Түүҥҥү куорат, кини олоҕо. Бириэмэ сырдык кэмиттэн уратыта диэн тугуй? Ол: көр-күлүү, ырыа-үҥкүү, бэһиэлэй олох. Ону сэргэ бу, сокуону кытта сатаспат, күлүгү батыһар хара санаалаах дьон бэйэлэрин биллэрэр тус бириэмэлэрэ. Манна саамай кыһыылааҕа диэн баар, ол, сорох ардыгар биһиги бэйэбитинэн, сэрэҕэ суохпутугар буолан, оннук дьоҥҥо табыгастаахтык киирэн биэрэрбитигэр.
Дьэ итинник, соччо бэрдэ суох түмүккэ биир түүн милиция куораттааҕы патрульнай постовой сулууспатын (ППС) нэрээтигэр киирсэн, дьуһуурустубаларыгар сылдьан кэллибит. Ол, туох сыаллаах-соруктаах тэрээһинигэр кытынныгыт диир буоллаххытына, дьэ ону саас-сааһынан сырдатыам дуу.

Кыһын кэлэн уоруйах аймах бэйэтин ымсыы хараҕын дьон таҥна сылдьар таҥаһыгар хатыыр. Бэргэһэ устуутун сезона аһыллар. Халлаан хараҥарыыта дьоҕус куораппыт араас муннугар дьахтар аймах хатан часкыыра, эр дьон бүтэҥи хаһыыта мэнээктиир. Ол аайы милиция түбүгэ элбиир. Уоруйах ороҕун булунар аатыгар түһэр, талаппыт сүтүгүн булуоҕар милицияҕа эрэнэр.
Онуоха милиция хайдах дьаһанан үлэлиирин билээри, били үөһэ ахтан аһарбыт ППС-тарга көрдөһүүлээх тиийдэхпит. Хата улгумнук сөбүлэстилэр. Күнүн, чааһын ыйдылар. Болдьообут бириэмэлэрин баттаһа биһиги, Дзержинскэй уулуссатыгар турар, куораттааҕы ис дьыала управлениетын дьиэтигэр тиийэбит.
Дьэ, сыалбытын ситэн, бу түүн дьуһуурустубаны ыытыахтаах ППС иккис ротатын командира, милиция старшай лейтенана Федор Авдеев экипаһыгар оннубутун булабыт. Маршруппут сүнньүнэн куорат киин уулуссаларын хабар: Ленин проспега, Киров, Октябрьскай, Лермонтов уулуссалара.
“Биһиги үлэбит, диэн онтон туох көстөрүнэн буоллаҕа: күлүгээннэри да уодьуганныыбыт, уоруйахтары тутабыт, улахан итириктэри хомуйабыт. Барытыгар сылдьабыт. Биллэн турар, сүрүн үлэбит уоруйахтар. Уопсайынан эттэххэ уоруу наһаа элбэх. Киһини талааһын бу уголовнай буруй. Онон накаастабыла да кытаанах. Хаайыыга түбэһиэххин сөп”, — диэн кэпсиир старлей Авдеев.
Бу бириэмэҕэ Богатырев уулуссатыгар биир дьахтартан бэргэһэтин устан ылбыттарын туһунан массыынаҕа баар рацияҕа оператор суһал иһитиннэриитэ киирэр. Суолбут онно салаллар. Уоруйаҕы тутарга баар күүс барыта быраҕыллар. Ол курдук үлэҕэ тахсыбыт 10 автопатруль бары быһылаан тахсыбыт оройуонун уһаты-туора сыыйаллар. Кинилэргэ манна чугастыы үлэлиир сатыы патруль көмөлтө буолар. Хомойуох иһин, уоруйах көстүбэт. Маныаха буруйдааҕынан, ППС үлэһиттэрэ бигэргэтэллэринэн, талаппыт дьахтар бэйэтэ буолар. “Кини бу быһылаан туһунан чаас аҥара күүппэккэ эрэ (онуоха араас биричиинэ мэһэйдээбит буолуон сөп),

сонно тута биллэрбит эбит буоллун. Өссө уоруйах кэтэ сылдьар таҥаһын чуолкайдаан эттин, оччотугар тутуллуох киһи бардаҕа. Уолуйбут да буолуон сөп”. Кырдьыга да, итинник этэллэрэ оруннаах курдук. Биһиги көрүүбүтүгэр, тута биллэриллибитэ буоллар, ол киһиҥ, төһө да кытыгыраһын иһин соччо ыраатыа суох эбит. Быһылаан тахсыбыт территорията көрүөх бэтэрээ өттүгэр, истэри-тастары курдат сүүрүллэр. Онуоха холуочук, ускул-тэскил сылдьааччы көһүннэҕинэ, онтуҥ уорбаланааччы быһыытынан милиция отделыгар утаарыллыан сөп. Инньэ гынан бу дьыалаҕа барыта 4-5 киһи уорбаланан тутулунна быһыылаах. Рациянан кэпсэтэллэрин иһиттэххэ.
“Бу бүгүн ханнык чыыһыланый, мин өйдүүрбүнэн дьахтар күнэ үүнүө өссө да ыраахха дылы дии. Бүгүн кэлэн кэрэ аҥаардарбыт тугу бэлиэтээтилэр”, — диэн ППС ротатын командира омунугар буолан саҥа аллайар. Оннук диэххэ да айылаах көстүүтэ. Бу, киэҥ суолга сатаан батыа суохтук атаралаан, кыраһыабай бэйэлээх эдэр дьахтар иһэр. Тохтоон билсэ сылдьыбыппытыгар саҥата диэн. Киниттэн тэйиччи түөрт эдэр кыргыттар бэйэ-бэйэлэрин өйөнсөн, сууллубуту туруоран олохтоох сирдэригэр айаннаан иһэллэр. Онтон бу нуучча кыысчаана 40 кыраадыстаах тымныыга, дьиэҕэ кэтэр халтаҥ былааччыйанан эрэ уулусса устун дьаарбайа сылдьарын сатыы патруль түбэһэ түһэн тохтоппут этэ. Чугас олороро буолуо диэн дьиэтин ыйдара сатаатылар да, үөхсүүттэн атын тылы истибэтилэр. Онон бу түүнү кини саастарын ситэ илик оҕолор инспекцияларыгар атаарар буолла.
Түүҥҥү патруль үлэтэ дьаалытынан устан баран иһэр. Киэһэ 10 чаас. Милиция куораттааҕы оперативнай сулууспатын оператора, саҥа суһал иһитиннэриини оҥорор. Онно этиллэринэн бу, биэс мүнүүтэ анараа өттүгэр МВД гостиницатын таһыгар биир дьахтартан күндү бэргэһэтин устан ылбыттар. Уоруйах үс дьахтар, икки нуучча, биир саха. Таҥастара иккитэ хара сонноох, биир нууччата сырдык сонноох. Олортон биирдэрэ төбөтүгэр былааттаах. Тутуспут суоллара хлебозавод туһаайыытынан. Манна баҕас талаппыт дьахтар уолуйбатах. Быһа МВД гостиницатыгар тиийэн суһаллык биллэрбит. Ол түмүгэр уоруйахтар ситэ уон мүнүүтэ буолбакка харыларыттан харбаталлар. Бэргэһэ хаһаайкатыгар төннөрүллэр. Сонно тута ханнык патруль бу дьыаланы арыйбыта биллэр. “Рапорыттан истибиккит курдук билиҥҥи быһылааны милиция старшай прапорщига Андрей Макаренко арыйда, кини дьоно. Уопсайынан Андрей Александрович хас сыл ахсын 40-50 буруйу арыйыыга актыыбынай кыттыыны ылар. Хаһан эбит кини илиитин иһинэн ааспыт дьону умнуо диэн саараама даҕаны. Ону ааһан ол дьонун төрөппүттэрэ кытта кини төбөтүгэр бааллар”,

— диэн милиция ст. Лейтенана Авдеев бииргэ үлэлиир табаарыһын туһунан истиҥ тылынан этэн аһарар.
Салгыы атын автопатруль массыынатыгар көһөн, саҥа маршрут ымпыгын-чымпыгын билэбит. ППС хоодуот уолаттарыныын билсэбит: рота командира, милиция капитана Иван Макаров, суоппар милиция сержана Владимир Иванов. Үлэлиир территориялара ГРЭС оройуона, Кыайыы болуоссата, Бестужев-Марлинскай уулуссата. Манна көспүт кэннэ быһыы-майгы чуумпура быһыытыйда. Арай крытай ырыынактан ыҥырыы киирэ сырытта, ону да сатыы патруль эрдэ тиийэн, общественнай миэстэҕэ сылдьыы бэрээдэгин куруубайдык кэспит (быдьар тылларынан үлэһиттэри үөхпүт) үс нуучча уолаттарын тутан, кинилэргэ дьыала оҥоро сылдьаллара. Таһыттан көрүүгэ ол уолаттар бэйэлэрин буруйдарын билиммэт, аахайбат көрүҥнээхтэр.
Сырыыбыт бүтэр уһугар рациянан, биир сиэри таһынан үрүҥ арыгыны хааламмыт киһи онтуттан хотторон, уулусса ортотугар букатын сытардыы оҥостубутун кыраҕы харахтаах таба көрөн тыллабыр түһэрбит, онно ыҥырдылар. Ол эргин сылдьыбыт автопатруль түбэһэ түһэн тустаахха күн-ый буоллаҕа.
Биһиги бу сырыыбытыгар улахан быһылаан тахсыбата. ППС сотрудниктара этэллэринэн “чуумпу күн” куораппытыгар ааста.
Өссө эбии информацияны ылар санаалаах мин бу аҕыйах хонуктааҕыта ППС батальона олохсуйбут хонтуоратыгар тиийэ сырыттым. Онтукам куорат кытыытыгар буолан, онуоха эбии урут сылдьа илик сирим түбэһэн, бэрт эрэйинэн буллум. Уруккута ханнык эрэ байыаннай чаас олохсуйа сылдьыбыт дьиэтэ эбит. Тас көстүүтэ, ойуута ону кэрэһэлиир. Билигин манна Дьокуускайдааҕы ОМОН уонна ППС ыаллыы түһэн үлэлииллэр эбит.
Хата, ааттаан кэлбит киһим үлэлиир миэстэтигэр баар эбит. Кэпсэтэргэ улгумнук сөбүлэстэ. Якшиев Ильшот Масудович — патрульнай-постовой сулууспа батальонун командира, милиция майора.
— Биһиги билиҥҥи күннээҕи туругунан барыта 168 штатнай сотрудниктаахпыт. Онтон 143-Їэ куоракка быһыыны-майгыны көрүүгэ быһаччы үлэлииллэр. Үлэбит төгүрүк суукканы быһа, солбуһуу бэрээдэгинэн барар. Бу, 2000 сылга киирэн баран биһиги сулууспабыт барыта 41 уголовнай эппиэтинэскэ тардыллар буруйу арыйда, 15 сааны, газовканы, быһаҕы сокуоннайа суох илдьэ сылдьар дьонтон былдьаата. Араас буруйдарга уорбаланар 200-чэкэ киһини тутан, куораттааҕы милиция отделларыгар туттарда. Тыһыынчаттан ордук киһини медвытрезвительгэ тиэртэ.
Саҥа үүммүт сылга үктэнэн баран, киһи таҥаһын, бэргэһэтин уулуссаҕа, хараҥа сиргэ түбэһиннэрэн уоруу олус үксээтэ.
— Кимнээҕи ордук булан талыылларый?
— Ол дьахтар аймах уонна итирик дьон. Тоҕото биллэр — көмүскэнэр кыахтара суох. Маныаха

нэһилиэнньэ ортотугар күүстээх өйдөтөр үлэ барыах тустаах. Онуоха мин көрүүбэр, хаһыат, радио, ТY улахан күүс буолуохтарын сөп, турунар буоллахтарына. Биһиги бэйэбит эмиэ күүспүт кыайарынан онуоха үлэни ыыта сатыыбыт.
Киэһэ хараҥаҕа, ханна наадата суохха кэлэн, дьиэлэригэр ыксаабыта буолан, быһалыы барабыт диэн туох да уота-күөһэ суох сиргэ салайан бу дьонуҥ бэргэһэлэриттэн, суумкаларыттан маталлар. Балар тыллаатахтарына да уоруйах кимин-тугун толору эппэттэр. “Хараҥа этэ” — диэн буолар. Тоҕо кинилэр уоттаах, сырдык сири тутуспаттар, дьэ ол быһа барабыт диэн тугу ситистилэр. Туох эбит биричиинэнэн киэһэ хойукка диэри тардыллыбыт киһи уоттаах сиринэн сылдьа сатыахтаах. Оччотугар, баҕар, уоруу аҕыйыа эбитэ буолуо.

Гаврил АНДРЕЕВ,
СГУ студена.
Мария ВАСИЛЬЕВА түһэриилэригэр:

1. Дьиэҕэ кэтэр халтаҥ таҥастаах эрэ…
2. ППС-никтар үлэлэрин кэмигэр.

1999 сыл