Былыр баччаларга биир айанньыт бөрө тириитэ саҕынньахха сууланан, күүлээһэй сыарҕаҕа тиэрэ түһэн олорон айаннаан дипситэн испит.

Арай ол истэҕинэ кэннигэр киһи ытыыр үһү. Ситэн кэлэ-кэлэ: «Аккар олорт, саҥыйаххар суулаан сылыт», – диир эбит. Ону бу туох абааһыта булла диэн кэннин хайыһан көрбүтэ ааттаах үчүгэй дьахтар сайыҥҥы солко ырбаахынан эрэ уонна сарыы тирэҥсэнэн, илиитигэр сиидэс былааттаах сүүрэр-хаамар ыккардынан иһэр үһү. Айанньыт ону аһынан, сыарҕатыгар олордон бөрө саҕынньаҕар суулаабыт.

Ол гынан сотору соҕус буолаат биир уһун кырыыны туораан ойуур саҕатыгар кыстаан олорор ыалга кэлбиттэр. Силбии хотонноох бэрт дьадаҥы ыал эбит. Далга сиэр ат аһыы туран, кинилэри көрөн дал биир баһыгар тиийэн тахсар сир көрдүү сатаан төттөрү-таары сүүрэкэлии сылдьар.

Айанньыт дьиибэргээн ол кыыһыттан: «Бу хантан бачча тымныыга иһэҕиний?» – диэн ыйыппыт. Кыыһа утары көрбөт эбит уонна: «Дьоммор дьэ кэллим», – диэт туран дьиэ аанынан киирбэккэ, хотон аанынан киирэн хаалбыт. Ону айанньыт иһигэр: «Бээ-бээ, хайдах баҕайыный, доҕор, тугу-тугу олордон аҕалтым буолла», – диэн дьиктиргээбит. Атын сэргэ дуома баарыгар хаарга тиийбэт кына хантаччы соҕус баайан, таҥаһын тэбэнэн дьиэ аанын диэки көрө-көрө хааман испит.

Ыаллар киэһээҥи астарын буһарынаары уоттарын оттубуттар. Айанньыт киирэн дорооболоһон, таҥаһын тэбээн-сабаан устан чиэс маска ыйаталыыр. Сэмээр били кэлсибит дьахтары көрө сатыыр да, булан көрбөт. Ыал аҕатын кытта ону-маны кэпсэтэллэр. Айанньыт хатан табааҕыттан күндүлүүр. Ол олорон дьиэлээх оҕонньортон ыйытар:

– Аара кырыыттан биир эдэр дьахтар олоссон кэлэн хотонунан киирбитэ дии, эһиги оҕоҕут дуо ол? – диир. – Тоҕо сыгынньах ыытаҕытый, тоҥнум диэн мин саҕыйахпар сууланан кэлистэ дии.

Онно оҕонньор:

– Оо, ол биһиги оҕобут. Бу оҕобутуттан күрээн-тэлэһийэн сылдьабыт, ону эн тиэйэн аҕаллаҕыҥ дии эмиэ, – дэспиттэр дьиэлээхтэр. – Ол ити баар-суох соҕотох оҕобутун куоттаран сылдьабыт, онтубут ити илэ баран сүгүн олордуталыырын ааста…

Айанньыт дьэ бабат диэтэ. Киэһэ хараҥаҕа ханна барыай, хоноругар тиийэр. Ата да аһаан сынньаныа этэ буоллаҕа.

– Ол кыыскыт тоҕо киирбэт, оттон хотоҥҥо киирбитэ дии, – диэбитин дьиэлээх хаһаайын:

– Чэ, суохтаама, ол биһиги оҕобут баарын биллэриэ, – диэбит. Дьиэҕэ атын оҕо баара биллибэт эбит.

Киэһэ аһылыктарын аһаары бары остуол тула олордохторуна били оҕолоро дьэ хотонтон налыйан, отой да сайын курдук тахсан остуол баһыгар, ийэлээх аҕатын икки ардыларыгар олорбут. Ону кытта сэргэ хантан көтөн кэлбитэ биллибэт талах чыычааҕа үөһэ чиэскэ олорон ыллаан

барбыт. Салгыы кыыс:

– Дьэ бу хоноһо миигин аҕалбыт манньаҕар бу түүн үчүгэйдик утуйуоҥ. Дьоҥҥо-сэргэҕэ бу сылдьарым тухары биир куһаҕаны оҥоро иликпин, – диэн кэпсии-ипсии олорбут.

Бу кыыс оҕо сылдьан оһолго өлбүт эбит. Ону айанньыкка бэйэтэ кэпсээбит. Уончалаах кыыс оҕо сылдьан, ыал соҕотох оҕото буолан атаахтатан ииппиттэр. Урут дьоно син сэниэ, орто баайыылаах ыал эбиттэр. Оттон син хамначчыттаах эҥин күр-бар ыал. Биирдэ ороһооспо киэһэ кыыс ийэтэ ампаарга тахсан, тымтыгы сырдатынан мас буочукаҕа көбүөр хаһаастарын быһаҕынан көйө турбут. Ол турдаҕына уончалаах кыыс дьээбэрэн, хараҥаҕа саһан кэлэн буочука кэнниттэн «бэссиий» диэн ытыһын тоһуйбут. Ону кыыһым баара буолуо диэбэккэ турбут ийэтэ соһуйан-өмүрэн: «Оо, куһаҕан кэлэн бэссиий диэтэ!» – дии-дии ол көбүөр көйө турбут быһаҕынан түөрэ нырыылаан кэбиспит… Айдаан бөҕө буолтун тахсан көрөн, нэһиилэ тохтоппуттар.

Ийэтэ сордоох онтон бэттэх тылыттан матан, тыла суох киһиэхэ кубулуйбут. Арай түүн аайы “бэссиий, бэссиий” диэн оҕонньорун эрэйдиир үһү. Били хамначчыттара бары үрүө-тараа тарҕаһан, оҕонньор эмээхсининээн хаалан тирбэҕэлэһэн олорор эбиттэр. Ону ити кыыстара булан, сүөһүлэрэ орулаан-орулаан баран өлөн хаалар буолтар. Ол иһин дьонтон-сэргэттэн тэйэн, тыанан дугуйданан сыллдьалларын бу айанньыт таба тайаммыт.

Ол илэ сылдьар кыыстара бу киһиэхэ: «Барыма, биир сылынан букатыннаах сирбэр барабын. Барыахпар диэри олорус. Куттаныма, ыал-ыал курдук олоруохпут. Бу ийэлээх аҕам быйыл сааһы эрэ туоруохтара. Олору харайан ийэ сирдэригэр туттартыаҥ этэ», – диэбит. Өссө: «Аны күһүн тоҥоруу саҕана кыыс оҕону төрүөҕүм, ол эн оҕоҥ буолуо. Мин кырамтам бу соҕуруу алаас өтөҕүн ампаарын иһигэр сытар, ону булан эмиэ дьоммун кытта харайталаар», – диэбит.

Туох да олус бэккэ кыстаабыттар. Айанньыт бу илэ сылдьар кыыска куттуун ылларбыт. Саас айылҕаҕа иккиэн атынан сылдьар эбиттэр. Били тыла суох ийэтэ саҥарар-иҥэрэр буолбут. Өссө ситээри кыыс иһэ биллибит. Дьиктитэ диэн кыыс түүн хотоҥҥо киирэн сүтэн хаалар эбит. Күн тахсыыта дьиэҕэ киирэр. Ону ол айанньыт ыйытар: «Түүн ханна бараҕыный, тоҕо бииргэ сытыспаккыный», – диэтэҕинэ: «Ээ, кэбиһиий, эйигин куттуохпун баҕарбаппын. Түүн күн киирдэҕинэ бу дьүһүнүм уларыйар, эн ону көрбөтүҥ көнө буолуо», – диэбит.

Күһүөрү сир иһийиитэ кыыс оҕоломмуттар. Оҕо ытаан бэбээрбит.

Өр-өтөр буолбатах, кэм-кэрдии кэлэн кыыс: «Дьэ, арахсар чааспыт чугаһаан эрэр, бука диэн эппиппин барытын толороор», – диэн көрдөспүт. Ол кэмҥэ биир түүн эмээхсиннээх оҕонньор оронноруттан турбатахтар…

Айанньыт халдьаайы

быарыгар биир улахан иини хаһан онно оҕонньордоох эмээхсини түһэрэн баран, иин үрдүн сабан кэбиспит. Били дьахтара оннук сүбэлээбит. Биир күн урукку кини кырамтата баар өтөҕөр баран кэлбиттэр. Бу дьоно, ийэлээх аҕата тоҕо харайбатахтарын айанньыт дьиибэргээн ыйыппыт. Ону били ийэтин бэссиий диэн соһутан, “быһаҕынан дэлби нырыыланан баран дууһам тахсан, син биир кыыс курдук дьоммун кытта олорбутум. Бу ампаарга сылдьалларын бобон, чып хататан кэбиспитим, ийэбэр этэммин. Аҕам ону билбэт этэ, кэлин мин бэйэм эппитим. Ийэм төбөтүнэн ыалдьан баран сыыйа көммүтэ”, – диэн кэпсээбит.

Күһүн добдурҕа саҕана сыарҕа хаара түспүтүн кэннэ дьэ арахсар кэмнэрэ кэлэн, били кыыс-дьахтар ол айанньыкка улаханнык махтаммыт. “Олох дьолун бу биир сыл иһигэр барытын биллим уонна бу кыыскын илдьэ бу сиртэн атын сиргэ тиийэн олохсуйаар. Кыыһыҥ мээнэ кыыс буолбатах, удаҕан уонна чугас эргин дьонун-сэргэтин көмүскүөҕэ. Миигин суохтатыа суоҕа”, – диэбит. Ол киэһэ хотоҥҥо киирэн баран эргиллибэтэх…

Били айанньыт сарсыныгар эргэ өтөххө тиийэн ампаар аанын алдьатан киирэн, мас буочука кэнниттэн ол кыыс кырамтатын булан таҥаска суулаан аҕалбыт. Били эмээхсиннээх оҕонньору көмпүт сирин үрдүн буорун сүргэйэн, кыыһын кырамтатын хатырыкка эрийэн баран дьонун икки ардыларыгар ууран буорунан көмөттөөн кэбиспит. Кэлин онтон үс тиит сэргэ үүнэн тахсыбыт.

Айанньыт кыыс оҕотун таҥаска суулаан, хоонньугар уктан урукку өбүгэлэрин дойдутугар тиийэн ойохтонон олохсуйбут. Кыыһа ааттаах улуу удаҕан, үс көтөрдөөх, куоҕас көлөлөөх Хахаарыйа удаҕан дэтэн өһүк дойдуттан дьуоҕа өлүү кэлэрин кытта күөн-күрэс былдьаһан, орто дойду олоҕун огдолутаары гыналларын көмүскээн-харыһыйан сылдьыбыт үһү.

Баһылай.

Хорула.