Туотаайы диэн кэҥэс, халдьаайытыгар сатыы киһи нэһиилэ тахсар сыырдаах алаас илин өттүгэр Асхардар диэн ыаллар олорбуттара. Эһэлэрэ Асхар, уолун эмиэ Асхар диэн ааттыыллар.

Улахан баай Баһымньы Асхардар ходуһаларын, балыктыыр күөллэрин былдьаһан баран «Асхардар баҕайылар аскытыгар харыҥ» диэн мээнэ тылласпыта Асхардар диэн норуокка иҥэн, сиэннэрин Асхар диэн хос ааттаабыттар.

Асхар бастаан итини истэн өһүргэнэ саныыр эбит. Кэнники үөрэнэн хаалан «аатым аайы хара сырыттахпыный» диирэ иһиллэр эбит.

Кини Тыаһааҥкылар соҕотох кыыстарын Ачаны кэргэн ылан, Туотаайы алааһыгар олохсуйан үс кыыс оҕолонно. Уолланыан баҕарар да кыаллыбатаҕыттан, биэс алаас нөҥүө олорор Тиэскэрдэр эргэ барбатах, байтаһын эмис кыыстарыгар ымсыырар. «Ынах хомуйа сырыттаҕына түбэспит киһи» диэн бүччүм, кистэлэҥ санаатын ымыы оҥостон, сүрэҕэ бүллүгүрээн ылар.

От ыйын куйаас киэһэтигэр Тиэскэрдэр кыыстара Кыыдаана ынах көрдөөн хас да алааһы кэрийдэ. Күн сөрүүкүтүйэн, киэһэ буолан, ойуур иһигэр Өрүөстээх ынаҕа күлүмэнтэн, кумаартан көмүскэнэн мөхсө турарын көрдө. Ынаҕар чугаһаабыта суон быанан тииккэ бааллан турарын көрөн соһуйда. Чугаһаан сүөрээри гыммыта, суон тиит кэтэҕиттэн Асхар үөмэн тахсан, кыыс илиитин бобо тутта. «Бу эйигин көрсөөрү ынаххын мин баайбытым, кэпсэтэ түһүөх», – диэн албыннаһан кууһан ылан сыллаары гыммыта, Кыыдаана илиитинэн-атаҕынан тэбэн-охсон чугаһаппата.

– Ынахпын ыыт! – диэн часкыйа былаан хаһыытаан ылла да, Асхар харса суох кэнниттэн кууһан ылан, тустуу курдук хадьыктаһан, эр киһи кыыһы күөх окко охторон түһэрбитигэр, биир сиидэс чараас ырбаахы түөһүн тылыгар диэри арыллан, эттээх-сииннээх, кута-мата кыыс иһэ-үөһэ барыта арылла түстэ. Асхар ынчыктыы-ынчыктыы ыстаанын сулбурута сатаан, чуут төлө ыыта сыста. Ол быыһыгар: «Сыллыый, Кыыдаана! Наһаа минньигэскин, сибилигин…» – дии-дии кыыс үрдүгэр өрө мөхсөн баран «һуу» диэтэ. Куйаас күн чараас таҥас инчэйэн, эдэр кыыс суостаах этин сылааһа Асхары астыннарда. Кыыдаана да сөптөөҕүн ылан, уот татакай баҕата намыраан, налыйан сытан ылла.

Урут ынах хомуйар кыыһы ыҥыран, саханы элбэппит түгэннэр элбэх этилэр. Чып кистэлэҥ буолара, «булумньу» оҕо диэн ааттанара. Ол оҕо улаатан кимиэхэ майгынныыра 20-чэ сылы быһа таайыыга сылдьара.

Асхар үс кыыһа улаатан, Айыыда, Айаара уонна Аабыйа ситэн-хотон, дьиэлэриттэн куорсун анньынан, олох киэҥ суолугар таҕыстылар. Улахан кыыс Айыыда Иркутскайга үөрэнэ барбыта да, икки сылынан дэлби дьүдьэйэн төннөн кэллэ. Айаара Дьокуускайга үөрэнэ сылдьан, бэйэтиттэн биэс сыл аҕа механик-инженер уолга кэргэн

тахсан, киһитин дьонугар аҕалан көрдөрөр күнүн болдьоото. Асхар, Ача дьиэлэрин хомунан, ас астаан бэлэмнэнэн, субуотаҕа кэлэллэрин күүтэн олордулар.

Арба Туотаайы алаастарыттан көһөн, Туманнаах бөһүөлэгэр оҕолор оскуолаҕа үөрэнэллэрин чугаһыгар кэлбиттэрэ. Нуучча амбаар дьиэтин туттан олороллор. Алаастарга ыаллыы олорбут ыаллара тус-туһунан нэһилиэктэргэ көһөн, соччо билсиспэттэр. Чугас ыалларыттан ким эрэ өллөҕүнэ эҥин сурах хоту истэн «һуу-һаа» дэһэллэр. Эдэрдэри син сураһа, сороҕор көрсүһэн истиҥ кэпсэтии, ахтыһыы буолааччы.

Бу Туманнаах бөһүөлэгэ син улаатта. Аҕыс кылаастаах оскуолалаах. Нэһилиэк нэһилиэк курдук, дьаһайар дьонноох, хонтуоралаах. Айан суолуттан ыраахтар, күһүн-саас суол быстар. Олох-дьаһах мөлтөөн ылар да, ДТ-75 тыраахтар почта, бородуукта таһан абырыыр. Кыһынын отторун-мастарын тиэйтэрэллэр. Онтон кыһын массыына суола аһылыннаҕына, кэлээччи-барааччы элбиир. Сэргэх буолар.

Тыа дэриэбинэтэ чуумпу, ол иһин Асхар сөбүлүүр. Субуотаҕа күтүөт көрсөөрү, оһохтору тиргиччи оттон, сылыттылар. Чугас аймахтарын киэһэ 7 чааска ыҥырдылар. Маҕаһыынтан 10 бытыылка арыгы суруттаран, атыылаһан аҕалла. Ону билбит курдук күнүс тыраахтардаах уолаттар: «От-мас тиэйтэрэҕит дуо?» – диэн ыйытан бардылар. Асхар көҥөнөн аккаастаата.

Кыра дэриэбинэҕэ маҕаһыынтан тугу атыыласпыккын курдары истэ олороллор. Сэбиэт бэрэссэдээтэлин Афанасьевы киэһэ ыҥырбыттара. Баҕар кэнники наада буолара чуолкай. Асхар тэрийдим дии санаан, дьыбааҥҥа кэтэх тардыстан сытан, нуктаан ылла. Улахан кыыс Айыыда косметикатынан дьарыктанан, үрдүк хобулугунан, аныгы муоданан ыга туттаран таҥнан, сиэркилэ аайы иннин-кэннин көрүнэ сырытта. «Иркутскайтан киэргэнэр буолан кэлбит», – диэн аҕата быһаара көрөр.

– Айааралаах кэллилэр, – диэн кэтэһэ сылдьыбыт ийэлэрэ Ача биллэрээт, таһырдьа көрсө таҕыста. Аан тэлэччи аһылынна, Айаара тэлээрэн киирдэ. Кэнниттэн үрдүк уҥуохтаах, хап-харанан килэччи көрбүт Айаан, кэннилэриттэн Ача, кыра кыыһа Аабыйа киирдилэр. Үрүт үөһэ дорообо дэсиһэн, кыргыттар ийэлэрин, аҕаларын сыллаталаан ылан, уоскуйан: «Дьэ, бу кэргэним, күтүөккүт Айаан Такыров. Билсиҥ!», – диэн айаара доргуччу биллэрдэ. Асхар оҕонньор, аҕа кынны күтүөтүн кытта илии тутуһан дорооболосто. Утары хостон Айыыда тахсан иһэн, төттөрү хоһугар киирэн хаалла. Күтүөтүттэн кыбыһынна дии санаан, аахайбатылар.

Айыыда оронугар умса түһэн сытта. «Оо, дьэ, сир кыараҕас да эбит. Кини, кини дии! Чуолкай! Миигин билбитэ буолуо дуо? Баҕар отой да өйдөөбөтө буолаарай?» – дии-дии сыыйа саныы-саныы, оччотооҕу кыһыыта-абата

киинэ кадрын курдук элэҥнээн ылла.

Хайдах этэй? Иркутскай куорат күһүҥҥү силбик күнүгэр, Светалыын уулуссаҕа дьаарбайа сырыттахпытына, икки уол кэлэн Толик Светаны билэр эбит диэн барсыбытым. Дьиэлэригэр төрөөбүт күннэрин бэлиэтии олороллоро. Онно хойут «дьиэбэр илдьиҥ», – диэбиппэр «массыыналаах уол кэлиэ, онон барыаҥ», – диэбиттэрин күүтэн олордум. «Массыына кэллэ», – диэтилэр. Света тахсан атаарда. Мин суоппары билбэт киһим эбит, дьиэҕэ бырааһынньыкка суоҕа. Уулуссабын, ханан баралларын ыйан истим. Хараҥа уулуссанан баран иһэн, тупикка киирдэ быһыылаах, тохтоото да миигин кууһан ылла, сидениялары аллараа түһэртээтэ, күүһүнэн таҥаспын уһула сатаата, тугу да саҥарбат килэччи көрөр, аҕылыыр, онтон охсуолаан киирэн барда. Төбөҕө биэрдэ, өйбүн сүтэрдим быһыылаах, барытын бары уһула охсубут этэ. Охсуолаһан көрдүм да, улахан эдэр киһини кыайбатым биллэр, онтон сарылаан тоҕо бардым, син куттанна быһыылаах. «Бардыбыт, бырастыы гын, босхо илдьэбин», – диэмэхтээтэ. Хайыахпыный, аны өлөрүө диэн аргыый хомунан таҥнан истим. Наһаа түргэнник айанныыр. Хараҕын чуолкай өйдөөн хаалбыппын. Кимиэхэ да бу быһылааны эппэтэҕим, оннооҕор Света билбэт. Онон күүһүлүү сыспыттаах. Ону өйдүүрэ, билэрэ буолуо дуо?

Дьэ ол киһим бэйэбэр күтүөт буолан кэлбит. Хайдах гынарым буоллар? ¬– диэн кыыс өр толкуйдуу сытта. –Попытка күүһүлээһиҥҥэ сорунуу, охсуолааһын, атаҕастабыл буоллаҕа… Чэ балтым туһугар, билбэтэ өссө үчүгэй буолуо этэ. Оннук тургутан көрөр санаалаах уонна балтыбар үчүгэйи баҕаран тахсарбар тиийэбин, – диэн Айыыда аргыый хоһуттан тахсан барыларын кытта дорооболосто.

Күтүөт Айаан хап-хара хараҕынан килэччи, буруйа суохтуу ыраастыы көрбүтүн эмиэ да аһына санаата. Киэһэ 7 чааска чугас, истиҥ аймахтар, кырдьаҕастар кэлитэлээн, кыыстаах уол холбоһоллорун сөбүлээн уруйдастылар, холуочуйуохтарыгар диэри арыгы истилэр.

Аны уол аймахтарын күүтэллэрин, уруу тэрийэллэрин туһунан кэпсэтии буолан иһэн, уол дьоно суохтарыттан боппуруос аһаҕас хаалла. Күтүөт Айаан Иркутскайга механик-инженер үөрэҕин бүтэрбитин хос-хос кэпсээтэ. Ол аайы Айыыда миигин билэрин этэрэ буолуо диэн санаатыгар сирэйэ кытарар, итийэр курдугуттан кыбыста олордо.

Айаан Айыыданы билбэт эбит, эбэтэр өйдөөн кэлэрэ дуу? Кыыс арааһынайдаан эргитэн саныы олордо. Айыыда ол тухары «Иркутскайга үөрэнэ, олоро сылдьыбытым», – диэн тугу да эппэтэ. Дьоно да кэпсээбэтилэр. Хата күтүөт Айаараны кытта билсибитин ахтан аһарда. Ону-маны элбэҕи ыйыйыталаспакка Айыыда эдьиийдэрэ буоларын биллэрэн, хас да боппуруоһу быһааран баран,

остуолтан турда, хоһугар киирэн сытта.

Түүнү быһа күтүөт буолбут Айаан массыына иһигэр күүһүнэн таптаһа сатаабытын саныы сытта. Сарсыарданан утуйда. Хонуктар ааһан, үлэ, түбүк аралдьытан, буолбут түбэлтэни арыый намыратан толкуйдуур буолан барда. Төһөтүн да иһин күтүөт буоллаҕа уонна кинини бу диэн билбэт. Сиикэй дууһа бааһын хастыыр туох туһалаах буолуой?

Онтон ыла Айыыда эр киһиттэн куттанан чугаһыан, кэпсэтиэн баҕарбат буолбутун, кэнники бэйэтэ биллэ. Хонтуораҕа бииргэ үлэлиир Гаанньа уол иҥээҥниирин билэр буолан сыһыарбат, арыт өр көрбөтөҕүнэ суохтуур курдук, косметика бөҕөнөн киэргэнэн тиийдэҕинэ, таптаабыт, ахтыбыт харахтар эккирэтэ көрүөхтээхтэрин, ханнык баҕарар киэргэнэр кыыс умсугутар анала баарыгар эрэнэр, күүтэр, суохтуур буоллаҕа. Гаанньа уҥуоҕунан арыый үрдүгэ буоллар дии санаан ылааччы, баҕар туохпар эрэ тиийиэ суоҕа диэн санаатаҕына, иһигэр сонньуйан ылааччы. Били дьээбэлээх Силип оҕонньор ороҥҥо уһуннаах кылгас тэҥнэһэллэр диирин саныы биэрэр.

Айаара Айаанныын куоракка үлэ булан көстүлэр. Аны үһүс кыыс Аабыйа ситэн-хотон, 20 сааһыгар хол-буут тупсан, түөс-самыы ситэн эргэ барарын күүтэллэр. Икки сыл ыанньыксытынан үлэлээн, дэриэбинэ ыччата Аабыйаны тула эргичийэллэр. Кыра дэриэбинэ кыраһаабыссыта, кулуупка оонньууну-көрү кини салайсар. Үҥкүүһүт, ырыаһыт бэрдэ. Сөбүлүү көрөөччү уол элбэх. Чугастааҕы дэриэбинэттэн Аабыйаны көрө кэлээччи, үҥкүүһүт, ырыаһыт мунньустар.

Туотаайы алааска олороллорун саҕана Тиэскэрдэр олорбут алаастарыгар сиэннэрэ Кыыдаана ынах хомуйа сылдьан Ахсартан оҕо үөскээбитин, ийэтэ, аҕата кимтэн оҕолоноору гыммытын билбэккэ «ол дойдуга» бараахтаабыттара. Кэлэр саас кулун тутар ый бүтүүтэ Кыыдаана уол оҕоломмута уонна бу уһун сылларга эргэ барбакка, уолун улаатыннарда. Уола быйыл 18 сааһын туолан орто оскуоланы номнуо бүтэрдэ. Туманнаах бөһүөлэгэр Асхардары кытары көспүттэрэ. Кыыдаана уолун Тэрис диэн, төрүттэрин хос ааттарыгар майгыннатан ааттаабыта.

Тиэскэрдэр хос сиэннэрэ Тэрис улахан уҥуохтаах, сылбырҕа, спортсмен буолан спортивнай күрэхтэһиилэргэ бөһүөлэгин аатын көмүскүүр буола улаатан баран, аармыйаттан сулууспалаан кэллэ. Тэрис кэлээт ыччаттар лидердара буолбута. Ол бириэмэҕэ культура училищетыгар үөрэнэр Аабыйа практикатыгар сылдьара, кулууп сэбиэдиссэйэ этэ. Онон дэриэбинэ сэргэхсийэ түспүтэ. Күнүс сопхуос үлэтигэр үлэлээбит ыччаттарга анаан, киэһэ аайы кулуупка оонньуу-көр буолара.

Күһүн алтынньы ый бүтүүтэ Аабыйа Тэриһи сиэтэн дьиэтигэр аҕалан ийэлээх аҕатын, эдьиийдэрин соһуппута. «Комсомольскай сыбаайба оҥоруохпутун

баҕарабыт», – диэн Аабыйа эппитэ.

– Чэ, сыллыай, таптаһар буоллаххытына холбоһуҥ, – диэн аҕата ботугураата.

– Тэрис, ийэҥ билэр дуо? – диэн Ача ыйытта.

– Баран ыйытыам, – диэтэ уол.

– Тоойуом, Тэрис, сарсын этээр, – диэтэ ийэ киһи Ача.

Бу киэһэ Ача дэриэбинэ уһугар олорор Кыыдаанаҕа сатыы барда. Аҕылаан-мэҥилээн син тиийдэ. Кыыдаана кинини көрсөөт, чэйдэттэ.

– Чэ, Кыыдаана! Уолуҥ улаатта, эр киһи бэрдэ буолла. Бэйэ икки ардыгар кистээн эт эрэ, уолуҥ аҕата кимий? – диэн ыйытаат Ача умса көрөн олордо.

Кыыдаана чочумча саҥата суох олордо уонна «чэ, синим биир» диэтэ быһыылаах, өрө тыынаат:

– Эн Асхаргыттан…

– Оо, ол иһин 20-чэ сыл устата сэрэйэн, билэ сылдьыбытым. Кырдьык эбит. Кыыдаана, мин эйиэхэ төрүт кыыһырбаппын, ол саҕана Асхар уол оҕоҕо баҕарар этэ, санаабытын ситэрдэҕэ… Хайаҕытын да сэмэлиир, үөҕэр санаам урут да суоҕа, – диэт тохтоон уоскуйан ылла. – Дьэ, Кыыдаана, биһиги Аабыйабыт эһиги уолгутугар «Тэрискэ эргэ барабын» диэн дьиэбитигэр аҕалан билиһиннэрдэ… Хайыыбыт?! Алдьархайа ити баар, – диэн сүрэҕин тутунна.

Кыыдаана эмп булан, Ачаҕа валидолу тылын анныгар уктарда.

– Кыыдаана! Эн бэйэҥ уоскуй! – диэн Ача эмээхсин дьыбааҥҥа баран сытта. Кыыдаана кириэстэн да кириэстэн буолла: «Айыым таҥарам! Айыы оҥорбуппун бырастыы гын!» — диэмэхтээтэ. Һуу-һаа буолан, өр олорон баран уоскуйдулар. Кэмниэ кэнэҕэс Ача эмээхсин ыйытта:

– Чуолкай Асхартан дуо? Эбэтэр ким эмитэ баара дуу? – диэн ыйытта.

Кыыдаана таптаспыт киһитэ Асхартан атын суоҕун, хайдах дакаастаан этиэҕин билбэккэ олордо. Бастакы оҕо оҥорбут киһитэ Асхар эбит. Төрөөбүт ыйын-күнүн барытын төттөрү-таары ааҕан көрдө.

– Чэ, чуолкай Асхартан! – диэн Кыыдаана бүтэһиктээх быһаарыытын эттэ.

–Дьэ, хайдах гынабыт? Атын дьон билбэт. Кыыстаах уол дьүһүннэрэ маарыннаспат. Арай кимҥэ да эппэккэ, эн биһи кистэлэҥмит быһыытынан, «чып» кистиэххэ, этимиэххэ, аны айбыт аҕабыт Асхар да чуолкайын билбэт. Ол кини билэрэ наадата суох. Билигин сокуон дьахталлар диэки, дьахтар тугу баҕарар этэрэ сокуон. Чэ итинник сөбүлэһиэххэ! – диэн Кыыдааналаах Ача илии тутуһан араҕыстылар.

Ол гынан Аабыйалаах Тэрис холбоһон икки оҕолоохтор, доруобайдар. Арай үһүс оҕолорун УЗИ-нан көрөн быраастар түһэттэриҥ диэбиттэр диэн иһилиннэ. Ийэ хапытаалын иккис оҕоҕо ылбыт буолан, Аабыйа сөбүлэстэ. Үөрэнэ бараары Тэрис да утарсыбата.

Оо, олох, олох…

ТИЛИН.

tuymaada 30 апреля, 2026