билиминэ, доҕорун иннигэр
  кыбыстыбыттыы мичээрдиир.
• Туох диэн эттэҥий? Миигин онно дойдубар
  тулаайах ийэм күүтэр. Өлөр-хаалар тиһэх күнүгэр
  көрөр-харыһыйар киһитэ соҕотох мин эрэ буола-
  бын. Тыыннааҕын тухары сэрииттэн эргиллибэтэх
  аҕабын уонна миигин күүтэн муҥнанар, атын сир-
  гэ баран хааллахпына, иэдэйдэҕэ ол дии.
  Сарсыныгар Иваннаах Бориһы военкомакка
  ыҥырбыттара. Военком кинилэри хоһугар көр-
  сүбүтэ. Бу түгэн иккиэннэригэр олус долгутуулаах
  этэ. Уолаттар киирэллэрин кытары, полковник
  көмөлөһөөччүтүн үүрэн таһаарбыта. Бас бэри-
  нэ үөрүйэх алын сололоох байыаннай кини тоҥ
  көрүүтүттэн сискэ курбуулаппыттыы тахсыбыта.
  Суостаах-суодаллаах военком уолаттарга күлүм
  аллайбыта уонна олороллоругар көрдөспүтэ.
  Маннык суостаах-суодаллаах байыаннай киһи
  эйэҕэстик көрсүбүтэ, эдэр дьоҥҥо, туһугар чиэс
  курдук көстүбүтэ.
  Военком биһиги аармыйабытыгар кинилэр курдук
  спортсменнар наадаларын, Афганистан сирэ-уота
  уустугун, хайалардааҕын, айылҕата кытаанаҕын,
  ол үрдүнэн сэбиэскэй саллааттар киһи эрэ сөҕүөн
  курдук хорсун быһыыларын оҥортуулларын кэп-
  сээбитэ. Сэбиэскэй Аармыйа партия уонна норуот
  эппитин экчи толорор сыаллаахтарын, сэрии бэрт
  сотору биһиги кыайыыбытынан түмүктэниэхтээҕин
  туһунан, бэрт өйдөнөрдүк быһаарбыта. Билиҥҥи
  кэмҥэ сэбиэскэй ыччат дойду аатын-суолун ха-
  һааҥҥытааҕар даҕаны үрдүктүк тутар, ытык
  иэстэрин төлүүр кэмнэрэ кэлбитин санаппыта.
  Бористаах Иван сирэй-сирэйдэрин эрэ көрсөн кэ-
  биспиттэрэ. Полковник тимир-тамыр тыллара сү-
  рэхтэригэр тута тиийбитэ. Партия уонна норуот
  итэҕэлин толоруу кинилэргэ сүктэриллэр күнэ
  кэлбититтэн, Борис сирэйдиин чаҕылыҥнаабыта,
  Иван сандаархай харахтара эмиэ тырымнаспыт
  этилэр.
• Тутатына сөбүлэһэр буоллаххытына, Афга-
  нистаҥҥа үс ыйга ыыталларыгар, көҥүл өттү-
  гүтүнэн көрдөһөн, сурукга суруйуҥ. Эһиги көр-

дөһүүгүтүн ылыналларын курдук, биһиги, мантан
эмиэ көрдөһүөхпүт, - военком уолаттарга илиитин
биэрэн эрдэттэн махтаммыта уонна санныларын
таптайбыта.

• Биһиги албан ааттаах аармыйабытыгар ман­
  ный хотойдор наадалар!
  Эдэрдэр байыаннай комиссар иннигэр чиккэһэн
  тураннар:
• Истэбит! Сэбиэскэй Сойууска сулууспа-
  лыыбыт! - диэн оскуолаттан ыла үөрэппит
  тылларын тэҥҥэ түһэрэн, эппиттэрэ. Кинилэр
  даҕаны эдэр саастара аҕаларын хорсун суол-
  ларыттан маппатаҕын, модун күүстээх Ийэ дой­
  ду бирикээһин толорор буолбуттарыттан киэн
  туттубуттара. Ити курдук, чаас аҥарын иһигэр,
  Бористаах Иван олохторо түөрэ эргийбитэ. Ол
  киэһэ иккиэн көрдөһүү сурук суруйан илдьэн
  биэрбиттэрэ.
  Иван ийэтигэр, Борис кэргэнигэр иккистээн
  телеграмма ыыппыттара. Үһүс күннэригэр саҥа
  хомуурга түбэспиттэри Якутскайтан Туркменистан
  байыаннай аэропордугар аҕалан түһэрбиттэрэ.
  Эдэрдэри ый аҥарын устата хайалаах сиргэ
  сэриилэһэргэ үөрэппиттэрэ. Бүтэһик күннэригэр
  сырыттахтарына, Бориска кэргэнэ уолламмытын
  туһунан үөрүүлээх сурах кэлбитэ. Бу күннэргэ
  Борис дьон бары даҕаны төлөрүйбэт иэстэрин
  төлөөрү төрүүллэрин, ол иһин киһи аатыралла-
  рын, комсомол, партия онуоха сирдьит буолалла-
  рын, өссө төгүл итэҕэйбитэ. Бэл, кэргэнин, оҕотун
  туһугар сэриилэһэ барар курдук саныыр буолбута.
  Үөрэхтэрэ күннэри-түүннэри, тиэтэлинэн уон­
  на тоҕо эрэ чып кистэлэҥинэн барара. Борис­
  таах Иван спордунан дьарыктаммыт буолан-
  нар улаханнык илистибэттэр этэ. Атыттар
  сор-муҥ бөҕөтүн көрбүттэрэ. Үгүстэрэ бу кэриэ-
  тин түргэнник сэриилэһэр чааска тиийэ охсуохта-
  рын баҕараллара. Ый аҥардаах үөрэх бүтүүтүгэр
  Иваннаах Борис мотострелковай взвод командир-
  дарынан анаммыттара. Кинилэр хомуурдарын
  түүн тревога оҥороннор самолетунан кыраныысса
  нөҥүө бырахпыттара.
  Биир үксүн аҕалара, эһэлэрэ өстөөхтөрүн мэл-
  дьи хампы сынньалларын, хайдахтаах курдук
  хорсун быһыылары оҥорбуттарын туһунан кини-
  гэлэринэн, киинэлэринэн иитиллибит, Сэбиэскэй
  Сойуус араас муннугуттан хомуллубут эдэркээн
  уолаттар, кишлактарга олорор ханнык эрэ афга-
  нистан моджахедтарын сотору бэриннэрэр санаа-
  лаахтара. Борис сахалартан соҕотох этэ. Олохсу-
  тардыы бырахлыт сирдэрэ хайа тэллэҕэ туох да
  тутуута-хаххата суох аһаҕас сир этэ. Ол кэннит-
  тэн алдьархайдаах уоттаах сэрии саҕаламмыта.

Бастакы сүрэхтэниилэр кэннилэриттэн аҕаларын,
эһэлэрин кэпсээннэрин кулгаахтарын таһынан
аһарбыттарын дьэ өйдөөбүттэрэ. Манна баал-
лар эбит ийэ дойдуларын, кэргэттэрин, оҕолорун,
аулларын көмүскээн тиһэх тыыннара быстыар
диэри кыргыһааччылар. Хас кишлак, хас хаспах,
хас аартык, хас хапчаан сэбиэскэй сэриилэри
утары уотунан уһууран олороро. Кинилэри утары
өлбүттэр кытары хат тиллэн сэриилэһэр курдукта-
ра. Ол курдук көҕүрүөхтээҕэр күннэтэ эбиллэ ту-
раллара. Эмискэ хантан баар буолан хаалаллара
биллибэтэ.
Иваннаах Борис батальоннара афганецтар
хас даҕаны нэһилиэнньэлээх сирдэрин ылыы-
га сэриилэспитэ. Батальон саллааттарын уонна
техникатын сүтэрдэҕин ахсын, саҥа саллаатта-
рынан, техниканан толорулла турара. Афганец­
тар дойдуларын киһи өйдөөбөт сатабылынан
көмүскүүллэрэ. Күнүһүн үлэһит, кинилэргэ сир­
дьит, көмөлөһөөччү буола сылдьаннар, түүнүн
тахсан, утары сэриилэһэллэрэ, диверсиялары уон­
на тоһуурдары оҥороллоро. Бааһырдахтарына,
билиэҥҥэ түбэспэттии, төгүрүйэн кэлбиттэри бэ-
йэлэрин кытары дэлби тэптэрэллэрэ.
Батальон командира, ол күн, өр бэриммэ-
тэх аулу үгүс сүтүгүнэн ылан баран, оҕолору,
кырдьаҕастары, дьахталлары барыларын ытыа-
лыырга уонна кишлактарын танканан сири кыт-
та тэҥнии өтүүктээн ааһалларыгар бирикээс
биэрбитэ.
Иваннаах Борис уоттаах сэриигэ сылдьан
хайа да бэйэлээх киһи кэрээниттэн тахсарын,
киһилии быһыытын сүтэрэрин, кыыллааҕар
дьиикэй буоларын, өлүүнү эрэ баҕарарын өй-
дөөбүттэрэ. Өс-саас иэстэһиинэн туоллаҕына
киһи устунан ииримтийэрин, хааҥҥа эрэ суу-
дайарын көрбүттэрэ. Бэйэлэрэ эмиэ тыыннаах
хаалар туһугар хааны тоҕору улахаҥҥа уурбат,
өлөрөрү, өлүүнү утуйарга холуур буолбуттара.
Итини барытын баһылаабатахтарына, уҥуохтара
ханна хаалара биллибэт. Афганистаҥҥа сыл­
дьаннар Иваннаах Борис доҕордоһуулара эбии
күүһүрбүтэ. Бу кэмҥэ моджахедтартан хайа
хайаларын көмүскэһэллэрэ буоллар тыыннарын
даҕаны харыстыа суох этилэр.
Улаханнык сэмнэхтэммит батальон тобоҕо, ку­
мах уонна таас хайалар быыстарыгар сытар аулу
өтүүктээн ааспытын кэнниттэн, моджахедтар кини­
лэр үрдүлэригэр анаан тураннар кутаа уоту куп-
путтара. Хайа даҕаны өттүттэн, иннилэригэр субу
баар буола түһэллэрэ уонна сир анныттан, таас
хайалар быыстарыттан тахсан кэлэннэр ытыа-
лыы түһэн бараннар, сүтэн хаалаллара. Араас

тоһуурдары оҥороллоро. Аҕыйах хонук иһигэр
батальонтан Иваннаах Борис роталара эрэ хаа-
лан, хайалар быыстарыгар саһа сылдьан сэрии-
лэспитэ. Бэл, хайалар кытары кинилэри ытыалы-
ыр курдуктара. Хас хардыы, дабаан, түһүү-тахсыы
ыараабыта уонна аҥардас өлүү-сүтүу суолугар
аҕалара. Эргиччи тоһуур. Сэрии уотугар элбэхтэ
киирэн тахсыбыт саллааттар бэйэлэриттэн икки-
үс төгүл элбэх моджахедтары өлөрбүттэрэ. Ол
үрдүнэн көмө кэлэн биэрбэтэҕэ. Моджахедтар
кинилэр кэлэр-барар суолларын бүөлээн сытар
быһыылаахтара. Ол күн рота хаалбыт бүтэһик
БТР-ын уонна БМП-ын сүтэрбитэ. Икки өттүттэн
ытыалаһыы тохтообута. Иваннаах Борис сэй-
мэктэммит взводтарын тобоҕуттан ахсааннаах
саллаат хаалбыта. Моджахедтар кинилэри эмиэ
төгүрүйбүттэрэ. Төбөлөрүн маҥан таҥаһынан
эриммит, сэлиэччиктээх уонна уһун ырбаахыла-
ах моджахедтар сыгынньах таастар быыстарыт-
тан очумаастан очумааска коза курдук чэпчэкитик
ыстаҥалаһан чугаһаатар-чугаһаан испиттэрэ. Бо­
рис кинилэр абаккарбыт сирэйдэрин, өһүөнүнэн
туолбут харахтарын тутуһан турардыы көрбүтэ.
Биир өттүттэн, хайа тэллэҕиттэн, Бористаахха
көмөҕө чугаһаан иһэр рота, дьэ, көстүбүтэ. Ити
кэмҥэ биир моджахед гранатометын санныгар
ууран, Иван хаххаланан сытар тааһын, кыҥыы
турдаҕына, Борис түҥнэри ытан түһэрбитэ. Ха-
раҕын кырыытынан көрбүтэ, Иван хаххаламмыт
тааһа сиртэн өрө үллэх гынарга дылы гыммы-
та. Доҕорун сыппыт сириттэн эгэлгэ уоттардаах
таастар дэлби ыстаммыттара. Борис сонно үс
афганеһы охторбута. Тыын быстар былдьаһыктаах
кэмигэр автоматын ботуруона буппүтэ. Ол кэннит-
тэн, кэргэнин ытаабыт-соҥообут сирэйэ уу түгэҕэр
тимирэн эрэрдии дьалкылдьыйан көстүбүтэ, атах-
тара туох эрэ сымнаҕаска тирэммиттии батары
түһэн, ньылбырыйан барбыттара. Ол кэнниттэн
биирдэ уу чуумпу буолан хаалбыта.
Борис госпиталга киирэн өйдөммүтэ. Онно
истибитэ кинини көмөҕө баттаһа кэлбит чаас-
тар быыһаабыт этилэр. Доҕоро Иван Афганис­
тан хайатыгар үйэ-саас хаалбытын истэн, өйүн
эмиэ сүтэрбитэ. Кини ол кэнниттэн дойду киин
балыыһаларыгар сылы быһа сытан эмтэмми-
тэ. Хара кырыыстаах Афганистантан сэбиэскэй
сэриилэһэр чаастар букатыннаахтык тахсыбыт-
тара.

Борис дойдутугар төннүбүтүн иккис сылыгар,
тыыннарын биэрэн тураннар турууласпыт Сэ­
биэскэй Сойуустара суох буолбута. Кинини дойду­
тугар хайалара даҕаны сибэккилээх көрсүбэтэҕэ.

Бэтэрээнинэн даҕаны ааттаабатахтара. Барыта
чып кистэлэҥинэн оҥоһуллубут курдуга. Арай Бо-
ристаах Иваны бу сааттаах сэриигэ умса аспыт
байыаннай комиссар дуоһунаһа үрдээн, гене­
рал буолан, атын уобаласка барбыт этэ. Хотугу
уһун хараҥа түүннэргэ, сэриигэ ылбыт баастара
соллурҕаан утуппатаҕына, Борис: «Бу аата ту-
гуй? Эмиэ олох оонньуура дуо? - ыйытара. -
Туох туһугар хаанын тохто, доҕотторун сүтэрдэ?
Эр хорсун быһыыны туох туһугар оҥорбуттарай?
Мин бу айылаах буолан кэлбит иэспин кимнээх
төлүөхтэрэй?!»
Борис балыыһалартан балыыһалары кэрийэр
буолбута. Ол сылдьан арааһы саныыра элбээбитэ.
Бастакы санаата сэрии туохтан, тоҕо саҕаланарын
өйдүөн баҕарара. Киһи барыта, кылгастык бэрил-
лэр олоҕор, муҥутуур баҕатын ситээри уонна онон
дьоллоноору бу сиргэ кэлэр. Киһиэхэ сир үрдүгэр
биирдэ тиксэр олоҕуттан ордук күндү туох даҕаны
суох. Сэрии - диэн бу киһи аймах хараҕын уута!
Сүппүтэ букатын ырааппыт буолуохтаах этэ эрээ-
ри, ким эрэ аньыытыттан-харатыттан, сир ан-
ныттан өрө көбөн тахса турар курдук. Дьиҥэр,
ити барыта, ханнык эрэ дойду аҕа баһылыктара
эйэнэн быһаарсыбатахтарыттан, тыл-тылларыгар
киирсибэтэхтэриттэн, күүстээх мөлтөҕү мэлдьи
атаҕастыырыттан саҕаланар. Биир үксүн биһиги
бэйэбит даҕаны кыайан модьуйбаппытыттан,
түмсүүтэ суохпутуттан. Борис өйдүүр, сэриини
хайа да норуот буолбакка, аҕа баһылыктар эк-
кирэтэр сыалларын ситиһээри, онуоха сэрииттэн
атын ньыма көстүбэтэҕиттэн саҕалыыллар. Кыай-
быттара даҕаны, хотторбуттара даҕаны, тохтубут
хааннарынан аньыыларын сабыналлар. Күүстээх
мөлтөҕү, улахан кыраны атаҕастыырын, баай
дьадаҥыны баттыырын курдук. Ол да иһин бу
да курдук сордоно-муҥнана сырыттахпыт. Арай
байыаннайдар сулустара, наҕараадалара элбээтэ,
сололоро үрдүүрэ түргэтээтэ. Оттон миигиннээҕэр
бодоҥ буолбуттар, өлбүттэр, кыйдаммыттар, кы-
раммыттар сир үрдүгэр төһө буолуохтарай? Ки­
нилэр кэриэстэрин ханнык да уордьан, мэтээл,
аат-суол, үйэтитии солбуйбат.

Бориһы дойдутугар чугас дьоно, аймахтара
аһынаннар, тыыннаах төннүбүтүгэр үөрэ көр-
сүбүттэрэ. Борис уол оҕо ытык иэһин толордо.
Оннук санамматаҕына, хайдах эрэ аҥардастыы
атаҕастаммыт эрэ курдук. Туох иһин хаанын тох-
путун билбэтэр даҕаны, сэрии уотуттан тыыннаах
ордон хаалар дьол баарын биллэ. Кини бастыҥ
доҕоро Иван ол дьолтон маттаҕа. Туох туһугар
уонна тоҕо?! Санаата итинник тууйулуннаҕына,

Борис уйа-хайа суох айманар. Таас хайалар
быыстарыгар, итии кумахха доҕотторун хааллар-
таабыт абаккатын илдьэ кэлбит тииһигэ тимир
чыскылыы хам тутар.
Борис дойдутугар төбөтүн оройо муос хаппах-
таах төннүбүтэ. Уол оҕото аҕатын ус сааһыгар
көрсүбүтэ. Борис оскуолаҕа тренердээн барбы-
та. Кэргэнэ оҕо иитээччитинэн улэлиирэ. Ол
эһиилигэр кыыстаммыттара. Эдэрдэр бу кэннит-
тэн оҕолонон тохтуурга быһаарыммыттара. Афга­
нистан сэриитин кэнниттэн дойдуга уларыта тутуу
саҕаламмыта. Ханна баҕар үп-харчы, ас-таҥас
кырыымчые буола түспүтэ.
Саныахха төһө да түктэритин иһин, күн ту­
ра-тура ааспыты хараардыы, уларыта тутууну
аҥардастыы айхаллааһын долгуна барбыта.
Бориска сэрии кыттыылааҕа диэннэр Дьокуус-
кай куоракка биир хостоох таас дьиэни биэрбит-
тэрэ. Сэриигэ геройдуу өлбүт Иван үөрэммит
училищетын истиэнэтигэр өйдөбүнньүк дуоска
арыллыбыта.
Афганистан сэриитин кыттыылааҕа Конда­
ков дьиэ кэргэттэрин кытары хотуттан куоракка
көһөн кэлбиттэрэ. Ол эрээри хосторо уоллаах
кыыс оҕолоох ыал олороругар ханан да себе
суох кыараҕаһа. Сыл аҥара олорон бараннар,
тыыннара-быардара хаайтараннар, Майаҕа көһөн
тахсыбыттара. Манна дьиэ куортамнаспыттара.
Куораттааҕы дьиэлэрин соҕотох эдьиийдэригэр
туран биэрбиттэрэ.

Кондаковтар уоллара куорат техникумун бүтэрэн,
Аммаҕа ананан үлэлии барбыта. Ийэлээх аҕа ки-
ниттэн сотору-сотору үчүгэй ис хоһоонноох сурук
туталлара. Киэсик үчүгэй сиргэ уонна коллективка
түбэспит быһыылааҕа. Аҕалаах ийэтин кытары
кыыстара Ленка соҕотоҕун хаалбыта. Киэсик биир
суругар, сатаннаҕына, сотору кэргэннэнээри сыл-
дьарын туһунан биллэрбитэ. Терөппүттэрэ уолла-
рын суругун ааҕан бараннар бэйэлэрин ааспыт
эдэр саастарын санаабыттара. Лиза оччолорго
уон тоҕустаах, Борис сүүрбэ биирдээх этилэр.
Кинилэр студеннар остолобуойдарыгар сыбаайба-
лаабыттара.

• Тоҕо сатаммат буолуой, сатаныахтаах! Ли-
  зень-каа, сотору биһиги эһээ-эбээ буолуохпут!
  Лизата онно үөрбүтүн эриэхсит! Кыыс оҕо эр-
  дэҕинээҕитинии икки имэ тэтэрэн, харахтара ты-
  рымнаан, студент кэминээҕитин курдук сирэйэ
  төгүрүйэн хаалбыта.
• Төһө эрэ үчүгэй буолар этэ-ээ! - Лиза, икки
  илиитин көтөөрү гыммыттыы даллатан, эрин
  моонньугар хатааста түспүтэ.

Ол сарсыарда, үүт тураан халлааҥҥа этиҥ эп-
питинии Амматтан ынырык сурахтаах телеграм­
ма кэлбитэ. … Бу күн, бу дьыл, кулууп дьиэтин
таһыгар, эһиги оҕоҕут өлүгэ көһүннэ. Милиция
уорбаланааччылары тутта… Борис төбөтө тими-
ри тимиргэ охсубуттуу чуҥкунаан хаалбыта. Кини
балыыһаҕа киирэн өйдөммүтэ, аттыгар Лиза кыы-
һынаан ытаһа олороллоро. Борис сэниэтэ бука-
тын эстэн, уһуннук эмтэнэн, атаҕар турбута. Ол
күнтэн ылата аан дойду көстөр өҥө мөлтөөн,
ырыата-тойуга кэхтэн, кинини туох да долгуп-
пат буолбута. Сүрэҕэ таастыйан хаалбыт курду-
га. Күлэ-үөрэ сылдьыбыт Лиза эмиэ имин хаана
кэхтэн, күлүгүрэн хаалбыта. Сотору-сотору сүрэҕэ
бобута тутуталаан өрүтэ тыыммахтыыра.

11

Төһө даҕаны ытаабыт-соҥообут, муҥнаммыт
иһин хайыыр да кыах суоҕа. Ити кэмтэн ыла
Борис Афганистан норуотугар оҥорбут аньыыта-
харата кинини эккирэтэ, киниттэн иэстэһэ сылдьа-
рын курдук сананар буолбута. Онно тыын-тыыҥҥа
харбаһа сылдьан, хас ыал аҕатын, төрөппүт
уолаттарын тыыннарын быспыта буолуой?! Ол
аньыыта, кинини бэйэтин буолбакка, уолун был-
дьаан бардаҕа. Муҥун-сорун соҕотоҕун иһигэр
тута үөрэммит буолан, кэргэнигэр, кыыһыгар
онтун биллэрбэт. Арай спортивнай оскуолатыт-
тан уруккутунааҕар хойутаан кэлэрэ. Сыл-хонук
бэйэтэ эмиэ дьону эмтииринии, уолларын Киэ-
сиги былаҕайга былдьаппыт күннэрин умна бы-
һыытыйбыттара. Ленка аҕатын курдук сытыы-хо-
туу, оскуола биир бастыҥ спортсменката уонна
эмиэ аҕатын курдук тренер буолар баҕалаах этэ.
Быйыл оскуолатын бүтэрэр.
Ыам ыйын халлаана оҕо-саас аньыыта суох
хараҕыныы чэп-чэмэлкэй. Чэпчэки былыттар куба
түүтүнүү күөх тыаны үрдүнэн талбаарыйа устал-
лар. Бүгүн оскуоланы бүтэрээччилэргэ бүтэһик чуо-
раан буолан ааста. Уоллаах кыыс кистээбит бас-
такы тапталларын бэйэлэрин кытары үйэ-сааска
илдьэ барар күннэрэ үүммүтэ. Кинилэр иннилэри-
гэр олох аана үөрүүлээхтик тэлэччи аһыллыбыта.
Саха сирин үрүҥ түүннэрэ саҕаланан, халыҥ
хаардаах, хабараан тымныылаах уһун дьылы
этэҥҥэ туорааннар, ууларыттан уһуктан уйгуурбут
айылҕа көтөрүн араас саҥата эдэрдэри кэрэҕэ,
күөххэ угуйар. Кинилэр күөрэгэйдэри, сибэккилэри
кытары тэҥҥэ ыллаһар, таптаһар кэмнэрэ, кэрэ
киэһэлэрэ буолла!
Оскуола бүтэһик чуораанын кэнниттэн, оҕолор
хоннохторуттан ылсаннар бөлөҕүнэн хаамсан, ту-

налыйбыт таҥастара сайдам тыалга тиириллибит
баарыстардыы туртаҥнастылар.
Күлэн-оонньоон, айдаарсан,
Сэмэлэһэн, хайҕаһан,
Күүстээх дьаныар үөрэхтиин
Күрэхтэспит күннэрбит …

• ырыа наҕыл-намыын дорҕоонноро салгыҥҥа
  уйдаран намылыйа тарҕанар. Оскуоланы бүтэ-
  рээччилэр Майа киин уулуссатынан өрө-таҥнары
  хаамыстылар. Лена Кондакова маннык үөрүүлээх
  күн кини олоҕуттан хаһан даҕаны сүтүөн,
  саппаҕырыан баҕарбатаҕа. Кинини кытары уон
  биир сыл биир паартаҕа олорбут Кэрэл бүгүн,
  кистээн, киниэхэ бэйэтин хаартыскатын бэлэхтээ-
  тэ. Хаартыскатын кэннигэр үс тылы суруйбут:
  «Мин эйигин таптыыбын! Кэрэл», - диэн баран
  илиитин баттаабыт. Хаартыскаттан Ленаны тол-
  лойбут уостаах, хап-хара харахтаах эдэркээн уол
  номоҕоннук одуулаһан, чоҕолуччу көрөн олорор.
  Дьикти баҕайы. Тоҕо эрдэ биэрбэтэҕэ буолуой?
  Лена уолу кистээн кэтэһэрин Кэрэл билбэт дии
  саныыра. Арай ыраах баран күрэхтэһэн кэллэҕинэ,
  сүрдээҕин үөрэр буолара. Оо, арай, кырдьык, Кэ­
  рэл миигин таптыыр буоллун! Ленаҕа кини аата
  Кэрэ-Эрэл буолла! Лена итинник санаатаҕына
  бүгүн барыларыттан дьоллоох күнэ үүннэ! Күлүөн-
  үөрүөн, ыллыан, тиэхэлэниэн баҕаран кэллэ.
  Уолаттар кэннилэригэр ыраах хаалбыт этилэр.
  Умнуллубат онус кылаас
  Таптыыр нарын эдэр саас!
• Лен-каа! Тохтоо эрэ, бүгүн эн наһаа даҕаны
  мэниктиигин, дьиибэлэнэҕин! - дьүөгэлэрэ күлэ-
  күлэ, эбии тэптэрэн биэрэллэр.
• Оо, көтүспүт киһи ньии, бу куба курдук көтө
  сылдьар былыттардыын! Бы-лыт-та-а-аар! Миигин
  быраҕымааҥ! Бэйэҕитин кытары илдьэ барыҥ,
  тэбис-тэҥҥэ, ыраахтан ыраах! Көҥүлгэ, үрдүктэн
  үрдүккэ!
  Лена эмискэ атыны санаата: «Кэбиис, ту-
  гу-тугу туойабыный? Кэрэ Эрэлбиттэн, дойду-
  буттан, доҕотторбуттан, дьоммуттан эмиэ тоҕо
  бардамый… Былыттаар, мин манна хаалабын!
  Бырастыыларыҥ, эһиил баччаҕа, көрсүөххэ диэ-
  ри. Дьоллоохтук айаннааҥ, былыттаар!..»
  Кыргыттар чагда саҕатыгар чугаһаан эрдэх-
  тэринэ, милииссийэ сабыылаах массыыната ин-
  нилэригэр хорус гына тохтоото. Бэгэччэктэригэр
  дубинка быатын иилиммит уолаттар тахсаннар:
• Тоҕо түүнү быһа хаамсаҕыт? Утуйааччылары
  уйгуурдаҕыт? - диэн баайыстылар.
• Бүгүн биһиги оскуолабытын бүтэрбит уонна
  доҕотторбутун кытары бырастыылаһар күммүт, -
  ким хайа иннинэ Лена чобуотук хоруйдаата. - Бу

кэнниттэн хаһан көрсүһэрбит биллибэт.

• Бырастыыласпыт буола-буолалар… Тарҕаһыҥ.
  Эбэтэр бука барыгытын милииссийэҕэ илдьэ ба-
  рыахпыт, - кинилэртэн саамай саастаахтара, кы-
  таанахтык дьаһайда.
  Лена маннык үөрүүлээх күнүн кини дьаһалынан
  күлүктэтиэн баҕарбата, көстөн турар атаҕастабылы
  уонна сэнэбили тулуйбата.
• Туох буруйбутугар тутуталаары гынаҕыт?
  Биһиги кими да тыыппаппыт уонна уйгуурдубап-
  пыт. Үөхсүбэппит, охсуспаппыт. Ырыа ыллыы-
  быт, күүлэйдиибит. Биһиги саҥа күн тахсарын кө-
  һүтэбит.
• Эн тоҕо биһиэхэ өрөлөһөҕүн? Арааһа арыгы
  испиккин уонна холуочуккун быһыылаах?
  Лена ити тыллартан олус өһүргэнэн милиис-
  сийэниэрдэргэ утары хаамта.
• Хата, бэйэҥ айаххыттан арыгы сыта кэлэр!
  Сымыйа дуо? - кини дубинкалаах киһиттэн сиргэ-
  нэрин уонна куттамматын көрдөрдө.
• Ленкаа, эн кинилэри кытары аахсыма.
  Оннооҕор буолуохха баайсааччылар. Кинилэри
  билбэккэ дылы. Эйигин… - диэн эрдэхтэринэ
• Бу кыыс итирик эбит! Ылыҥ, массыына
  иһигэр угуҥ! Медвытрезвительгэ илдьэбит! - диэн
  хамаандалаата тойонноро.
  Итини эрэ кэтэһэн турбут милииссийэниэр-
  дэр кыргыттары үрүө-тараа киэр үүртэлээтилэр.
  Ленаны соҕотохтуу тутан, массыынаҕа уганнар
  илдьэ бардылар уонна хаһан даҕаны харахтаан
  көрбөтөх, ыраахтан аҕынньата холлуох сыттаах
  медвытрезвитель дьиэтигэр аҕаллылар. Имик-
  самык уоттаах хоско соҕотохтуу хааллардылар.
  Сотору били тойонноро дьуһуурунай милиис-
  сийэниэри батыһыннаран, ыарахан ыараханнык
  үктэтэлээн киирэн кэллэ.
• Арыгы испиккин билинэҕин дуу, суох дуу?
• Ссуо-х! - Лена ис-иһиттэн абаккаран кэллэ.
• Эйигин кытары кэпсэтиэхпин да баҕарбаппын!
• Мин эйигин итирик уонна утарсыбыта диэм-
  мин суруйабын. Иһиттиҥ дуо? - уонна уеннээхтик
  ымаҥнаата.
• Сымыйалаама. Эйигин ким итэҕэйиэҕин ба-
  раҥҥын! Дакаастаабакка саатыаҕыҥ! - Лена бу
  сырыыга киниттэн чахчы кэлэйэрин, сиргэнэрин
  көрдөрдө.
• Чаабырҕаабыккын көрдөрүөхпүт! Кырдьык-
  кын булбат сиргэр кэлбиккин билбэккэ тураҕын
  быһыылаах. Тоҕо манна эйигин аҕалбыттарын
  сэрэйэҕин дуо? Суох буолуо, - медвытрезвитель
  тойоно Ленаны үрдүттэн анныгар диэри сыгын-
  ньахтаан эрэрдии көрдө.
  Кыыс намчы илиилэрэ кылгас дьууппатын

тэллэхтэрин аллараа баттаталаабытын бэйэтэ
да билбэккэ хаалла. Имик-самык уот сырдыгар
ыдьырыйбыт киһи сирэйэ эбирдэнэн костер уонна
тугу эрэ суруйан бооччойо-бооччойо киһитигэр эр-
гиллэн күлэн ымаҥныыр. Онуоха харахтарын уутэ
букатын сутэн хаалла. «Таһырдьа сып-сырдык кун
уота чаҕылыйа тыган турдаҕа буолуо», - ымсыы-
ра санаата Лена. Тойонун аттыттан арахпакка ту-
рар киһиттэн этэ тарта. «Маннык дьоннор хайдах
терууллэрий?» - диэх санаата киирдэ. Ол киһи
тойон иннигэр, мэлдьи албыннаһарга үөрэммит
быһыылаах, харахтара биир кэм суурэкэлэс.
Мэктиэтигэр сыа-арыы курдук ньалҕарыспыттар,
тарбахтара тугу эрэ убахтыахха, биликтиэххэ
айыылаахтык сиэхтэрин токолохторугар тиийэ
тиэриммит уонна кини диэки салбаммыттыы керу-
тэлиир. Тойоно кулгааҕар тугу эрэ сибигинэйдэ.
Онуоха кини толорорго бэлэмин биллэрэн чиккэс
гынна.

• Тугу оҥорбуппар хаайдыгыт? Сааппаккыт
  даҕаны! Таһаарыҥ, дьиэбэр барыам.
• Сибилигин. Манна илиигин баттаа. Ол кэн-
  ниттэн ыытыахпыт.
• Буруйа суохпар баттаабаппын. Мин арыгы
  испэтэҕим!
• Испиккин ааһан, итириккин билэн хаайар
  буоллахпыт дии, - диэн тойон ере баргыытаата.
• Суох! - Лена кыһыытыттан кыланан ылбыта.
• Кырдьыккын этэҕин дуо?
• Чахчы!
• Билэҕин дуо, эн, бу дьиэттэн сарсын ис-
  тигэн дьахтар буолан тахсыаҕыҥ, - тойон силэ
  бырдаҥалаата.
  Лена истибэтэҕин истэн, хаһыытаан-ыһыытаан,
  утарылаһан барбыта. Тойонун аттыгар бэлэм тур-
  бут дьуһуурунай Лена үрдүгэр түһэн, кыыс оҕону
  кэрээнэ суохтук илдьи убахтаан, умсарыта-тиэ-
  ритэ анньан, аттынааҕы хоско соһон киллэрэн
  таһыттан хатаан кэбистэ.
• Аһыҥ, таһаарыҥ! - Лена тимир ааны хар-
  са суох тэбиэлээн, охсуолаан көрдө даҕаны,
  аспатылар. Ытаан-соҥоон, сэниэтэ эстэн, ерутэ
  бөтуөхтээн, аны кэлэн кимэ даҕаны көмөлөспөтүн
  өйдөөтө. Бу хоско олорбуттар чэпчэтинэн, холлон
  тахсыбыт ыар сыттарыттан тулуйумуна, аны хо-
  туолаан барда, Лена туох да туһата суохха аах-
  сыбытын, хаһыытаабытын кэмсиннэ. Ити кэннит-
  тэн ис-иһиттэн сатарыччы кулэн, эмиэ да ытаан,
  бутэһигэр хатан-хатаннык хаһыытаталаан баран
  муннукка симиллэн, икки атаҕын урдугэр чохчо-
  йон олордо. Бу кэнниттэн кини ес-саас уотунан
  туолбут харахтарыттан биир даҕаны хааппыла
  уу тахсыбатаҕа. Чочумча олорбохтоон, «Бу хай­

дах айыылаах буоллум? һуу! һуу! - үрүтүн үөһэ
уһуутаталаан ылла. Ол кэнниттэн өйө эмиэ урук-
кутун курдук үлэлээн барда.
«Ити үөннээхтик уонна түөкүннүү туттубут ба-
ҕайыны урут өйдөөн көрбөтөх эбиппин. Кинилэри
кытары хайдах биир салгынынан тыынан олор-
буппунуй? Сир барахсан итинник сидьиҥнэри хай­
дах уйан сылдьара буолуой?» - Моонньугар эрил-
лэн тахсыбыт бюстгальтерын дьэ өйдөөн, чоруун
түөһүгэр кэтэн, аһаҕас уолугун тимэхтэнэн кэбис­
тэ. Дьуһуурунай харбаталаабыт тарбаҕын суола
этин уотунан салаата. Лена кыбыстан, кумуллан,
илиилэрин хоннохторун анныгар анньан, өр суу-
ланан олордо. Этигэр бүтүннүүтүгэр сүппэт бэчээ-
ти баттаталаабыттарын курдук сиргэннэ. «Дьах­
тар буолан тахсыаҕыҥ диэтилэр. Ама, кырдьык
буолуо дуо? Хаһан эрэ, биир кыыһы медвытрез-
вительгэ уган бараннар күүһүлээбиттэр диэни ис-
тибиттээх эбит. Ол кыыс онтон ылата төбөтүнэн
хамсаабыт дииллэрэ. Миигин эмиэ.., сааннылар
быһыылаах. Ким кэлэн көмүскэһиэй?» Лена ман­
на эрэ өйдөнөн, Кэрэл бэлэхтээбит хаартыскатын
сиэбиттэн таһааран өөр да өр одуулаан, чуум-
пуран олордо.

• Кэрэл, миигин бырастыы гынаар… Эн Ленаҥ
  бэйэтин кэрэтин талаанньыттарга былдьатыан
  киртиттэриэн кэриэтин! - сүрэҕэ түргэн-түргэнник
  күүскэ тэбиэлээтэ. Лена туран кэллэ. «Мин ки-
  нилэргэ… ол кэриэтин!» - ытамньыйа түһээт,
  тутуу былдьаһарга сананна. «Били баҕайылар…
  Иһэллэр… Атахтара тыаһыыр… Кэбис! Кэбис! Ол
  кэриэтин… Мин бэйэм…»
  Лена биэчэргэ саҥа кэппит маҥан ырбаахытын
  биилиттэн курун сулбу тардан, бэрт тиэтэлинэн
  аҥар уһугуттан туһахтыы баайда. Биир уһугун ол
  ис өттүнэн уган таһааран, оҕо эрдэҕинээҕитинии
  баанчыктаммыт кэрэчээн төбөтүгэр кэтэн моон­
  ньугар ииллэ уонна аан тутааҕыттан ыга тардан,
  алҕас, ыалдьыа диэбиттии аллараа сыыллан,
  чохчойон барда…
  Ити түбэлтэ кэнниттэн Борис ыарыытын
  тииһигэ сотору-сотору киирэр буолбута. Лиза
  сарсыҥҥы кун кинилэргэ тугу тоһуйарын эрэ
  кэтэһэр. «Айыы-таҥара баар да буоллаххы-
  на, биһигини көрө-истэ сылдьыбытыҥ, хары-
  һыйбытыҥ-өрүһүйбүтүҥ ханнаный!?» - ытыан
  иһин хараҕын да уута тахсыбат.
  Борис кыыһын кырдьыгын була сатаан өр
  муҥнаммыта. Ол, туһугар, киниэхэ эмиэ саҥа
  сэрии саҕаламмытын курдуга. Бу сэрии аас-
  пыт кырыыстаах сэриитээҕэр уһуннук барбыта.
  Өстөөҕө көстүбэт, кимэ-туга биллибэт, оннооҕор

аһаҕастык утарсыбакка, таба харбаппакка, ханан
эрэ ырааҕынан эргийэ сылдьар. Хайдах да кыҥас,
сыалга дуостал киирбэт. Борис бэйэтэ өйдөөбөт
уонна киниэхэ кыайтарбат сэриитэ саҕаламмыта.
Хас да сыл устата араас сууттарга уҥсэ сатаан
баран, кыыһын кырдьыгын ситиспэтэҕэ. Түмүгэр,
Лена бэйэтэ буруйдаах курдук буолбута. Медвы-
трезвытель тойоно прокурор күтүөтэ буолан, Лена
кылааһын кыргыттара туоһулуу сатаабыттарын
үрдүнэн, бэйэтин быраабын аһара үрдэппитин
иһин сэмэлэнэн, атын үлэҕэ көһөрүллүбүтэ.
Борис бу орто дойдуга чороҥ соҕотох хаалбыт
курдук санаммыта. «Биһиги тоҕо манныкпытый?
Кинилэр тоҕо көҥүл айбардыылларый? Биир кун
бары илии илиибититтэн тутуһаммыт кырдьык-
пытын быһаарса тахсарбыт буоллар сэнээччилэр,
атаҕастааччылар, баттааччылар кэннилэринэн чу-
гуйуох, бардамныылларын тохтотуох этилэр! Бу
аата олох үһү дуо?!» - Борис дьол уонна сор ки-
нилиин арахсыспакка сылдьалларын этинэн-хаа-
нынан толору биллэ. Арай дьол тоҕо аҥардастыы
бардамнааччылары батыһарын, оттон сор тоҕо
кинини аҥардастыы эккирэтэрин, өйдүүр кыаҕа
суоҕа.
«Олохторо диэн, бу, мин бэйэм буолабын.
Хайдах олоробун, көмүскэнэбин, туруулаһабын,
оннук бара турар», - Борис итинник санаатаҕына
даҕаны, иннэ-кэннэ син-биир илим хараҕын кур­
дук хаарчах, ону көҥү кетен тахсар сэниэтэ да,
билиитэ да суох буолан хаалар. Оччоҕуна кини­
ни күннэтэ аттыттан ааспат-арахпат муҥа-соро
эбии муҥнаан барар уонна эт-хаан ыарыытыныы
ааһан хаалар. Борис күннээҕитинэн дьоллоохтук
олоруон баҕарара. Бүгүн дьоллоох буоллаҕына,
сарсын, өйүүн эмиэ дьоллоох буолуохтааҕа.
Сымыйаны кырдьык оҥостон олорор, кини мел-
төҕүн көрдөрөр. Борис ийэлээх аҕата, эмиэ
сымыйаны итэҕэйэннэр, ырай олоҕор олороо-
ру муҥнанан биэрбиттэрэ уонна онуоха тиий-
бэккэ өлбүттэрэ. Туолбатах баҕа барыта ордук
ымсыылаах буолар. «Ону итэҕэйэммит!» - Бо­
рис албыннааччылары, атаҕастааччылары ба-
рыларын эриллэҕэс быччыҥнаах харытынан сир
үрдүттэн сиппийиэҕин, сэниэтин үгэнин куоттар-
быт этэ. Санаан кэллэҕинэ, иннигэр хаалбыт
куннэрэ эмиэ тугу даҕаны эрэннэрбэттэр. Кини
кэргэнэ суоҕугар, дьиэтигэр соҕотох хаалан,
сымыһаҕын быһа ытыран, харахтарын симэн,
сиһин-үөһүн тартаран, оронугар төкүнүйэ сыл-
дьан улуйара.

• Айыым-таҥарам! Туох буруйбар миигин ман-

нык кэбилээтиҥ!!! Ыал, кэргэн аатыттан аһардыҥ!
Ама икки хараҕыҥ бүөлэммитэ, икки кулгааҕыҥ
таас дьүлэй буолбуттара буолуо дуо?!.. Тоҕо
бу үлүгэрдээх сордоотуҥ-муҥнаатыҥ? - Борис
сэниэтэ эстиэр, оронугар сылбаахылыы охтуор
диэри ынчыктаан, тиистэрин хабырынан тах-
сара. Ол быыһыгар бэйэтин кыранара. Кини
даҕаны төһөлөөх элбэх дьон тыыныгар турбута,
илиитин хааннаабыта буолуой!.. Кинилэр эмиэ
ийэлээх-аҕалаах, кэргэннээх, оҕолоох дьон
буоллахтара буолуо…
Аттыгар арыгы маҕаһыына баара даҕаны хас
сырыы ахсын бэрт кыраттан туттунара. Истэҕинэ
тугу оҥороро биллибэт. Арыгыта даҕаны суох
мэй-тей сылдьыбыта.
Борис түөрт уон биэс сааһыгар бастакы груп-
палаах инбэлиит буолан, биэнсийэҕэ тахсыбыта.
Куораттааҕы дьиэтин эдьиийэ бэйэтин анныгар
суруттаран, тахсыбаттыы олорор. Сыл баһыгар-
атаҕар куоракка киирдэҕинэ, хонор сирэ суох буо­
лан, Афганистаҥҥа бииргэ сылдьыбыт доҕот-
торугар түһэр…
Бөлүһүөк суруналыыска итинник хомолтолоох,
курус суолу кэпсээтэ.

• Оо, биир киһиэхэ тиксибитэ диэтэххэ, ыара-
  хан дьылҕалаах киһи эбит! Бэйэтин даҕаны,
  оҕолорун даҕаны дьылҕалара таҥара таҥнары
  кыраабытын кэриэтэ буолбат дуо?
• Туох аньыытыгар итинник оҥоһууланна?
• Мин саныахпар, аньыылаах-харалаах таҥара
  буолбатах. Илиибитин-атахпытын кыаһылаабыт,
  өйбүтүн мастыппыт, төрүөхпүтүттэн иитэн таһаар-
  быт албын дойҕох буолар. Хайа да дойдуга киһи
  маннык олоруон, кырдьыгын албыннатыан сатам-
  мат. Кулут буолбут дьон эрэ итинэн киэн тут-
  туохтарын сөп.
• Билигин Борис ханнаный? - сэрэнэн ыйыппы-
  та суруналыыс. Кини бэлэһэ кууран хаалбыт этэ.
• Бииргэ сэриилэспит доҕотторо кэлэннэр
  ылан бардылар. Москваҕа илдьэммит эмтэтиэх-
  пит дииллэр.
  Суруналыыс бөлүһүөк хараастыылаах кэпсээ-
  ниттэн долгуйбута. Соһуччу истибитэ, кини олоҕун
  устатыгар билэн кэлбитинээҕэр, аахпытынааҕар
  элбэҕи эппитэ. Кини киһиэхэ олоҕо бэйэтин эрэ
  киэнэ буолуохтааҕын, ону ким даҕаны талбыты-
  нан дьаһайыа суохтааҕын палаата дьонугар кэп-
  сииргэ булгуччу сананна. Бар дьоҥҥо күн сирин
  олоҕо таҥараттан айыллан кэлбит күннэриттэн,
  баар эрэ күндү баайдара, суос-соҕотох дьоллоро
  буоларын итэҕэйбитэ.